Latin

Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3397
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
А. М. Ҭариа

Автобиографиатә
повест

Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа
Аҟәа 2013

Ҭариа А.
Автобиографиатә повест.

Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа. Аҟәа, 2013. – 264 д.

Александр Мақьҭаҭ-иԥа Ҭариа Аџьынџьтәылатә
еибашьра Дуӡӡа иазкны иҭижьхьоу ашәҟәқәа рыла
аԥхьаҩцәа деицырдыруеит. Ари иҩымҭа ҿыцала
иҭахуп, иара даны­хәыҷыз ашықәсқәа инадыркны
иахьа уажәраанӡа дыз­хаану, иԥсҭазаараҿы дызнысыз амҩаҿы иԥылауаз ауадаҩ­рақәеи, арыцҳарақәеи,
иара убас аус ахьиуаз, дзыниоз аиҿымкаарақәеи,
ақәҿиарақәеи аԥхьаҩцәа рҟынӡа инеигарц.

© Ҭариа, А.М., 2013
© Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа, 2013

ААМСҬАШӘАРА ЗШЬА ИАЛОУ
Ашәҟәы «Автобиографиатә повест» автор Александр
Ҭариа диит 1924 шықәса, апрель 15, Лыхны ақыҭан,
Гәдоуҭа араион, Аԥснытәи АССР, анхаҩы иҭаацәараҿы.
1941–1945 шықәсқәа раан имҩаԥысуаз Аџьынџь­
тәылатә еибашьра Дуӡӡа далахәын. 1944 шықәса,
октиабр азы афронт аҟны иоуз ахәра ӷәӷәақәа
ирыхҟьаны ахәшәтәырҭа данҭыҵ, аррамаҵурахьы
дцартә дзыҟамлеит. Убри ашьҭахь аррамаҵура
аҟнытә ихы дақәиҭтәын. Иҭаацәа рҿы данааи, мыз­
кы ааҵуаны, Гәдоуҭатәи арратә-комиссариат иԥхьан,
Афонҿыцтәи абжьаратә школ аҟны арратә ҵара
анапхгаҩыс ддәықәырҵоит. Ахәра ашьҭахь згәабзиара
шьақәымгылацыз А. Ҭариа инапы ианыр­ҵаз аус
ҭакзыԥхықәрала дазнеины, илшо зегьы ҟаиҵон аибашьра
ашыкьымҭаз аҿар апатриотизм рылааӡаразы, рҭаацәа
ирыдгыланы русурала афронт ацхыраара аҭаразы.
Абраҟа аус иуан 1946 шықәса, иун аҟынӡа. Убри
ашьҭахь акомҿареидгыла Аԥснытәи обком ақәҵарала
Ҭариа А. М. диаргоит акомҿареидгыла Гәдоуҭатәи ара­
иком аиҿкааратәи акадырқәеи рыҟәша аиҳабыс. Абраҟа
ԥшьышықәса ирзынаԥшуа иааилшауаз зегьы ҟаиҵауан
еиҵагылауа абиԥара ҿарацәа патриот ҵасла рыԥсадгьыл
бзиа ирбауа, Аԥсни аԥсуааи рҭоурыхи ркультуреи пату
рықәырҵауа рааӡаразы.
1949 шықәса, сентиабр 1 азы аԥышәарақәа ҭи­
ны дҭалоит Қәҭешьтәи Ашьхатә ҵараиурҭа. 1951

шықәсазы аҩбатәи акурс далгаанӡа аҵараи­урҭа дҭыга­
ны Тҟәарчалҟа дааргауеит, дагьалырх­уеит «Тҟәар­
чал­рацәа» аҩбатәи ашахтаҿтәи акомҿар­еид­­гы­латә
организациа амаӡаныҟәгаҩыс. Рацәак мыр­ҵыкәа аком­
ҿар­еидгыла Тҟәарчалтәи ақалақьтә комитет акон­фе­
ренциаҿы ақалақьтә комитет абиуро алахәы­лас далыр­
хуеит.
1953 шықәса, февраль азы Аԥсны еиҿыркааз
Афонҿыцтәи араион ашҟа дааргауеит СССР аста­
тистикатә усбарҭа аинспектор еиҳабыс. Афон араион
анықәырга, 1954 шықәсазы диаргауеит Гәдоуҭа ара­
ион ашҟа СССР астатистикатә усбарҭа аинспектор
еиҳабыс.
1954 шықәса, сентиабр акы инаркны 1957 шықәса
иунӡа аҵара иҵауан Қырҭтәылатәи Акомпартиа Ацентр
Комитет аҟны еиҿкааз хышықәсатәи апартиатә школ
аҟны.
Апартиатә школ даналга ашьҭахь, 1958 шықәса,
март инаркны, 1972 шықәса, октиабрынӡа аус иуан Аҟәа,
агазет «Аԥсны Ҟаԥшь» аредакциаҟны, раԥхьа марксизмленинизм апропаганда аҟәша аиҳа­быс, нас аредактор
ихаҭыԥуаҩыс. Абраҟа иусура иа­лаг­ӡаны латәарада дал­
гоит КПСС Ацентр Комитет аҟны иҟаз хәышықәсатәи
Иреиҳау апартиатә школ, дрыдыркылоит СССР
ажурналистцәа рхеилак аилазаарахь, апартиа Аԥснытәи
обком ақәҵарала 1972 шықәса, октиабр инаркны аус иуе­
ит КПСС Ацентр Комитет иҭнажьуаз ажурнал «Агита­
тор» аштат иалам акорреспондентс.
1972 шықәса, октиабр инаркны 1978 шықәса, февраль
мзанӡа аус иуан апартиа Аԥснытәи обкоми Аҟәатәи
ақалақьтә комитети иртәыз аполитикатә ҵара Аҩны
аиҳабы ихаҭыԥуаҩыс.
1978 шықәса, февраль инаркны 2007 шықәса ноиабр
мзанӡа аус иуан Аԥсуа ҳәынҭқарратә му­зеи адирек­
торс. 2007 шықәса, ноиабр азы ихатә­гәаԥхарала диасу­

еит амузеи аҟны аҭҵаара­дырратә усурахь, насгьы ади­
ректор ҿыц иҟаиҵаз аҳәарала диабжьагаҩны даанхоит
амузеи аусқәа реиҿкааразы.
1949 шықәса раахыс Акоммунисттә партиа далоуп.
Акыр шықәса агазеҭ «Аԥсны Ҟаԥшь» аредакциеи, апар­
тиа Аԥснытәи обкоми рҟны аиҵбыраӡатәи апартор­
гани­зациақәа напхгара рзиуан. Акыр шықәса лыҵшәа
бзиала апропагандаҿы иусуразы «Қырҭтәылатәи ССР
аҟны зҽаԥсазтәыз апропагандист» ҳәа, ахьӡ даԥсахеит.
Акырынтә далырххьан аџьажәлар рдепутатцәа Аҟәатәи
рықалақьтә Совет адепутатс, апартиа Аҟәатәи
ақалақьтә комитет алахәылас.
1942 шықәсазы анемец-фашистцәа рҟнытә аԥсуа
қыҭа Ԥсҳәы ахақәиҭтәра активла дахьалахәыз азы
«Ԥсҳәы ҳаҭыр зқәу ауаҩытәыҩса» ҳәа, ахьӡ ҳаракы
ихҵан.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа аан асовет жәлар
иргаз Аиааира 50-тәи, 60-тәи, 65-тәи ашықәсқәа ирызк­
ны Москва имҩаԥысуаз аныҳәақәа дрылахәын.
1987 шықәса, март 4 аахыс аибашьреи аџьеи
рветеранцәа Аԥснытәи рреспубликатә хеилак ахан­
тәаҩыс дыҟоуп. 2008 шықәса анҵәамҭазы Москва
имҩаԥысыз «Жәларбжьаратәи аветеранцәа (атәан­
чаҩцәа) ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа реимабзиара»
Акоординациатә хеилак апленум аҟны зегьы еицҿакны
аибашьреи аџьеи рветеранцәа Аԥснытәи рхеилак
Акоординациатә хеилак ахь ирыдыркылт, иаргьы ахеилак
апрезидиум даларҵеит.
А. М. Ҭариа, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа
иалахәыз Аԥсны аԥацәеи аԥҳацәеи рлахьынҵа жәа­шықә­
сала иҭҵаауа, инапы иҵиххьеит: аибашьраҿы иҭахази
хабарда ибжьаӡызи ирызку «Агәалашәаратә шәҟәы»;
аибашьра иалахәыз Аԥснытәи аԥырҩцәа ирызку «Аԥсуа
хьшьыцбақәа аҳауаҿы» зыхьӡу; 25-ҩык Аԥснытәи
аибашьцәа «Ахьӡ-аԥша» аорден занашьоу ирызку; Афга­

нистан аибашьраан иҭахаз Аԥснытәи аҵеицәа15-ҩык
ирызку; 1942–1943 шы­қә­с­қәа раан Кавказ имаҩԥысуаз
аибашьраан анемец хысратә дивизиа «Едельвеис»
иаҿагыланы еибашьуаз Аԥсны аҵеицәа ирызку уҳәа акыр
ашәҟәқәа, убас астатиақәеи аочеркқәеи жәпакы.
Абри ашәҟәаҿы еиҭаҳәоуп А. Ҭариа даныхәыҷӡаз
инаркны иахьа уажәраанӡа лабҿаба иибаз, иаҳаз, дыз­
нысыз амҩа уадаҩ, ихигаз арыцҳарақәа, агәаҟ­ра­қәа,
Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡеи, 1992–1993-тәи
ашықәсқәа раан аԥсуажәлар изыниаз аибашьреи, иԥшәмеи
иареи изыниаз агәаҟрақәеи ртәы.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа аан иааирԥшыз
агәымшәареи афырхаҵареи рзы А.М. Ҭариа Асовет
еиҳабыра ианаршьеит аорденқәа: «Аџьынџьтәы­латә
еибашьра I-тәи аҩаӡара», Аџьынџьтәылатә еибашь­
ра аҩбатәи аҩаӡараҿынтә» –«Ахьӡ-аԥша» III-тәи
аҩаӡара, амедалқәа: «Агәымшәаразы», «Германиа аи­
ааиразы», «Кавказ ахьчаразы», «Аџьа аветеран», убас
агәалашәаратә ҳамҭақәеи аграмотақәеи 20 инареиҳаны.
Маи 9, 2010 шықәсазы Урыстәыла апрезидент Д.
Медведиев инапы аҵаҩны иҭан агәалашәаратә ме­
даль «Аџьынџьтәылатә еибашьра 1941–1945 рзы
имҩаԥысыз», 65 шықәсахыҵра иазку. Иџьабаа ахә шьан
акыржәашықәсқәа ааԥсара ҟамҵакәан авете­рантә ор­
ганизациа хадара ахьаиҭауа анаҩ­сан­гьы, жәанызқьҩыла
ари аибашьраҿы иҭахаз ҳауаажәлар ирызкны апропа­
ганда ахьыҟаиҵои, ашәҟәқәа ахьиҩ­уеи рзын. Иахьагьы,
шықәсыла дышмаҷымгьы, еиуеиԥшым Урыстәылатәи
арратә архивқәа рахь дцаны, ибжьаӡқәаз рхабар еилика­
аует, урҭ рыхьӡ акамыршәразы илшауа зегьы ҟаиҵоит,
ҳгәалашәа­реи ҳҭоурыхи ирзынхарц азын.
А. И. ЏЬАПУА
Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат

АВТОБИОГРАФИАТӘ ПОВЕСТ
Актәи ахы
Ари ахы азкуп зегь реиҳа иԥшӡоу, иҭбаау, зҭоурых
ҵаулоу, сызхара исзымбо, ауаа бзиақәа зхылҵыз
иагьызааӡаз сқыҭа гәлымҵәах. Ари ҽырбашақә, ма
баша ажәа ԥшӡала иҳәоу хыҭҳәааӡам. Ари ҭоурыхла
ишьақәырӷәӷәоу, жәытәнатә аахыс еицырдыруа, еицакра зқәым акоуп. Аха иага умҳәан, «адаӷь сызҭоу
аӡқәа зегьы иреиҳауп», аҳәоит. Саргьы ус сыхьуазар
ҟалап, аха сара абри ақыҭаҿы сиит анысҳәо саҟара
сыцлоит, исылымшо снарҟаҵоит, исзыҟамҵо сгәы
снархьуеит.
Ааи, еиҭасҳәахуеит, сара сзын, адунеи аҟны зегь
реиҳа иҭбаау, уааԥсыралагьы, ԥсабаралагьы иԥшӡоу,
ҭоурыхла ибеиоу Гәдоуҭатәи араион ақыҭақәа ируаку, сара сқыҭа гәакьа Лыхны ауп сызхыҽхәо.
Сара абри ақыҭаҿы сиит аҩажәатәи ашәышықәса
аҩажәатәи ашықәсқәа раан. Абра исызҳаит,
абра еихызгеит раԥхьатәи сшьаҿақәа, исҵеит
ацәажәашьа, амаашьара, аусушьа, аҳәатәхаҵара,
аиҳаб ҳаҭыр иқәҵара, аиҵбы иацәажәашьа, ананамга ирыцҳашьара. Ажәакала, абраҟа сани саби
исыларааӡеит аԥсуа ламыс, аԥсуара иаҵанакуа
аҟазшьа бзиақәа зегьы.
Абарҭ ааидкыланы санрызхәыцлак, сыԥсҭазаа­
раҿы сзықәшәахьоу ауадаҩрақәа, агәаҟрақәа, ам-

лакра, ахьҭакра, арыцҳарақәа, ашьаарҵәыратә
еибашьра­қәа ҩба уҳәа зегьы ҳамҭак исхадыршҭуеит,
акы иақәымшәаӡац аӡә иеиԥш схы сыԥхьаӡоит.
Изӡаӡом. Ари сзааӡаз ақыҭа аҵкыс еиӷьу даҽа қы­
ҭак, ҭыԥк сара сзыҳәан адунеи аҟны иҟаӡам.
Иҟан аамҭак, Лыхны ақыҭа Аԥсны зегьы азы
иаҳҭынраны ианыҟаз. Усҟан, Лыхнашҭа имҩаԥысуан
Аԥсны азеиԥш еизарақәа, аиԥыларақәа, аимак-аиҿак
рылацәажәара, рыӡбара. Уа ирылацәажәон, иаҳҳәап,
Аԥсны алахьынҵа, ажәлар ԥхьаҟатәи рԥеиԥш,
рабиԥара ҿарацәа рааӡара амҩаԥысшьа, рынхамҩа
ԥхьаҟатәи аҿиашьа, ианаҭаху рыԥсадгьыл шырыхьчаша, рқьабз бзиақәа иреиҷаҳаны рыхьчара, рҳаблақәа
ирыгу-ирыбзоу рыҟаҵара уҳәа аԥсҭазаараҿы хадара
злоу азҵаарақәа зегьы.
Лыхны аҭоурых иузаҟәымҭхауа иадҳәалоуп, иагьдырбеиауеит Лыхнашҭа X–XI ашәышықәсақәа раан
иргылоу ақьырсиантә уахәамеи аҳцәа рхани ирызку абаҟақәа. Убас XIX–XX ашәышықәсақәа раан
араҟа 1871 шықәсазы иргылоуп раԥхьатәи ҩ-класск
змаз ашкол ахыбра, Акультура ахан, ачаи фабрика, адәқьанқәа, ахәыҷтәы баҳча уҳәа еиуеиԥшым
ахыбрақәа.
Ауахәама аҭӡамцқәа дырԥшӡоит XlV-тәи ашәы­
шықәсазы иҟаҵоу абырзен ҩырақәа. Ауахәама аҩ­
ныҵҟа анышә дамадоуп 1821 шықәсазы зыԥс­ҭа­
заара иалҵыз Аԥсны аҳ Сафарбеи Чачба (Гьаргь
Шервашиӡе), зыбзоурала 1810 шықәсазы Аԥсны
хатәгәаԥхарала Урыстәыла иалалаз.
Ауахәама амрагыларахьтәи аганахь игылоуп XVтәи ашәышықәсақәа раан Аԥсны аҳ Шервашиӡе
(Чачба) изы идыргылаз Ахан. Ари Ахан изныкымкәа
аиҭашьақәыргылара ақәшәахьан, аха анхацәа 1866
шықәсазы рықәгылараан амца ацраҵаны ирблит.
Аԥсҳа ихан аҿаԥхьа лассы-лассы имҩаԥысуан
анхацәа реизарақәа. Уа анхацәа аргама ирҳәон рыԥс­

ҭазаара есымшааира ишеицәахоз, ахылаԥшреи,
ацхыраареи шрыгыз, ирҳәауан ирҭаху ахылаԥшреи
ацхыраареи анырмоу ахыхьчарахь ииамсыр
шыҟамлоз. Аԥсуаа рычҳара рызнымкылауа, ихыжжуа иалагеит. Аха аурыс ҳәынҭқар 1861 шықәсазы
анхацәа рзы иҟаиҵаз ареформа ашьҭахь, аԥсуаа
рычҳара рызнымкыло, ихыжжуа иалагеит. Убри
ашьҭахь анхацәа рҭагылазаашьа бааԥсы аҵкыс
еицәоу агәаҟра иҭазыргылаз ареформа иахҟьаны
1866 шықәса ԥхынгәы 25 аҽны Лыхнашҭа еизеит
анхацәа.
Абри аизараҿы ( иҟан Гьаргьи Александрии Ачач­
бақәа), иааит Бзыԥтәи Аԥсны инхоз 7-нызқьҩык
инареиҳаны ауааԥсыра. Аизара иҽалаирхәырц дааит
Аҟәатәи арратә ҟәша аиҳабы, аполковник В. Кониар,
бџьарла еиқәных иҟаз иҩызцәа ицны. Урҭ ирҭахын
абри аҽны ирыӡбарц анхацәа рлахьынҵа, даҽакала
иаҳҳәозар, аԥсуаа ззықәԥоз ахақәиҭра наӡаӡа аҵыхәа
аԥҵәара.
Аизараҿы рыгәҭыха аурыс ҳәынҭқар ичынуаа реилыркаара иазкны, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш,
инеиҵыхыз ажәа иҳәеит аҳаҭыр ду змаз Ешыратәи
ацәажәаҩ Осман Шамба. Уи иажәа изларылшоз ала
еиҭанеиҭасуа аиҭагара иаҿын, аиҭагаҩцәа Г. Ткецишвилии Т. Анчабаӡеи.
– Сара иаартны ишәасҳәарц сҭахуп, – иҳәеит О.
Шамба, – ҳара агәра ҳазгом аимператори Кавказтәи
аҭыԥантәи аҭауад дуи анхацәа шәхы шәақәиҭаҳтәуеит
ҳәа ирҳәо. Избан акәзар, аҳратәра анаԥырх ашьҭахь,
анхацәа рыԥсҭазаара аиӷьтәра ацынхәрас Аԥсны
рыргылара иалагеит абахҭақәа, иҭаркуа иалагеит
изыцәшәоз анхацәа нагақәа, ацәажәаҩ дрықәыӡбеит
Аҟәатәи арратә ҟәша аиҳабы еиҵеиҟәаҟәаз аусурақәа,
– Аԥсны анапхгара шәаахагылеижьҭеи (аполковник
Кониар) ҳара ҳагҿацалара, ҳақәыӷәӷәара шәаҿуп.
Иазхоит! – иҳәеит Осман, иԥсахы ԥыжәжәо…

О. Шамба ишьҭахь иқәгылаз В. Кониар ацәажәаҩ
ииҳәаз зегьы акакала мап рцәикит.
– Шәара шәхымҩаԥгашьа сара иснарбоит еицәоу
ахь шәышкылнаго. Аиҳабыра ишәыдырҵо хымԥада
анагӡара шәаналамга, агәра шәсыргоит зегь шыҟасҵо
уи адҵа мчыла анагӡаразы. Уи шәара ишәзеицәахоит,
убри аҟнытә сара гәыбӷан сышәымҭан, – иҳәеит аполковник.
Кониар иажәа даналга, О. Шамба аполковник
ишҟа ихы нарханы ҿааиҭит: «Мап, аполковник,
ҳара иаҳзынагӡом шәара шәыдҵақәа, иазхоуп, ҳач­
ҳара еиҳа-еиҳа ихыжжуа иалагеит, еиҳа еиӷьуп
шәҳаламкьысыр. Ажәлар! Исҳәо иашоума? – драз­
ҵааит Осман ижәлар рахь ихы нарханы.
– Ааи, ҳара иуҳәо ҳақәшаҳаҭуп, – рҳәеит аӡәк еиԥш
зегьы.
Кониар ажәлар рахь ихы нарханы ҿааиҭит абас:
– Шәара шәыҩныҵҟа иҟоуп агьангьашцәа, урҭ иаарласны ишәылгатәуп…
Убри аамҭазы, Кониар ииҳәаз аҭакс ахысбыжьқәа
геит, аҳ имаҵуцәа рыжәларазы.
Абри аҽны абраҟа иҭахеит: В. Кониар, А. Черепов,
З. Измаилов, 4-ҩык афицарцәеи 54-ҩык аказакцәеи.
Ари ахҭыс ашьҭахь Лхаа аџьамыӷәацәгьа иақә­
дыршәеит, иҟан ашьамҭлаҳәқәа зшьарҵазгьы, уи
акәым Сибраҟа ирышьҭызгьы.
Убарҭ ашықәсқәа раан ауп раԥхьаӡа аԥсуаа
гәрамгарҭас иҟаҵаны, ихырҵәаны идәықәырҵауа ианалага. Аԥсны аҭацәра рхы иархәаны Урыстәылантәи
Аԥсныҟа, еиҳараӡак Гәдоуҭа араион ашҟа нхара иааргауа иалагеит апомешьчикцәа (анаделуаа) Лиубарски, Лопатин, Гориунович, Фатишьчев уҳәа иреиӷьу
адгьылқәа знапаҿы иааганы анхара иалагаз.
Ҳәарас иаҭахузеи, ақыҭа иамоу аԥшӡара, абеиара,
аҿиара зыбзоуроу уи иаланхо ауаа роуп. Иахьа ари

ақыҭаҿы инхоит 1600 ҭӡы (115 жәла) инареиҳаны
еиуеиԥшым 15 милаҭ рхаҭарнакцәа. Урҭ зегьы рыбла
ҷыц еиԥш ирыхьчоит рқыҭа иамоу аԥшӡара, абеиара,
ахьӡ-аԥша, аҭоурых.
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса
аналагамҭеи рзы Лыхны ақыҭан иит, иааӡеит,
жәытәнатә ишаԥыз еиԥш, апатриотцәа гәымшәақәа.
Аԥсны алахьынҵа, ԥхьаҟатәи аԥеиԥш иазхәыцуаз,
урҭ рыӡбарагьы активла иалахәыз аҵеицәа: Нестор,
Уасил, Михаил Лакәараа, Дырмит Аланиа, Мартын
Ҭарнаа, Максим Гобечиа, Спиридон Арнауҭ, Алықьса,
Гәџьыра Кобахьиаа, Платон, Канстантин Шьаҟрылаа,
убас егьырҭгьы.
XX ашәышықәса аналагамҭазы Урыстәылантәи
ицәыраҟьа-цәырас
иаауа
иалагеит
ажәлар
ахақәиҭразы рҵысра, дара рынасыԥ дара ирмыӡбар
ада ԥсыхәа шрымамыз атәы зҳәоз адырраҭарақәа.
Ҳәарас иаҭахузеи, ари аҵысра иазхәыцуа иалагеит
Аԥсны аҵеицәагьы.
1917 шықәсазы Нестор Лакоба инапхгарала Гәдоуҭа
араион аҟны еиҿыркаауеит анхацәа реидгыла (дружина) «Кьараз». Уи хықәкыс иамаз Аԥсны ақырҭуа
меншевикцәа рымчра ахҳәаны, 1917 шықәсазы Петербург икылыԥхаз ахақәиҭра мрахәага – Асовет
мчра аҩыза аԥсҭазаара ҿыц ашьақәыргылара акәын.
1918 шықәса Апрель азы иреиӷьыз ҳаҷкәынцәа
рԥсы ахҭынҵаны Аԥсны ишьақәдыргылоит Асовет
мчра. Аха 40 мшы рышьҭахь ақырҭуа меншевикцәа
аҳәаанырцәтәи архәҭақәа Антанта (Англиа, Германиа, Франциа) рыцырхырааны Асовет мчра ахҳәаны
Аԥсны ишьақәдыргылоит дара рымчра. Абас, абри
ашьҭахь хышықәса инареиҳаны аԥсуа жәлар зинк,
хақәиҭрак рымаӡамкәа аџьамыӷәа иаҵагылан.
– Аԥсны ақырҭуа меншевикцәа рнапаҿы иааргеит,
ажәак аарымазкуа зегьы нырцәыҟа идәықәырҵоит

ҳәа иааҳалаҩит, – иҳәеит саб, – урҭ амш еиқәаҵәақәа
игәаларшәо. – Ус, ҽнак зны агәгәаҳәа ҳқыҭа иаалалеит аҷоуцәа (ақырҭуа меншевикцәа – А. Ҭ.) Сани
саҳәшьеи аҩны иҟаӡамызт. Урҭ раԥсақәа рхарззала
ҳашҭа ианааҭала сара аџьықәреирҭа сналапҟа сцеит. Ҳаҩцара иныҩналан аҩыжәра иалагеит. Фатәыс,
изласгәалашәо ала, ашәымацараха иҟаҵаз ачаҳаржәи
ахәажәеи ракәын. Ус рбжьы цәгьахо иалагеит, иржәыз
рылсзар акәхап. Зегьы аадәылҵын рабџьарқәа харшаланы иааилагылт. Аӡәы ибжьы ныхҵаны ҿааиҭит,
қырҭбызшәала акәхап, сара исзеилымкааӡеит. Уи
акәхеит: аҟәыр-ҟәырҳәа ҳбочкақәа иреихсуа иалагеит.
Нас иаагьежьын еибарҟаауа ҳашҭа инҭыҵны ицеит.
– Сара сшәаԥы-рҳаԥуа сааизар сааԥсара зегьы аӡы инарҭеит, – иҳәеит саб, урҭ агыгшәыгқәа
рхымҩаԥгашьа игәаларшәо.
Аԥсны аҵеицәа изықәшәаз арыцҳара рхы амариашан имтәеит. Аԥсны ақырҭцәа анахаԥа, зхы иахәоз
ҳарԥарцәа Нхыҵ-Кавказҟа ҳашьцәа рахь ицеит, уа
аҽазыҟаҵара иалагеит ахақәиҭреи ахьыԥшымреи
реиҭашьақәыргыларазы. 1921 шықәса март 4 рзы
9-тәи Асовет архәҭақәа рыцхыраарала кьаразаа ирылшеит Аԥсны наӡаӡа ахақәиҭтәра аиҭашьақәыргылара,
ажәакала аԥсҭазаара ҿыц амчра.
Ишьақәгылаз аԥсҭазаара ҿыц ауаа ирзаанагеит
ахақәиҭра, ахьыԥшымра, агәырӷьара. Қыҭацыԥхьаӡа
рыргылара иалагеит: ашколқәа, аклубқәа, аԥхьар­
ҭақәа, абиблиотекақәа. Ҳаблацыԥхьаӡа еиҿыркаауеит
аҵара змаз ауаа рыла хәыҷгьы-дугьы рҵарадара
аԥырхразы аԥхьарҭақәа. Иахьеиԥш исгәалашәоит
сан (уи дҵарадан): «Уаала нан, уаха ҳарҵаҩы Олиа
Шьаҟрылԥҳа аԥхьарҭаҿы снеиуеит, шәеиза ҳәа
ҳзаалыцҳаит, аҵара шаҳҵо убап» ҳәа санылгаз.
Ҳгәылак иҩнаҿы еизеит 10-ҩык 12-ҩык рҟынӡа
иҵарадаз аҳәсеи ахацәеи. Ус дааит Олиагьы. Зегьы

еиқәышьшьы итәаны илыхәаԥшуан, иҳалҳәарызеишь
ҳәа.
– Зегьы ақьаади акаламқәеи шәымоума? – лҳәеит
Олиа, итәаз лаԥшыла иааимданы.
– Иҳамоуп, аха ианаҳҵо ҳаздыруам акәымзар, –
лҳәеит сан.
– Ианышәҵогьы ак ҳаԥшаап, аха зегь реиҳа сыз­
лашәыҳәо – иҟамлааит аҽагырхара. Зхы иақәым­
гәыӷуа аӡәыр шәыҟазар иахьанатә еибаҳҳәап,
ҳаилибакаап, – лҳәеит Олиа. Зегьы еицҿакны ирҳәеит
излагаз аус бжамҽамны ишнырмыжьуа, ишырҭаху
аԥхьареи аҩреи рҵара.
Сара стәаны сырзыӡырҩуан. Олиа слыхәаԥшуан
нцәа дук еиԥш.
– Абри иахьӡуп А, – лҳәан Олиа мелла ӷәыцәмаҟьак
инанылҵеит. – Абри анбан ала иалагоит ахьыӡҟақәа
зегьы: ахаҵа, аԥҳәыс, амца, аӡы, ала, ацгәы, ажә, ацә,
аҽы…
Абас есыхәылбыҽха сани сареи ҳцон Олиа аҵара
ахьыдлырҵоз. Шықәсык ашьҭахь сан аԥхьареи аҩреи
цәгьамкәа илҵеит. Бзиа илбон ашәҟәқәа рыԥхьара,
аԥсышәала акәым урыс бызшәалагьы агазеҭқәеи
ашәҟәқәеи дрыԥхьон.
АҨБАТӘИ АХЫ
Ари ахы азкуп схәыҷра ашықәсқәа. Ишысҳәахьоу
еиԥш, саби сани ҵарадан. Аӡә дааины иҟоу ажәабжьк
ҳаиҳәарушь ҳәа есқьынгьы иԥшын. Хәылбыҽхала
ҳааилатәацыԥхьаӡа абри ҳаҷкәын знымзар-зны ашкол ахь дцо дҟаларушь (аҩнаҭа ахәыҷқәа иреиҳабыз
сара сакәын) ҳәа еизҵаауан сани саби.
Урҭ иргәалашәон санду Гәашьана, сыҷкәын ашкол дҭасҵар ажьира дакуеит ҳәа, дшәаны саб ҵарада
дшаанлыжьыз.

Сан илдырҵаз анбанқәа еицҵаны шәҟәык ма га­
зеҭк даԥхьо даналагалак, саб даара хшыҩзышьҭрала
дылзыӡырҩуан, бзиа ибон, аха иара аҵара иҽазим­
кит, сықәра ахыԥеит ҳәа иԥхьаӡаны.
1933 шықәса, сентиабр 1 азы сан Аниута слыманы днеит Лыхнытәи абжьаратә школ аҟны. Саргьы
сыцраԥ-цраԥуа, аҷықәа иаҵәа иалхны исзылӡахыз
ашәҟәҭра сыхәда ихшьны слыцын. Дыԥхашьа-ԥхаҵо
сыжәҩа кны класс дук ашә аалыртын слыманы
дныҩнашылеит.
– Ари иаабгаз арԥыс макьана дхәыҷцәазар ҟала­
пеи, – лҳәан ашколхәыҷқәа ашәҟәы ианҵо арӷьарахь
игылаз астол иадтәалаз ԥҳәызба пакы, аукы илкыз
лкалам нықәҵаны ҳашҟа лҿаалхеит. Дшааҳадгылаз
еиԥш, схы лнапы аақәылшьын, сан дналыхәаԥшит.
Сара алу саҵазшәа, сылаԥш адашьма иадхаланы
ҿыцха сыԥшуа сгылан, садырсызшәа.
– Ари сыкласс аҟны дааныскылоит, бгәы иалымсуазар, – лҳәеит лара, сан лахь дынхьаԥшын.
– Сгәы ишԥалсуеи, нан дбыкәыхшахааит, дбымаз акыр илҵуазар, – лҳәеит сан. «Арҭ еибадыруазар ҟалап», – сгәы инҭысҳәааит, нас иҭыԥаны ицоз
сгәгьы маҷк аҽааннакылт. Ари аԥҳәызба раԥхьатәи
сырҵаҩы Вера Сҭеԥан-иԥҳа Гыцба лакәын.
Аамҭа ацара иаҿын. Шықәсык, ҩышықәса,
хышықәса.
Ҽнак ашкол аҟынтәи аҩны сааит, ааиха снаҭомызт
сыгәҭыха. Аха сымгәаӷьра иахҟьаны сыгәҭыха еиҳаеиҳа иацлон.
Ажәакала, даара сгәы иалан абри ашкол дуӡӡаҿы
сыжәла зыжәлоу аӡәзаҵәык дахьысымбоз. Исыӡбеит
сан слазҵаарц. Лыхны ақыҭаҿы, убас ашкол аҟны
ирацәоуп ажәла дуқәа: Лажәаа, Қыжәаа, Гычаа,
Гәџьаа, Ԥлиаа, Бигәаа, Џьниаа, Лакәараа, Махьалаа,
Шьаҟрылаа.

Ашкол аҟны сара сзаҵәны схы сыԥхьаӡомызт, зегьы пату сықәырҵон, исыцхәмаруан, сҵараҿы исыцхраауан, аха зны-зынла аижәлантәқәа еиҳа пату
еиқәырҵо, еицыхәмаруа ианызбалак, схы ҟәныс­
шьон, сара сыжәлантәык аӡә дахьызымбоз азы. Сара
сеиҵбацәа саҳәшьеи сашьеи макьана ихәыҷқәан, ашкол иҭамлацызт.
Абри аҽны, сан ишыҟалҵалац еиԥш, схы дыш­
нықәԥшыз еиԥшҵәҟьа амаҵурҭа дныҩналан иҵәах­
ны илымаз сыфатә зегьы ԥхаҵәы-ԥхаҵәуа аишәа
хәыҷы инықәлыргылт: абысҭа ашәха рҩа агәыла­
ҵа­ны, аџьам азна ахырҵәы, ахәысхәа фҩа иаганы
аҟәыд, анаша мҵаацәакәа ирҵәны, уи иахьагьы лымкаала бзиа избоит…
– Унапы ӡәӡәаны уааи нан, – лҳәан днасыԥхьеит
амаҵурҭахь.
Лажәа ҩбамтәкәа, ашырҳәа снапқәа ааӡәӡәаны
снеин аишәа хәыҷы снадтәалеит.
– Иухьи нан, угәы бзиами, уԥштәы сымхацәгьоу­
пеи? – лҳәан аҟәардә хәыҷы даахан сеишәа днад­
тәалеит.
– Мап, сгәы бзиоуп, акагьы смыхьӡеит, – сҳәеит
сара.
– Исцәыумӡан нан, аӡәыр угәы нирхама, мамзаргьы уҵараҿы ухьысҳахама? – азҵаарақәа сыҭара
даҟәыҵуамызт.
– Сара акгьы смыхьӡеит, баша акы еилыскаар сҭахуп, аиаша сабҳәозар, – сҳәан акрыфара
сааҟәыҵын снылҿаԥшит, илҳәарызеишь ҳәа.
– Аҭак аҟаҵара сылшозар иуасҳәоит, амала
имӡакәа исаҳәа угәы иалоу, – лҳәахт еиҭа. Сара ибзианы издыруан уи ианакәызаалак ииашам, зыгәра умгаша ажәак шылымҳәоз.
– Абри ашкол дуӡӡаҿы, – сналагеит сгәы иҭыхоз
азҵаара аҳәара сцәыуадаҩны, – абар шьҭа хышықәса

ҵуеит ашкол хәыҷқәа срылоижьҭеи, аха аӡәызаҵәык
идамхаргьы сара сыжәла зыжәлоу уаҩ дызбом. Иҟа­
леи, уаҳа уаҩ дыҟаӡами, мамзаргьы зегьы ықәҵны
ицама, ма инҵәама, ҳара ҳамацара абра ҳабаанага?
– сҳәеит илҳәарызеишь ҳәа сылҿаԥшуа.
– Уан дукәыхшоуп, уи гәырҩас иҟоумҵан, сара
даҽак ухьыз џьысшьан. Уара убзиахар, уара уаҟара
аешьцәеи аеҳәшьцәеи зауа уаҩ дҟалаӡом. Уара уоуп
аус злоу. Урҭ ажәла дуқәа ҳәа зыӡбахә уҳәаз зегьы
уара иуашьцәахоит, иуаҳәшьцәахоит, – нас дҩагылан
схы аалшьышьит. – Уи уаҳа уазымхәыцын. Акрыфа,
нас уҩызцәа рышҟа хәмарра уца, – нацылҵеит.
Уи илҳәаз хамҵашьа амаӡамызт. Сара сакәым,
дгәылоума, дҭынхоума, дықәлоума акы еилызкаарц зҭахыз зегьы сан лышҟа иаауан, илазҵаауан.
Ажәакала, сара сан дсырҽхәап ҳәа исҳәом, уи
ԥҳәыс ҟәышс дрыԥхьаӡон ҳқыҭаҿы, зегьы ҳаҭыр
лықәырҵон, ларгьы илдыруаз акы рыглыжьуамызт.
Сгәалаҟара бзианы, сызхара ыфаны сшыҩагылаз
еиԥшҵәҟьа, сҩызцәа рахь сцеит хәмарра.
Аамҭа цон, аԥсҭазаара еилашуан, ажәжәаҳәа зегьы
акака ирҿын.
Аԥхьарақәа ҳрылагеижьҭеи рацәак ҵуамызт.
Ҽнак зны, аԥхӡы сҿашы, ашкол аҟынтәи аҩны сааит. Сани саби аҩны иҟамызт, иахьцаз сыздыруам.
Сышәҟәыҭра аҭыԥаҿы инкнаҳаны адулаԥ сынҭалан
сыфатәқәа ааҭыганы аишәа хәыҷы инықәсыргылан
ажәжәаҳәа акрыфара сналагеит. Убри аамҭазы
ашҭаҿы аӡәы ибжьы аагеит, – «о Мақьҭаҭ, аҩны
уҟоума?» – ҳәа.
Ахьышәҭҳәа ашә снылаххын, – «саб дыҟаӡам, сара
соуп иҟоу», – сҳәеит сыбжьы схацаланы.
Ари, ҳгәыла, саб ианшьа ду Басиаҭ иакәын.
Маҷкгьы иаасцәымыӷхеит сыбжьы схацаланы уи
сахьиацәажәаз, игәы иалсзар ҳәа сшәеит.

– Акрыфара уаҿызар акәхап дад, инагӡа. Сара ара
саатәоит, уабгьы дааип, амала акрыфара уаналгалак
сышҟа уааи ҳнеицәажәалап, – иҳәан ашәшьыраҿы
игылаз арымӡ днықәтәеит Басиаҭ, аҭаҭын дахо.
Ажәжәаҳәа, акы снацҳан ԥшьаала сааин Басиаҭ
иаԥхьа снагылт, абар сааит аанарго.
– Абра уааины утәа, – иҳәан, инаҩсан игылаз
аҟәардә хәыҷы инацәа нақәикит, уааханы уаасыдтәал
ҳәа аанарго. Иага сыԥхашьозаргьы, аиҳабы ииҳәаз
насмыгӡар ҟалозма. Снеин аҟәардә хәыҷ саахан
иааигәара, инацәала иахьсирбаз аҭыԥаҿы снатәеит,
исеиҳәарызишь ҳәа сиҿаԥшуа.
– Ахәыҷы иибо-иаҳауа ихашҭӡом, рҳәоит, дад. Уаб,
Мақьҭаҭ дааиаанӡа ажәақәак уасҳәар сҭахуп, даара
ухшыҩ азышьҭны усзыӡырҩы. Ари иуасҳәо ажәабжь
ихыҭҳәааӡам, иҟалахьоу, сара сызхаану, мамзаргьы
иахааныз рҟынтәи исаҳахьоу ажәабжьуп. Мышкы
зны, иҟамло егьыҟам рҳәоит, уԥсҭазаараҿы иуҭаххар
ҟалоит, – иҳәеит, Басиаҭ. Сара сылаԥш кыдхаланы,
саԥхьа иҿыхны еилажьыз аҭаҭын бӷьы иагәылатәа­
ны ихәмаруаз ацыгә хәыҷы сахәаԥшуан. Басиаҭ
ииҳәоз ажәак сывсыр ҳәа сшәаны, слымҳақәа кыдҵа
сизыӡырҩуан.
– Сара иуасҳәарц исҭаху уара узхылҵыз ауаа
рҭоурых ауп, – иҳәан ацәажәара дналагеит Басиаҭ.
– Уаб, Мақьҭаҭ, жьра-цәарала ҳара дҳаҳәшьаԥоуп,
аха уи иаҳәшьаԥаҵас акәымкәа ешьас ауп ҳара
дшаҳаԥхьаӡо. Уара угәы иалазар ҟалап ужәла зыжәлоу
уаҩ дахьумбо.
«Абри ауаҩ бырг иалидыраауазеи сара сгәы иҭоу,
мамзаргьы сан ак иалҳәазар», – сгәы сынҭахәыцит.
– Иуцәызӡом, шәара шәыжәлазаҵәыкны Лыхны
(Алгыҭ) шәаланхоит.
Сгәы нҭыԥсаа ицеит, шәара шәыжәлазаҵәыкуп,
аниҳәа. Уи, ишысҳәахьоу еиԥш, сара есқьынгьы
гәҭыхас исыман. Аха сан уара убзиахар уара уаҟара

аешьцәеи аеҳәшьцәеи зауа уаҩ дҟалаӡом ҳәа ансал­
ҳәа нахыс маҷк сгәы рҭынчны сыҟан.
– Гәырҩас, хьаас иҟоумҵан шәыжәлазаҵәыкуп
ахьысҳәаз, – иҳәеит Басиаҭ, маҷк сылахь шеиқәнаҵаз
гәеиҭазар акәхап.
– Шьҭа цқьа усзыӡырҩ, – иҳәан иҭаҭын инар­
ҵаулаӡаны днаҿыхан, ихәхәаӡа алҩа ҩауишьҭит.
– Уабду, уаб Мақьҭаҭ иаб, Осман, абшьҭрала Цаблыиԥацәа ҳәа, ирышьҭан. Уи шыҟалаз абас ауп:
– Ӡынра бааԥсык аҽны, шәыжәлантә ҭаҳмадак
ишәақь аакныхны хыла-хәшәыла еиҵарпапа инеи­
ҵеиҵеит. Нас, рацәак хара сцом, џьара жьак, ма цаблыкьк сԥыхьашәозар збап ҳәа, алҩа зхылббуа игылаз иқәацә дындәылҵын, иашҭа днықәлеит, убри
аамҭазы илаԥш нақәшәеит ҭырасла ихыбны игылаз
ица ду ақә ҳәынаԥ дук алаланы ишҩеиуаз. Ишәақь
ааихиԥаан аҵықь ааҭиргеит. Уи акәхеит, ица дуӡӡа
азна аџьықәреи шыҟаз илеимгәаблы ицеит. Убри
инаркны урҭ Цаблы-иԥацәа ҳәа иаарыхьыӡхалеит, –
иҳәан Басиаҭ, ибжьы ныхҵа-аахҵо икьатеиах ԥҵәо
аччара дналагеит.
Абиԥарла Цаблы-иԥацәа ҳәа изышьҭаз 25-ҭӡы
раҟара ыҟан. Урҭ зегьы нхарҭас ирыман Лыхнашҭа
азааигәара, иахьа Митрофан Миқаӡе иҭаацәа ахьынхо аҳаблаҿы. Нхарала, хшарала, рахәы-шәахәыла
еинҭәыла акәын урҭ шыҟаз.
– Осман даара дынхаҩ бзиан, дуаҩ ҟәышын,
ижә­лантәқәагьы,
игәылацәагьы,
иҭынхацәагьы
иқә­гәыӷ­уан, ԥхьагылаҩыс дрыман. Иаамҭа анааи дааигеит Џьниаԥҳак. Урҭ рызхара изеибамбо,
изҭаху рықәгәырӷьо анхара нападыркит. Ус рацәак
мырҵыкәа ажәабжьны иаарылаҩит аԥсуаа зегьы
хырҵәаны Ҭырқәтәылаҟа иргоит ҳәа.
Абар ари аамҭа бааԥс атәы шиҩуа апрофессор Г. А.
Ӡиӡариа ишәҟәы «Амҳаџьырра» аҟны:

«1877–1878-тәи ашықәсқәа раан имҩаԥысыз
аурыс-аҭырқәатә
еибашьра
иахҟьаны
Аԥсны
имҩаԥысуаз ахҭысқәа акы иузадкыломызт аԥсуа
жәлар Ҭырқәтәылаҟа рахгара аҵкыс еицәаз даҽа
трагедиак. Усҟантәи аамҭа иахаанны издыруаз ауаа
изларҳәоз ала, «аԥсуаа ирҭахӡамызт Ҭырқәтәылаҟа
ацара, абнахь ицаны рҽырҵәахуан. Аха аҭырқәцәа
анхацәа рыҩнқәа, рқыҭақәа рбылуан, иршәаны иргарц азы». Мап зкуаз зегьы ишьны иааргон Аҟәа.
Амҿҟәара еиԥш еиқәыжьны зыԥсы ҭоу иддырбон,
ишәымур шәаргьы абас шәзаауеит ҳәа аанарго.
Аԥсуаа рахгара егьырҭ ашықәсқәа иреиԥшымызт,
уажәтәи атрагедиа. Абри аамҭазы аӷацәа – аҭырқә­
цәа Аԥсны аанырмыжьыр ҟаломызт, насгьы мчыла
иахганы иргаз рыбжеиҳараҩык амлеи ахьҭеи иагеит,
иаанхаз рхы рызныҟәгомызт, анҵәара иаҿын. Ари
збоз, изаҳауаз анхацәа мчыла ирымгозар, рхала ацара мап ацәыркуан. Усҟан Қырҭтәыла иҭыҵуаз агазеҭ
«Дроеба» акорреспондент агазеҭ аҟны иҩуан: «Сара
дызбеит иахцаны мчыла иргоз арыцҳацәа руаӡәк…
Уи исеиҳәеит аԥсуаа рыҳәсақәеи, рхәыҷқәеи ирхыргаз агәаҟрақәеи арыцҳарақәеи ртәы. Уи изыӡырҩуаз
ауаҩы ахаҳә гәы изҭазаргьы дымҵәыуарц залшомызт. Сара иџьасшьоит урҭ ауаа изакәытә доуҳатә
мчу ирылоу – абас еиԥш иҟоу агәаҟра шырхыргазгьы,
хәҩык рахьынтә аӡә усгьы деиқәхеит».
Есқьаангьы иҟан ауаҩ бзиа дызбо ауаа қьиақәа.
1877 шықәсазы иҟалеит абас иҟаз хҭыск. Абри
ашықәсан гәыԥҩык аԥсуаа «аҳәынҭқарратә цәгьоу­
цәа» ҳәа, иԥхьаӡаны иахганы идәықәырҵеит Соль­
вичегодск (Вологодсктәи агуберниа) ақалақь ахь.
Аҭыԥантәи анхацәа арыцҳара иақәшәаз ауаа
гәыблырала ирыдыркылеит. Петербург иҭыҵуаз
апрогрессив-либералтә газеҭ «Новое времиа» аҟны
уи акорреспондент ианиҵаз астатиаҿы абас аҳәоит:

«Сара омашәаҵәҟьа иџьасшьоит ауаҩы ибзиабаразы
аурыс нхацәа ирымаз агәыблыреи арыцҳашьареи».
Аҭыԥан инхоз аԥсуаа рҭагылазаашьа уаҩы
даргәырӷьо иҟамызт. Урҭ – Урыстәыла иадҵыр
шырҭахымызгьы, аурыс аҳ ичынуаа «аԥсуаа ахара зду» ҳәа, ирԥхьаӡеит. 1878 шықәса инаркны 1907
шықәсанӡа аԥсуаа «ахара рыдуп» ҳәа, иԥхьаӡан, изиндан. Абџьар акра иақәиҭымызт, аррамаҵурахьы
ирыԥхьаӡомызт. Уи ацынхәрас изҵымҵуаз ашәахтә
рықәырҵон… (Абас иҩуан аҭоурыхтә наукақәа рдоктор, апрофессор Г. А. Ӡиӡариа). (История Абхазии.
Ад.96).
…Ԥсра-ӡрак еиԥш ирыԥхьаӡеит, игәырҩаргеит, аха
ираҳаз ажәабжь ҟамлар залшомызт. Цаблы-иԥацәа
рабиԥара зегьы рхы ааидкыланы иааилацәажәеит,
аха рыԥсҭазаара аиқәырхаразы еиӷьыз даҽа мҩакы
рзымԥшааит.
Ажәлар зегьы ирыхьуа ҳаргьы иҳахьп, рҳәан
аҽеидкылара иналагеит.
Осман иабхәараа днарымԥхьаӡацызт ари ахҭыс
аныҟалаз, аха изықәшәаз арыцҳара урҭ еибамбар
ҟамло иҟанаҵеит. Осман иԥҳәыс лышьҭрахь илымаз
лани лаҳәшьеиҵби ракәын. Уи иӡбеит урҭ ааидкыланы иара игарц. Рымаҭәа-рҩыҭәа зегьы ааидкыланы
инышьҭаҵаны, Осман иашҭа ду лаԥшыла иааимидеит, мышкы зны еиҭа сҭаԥшуа сзыҟаларушь, игәы
инҭиҳәааит. Нас ибаҳча анаӡараҿ ижыз иани иаби
рҳаҭгәынқәа рышҟа иҿынеихеит. Иԥҳәыс дыԥхашьан,
уа дахьгылаз дышьхныԥсылан даанхеит. Ианхәагьы
илзымгәыӷьит лымаҳә инышәынҭрақәа рахь иццара.
– Ӡәыр шьапыла џьанаҭ дцахьазар шәара шәоуп
ица. Ари ҳазлагылоу амца аилашыра зымбакәа
нырцәыҟа ицаз насыԥ имоуп. Џьанаҭ гыларҭас
ишәауааит. Мышкызны аӡәыр ҳазкылсуазар, уаҳа
ишәасҳәо сыздыруам, – саҭашәымҵан аанарго,

днареихырхәан ишьҭахьҟа даақәгьежьит Осман.
Иашьцәа (ижәлантәқәа) зегьы еиқәышьшьы, ҿымҭ
игыланы изыԥшуан иара.
Ажәак мҳәаӡакәа игәи илаӷырӡи еилаҵәо, ԥшьаала
раԥхьа дгыланы иҿааихеит, рымаҭәақәа ҿаҳәаны
иахьышьҭаз ашҭахь.
Уи акәхеит, ахәылбыҽха амшын ихгылаз аҭырқә
ӷбақәа инырҭалан гәырӡ-шашәаӡ жәларык аԥсуаа
Амшын Еиқәа аилашыра иналаӡ ицеит.
Ашәҟәы аарышьҭып ҳәа уҟазу, ҳара ҳеиԥш, даргьы ҵарадан, ҷышәрак здыруаз аӡәгьы дрыцӡамызт.
Усҟан анхаҩы изы иҟаз акруреи акрыфареи мацара
ракәын, дад. Шәара ишәыбаргузеи, шәымҩақәа зегьы
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 02
  • Büleklär
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3460
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2214
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3420
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3414
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2164
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1954
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3352
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1826
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3422
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3434
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1907
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 1024
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 740
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.