Latin

Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 12

Süzlärneñ gomumi sanı 3434
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
рыманы ианнеи, аӡәзаҵәык иҭыԥаҿы дрымбеит,
аӡәаӡәала ибналаны ицахьан.

Ҽнак зны, ашьыбжьышьҭахь, ақалақь аҟны ахысра иалагеит, аҩнқәа зегьы хыџхыџуан, иҟала уаҩы
издырамызт, ишәаны издәылҵуамызт. 25–30 минуҭ
инареиҳаны абџьарс ирымаз зегьы рыла ахысра
иаҿын. Сара даара интересс иҟасҵеит, абри ахысра ҵакыс иамаз аилкаара. Сыԥшәма ус лҳәеит: «Арҭ
ахәымгақәа Гәымсҭа афронт ԥжәаны Гәдоуҭаҟа ицазар ҟалап, мамзар уаҳа изыргәырӷьозеи!» Ишакә­
халак ашара сазԥшын. Адырҩаҽны «сҩыза» дааин,
– «уаала ӡык, чахык ҳауазар аабап», – иҳәан, симаны
аветеранцәа рхеидкылаҿы ҳнеит.
– Иҟалаз шәаҳау иаха? – иҳәеит, ҳара ҳаԥхьа
инеихьаз аӡәы. Иҟалазеи ҳәа, ҳанҵаа: – Иацы,
ашьжьымҭан, Гәдоуҭа иҟоу Аԥсны аиҳабыра ирҿа­
гылоу аоппозициа анапхгаҩцәа руаӡәы В. Арӡынба
икабинет дныҩналан, иацәажәара далагеит. Ишеи­
цәа­жәоз рбжьы цәгьахеит, ажәакала ақырҭцәеи
аԥсуааи реинаалара еимаркит. Убри аамҭазы инеиз
итапанча ааҭихын Арӡынба диеихсит. Ӷәӷәала ихәыз
В. Арӡынба ҳаирпланла Москваҟа ддәықәыргалт, аха
Москва инаӡаанӡа, иԥсҭазаара далҵит, изызкызгьы
абри иҟалаз ахҭыс ауп, – иҳәеит иара.
– Уи шәара ишәнаҭозеи? – сҳәахт, ииҳәарызеишь
ҳәа сиҿаԥшуа.
– Уи иаҳнаҭо – аибашьра аҟәыҵроуп, аинааларахь
аиасра ауп, – иҳәеит иара.
Убри аамҭазы дааҩнашылт аветеранцәа рхеидкыла аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ Нора Хачатуриан. Уи
илаҳаз омашәа илбеит.
– Иаха В. Арӡынба теле­хәаԥшрала дцәажәон, сылала дызбеит, – лҳәеит Нора.
– Бара иббази ибаҳази ҳаздыруам, аха иҟалаз сара
даара сгәы иахәеит, – иҳәеит Кегәраӡе дахьтәаз.
– Гәдоуҭаа азин руҭар, ҽнак ала Арӡынба иеиԥшу
жәаҩык рԥшаауеит, – иҳәеит Ш. Мисабишвили; зегьы
ааибарччеит.

Ҳаҩныҟақәа рахь ацара ҳҽыназаҳкуаны еиԥш,
сара исзымдыруаз хаҵак дааҩнашылан, зегьы аԥс­
шәақәа нараҳәаны днатәеит.
– Уанбааи Москвантәи? – иҳәан, уи азҵаара
наииҭеит В. Гогиа.
– Сара иацоуп санаа. Сыла иабеит В. Арӡынба
анышә дахьамардаз «Новодевичиа анышәынҭраҿы»
еилажьу ашәҭқәеи авенокқәеи – вагонк иазкуам, –
иҳәеит уи.
Ари ицәажәашьала уаҩы ибартә иҟан уи уҳәансҳәан аҳәара дазыҟаҵаны дшыҟаз. Сшьапы снанамго аҩны сааит. Ак шсыхьыз, иҽеимыз ак шсаҳаз
гәалҭеит сыԥшәма, аха иаартны абас ауп ҳәа лаҳәара
сзымгәаӷьит. Лара убасҟак бзиа дылбон, Анцәа
ду еиԥш диқәгәыӷуан Владислав Арӡынба. Лгәы
иазымычҳар ҳәа сшәан акгьы ласымҳәаӡеит. Хымш
рышьҭахь урҭ ирҳәаз зегьы шхыҭҳәааз, ишымцыз
ҿаҿаӡа иаанарԥшит ателехәаԥшраҿы В. Арӡынба
иқәгылара.
Сара избон, исаҳауан Арӡынба иакәымзар аибашьра ҟалаӡомызт ҳәа агәаанагара змаз шырацәаз.
Аха иумбарц залшомызт аԥсуаа аибашьра ахықә
иқәзыргылаз дара ақырҭцәа шракәыз, иара ԥызак
иаҳасабала ижәлар рыхьчара дахӡыӡаауа дшашьҭаз.
Дашьҭан мацара акәым, ҳара иаадыруазар ҳахәҭоуп,
шәышықәсала аԥсуа жәлар иреиӷьу рыҷкәынцәа рԥсы
нахҭынҵо иззықәԥоз ахақәиҭреи ахьыԥшымреи
наӡаӡа ирзаазгаз Владислав Григори-иԥа Арӡынба
ижәлар рышҟа имаз абзиабара шакәу. Уи Аԥсны
аҭоурых аҟны даанхоит зыжәлар рзы зхы, зыԥсы
иамеигӡоз, наӡаӡа аԥсуа жәлар ахьыԥшымра рзаазгаз иакәны. Аԥсуа жәлар ирыхәҭоуп аӡәк еиԥш еидгыланы, иахьа ироуз ахақәиҭреи ахьыԥшымреи,
аҳәынҭқарреи рыбла ҷыц еиԥш рыхьчара, рыԥ­садгьыл
арбеиара, аршәҭкакаҷра, иҿырԥшыганы аҟаҵара…

1993 шықәса март 15–16 рзы Ешыратәи ажәы­
лараан ҳархәҭақәа ирықәымҿиеит, дара, ақырҭ­цәа
изларҳәоз ала 600–700-ҩык амацәаз еиԥш иҭакын.
«Рнапы иҩахар аӡәгьы дыркьысӡом, мап анакәха –
аӡәзаҵәык дынҳажьуам», – рҳәон дара.
Урҭ ирыхьыз зегьы ижәдыруеит.
80–90-тәи ашықәсқәа раан Аԥсуа ҳәынҭқарратә
университет аҟны аҵара зҵоз аҿарацәа зегьы дыр­
дыруеит ауниверситет алектор, афилософиатә
наукақәа рдоктор Л. Џьахаиа. Ари «зегьы здыруа»
афилософ Гагра ақалақь ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа
рнапаҿы ианаарга, агазеҭ «Демократическая
Абхазия» ианиҵеит астатиа. Зегьыҵәҟьа цқьа
исгәалашәом, аха уи аҵакы абасоуп ишыҟоу:
«Аԥсуаа рхала ааҵәа иҭалеит, урҭ шьҭа ирыхәҭоу
рнапы иҩаханы, шәааи аинааларахь ҳаиасып. Мап
анакәха урҭ зегьы уа иҭарҟәаҟәоит». Ааҵәа ҳәа уи
зыӡбахә имаз Ешыра мацара акәӡамызт, Гәдоуҭа
араионгьы уа иалан.
1993 шықәса, октиабр 6 рзы ҳабџьар мчқәеи НхыҵКавказнтәи иааз ҳашьцәеи Гагра ахы ианақәиҭыртә
ашьҭахь даҽа статиак агазеҭ ианиҵоит абас: «Аԥсуаа
ирыҭатәуп инарҭбаау азинқәа змоу ареспублика,
Қырҭтәыла аилазаараҿы иааныжьны». Абри астатиа санаԥхьа иаасгәалашәеит схәыҷра ашықәсқәа.
Усҟантәи аамҭазы аахәара мариамызт ашьаҵама­
ҭәа. Убри азы аҷкәынцәа ажәцәа иалхны аимаақәа
ҳзырӡахлон. Рыҵақәа анкылҵәалак, иаарҳәны ирӡа­
хуан. Убри даара деиԥшуп Л. Џьахаиагьы.
Ажәаԥҟак аҟны иаҳәауеит: «Милаҭ бааԥс ыҟаӡам,
анапхгаҩы бааԥс иоуп иҟоу». Ақырҭцәа рҟынгьы
иҟоуп ацәгьара зҭахым, аиҩызара пату ақәызҵо ауаа.
Акырынтә иӡбахә сҳәахьеит Николаи Михаил-иԥа
Цхомариа. Убри еиԥшҵәҟьа ихы мҩаԥигон Абель
Гваџьиагьы.

Ари ҟалеит 1993 шықәса, март аналагамҭазы,
чахык, ма ԥаҭликак аӡы сзаагозар сҳәан, аибашьреи аџьеи рветеранцәа ркабинет аҟны снеит. Ари
аиҳабыра рҩны аҟны ауп иахьыҟаз, 7–8-ҩык раҟара
тәан. Снеин сҭыԥаҿы снатәеит, ҵаҟа ҳахьынаԥшуаз
Ленин ибаҟа аҿаԥхьа автобусқәа ҩба гылан, уахь анеира иалагеит аҳәса ашәҭқәа рыманы.
– Иҟалеи, анҭ абацо? – иҳәеит аӡәы.
– Урҭ Гурам Габуниа иани иаби иахьа анышә иарҭоит, идышшыларц ицоит, – иҳәеит Валико.
– Александр Мақьҭаҭ-иԥа, ҳаргьы ҳрыццап, ҳа­
наауа аҩны ҳалбаап, – иҳәеит Н. Цхомариа ихы
аасықәикын.
Сара аӡәы дсыцымкәа ақалақь сзалалаӡомызт, мап
сзымҳәеит. Ҳнеин автобус атәарҭақәа рҟны ҳнатәеит.
Аӡҩыбжьа ҳаннеи, – «наҟ амашьынақәа зцаӡом, ацҳа
ԥыржәахьеит», – рҳәан, амашьынақәа ааныркылт.
Зегьы амашьынақәа ҳаарықәҵын аԥсцәа ахьышь­
ҭаз ашҭа ҳанҭалеит. Аҩнеихагыла ҵаҟатәи иаартыз
ашә инылагыланы иаагьежьуан ҳаԥхьа игыланы
ҵәыуара инеиуаз зегьы. Ак шыҟалаз ҩашьомызт,
аха…
Ҳара, ашьҭахьӡа игылаз ашә ҳаннылагыла, ҳаӷоу
иибаша! Иаразнак ҳаагьежьын Гурам ҳнаидашшыла­
шәа ҟаҳҵан, еилагылаз ауаа ҳнарылагылт.
Аԥшәмацәа ҭаҳмадак даарылҵын, – «дадраа, арахь,
ашҭахь иаажәга аҭоубыҭқәа», – иҳәеит. Арԥарцәа
аддыҳәа инеин ҭоубыҭк рыманы рҿаархеит. «Ари
аб, ари ан, ари аԥа, ари аҭаца, ари аԥҳа», – рҳәан, хәҭоубыҭк ашҭа агәҭаны инеивадыргылт. Аҭоубыҭқәа
дәылжәга зҳәаз абырг даарылҵын ҿааиҭит:
– Сара ажәа шәасыршьуам, исҳәогьы сақәшәом.
Абри аҭаацәара ду анхареи, асасдкылареи, ауаҩреи
рыда рыздырӡомызт. Иҟалаз шәаргьы ижәбоит
ҳаргьы игәырҩаагоит, аха ҳнапы ианузеи. Иаха

ахәылбыҽха аԥшәмацәа аҭаацәа рхәы ааҟарҵан,
рнаҩсан инхоз рыҷкәын ишҟа рыбжьы надыргеит,
уԥҳәыс думаны уааи, какалк еицаҳкып ҳәа. Ирхианы
игылаз астол рыхәҩыкгьы аакәшаны инатәеит, акрышырфоз, агвардееццәа ашә иаалагылан аҟәҟәаҳәа
иааргәыдҵаны ишьны ицеит. Рышьра мацара
азмырхакәа рыхқәагьы хырыҵәҵәеит. Абас абри
аҩнаҭаҿы, ишыжәбо, ахлымӡаах ҟалеит.
Адырҩаҽны:
– Уа мшыбзиа, сара Аминистрцәа рсовет аҟнытә
сааит, амузеи аҟны аус зуаз ахацәа ахьынхауа рыхьӡ,
рыжәла аага ҳәа саарышьҭит, – иҳәеит капитанк.
– Амузеи аҟны аус зуаз ахацәа иахьа Аҟәа
аӡәызаҵәыкгьы дыҟаӡам, урҭ зегьы приказла рхы
иақәиҭтәуп, – сҳәеит.
– Ус акәзар, иахьа аамҭа сымам, уаҵәы саауеит
априказ ахҩыла соуртә иҟаҵа, – иҳәан дцеит. Ау­
хаҵәҟьа априказ «ахҩыла» ҟасҵеит 1992 шықәса сен­
тиабр 25 арыцхә ала: «Иахьцаз ахьсзымдыруа азы
русура аҟнытә рхы иақәиҭтәуп амузеи аусз­уҩцәа: Т.
Гыцба, В. Кәыҵниа, Р. Гәажәба, С. Аҩӡба, Е. Аџьынџьал,
Д. Амқәаб, М. Хәарҵкьиа, З. Гәылуа, Г. Корсантиа, Н.
Шенкао, Л Еныкь, Б. Берулаа, П. Саӡба». Акапи­тан
ианиҳәаз аҽны дааин априказ иманы дцеит.
Убри ашьҭахь рацәак мырҵыкәа ареспублика
асоциалтә еиқәыршәара аминистр дсыҳәеит Аҟәа
иалаханы иҟоу аԥсуаа рынхарҭақәа нарбаны рсиа
исҭарц.
– Сара издыруеит урҭ рҭагылазаашьа шбааԥсу,
исҭахуп фатәыла срыцхраарц, – иҳәеит. (Ижәла
аҳәара аҭахны исыԥхьаӡом.)
Аиаша сҳәозар, зны сақәшаҳаҭхазшәа ҟасҵеит,
аха иааԥҵәаны игәра сзымгеит. Аибашьра ашьҭахь
ҳаиқәшәеит ари «аминистри» сареи. Аԥсшәа
анааибаҳҳәа, ус иҳәеит:

– Сара еилыскааит сыгәра шумгаз, аха сара гәыкала
исҭахын срыцхраарц, – иҳәеит.
Саргьы иаартны иасҳәеит игәра шызымгаз.
Убри ашьҭахь сара зыгәра згоз рыла амузеи
аусзуҩцәа 16-ҩык есымза акультура аминистрра
аҟнытә аулафахәы рысҭон, иҟасҵаз аҳәарала даҽа
10-ҩык инареиҳаны, ақалақь иалаханы иҟаз Аџьар
ҟаԥшь аҟнытә афатә рауан…
Аҟәа ақалақь ақырҭуа мпыҵахалацәа рнапаҿы
ианаарга ашьҭахь, рацәак мырҵыкәа ақалақьуаа
ирыларҳәеит ачаҭирҭа амагазин Аҭынчра апроспеқт
аҟны иаартуп ҳәа. Хәыҷгьы-дугьы рдокументқәа
рыманы уахь еихеит. Ҳгәылацәа аурыс ҳәсақәа ааин
сыԥшәма сдокументқәа налыдкыланы дрыманы
ицеит. Афатә (ача) аахәара аԥҟара шыҟаз абыс ауп:
ашарԥазы асааҭ 5 рзы ицаны ашәҟәы рҽанырҵон,
асааҭ 7 рзы аталонқәа рырҭон, ашьыжь асааҭ 9–10
рзы ача ааргон, аха рыцҳарас иҟалаз, лассы-лассы
ача аазгоз амашьына ача шҭаз агвардееццәа иргеит,
«уаҵәы шәаа» рҳәон аҭиҩцәа. Ари ачҳара уадаҩын,
аха зҟны уашшуадаз. Ажәлар амла иагон, аха ргәхьаа
зкыдаз.
Ҽнак зны, аҵаа рҿашәы, уаашәҩык инареиҳаны
агәаран иқәгылан ача иазԥшны. Убри аамҭазы, аԥсыуа
хаҵак 60–70 шықәса ирҭагылаз, аҳәса днарыдгыланы, ибжьы ныҵакны ҿааиҭит: «Сбызшәа еилызкаауа шәысзыӡырҩы, – ашәы еиқәаҵәа шәшәышәым­
ҵан, шәгәы-шәылахь еиқәҵаны идшәмырбан, иҟоу
жәбоит, шәҩызцәагьы ирашәҳәала абри исҳәо, сгәы
иаанагоит аҵакы еилышәкаауеит ҳәа».
Ииҳәоз ззеилымкаауаз, – «ҳаи рыцҳа, ари ихы
еилаԥсазар ҟалап», – рҳәон. Уи ашьҭахь излеилкаахаз
ала, Аҟәа ақалақь Ацҳа ҟаԥшь анаҩсан аԥсыуа ԥҳәыск
ашәы лышәҵаны дшааиуаз ақырҭуа гвардееццәа
хҩык аалыдгылан:

– Ари ибшәу ашәы бхаҵа иакәу, быҷкәын иакәу
ибыцәҭахаз, насгьы дабаҭаха? – ҳәа иналазҵааит.
– Сашьа иоуп, Шромоуп дахьҭахаз, – лҳәеит,
лылаӷырӡ лҿаҵәо.
– Баргьы уахь бицца, – рҳәан, иаалгәыдҵаны дыршьит.
ҨАЖӘИФБАТӘИ АХЫ
1992 шықәса, сентиабр 3 рзы Москва им­ҩа­
ԥысит Урыстәыла апрезидент Б. Ельцини, Қырҭ­
тәыла Госсовет ахантәаҩы Е. Шеварднаӡеи, Аԥсны
Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы В. Арӡынбеи, НхыҵКавказ ареспубликақәеи, Урыстәыла Афедерациа
атәылаҿацәқәеи, аобластқәеи рхаҭарнакцәеи реиԥы­
лара. Ари аиԥылара азкын Аԥсны аҭагыла­заашьа
ҭынчымҩала аӡбара азҵаатәы.
Аха ара изалымшеит Аԥсны алахьынҵа ҭынчмҩа­
ла аӡбара, избан акәзар, хадара злаз азҵаара,
ақырҭуа архәҭақәа Аԥсны ралгара, адокумент аҟны
иӡбамкәа иаанхеит.
Аибашьра шцац ицон, иҭахон акы зхарамыз ауаа,
ибылуан ақалақьқәа, ақыҭақәа, зегьы зҿыз иаанханы
иҟаз амал Аԥсны иалганы агара акәын.
Сентиабр 24–25 рзы Урыстәыла Иреиҳаӡоу асовет
асессиаҿы иалацәажәеит: «Аԥсны имҩаԥысуа аибашьра Нхыҵ-Кавказ иҟанаҵауа анырра» аз­ҵаа­тәы.
Асессиа ақәҵараҿы ианын: «Қырҭтәыла аиҳабыра
ами­лаҭбжьаратә проблемақәа мчыла рыӡбаразы
им­ҩа­ԥыргауа иақәыӡбатәуп, иаарласны аибашьра
аҵы­хәа ԥҵәатәуп, Аԥсны иалгатәуп архәҭақәа зегьы».
Абри ақәҵара анагӡара ацынхәрас, Қырҭтәылатәи
аиҳабыра Гал иааргауа иалагеит архәҭа ҷыдақәа,

Аԥсны иҟаз архәҭақәа рымҽхак есымша идырҭбаауан,
ашьакаҭәара, абылра, арҳәрақәа, аҭакрақәа еихсыӷь­
рак рымамызт.
Аԥсны аиҳабыра, арбџьар мчқәа рнапхгаҩцәа
изныкымкәа ақырҭцәа ирабжьаргахьан архәҭақәа
зегьы Аԥсны иалжәга ҳәа, аха урҭ рхахьгьы иааргомызт, аибашьра ишаҿыц иаҿын.
1993 шықәса, иун 27 аҽны Шәача ақалақь аҟны
имҩаԥысит х-ганк рхаҭарнакцәа реиԥылара. Абраҟа
рнапы аҵарҩит аиқәышаҳаҭра, Аԥсны имҩаԥысуа
аибашьра аҵыхәа аԥҵәара иазкны. Уаҟа иаҳәон:
«Еибашьуа аганқәа рыбжьара жәларбжьаратәи
анаԥш­­цәа рыбжьагалара, Аԥсны закәанла иалхыз
аиҳабыра русурахь рыргьежьра». Абри адокумент
рнапы аҵарҩит: Ареспублика Аԥсны Иреиҳаӡоу
Асовет ахантәаҩы иха­ҭыԥуаҩ С. Аџьынџьал, Ареспублика Қырҭтәыла апар­ламент ахантәаҩы В. Гогәуаӡе,
Урыстәылатәи Афе­дерациа адәныҟатәи аусқәа рминистр В. Козырев.
Абри аиқәышаҳаҭра ашьҭахь, лабҿаба иубартә
иҟан ақырҭцәа уи анагӡара ргәы ишҭамыз. Аԥсныҟа
иааргауа иалагеит архәҭа ҿыцқәа, атехника.
Ҳшааиуаз, сентиабр 9 рзы Аҟәеи Очамчыреи
рҟны ақырҭцәа имҩаԥыргеит ауаа рацәа злахәыз
амитингқәа. Уаҟа ирҳәеит закәанла иалху Аԥсны
аиҳабыра Аҟәаҟа раара шалдмыршауа. Уи инеиҳангьы
Аҟәатәи амитинг аҟны ирыдыркылаз ақәҵараҿы
ишарбаз ала, Аԥсны аиҳабыра реилазаара алхразы
иаԥҵатәын ҩ-ганк рхаҭарнакцәа злахәу акомиссиа.
Акомиссиа аҿаԥхьа иқәгылан Аԥсны аиҳабыра реилазаара еиҿагылоу аҩ-ганкгьы рхаҭарнакцәа рыла
аиҿкаара; анаҩсан: В. Арӡынба, К. Озган, С. Аџьын­
џьал, С. Ҭаркьыл, О. Дамениа, Иу. Воронов, Л. Лакербаиа, А. Тополиан, А. Гәарамиа, С. Лакоба ашьауӷа
иақәыршәатәын.

Абриала урҭ еиҭашьақәдырӷәӷәеит Т. Надареишвили иажәақәа: «Ақырҭцәеи аԥсуааи дгьылк аҟны
еицынхашьа рымаӡам ҳәа».
Абас Шәача ирыдыркылаз аиқәшаҳаҭра ақырҭцәа
рхарала ақьаад аҿы иаанхеит.
Аԥсны аиҳабыра лабҿаба ирбауан, шықәсык уи
аԥхьа, 1992 шықәса, сентиабр 3 рзы ақырҭцәа рнапы
зҵарҩыз аиқәшаҳаҭра еиԥш лҵшәада, еижьаганы
ишаанхоз. Шьҭа иазхоуп рҳәан, аԥсуаа аҽазыҟаҵара
иалагеит сентиабр 16 инаркны ажәылара.
Аибашьра ашықәсқәа раан амацәаз иҭакны
Гәдоуҭа иҟаз Аԥсны аиҳабыра, В. Г. Арӡынба раԥ­
хьа днаргыланы, апарламент адепутатцәа уҳәа
Аԥсны аӷацәа ирҿагыланы имҩаԥыргауаз аусура
ахәшьара аҭара даара иуадаҩуп. Ақырҭцәа ирыд­
гы­­ланы, Аԥсны аиҳабыра ирацәажәарц Моск­
вантә, егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҟнытә иаауаз
рԥылареи, убас ирҭахыз абџьар рымамзаара уҳәа
акы иацәымшәаӡакәа имҩаԥыргоз аполитика
уаназ­хәыцлак омашәаҵәҟьа уаҩы иџьеишьартә
иҟоуп. Абарҭқәа зегьы рзы урҭ рҿаԥхьа ҳреспублика
иқәынхауа ажәларқәа зегьы ҭабуп, шәыжәлари
шәареи шәеигымхааит ҳәа рарҳәарц рыхәҭоуп. Урҭ
рус бзанҵы хашҭра ақәымкәа ажәлар ргәаҿы иаанхоит.

ҨАЖӘИБЖЬБАТӘИ АХЫ
Сара исаҳаит, 1993 шықәса, сентиабр 16 инаркны
аԥсуаа рырбџьар мчқәа ажәылара ишалагоз Аҟәа
ахақәиҭтәразы. Убри инаркны еилагьежьран иҟаз.
Ҳара иҟаҳҵара ҳаздыруамызт. Уажәы-уажә ашә асра

иалагон, ианаасыртлак, – «иабаҟоу ачеченцәа, арациа,
абџьар?» – рызҵаарақәа нҵәаӡомызт. Иҳамамызт
афатә, аӡы, алашара, аха изоуҳәодаз. Абарҭ амшқәа
рҟынӡа аус зуаз стелефон заҵә, гвардеецк иааҿиԥаан,
адашьма иланиҟьан иҟәаҟәаса илықәиҵеит.
– Уажәшьҭа уашьцәа урацәажәала, – иҳәеит.
Сентиабр 25, ахәылбыҽха, асааҭ 10–11 реиԥш, ашә
иасуа иалагеит. Ашә шаасыртыз еиԥш, – «иабаҟоу
шәбалконқәа?» – рҳәеит. «Акы арӷьарахь, егьи
шәышиашоу», – сҳәан, ашә аасыртит МВД аганахь
иҟаз абарҵа ашҟа. Ҩ-пулемиотк наҟ-ааҟ абалконқәа
рҟны инықәдыргылан, ҳара аҽыкәабарҭахь инҳахеит.
Аванна ацәарҭа нанысҵан сыԥшәма дынҭасыриеит,
сара уи ахықә снықәтәашәа ҟасҵеит. Агвардееццәа
аӡәы иавтомат кны ҳашә дадгылан. Аҩнуҵҟа
рыбжьқәа зласаҳауаз ала 10–12-ҩык иреиҵамкәа
аруаа ицо-иаауа ҳаҩны иҩнан.
Ауха ус цәгьала ҳаршеит. Аҽны хәлаанӡа царан-ааран изҿыз. Ҳара аӡә дҳацәажәомызт.
Акыр аҵх цахьаны рыбжьқәа маҷхо иалагеит, иаркыз ацәацәашьқәагьы дырцәеит. Иҟалаз сзеилкаауам, сдәылҵуеит ҳәа салаган, сыԥшәма слышьҭуам,
сыршьыр ҳәа дшәоит. Аха маҷ-маҷ снаскьо, аҩны
аӡәгьы дшыҟамыз еилыскааит. Ишәарҭахазар акә­
хап, апулемиотқәа, рпатронқәа акы аанмыжькәа,
индәылҵны ицеит.
Абас, уахыки ҽнаки апулемиотқәа ҩба ҳаҩны
иҩнаргыланы ҳаҷкәынцәа рааира иазԥшны итәан.
Ашьыжь, асааҭ 7 реиԥш, аӡә ашә дасуа далагеит. Ашә
анаасырт хаҵак дааҩналеит: «Саҭоумҵан, ааҵәа
сҭахуп», – иҳәеит. Зны, – «закәытә ааҵәозеи, иҟоу
умба­ӡои», – аасгәахәит, аха нас иаасгәалашәеит
шықәсык уи аԥхьа акартош зҭаз ааҵәа шҳамаз. Иааганы инеисыркит. Иааиҵихын иаасыдикылт, нас
иааилеигәан иманы дцеит.

– Ани иааиз ииҭахызеи? – лҳәеит сыԥшәма, дахь­
иаз. Уи илбон иааиз ааҵәа шисҭаз, иара исыдкыланы ишишәаз. – Урҭ ирыӡбазар акәхап, ҳаныршьлак
убри ааҵәа ҳҭаҵаны ҳаргарц, – лҳәеит, лылаӷырӡ
лҿыҵкьасо…
1993 шықәса, сентиабр 27, ашьыжь, асааҭ 9 рзы, аӡы
ҳзаазгалоз аҳәаахьчаҩ Иван Пиотр-иԥа ашә ааиртын,
– «ара шәызтәозеи, ҳаҷкәынцәа ахьаа шәымбаӡои?»,
– иҳәан, сыжәҩа кны абалкон ахь дынсыхеит. Абар
ассир! Аԥсуаа рыҷкәынцәа, еибарыҩуа МВД-и, КГБ-и,
ҳаҩни рбжьара илеиҩеиуа снарыхәаԥшит.
– Шьҭа шәымшәан, ҳаԥсы еиқәхеит, – иҳәан,
иԥҳәыс лышҟа дцеит.
Сыԥшәма аҵәыуара дысзаҟәыхуам, илаҳаз лыз­
хаҵом.
– Диадиа Саша, шәыԥсы ҭоума, ашә аашәырты,
сара, Иура, соуп, – ҿиҭуеит ҷкәынак, аха ибжьы сзеилкаауам.
Аныҟәара сылымшо ашә аарла иаасыртит.
Равтоматқәа кны агәгәаҳәа иааҩналеит сашьеиҵбы
иҷкәын Иуреи иҩызцәа: В. Барцыц, В. Мшьалиа, Р.
Цкәуа, З. Цкәуа, С.Барцыц ицны.
– Ҳара рацәак ҳан­хом. Ацҳа ҟаԥшь аҟны ҳаннеи
ҳааныркылт. Убри ҳхы иархәаны иҳаӡбеит шәыԥсы
ҭоу-иҭаму еилаҳкаарц. Шьҭа ҳцеит ҳара, иахьа-уаҵәы
урҭ алақәа иахьааз икаҳцауеит, шәара аранӡа шәанаа
шәхы шәыхьча, – рҳәан, еибарҩны ицеит.
Амардуан иаҿаланы ишлеиуаз аӡә даахьаԥшын
ҿааиҭит: «Диадиа зегь рзы ашә аашәмыртлан». Уи
рацәак сазымхәыцӡеит, сазхәыцуагьы сыҟамызт.
Ҩбаҟа сааҭ рышьҭахь хҩык аҷкәынцәа равтоматқәа
кны ашә иасуа иалагеит.
– Иҟалозар ашә аашәырты, – рҳәеит.
Ашә анаасырт, ҷкәына хәырҭыжәк илақәа
ҵырхәны ҿааиҭит: «Уара уаԥсыуоума, ара узҿызеи?

Ақырҭцәеи уареи қьаф уа шәтәан, ҳара акопақәа
ҳарҭаԥсны ҳанырҭатәаз», иавтоматгьы насықәикит.
Убри аамҭазы ҷкәынак ишьҭахьала дааидгылан
ижәҩахыр кны днаихеит. «Уиас арахь, узацәажәо
дуздырам, иуҳәо уздырам, усаԥыс», – иҳәан, диманы
дцеит.
Адырҩаҽны Занбеи Цкәуа машьынак ԥшааны
дааин, ҳҩыџьагьы ҳиманы Лыхныҟа амҩа дықәлеит.
Сара амузеи аҟны саннеи ҩыџьа асолдаҭ ҷкәынцәа
(аԥсуаа) гылан. Ара шәзыҟоузеи анысҳәа, – «ҳара Гиви
Камыгә-иԥа Агрба ҳааишьҭит амузеи ахьчаразы», –
рҳәеит. Сара санеилыркаа, – «диадиа, уара уца, ҳара
ари акы аҳархьуам», – рҳәеит дара. Аха, иага умҳәан,
сгәы ҭынчмызт.
Ешыра архәарақәа рҟны ҳнеиуаны Занбеи ҳашҟа
даахьаԥшын ҿааиҭит: «Избоит акы шәазҵаар
шышәҭаху».
Ииашаҵәҟьаны еилаҳкаарц ҳҭахын, аибашьра ианалагоз сеиҵбы иҷкәын Иура иԥҳәыс лцәа лтәымкәа
дыҟан, аха ҳшәон, иҟоу ҳаздыруамызт. Шықәсыки
ҩымзи рхабар ҳаздырӡомызт, ҳара ҳхабар дара
ишырзымдыруаз еиԥш.
– Иура аԥҳа диауит, уи илыхьӡырҵеит Алина, –
иҳәеит Занбеи…
Ари аҵкыс еиӷьыз гәырӷьара ыҟазма, аха
саҳәшьаԥа Гера иҭахара зегьы ҳабӷа ԥҵәаны ҳаман.
Усоуп адунеи шеибарку: аӡә дҭахоит, даҽаӡә диуеит.
Хәыцра шәкы ҳаимырххо ҳрыман. Зегьы акака
ҳрызхәыцуан. Ҳҭынчра ааилалган сыԥшәма лыбжьы ныҵакны днасазҵааит: «Уара, абарҭ аҷкәынцәа
ҳазго, ҳаԥсы ҭаны ҳаргоу, ма ҳаԥсыбаҩ акәу ирго?»
Сааччашәа, – «ҳаԥсы ҭамзар бызласацәажәозеи, акы
бацәымшәан, шьҭа ҳаԥсы шҭоу аҩны ҳнаргоит», –
сҳәеит, лгәы аасырӷәӷәарц.

Ашҭа ҳанынҭала, шықәсык зхыҵуаз Алина дбажә­
гәалеиуа дааҳԥылеит. Убысҟан ауп ҳаргьы ҳаԥсы
ҭаны аҩны ҳшааз анеилаҳкаа.
Убри ашьҭахь ҩымш ааҵуаны, Ермолаи Аџьын­
џьал чечен поетк дицны Лыхны ҳаҩны днеит.
«Иҟалеи, уаазцазеи, Ермолаи?» – анысҳәа. – «уцаны адиректор дааугароуп ҳәа саарышьҭит», – иҳәеит.
– Сара иахьа сцаратәы сыҟам, уаҵәы хымԥада
сҩеиуеит, – сҳәан, Ермолаи амҩа днықәсҵеит.
Ианысҳәаз аҽны сааит Аҟәа. Амузеи ахыб
ақәа кылсуан, алашара ыҟамызт, еибгоу саркьак
ԥенџьырк амамызт. Арахь аусзуҩцәа аӡәгьы ихабар
збом. Изулак акабинетқәа еилсыргашәа ҟасҵеит.
Аиҳабыра рҟны снеин Владислав Григори-иԥа
Арӡынба иасҳәеит аҭагылазаашьа шыҟаз, иаарласны ахыб ҟаҳамҵар, аԥенџьырқәа асаркьа раҳамҭар
шыҟамлоз уҳәа убас егьырҭгьы. Урҭ зегьы анеиликаа 16 миллион мааҭ аԥара азоуижьҭит, аргылаҩцәа
дрыԥхьаны адҵа риҭеит, амузеи иагу-иабзоу иаарласны аҟаҵаразы.
Иаарласны ахыбра иалагеит, иҟәаҟәаны, ахы
иаганы иҟаз ахыб ақәхны аҿыц ақәырҵеит. Мызкы инеиҳаны ахыбра иаҿын, саргьы убра срыдгылан. Иақәырхуаз ахыб еизганы еиқәысҵон. Убри
ашьҭахь асаркьа рыманы иааит аҟазацәа. Урҭи сареи
ҳаицхырааны аԥенџьырқәа зегьы асаркьа рҭасаны
иҟаҳҵеит. Аӡәгьы гәыбӷан симҭааит, аха абарҭқәа
зегьы рышьҭахь ауп аколлектив аӡәаӡәала аусура иаауа ианалага. Убри инаркны аусура ҳалагеит.
Зегьраԥхьаӡа напаҳаркит ақырҭуа-аԥсуатә еибашьра
иазкыу аматериалқәа реизгара, рыԥшаара, рыҭҵаара,
аус рыдулара.
Аколлектив маҷ-маҷ ирыдыркылауа иалагеит
амузеи абаразы иааиуаз ашколхәыҷқәа, астудентцәа,
асасцәа. Еиҳараӡак урҭ ирбартә иҟаҵаз аԥсабареи

аетнографиеи
рыҟәшақәа
ракәын. Ажәакала,
ирацәан аибашьра ашьҭахь амузеи аҿаԥхьа иқәгылаз
ауснагӡатәқәа, аха ҳара иаабон Аԥсны аиҳабыра
зҭагылаз аекономикатә уадаҩрақәа.
Ус ақырҭуа-аԥсуатә еибашьраан аԥсуаа иргаз
Аиааира 10 шықәса ахыҵра ааигәахауа иалагеит. Ҳара иҳаӡбеит ари амшныҳәа инарҭбааны ауаа
лабҿаба дырбара, даҽакала иаҳҳәозар, 2003 шықәса
сентиабр 30 аҽны аибашьра иазкыу аекспозициа
ҿыц ауаа ирбауа аҟаҵара. Ари иаҭахын ирацәаны
аԥара, амҿымаҭәахә, асаркьа, афотосахьақәа, адоку­
ментқәа, аибашьра иалахәыз рыҿцәажәара уҳәа убас
егьырҭгьы.
Абарҭ зегьы Аԥсны аиҳабыра ианрасҳәа, урҭ еилкаарала иазнеит. В. Г. Арӡынба амузеи еиҭеит 100
нызықь мааҭ. Абарҭ аԥарақәа рыла аколлектив ирылшоз зегьы ҟарҵеит Аиааира жәашықәса ахыҵра
иазк­ны аекспозициа ҿыц аартразы.
Рыцҳарас иҟалаз, аибашьра ашьҭахь амузеи ахыб
ақәа акылсра, аԥхарра аҟамзаара, аԥшаҩнаҵага­
қәа (авентелиаторқәа), русмура, ахәаҷа-маҷақәа
рцәырҵ­­ра уҳәа аекспонатқәа аԥхасҭа ду рырҭеит,
еиҳа­раӡак аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рцәаҳақәа, урҭ
рбжеи­ҳараӡак ашәҟәы ианаҳамхыр ҟамлауа аҟынӡа
иҟарҵеит. Иашоуп, аибашьра ашьҭахь амузеи иагу-иабзоу аҟаҵара иазкны аиҳабыра акырынтә
рҽазыршәеит, аха урҭ зегьы ҳара ишаҳҭахыз изы­
ҟамлеит.
ҨАЖӘИААБАТӘИ АХЫ
Документла ашьақәырӷәӷәара уадаҩуп, ақырҭ­
цәа Аԥсны имҩаԥыргоз аԥаршеитә политика, избан
акәзар усҟан акьыԥхь иадырбаӡомызт, имаӡан.

Аибашьра дуӡӡа салҵны Аԥсныҟа санааи исыӡбеит,
аррамаҵурахьы иансыԥхьа сырҵаҩцәа, сҩызцәа,
амҩа бзиа сзеиӷьашьаны снаскьазгаз рҟны снеины
сшааз дсырбап, ҭабуп ҳәа расҳәарц.
1944 шықәса, октиабр анҵәамҭазы снеит Лых­
нытәи абжьаратә школ, аҵара ахьысҵоз аҟны.
– Уа бзиала уаабеит, уахьцо уаалеит, – иҳәан
инапқәа рџаџа даасԥылан сааигәыдиҳәҳәалт сдиректор Григори Алмахсиҭ-иԥа Ажәанба. Сшааиз заҳаз
сырҵаҩцәа: М. Ҷедиа, В Панченко, Н. Ажьиԥҳа уҳәа
егьырҭгьы исыдырныҳәалеит Аиааира, сыԥсадгьыл
Аԥсныҟахь саара.
Сара исҭахын еилыскаарц егьырҭ сырҵаҩцәа
рлахьынҵа. Г. А. Ажәанба изласеиҳәаз ала, иара директорс дҟалаанӡа иҟаз адиректорцәа: Аркади Возба,
Виктор Ҭарба, аматематика арҵаҩы Гриша Кобахьиа
Аџьынџьтәылатә еибашьраан ишҭахаз, рхабаргьы
шыҟам.
– Рыцҳарас иҟалаз, – иҳәеит уи, – 1942 шықәса
анҵәамҭазы ҳарҵаҩцәа иреиӷьыз Иван Шьаабан-иԥа
Гәлариа харада-барада дныбжьаӡ дцеит.
Абри ауаҩ ихьыз аилкаара акыр аамҭа сашьҭан.
Ажәабжьқәа саҳауан еиԥшымкәа, рыгәра угартә
иҟа­мызт. Иҳаҩсыз ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа
раан, аибашьра ашықәсқәа ирхааныз быргк И. Гәла­
риа дигәаларшәо ишсеиҳәоз ала: «1942 шықәса
анҵәамҭазы анемец-фашистцәа рырхәҭақәа НхыҵКавказ рнапаҿы иааганы Қырҭтәыла аҳәаақәа иаарыдгылт. Убри аамҭазы анемеццәа Қырҭтәыла
иажәлар ҳәа дшәаны Л. П. Бериа Қарҭ аиҳабыра адҵа
риҭеит: хышәҩык аҽыбӷаҟазацәа, шкәакәа маҭәала
еилаҳәаны, аҽы шкәакәақәа ирықәыртәаны Гитлер данааиуа иԥылара иаздырхиарц. Убри аамҭазы
Кавказ ашьха хада ахыҵырҭақәа Марыхә, Клухор,
Аллашҭрахә, Санчара, аԥсуа қыҭа хәыҷы Ԥсҳәы

анемеццәа рнапаҿы иааргеит. Урҭ хықәкыс ирыман
Амшын Еиқәа агаҿа Аԥсны рнапаҿы аагара. Уиала
рымҩа аадыртуан Бақәеи Ирани рышҟа.
Қарҭынтәи азинхьчаратә усбарҭақәа рхаҭарнак­
цәа гәыԥҩык Аԥсны иаарышьҭит 50-ҩык ирыдамхаргьы аԥсуаа ҽыла Гитлер иԥылара рҽазыҟарҵарц.
Урҭ қыҭацыԥхьаӡа ицаны ауаа разыҟаҵара иалагеит. Исазҳәаз абырг излеиҳәаз ала, ҩыџьа-хҩык
раҟарагьы ақәшаҳаҭхеит. Аха аиҳараӡаҩык мап
ркит. Ари аус шыцәгьахоз анеилыркаа, ақырҭцәа уахыкала 25-ҩык аԥсуа рԥарцәа, убарҭ рхыԥхьаӡараҿы
Гәдоуҭа араион аҟнытә: Иван Гәлариа, Қьаамын
Ахба, Урыч Ҳагба, Шьмаҭ Гәынба, Едраҭ Гәынба,
Ҭышькәа Гыцба (егьырҭ игәаламшәеит), Очамчыра араион аҟнытә: Ваниа Сангәлиа, Симон Басариа, Самкәа Џьопуа уҳәа неидкыланы ирыманы
ицеит, иахьа уажәраанӡагьы урҭ рлахьынҵа аӡәгьы
издырӡом.
Абригьы иаҳнарбоит ақырҭуа еиҳабыра аԥсуа
жәлар рзыҳәа бзиак шырмыӡбоз, апровакациа шырзыруаз.
***
1992 шықәса, октиабр 25 аҽны амузеи аагәаҭа­
ны сшааиуаз, Ленин иашҭала ицоз Кәымф Ломиа
сылаԥш наиқәшәеит. Дысзааигәахо даналага, ичабра
иџьыба иааҭиган, ихы-иҿы ааирыцқьеит. Аибашьра
иалагеижьҭеи ҳаибамбацызт, маҷкгьы сгәы иаахәеит,
аха арахь агвардееццәа ҳарбар ҳәагьы саашәеит
(ҩыџьа аԥсуаа еидгыланы ирбар ҟалаӡомызт).
– Уара иубазар ҟалап сылаӷырӡқәа шысрыцқьоз, –
иҳәеит Кәымф.

– Иҟалеи, аӡәыр уцәҭахама?– сҳәеит сара.
– Мап. Абни амашьына иувсыз сара смашьына
ауп. Иақәтәаз сидырзар акәхап, данаасывала асигнал
ҟаҵаны дҩасывҟьеит, – иҳәеит иара.
– Умашьына ухаҵкы ицааит, уара уеибгазар,
амашьына умоур ҳәа ушәома, – сҳәеит, маҷк игәы
аасырӷәӷәап ҳәа.
– Иуаҳазар ҟалап ҳархьивгьы шырблыз, урҭ
алақәа. Ааигәарагьы ҳнармышьҭит, – иҳәеит ибжьы
ихәлашәаны.

***
1993 шықәса, апрель аналагамҭазы аӡәы ашә дасуа далагеит. Ҳашьцыланы ҳаҟан азы, агвардееццәа
ракәыз џьысшьеит. Ашә шаасыртыз еиԥш, – «аа,
ирласны иаркы, анҭ ҳаӷацәа сырбар ҳәа сшәоит»,
– иҳәан, дынсывсын аҩныҟа дныҩналеит ҳгәыла,
аҳәаахьчаҩ И. П. Кириленко.
– Иҟалеи, бзиароу уаазгаз? – сҳәан, дсыманы
асасааирҭахь сныҩналеит.
Иҿаԥшыларала иубартә иҟан ак иҳәарц шиҭахыз,
аха игәы инарҳәомызт.
– Александр, уара иудыруеит сара шәҭаацәара
шаҟа ҳаҭыр рықәсҵо. Аҳәара сцәыуадаҩуп, аха
имҳәакәа сызшәывымсит.
– Иҳәа угәы иҭыхо, сара избоит акы ушаргәаҭеи­
уа, – сҳәеит.
– Уара иумбац цәгьареи-бзиареи акгьы ыҟам,
исҳәо еилкаа. Ҳаҩны санаавала полицаик даасыхьӡан
сааникылт: «Абааԥс, абарҭ угәылацәа (шәара шәоуп
иззиҳәоз), иҟарҵалак уаха идәылҵны ицааит. Уаха
агвардееццәа иршьраны иҟоуп», – иҳәеит. Сар-

гьы суҳәоит, Шура думаны ижәдыруа шьоук рышҟа
шәцарц. Сара акгьы сухәарҭам, – иҳәан, Иван Пиотриԥа илаӷырӡ хыҳәҳәыла даасҿаԥшит.
– Иван Пиотр-иԥа! Уи гәырҩас иҟоумҵан. Сара
џьаргьы сцаӡом. Аԥсуаа ааигәа уаҩ дыҟаӡам, шәара
аурысцәа, ма даҽа тәымжәлак рахь ҳнеир, ҳара
иаҳхырҟьаны иршьыр ҟалоит, ҳазшьуа ара иааиааит. Иҭабуп иахьсоуҳәаз, амала аказы суҳәоит,
мап сцәыумкын. Ҳрымшьыр ҟамлозар, уи аӡәгьы
изахырԥом. Ҳара ҳаршьуазар, уҩызцәа – аҳәаахьчаҩ­
цәа уаарыԥхьаны, ҳнаганы Пушкин иулицаҿы
иҟоу асахьаркыратә галереиа ашьҭахь аҭыԥ ыҟоуп,
убра анышә ҳашәҭа, ԥыҭрак ашьҭахь ӷәыцәмаҟьак
аҿы «абра ижуп А. М. Ҭариеи А. М. Аргәыни» ҳәа,
ҳажәлақәеи ҳахьӡқәеи анҵаны анышәынҭраҿы уаҩы
ибартә иҟаҵа. Иҟамло акгьы ыҟам, мышкызны аӡә
дҳашьҭалар ҟалоит, уи изымариахоит ҳабаҩқәа
рыԥшаара, – сҳәеит.
– Иуҳәаз саҳаит, уаҳа соумҳәан, – иҳәан, дцеит.
– Иван Пиотр-иԥа ииҭахызеи? – лҳәеит сыԥшәма.
– Ҳара еибаҳҳәахьан иааҳаҳауа ицәгьа-ибзиа
имӡакәа еибаҳҳәаларц. Уажәы уи дазыҟаҵатәын,
ажәакала аԥсра ҳҽазыҟаҵаны аԥылара ҳазԥшызар
акәын.
Аԥҳәыс ишлаҭәоу еиԥш, ажәак мҳәаӡакәа днеин
фатәыс иҳамаз ахәыҷы астол инықәылҵан:
– Уааи акы ҳнацҳап, урҭ ззынҳажьуа ҳәа уаҩ
дыҟам усгьы, – лҳәеит. Уажәы-уашьҭан иааиуеит ҳәа
ҳашԥшыз ашара иааҵалт. – Уахагьы ҳазшазааит, –
лҳәеит.
Мчыбжьык аҟара уаҩ ихабар аабомызт.
Ҽнак еиҭах Иван Пиотр-иԥа дааихт.
– Иҟои, шәыԥсы ҭоума? – иҳәеит.
– Макьана ҳаԥсы ҭоуп, иабацеи анҭ ҳазшьуаз? –
сҳәеит.

– Урҭ, убри ауха Очамчыраҟа ирыԥхьан, иахьоуп Аҟәаҟа ианаа, иҳәеит. – Излеилыскааз ала уаха,
ма уаҵәыуха иааираны иҟоуп, – иҟалозар шәхы
нахыжәга, иҳәахт, илаӷырӡ хыжжыла.
– Уи хьаас иҟоумҵан, ианааиуазаалак ҳара ҳах­­­иоуп,
– сҳәеит. Ишыҟалазаалак уаҳа урҭ рхабар ҳамбеит.
Аиаша ҳҳәозар, сара схы сацәшәаӡомызт, избан акәзар, аханатә сгәы иҭаскыз анагӡара акәын
сзызхәыцуаз. Сара сзыцәшәоз лара лакәын. Анс
сҳәеит, арс сҳәеит, аха амалахазгьы илымуит Аҟәа
алҵра. «Ҳцозар ҳаиццоит, ҳаԥсуазар ҳаицыԥсуеит»,
– лҳәон, уаҳа акы лхаҟны иаалгомызт. Ишакәхалак
урҭ ҳарцәынхеит. Аха иаҳхаагаз агәырҩа, агәаҟра,
амлакра, ахьҭакра, ҳала иабоз ахәымгарақәа рычҳара
уадаҩын. Абарҭқәа зегьы акәхап лыԥсҭазаарагьы
зыркьаҿыз.
***
1993 шықәса аҩбатәи азбжазы ҳаҩни аҩнуҵҟатәи
аусқәа рминистрреи рбжьара агәгәаҳәа ақырҭцәа
ртанкқәа ааилагылт. Убри аамҭазы аминистрра аусз­
уҩцәа зегьы аадәылҵын «асасцәеи» дареи гәыди­
бакылауа, еидныҳәалауа иалагеит. Ус аҭы­ԥантәи фицарк ҿааиҭит: «Акыр аамҭа аҳауеиԥш ҳаззызԥшыз
Лоҭи Қоба­лиа Агыртәылантәи ир иманы дааит».
Сара акырынтә исаҳахьан Л. Қобалиа ҳәа аӡәы
10 нызқьҩык бџьарла еиқәных ар азыҟаҵаны имоуп, ианааҭаххауа аҽны Аԥсны еибашьуа рашьцәа
рыцхырааразы даауеит ҳәа. Аиаша ҳҳәозар, даараӡа
сгәалаҟара бжьысит, избан акәзар жәанызқьҩык ар
раанкылара мариамызт. Акыр аамҭа ахышә сылагыланы сыԥшуан, аха аӡәгьы дызбомызт.
– Уззыԥшыда? – лҳәан, ҿаалҭит сыԥшәма.

– Сыззыԥшыда, Жәыргьыҭынтәи 10 нызқьҩык
ар ааит, рҳәеит, снарыхәаԥшыр сҭахуп, – сҳәеит. –
30–40-минуҭ сгылан, аха аӡәгьы ихабар сымбеит.
– Ақырҭцәа иахьа ирбама амцҳәара, урҭ ҳаҷкәын­
цәа дыршәарц рҭахуп, аха сара иахьынӡеилыскаауа
Жәыргьыҭынтә уаҩ дмааӡеит, еибажьароуп иҟоу, –
сҳәан ахышә саадҵит.
Уахгьы-ҽынгьы ҿааихак ҟамҵакәа ахысра иаҿын
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 13
  • Büleklär
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3460
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2214
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3420
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3414
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2164
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1954
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3352
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1826
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3422
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3434
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1907
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 1024
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 740
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.