Latin

Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 09

Süzlärneñ gomumi sanı 3425
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1954
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ауп, – иҳәан, даара ажәабжь бзиак рылеиҳәазшәа
днатәеит «ажәахәҟаҵаҩ».
Афон араинагӡком ахантәаҩы М. Аҩӡба игәы
иааҵаххшәа, – «иашоуп ачарыц алаҵара аамҭа маҷк
ицахьеит, аха азин иаҳҭап иаарласны илеиҵарц.
Ԥкьын ҳара дызлаадыруа ауаҩ иаша, аколнхара
ахантәаҩ бзиа ҳәа ауп», – ацәажәара дналагеит.

– Михаил Кәынта-иԥа! Араион, аҷандараа зегьы,
иара уаргьы убра унарылаҵаны амц ҳаижьеит, ари
иоума узхашшаауа, – иҳәан, илақәа ҵырхәны итәаз
зегьы днарылаԥшит амаӡаныҟәгаҩ.
Абиуро алахәыла С. Гезердаа (апартиа араиком
аҩбатәи амаӡаныҟәгаҩ), В. Осиа маҷк идырԥсыҽырц
рҽыназыркит. Аха урҭ ирҳәоз баша ӡҭахысрак иаҩы­
захеит, абиуро иалаз хыԥхьаӡарала ақырҭцәа еиҳан.
– Упартбилеҭ астол иқәҵа, уара уеиԥш иҟоу амц­
ҳәаҩ ҳпартиаҿы ҭыԥ имаӡам! Аҵыхәтәан иуҳәарц
иуҭахузеи? – иҳәан амаӡаныҟәгаҩ Иасон днеиҿаԥ­
шит. Азнык азы ииҳәара изымдыруа иҿы акны даанхеит.
Ԥшьшьала иплашь акалҭ аанкыланы снахан, – «уара
апартиаҿы сааншәыжь ҳәа раҳәа», – сҳәан, сыбжьы
ныҵакны ҿаасҭит. «Иҟалозар апартиа салшәымцан»,
– иҳәеит аарла. – «Уаҳа иуҳәо умамзар, еиҭасҳәахуеит,
упартбилеҭ астол иқәҵа», – иҳәан, Убилава ибжьы
ихацаланы ҿааиҭит. Уи акәхеит, Ԥкьын Иасон, ауаҩ
иаша, ауаҩы хазына инапқәа ҵыс-ҵысуа ипартбилеҭ
иџьыба иааҭиган, днеин ԥшьшьала астол инықә­ҵа­ны
дындәылҵит.
– Абиуро иалоу шәаанха, егьырҭ шәхы шәақәиҭуп,
– иҳәеит амаӡаныҟәгаҩ. Ашә аартны адкыларҭа сшы­
ныҩ­налаз, уа итәаз аӡӷаб Валиа, – «абааԥс, Саша,
Иасон абахҭахь дыргеит ҳәа сыҟоуп», – лҳәеит, дӷьа­
ҵәыӷьаҵәуа.
Абиуро ахьцоз ауада ашә ааимԥааны сныҩналеит.
– Ара иухашҭи, аҩыза Ҭариа? – илақәа ҵырхәны
даасҿаԥшит Убилава. Сара Михаил Кәынта-иԥа
Аҩӡба снаидыххылан, – «игәнаҳа шәзымгааит, Иасон
абахҭахь дыргеит», – сҳәан, сыла акамбо аҵх лашьца
снагәылалеит.
Иасон Ԥкьын иус ӡбаны хышықәса аҭакра иқәыр­
ҵеит, аха иара убри ашықәс анҵәамҭазы араион
аԥырхит. Иасонгьы аҩныҟа дааит, ипартбилеҭгьы

ирҭеит. Абриала уаҩы ибоит аԥсуа кадрқәа харадабарада рмаҵурақәа ишрымырхуаз, апартиа ишалырцоз, аха зҟны уашшуадаз.
Аԥхьаҩ дазҵаар ҟалоит: «Афонтәи араион ҿыц
шықәсыкгьы инамгакәа изаԥырхзеи?» ҳәа. Сара иа­
хьын­ӡеилыскаауа, уи абасоуп ишыҟалаз.
1953 шықәса, февральазы, Гәдоуҭа араион аҟынтәи
ақыҭақәа: Аҷандара, Аацы, Абӷархықә, Мҵара, Приморск, Анхәа, Ԥсырцха, Аҟәа араион аҟнытә: Ешыра
Аҩадатәии Аладатәии ақыҭақәа, Гәымсҭа нарыдкыланы инеидырҵан Афонҿыцтәи араион еиҿыркааит.
Убри ашықәсан ауп И. Сталини Л. Бериеи рыԥсҭазаара
ианалҵ. Урҭ рыԥсы анҭазгьы Қырҭтәыла анапхгара
Аԥсны зегь реиҳа изыцәшәоз, згәаӷ рымаз Гәдоуҭа
араион акәын. Афонҿыцтәи араион аԥҵарала урҭ еилыркааит Гәдоуҭа араион аҵкыс еицәаз даҽа раионк
шаԥырҵаз.
Иҟалаз убри ауп. 1953 шықәса, иуназы, апартиа
Афонҿыцтәи араиком имҩаԥнагеит изаамҭанутәи
апленум. Араҟа иқәгылаз зҵаара заҵәык акәын: И.
Сталин ихаҭаратә культ ақәӡбара ашьҭахь аџьажәлар
рыҩнуҵҟа аидеологиатә усура аиӷьтәра. Апленум аҟны ажәахә ҟаиҵеит апартиа араиком актәи
амаӡа­ныҟәгаҩ К. Убилава. Убри ишьҭахь дықәгылт
апленум ахь иааԥхьаз апартиа Аԥснытәи обком
амаӡаныҟәгаҩ. В. Адамиа. Уи иажәахә аҟны инарҭ­
бааны далацәажәеит Сталин ихаҭаратә культ, убас
аџьажәлар рыҩнуҵҟа аидеологиатә усура шьаҭанкыла
аиӷьтәра аҭахны ишыҟоу, иахьа уажә­раанӡа иҟоу
аилагарақәеи аиҿымкаарақәеи аҭыԥ шрымоу уҳәа
убас егьырҭгьы.
– Абарҭ аиҿымкаарақәа раԥыхразы, – иҳәеит
уи, – зегь раԥхьаӡа аԥсуа жәлар рҵара, ркультура,
рбзазаратә ҭагылазаашьа зегьы ақырҭуа культу­
ра ашьаҭалоуп ҳаԥхьаҟа ҿиашьас ирымоу, даҽа
мҩакы шыҟам иагьшыҟамло. Апарторганизациақәа,

акоммунистцәа ирылшо зегьы ҟарҵалароуп ашкол­
қәа русура шьаҭанкыла аиӷьтәразы, ашколхәыҷқәа аи­
ҩызареи абзиабареи рылааӡара уҳәа убас егьырҭ­гьы.
Ажәакала уи апленум иалахәыз идеилиркааит
қарҭаа рполитика хәымга мап шацәырымкуаз.
Ажәахә ахцәажәаразы дықәгылт Аџьынџьтәылатә
еибашьра иалахәыз, аиааира зарма напы ахҭнызҵаз
Н.Тәанба.
– Сталин ихаҭаратә культ, – иҳәеит уи, – апартиеи ажәлари ақәӡбеит, иахәҭаз ахәшьара арҭеит,
ақәҵарагьы
рыдыркылеит, аха
аҩ. Адамиа
дзаҟәыҵуам Мгьелаӡе «иашәа» аҳәара. Избан аԥсуаа
ркультура, рбызшәа Қырҭтәылатәи акультура ада
ҿиашьа зрымам. Сгәы иаанагоит иазхоит ҳәа апартиа
аполитика аилагара, ажәлар рыргәаҟра, ҳара ҳажәлар
ԥхьаҟатәи рыԥсҭазаара шьҭарнахыс дара рнапы иануп, даҽаӡә ицхыраара рҭахӡам…
Уи ишьҭахь дықәгылт аибашьра аветеран Леонти Сымсым. Уи инарҵауланы дақәӡбеит Сталин
ихаҭаратә культ, убас харада-барада иреиӷьу ҳҵеицәа
рҭакра, ршьра, рырӡра, аԥсуаа ршколқәа раркра,
рбызшәа рҿыхра, шәҩыла арҵаҩцәа, ааӡаҩцәа маҵу­
рада рааныжьра уҳәа убас егьырҭгьы.
В. Осиа иқәгылараҿы акоммунистцәа иргәалаир­
шәеит аибашьра дуӡӡа ашьҭахь Аԥсны данааи иибаз
шизхамҵоз.
– Ҳара, – иҳәеит уи, – аӷа хәымга ҳаиҿагыланы
ҳаибашьуан, қарҭаа аибашьцәа рыцхраара ацынхә­
рас, Аԥсны аҩнқәа ргыланы (аҭыԥантәи ауааԥсыра
рхарџьала), рҭынхацәа Қырҭтәылантәи иааганы
рнырхара иаҿын, ҳхәыҷқәа ақырҭшәада даҽа быз­
шәак рҳәар, ҟалаӡомызт.
Ажәакала, апартиа Аԥснытәи обком амаӡаныҟәгаҩ
Адамиа лабҿаба ибеит, ари араион акоммунистцәа
дара ишырҭаху рнапаҿы ишырзаамгоз. Убри ашьҭахь
рацәак мырҵыкәа Афонтәи араион аусура иаҟәырхит.

Абас Афонҿыцтәи араион аҟны амаҵура иалаз
зегьы усурҭада ҳаанхеит. Мызкы ашьҭахь апартиа
Гәдоуҭатәи араиком аҟны исыԥхьеит. Апартиа араиком актәи амаӡаныҟәгаҩ Д.А.Хәарҵкьиа иҟны снеит.
– Ишубо еиԥш, Афонтәи араион анықәырга ашь­
ҭахь усурҭада инхаз ауаа рацәаҩуп, – иҳәеит уи. –
Ҳара ҭыԥ заҵәык ҭацәны иҳамоуп, уақәшаҳаҭзар
уаҵәыҵәҟьа аусура уалага – уи Афон узҿыз ауп –
астатистикатә усбарҭа аиҳабыс, – иҳәеит. Алаԥшха
аамҭа сызҭодаз, сақәшаҳаҭхеит.
Ажәакала, шықәсыбжак аҟара аџьабаа збеит. Убри ашьҭахь, 1954 шықәса, август азы,
Қырҭтәылатәи Акомпартиа Ацентр Комитет аҟны
еиҿкааз хышықә­сатәи апартиатә школ аҟны
аԥышәарақәа рыҭаны сааит. 1954 шықәса, сентиабр 1 азы аҵарахьы сцеит. Усҟан сыҷкәын фымз
ракәын ихыҵуаз, сыԥшәма Аргәынԥҳа Александра
Афонҿыцтәи абжьаратә школ аҟны аҵара аҟәша
аиҳабымс дыҟан, Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет
адепутатс (ҩынтәны) дыҟан.
12 шықәса (1942 шықәса аррамаҵурахь санца инаркны 1954 шықәсанӡа) рышьҭахь аҵара напаркра даа­раӡа исцәыуадаҩхеит. Аха исыӡбеит
уахгьы-ҽынгьы ашәҟәқәа рыԥхьара, исзымдыруа
аилкаара… Маҷ-маҷ сҩызцәа среицәамкәа аҵара салагеит. Ари ашкол иҭаз рыбжеиҳараӡак апартиатәи
асоветтәи усбарҭақәа рҟны аус зуаз, аԥышәа ду
змаз ракәын. Аиаша ҳҳәозар, ари апартиатә школ
аинститутқәеи ауниверситетқәеи раҵкыс излеицәаз
акагьы ыҟаӡамызт. Арҵаҩцәа дуқәа аус руан, урҭ
ҭакԥхықәрала иазныҟәон, аӡырҩцәагьы ламысла
иҳазныҟәон, иҳацхраауан.
Ари ашкол аҟны заочно ҳасабала аҵара рҵон
Қырҭтәыла апартиатәи асоветтәи усбарҭақәа рнапх­

гаҩцәа жәпаҩык. Имаҷмызт Аԥснытәгьы аԥышәа­
рақәа рыҭаразы иҩеиуазгьы. Ҽнак зны, 1955 шықә­
сазы Гәдоуҭантәи Қарҭ инеит: Михаил Аҩӡба,
Енвер Аҩӡба, Михаил Шамба, Владимир Иосава уҳәа
аӡәырҩы.
– Уаала, ақалақь ахь ҳалбаап, – иҳәан, Михаил Аҩӡба
дааит сара сҟны. Сҽааиласҳәан, ҳаицны, Руста­вели
ипроспект ҳаныланы ҳҿынаҳхеит. Аимадара аҩны
ааигәара ҳнеиуаны, аӡә дԥышәарччо, – «аа, убара
сеигәырӷьоит Михаил Кәынта-иԥа», – иҳәан, инапқәа
шьҭыхны дааҳадгылт. Аԥсшәақәа анааибырҳәа
ашьҭахь, – «аригьы дгәдоуҭатәуп, апартиатә школ
аҟны аҵара иҵоит», – иҳәан, Михаил Кәынта-иԥа
иҳадгылази сареи ҳаибаирдырит.
Дара еицәажәон, сара наскьа сгыланы сырзы­
ӡырҩуан.
– Аԥсны иҟоузеи, ишԥаҟақәоу ҳҩызцәа? – иҳәан,
даԥсышәа мацараха зегьы дразҵаауа ацәажәара
дналагеит, иҳадгылаз ахаҵа. Михаил Кәынтаиԥагьы уи изҵаарақәа рҭак ҟаиҵон: «Зегьы бзиоуп, ҭынчроуп, ҳапланқәа наҳагӡоит…» Иҳадгылаз
ахаҵа инапы ҩышьҭихын инацәа иаргәҵысҭа
инадикылан, – «ҳара агаӡақәа, агаӡақәа», – иҳәан,
ҩынтә-хынтә инацәа аахаиргьежьит. Убри ашьҭахь
рацәак мырҵыкәа, – «абзиаразы», – иҳәан, аԥсшәа
наҳаҳәаны иҿынеихеит.
– Миша, дызусҭада ари ауаҩ? – сҳәеит Сара.
– Дышԥаузымдыруеи, ари ԥыхьа апартиа
Аԥснытәи абком актәи амаӡаныҟәгаҩ Шоҭа Гьеҭиа
иоуми, – иҳәеит иара. Нас даусымдыруаз. Ҳара
агаӡақәа зиҳәазгьы хыхьынтәи ироуаз адҵақәа зегьы иахькылнаго иазымхәыцӡакәа рылақәа хҩаны
иахьынарыгӡоз азакәхап.
Хыхь ишысҳәахьоу еиԥш, 1953 шықәса, февраль
азы Афонҿыцтәи араион аҟны аусура салагеит.

Мызкаҟара
ааҵуаны,
апартиа
араиком
амаӡаныҟәгаҩ К. Убилава дсыԥхьеит.
– Утәа, аказы ҳаицәажәар сҭахуп, – иҳәеит.
– Иахьа асааҭ 6 рзы абра уааи уск азы Аҟәанӡа
ҳаиццар сҭахуп, – иҳәеит.
– Ҳазцо соуҳәар ҟамлаӡои, сҳәан сиазҵааит.
– Ара, имаӡоу ҳәа акагьы ыҟаӡам, амҩа ҳақәлар
иуасҳәоит, уажәы ухы уақәиҭуп, – иҳәеит иара.
Асааҭ 6 рзы амашьына ҳанҭалан Аҟәаҟа ҳдәықә­
леит. Ҳашиашаз апартиа Аԥснытәи абком аҟны ҳнеит.
Ахԥатәи аихагылаҿы ҳҩыхәнан, адкыларҭа ашә аартны ҳныҩналеит.
– Ара уаатәа сара уажәы сааиуеит, – иҳәан Убилава
амаӡаныҟәгаҩ ишҟа дныҩналеит. Рацәак мырҵыкәа
адкыларҭаҿы итәаз аӡӷаб ашә аалыртын, – «улеи,
амаӡаныҟәгаҩ дыузыԥшуп», – лҳәеит.
– Уа, бзиала уаабеит, утәа, – иҳәан, Ш. Гьеҭиа
аԥсшәа насаҳәаны днатәеит. – Кондрат Хәыта-иԥа
даара ибзианы духцәажәеит, саргьы сиқәшаҳаҭуп.
Шәраион аҟны ақыҭақәа иреиӷь­қәоу иреиуоуп,
Аҷандара ақыҭа, аха уи иақәнагоу анапхгаҩы дамам
иахьа. Сгәы иаанагоит мап укрым ҳәа аколнхара
ахантәаҩыс уҳашьҭыр, – иҳәеит иаарԥш­қаӡаны.
Азныказы исҳәара сҿамшәо саанхеит. Нас маҷк
сыԥсы ааивызган, – «сара абжьаратә ҵара салгаанӡа
Ҳаԥсадгьыл ахьчарахь сыргеит. Саныгьежьгьы сҵара
исзацымҵеит. Аӡара сышәҭозар, аҵарахьы сцар сҭа­
хуп, саналгалак иахьышәҭаху сыхиоуп, ҩбагьы Аҷан­
дара даара қыҭа бзиоуп, ауаа бзиақәагьы нхоит, еиҳа
еиӷьуп аҭыԥантәи аӡәы аколнхара дахагылазар», –
сҳәеит.
Ажәакала, асааҭ 12 рҟынӡа аицәажәара ҳаҿын.
– Адкыларҭаҿы уаасзыԥшы, – иҳәеит Убилава. Сааҭк инеиҳаны адкыларҭаҿы стәан. Нас Убилава даадәылҵын, – «уаала аҩныҟа ҳцап», – иҳәан,
иҿынеихеит.

Абас ҳаибадырит апартиа Аԥснытәи абком амаӡа­
ныҟәгаҩи сареи. Убри ашьҭахь ауп, хахь зыӡбахә сҳәаз,
Иасон Ԥкьын Аҷандаратәи аколнхара ахантәаҩыс
даныҟарҵа. Аамзы рышьҭахь Афон­ҿыцтәи араион еимдырпит, уи еиднакылоз ақыҭақәа ԥыхьатәи
рраионқәа рахь ихынҳәит.
1956 шықәса аналагамҭазы, Қарҭ ақалақь аҟны
И. Сталин ихаҭаратә культ азы КПСС Ацентр Комитет XX аизара ду ақәҵара аҿагылара иазкны
амитингқәа рымҩаԥгара иалагеит. Қырҭтәылатәи
Акомпартиа Ацентр Комитет зқьҩыла иаакәшаны
иаагылт. Рыбжьы ҭганы ҿырҭуа иалагеит апартиа
Ацентр Комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ В. Мжаванаӡе
ҳашҟа улбаа, гәаартыла ҳаицәажәап ҳәа. Аха урҭ
рышҟа аӡәгьы албаара изыгәаӷьуамызт. Избан
акәзар ажәлар убысҟак рычҳара хыжжуан, иакәым
ак ҟарҵар ҳәа ишәон.
Март 4 рзы азин ҟарҵеит ирҭаху ақьаад иан­ҵаны
4–5-ҩык аделегациа рынашьҭразы. Урҭ инар­геит
СССР аиҳабыра, убас апартиа Ацентр Коми­­тет реилазаара ҿыц аҟаҵаразы ргәаанагара. Из­лас­гәалашәо
ала СССР ақыҭа нхамҩа аминистрс иӡбахә ҳәан
Н. Хрушьчов, апартиа Ацентр Комитет аҩбатәи
амаӡаныҟәгаҩыс – В. Мжаванаӡе уҳәа убас егьырҭгьы.
Ажәакала урҭ рус акгьы алымҵит.
Адырҩаҽны, март 5 (Сталин дыԥсижьҭеи 3 шықә­
са аҵра аҽны) рзы В. Ленин иашҭаҿы еизеит 20
нызқьҩык инареиҳаны ақырҭцәа. Урҭ ҽнак хәлаанӡа
инеиҭанеиҭасуа КПСС XX-тәи аизара ду ақәҵара
иақәӡбон.
Убри ашьҭахь, рацәак мырҵыкәа, Қарҭ ақалақь
Палиашвили ихьӡ зху аоператә театр аҟны рус аӡбара
иалагеит апартиатәи аҳәынҭқарратәи напхгаратә
усзуҩцәа, ашәҟәыҩҩцәа, анаука аусзуҩцәа, аусуцәа,
анхацәа, аинтеллигенциа рхаҭарнакцәа уҳәа зыԥс­

ҭа­заара иалзхуаз, ҿааҳәыра рымаӡамкәа акы зхара­
ӡамыз ауаа зырӡуаз: Рапава, Рухаӡе, Ҵереҭели, Абакумов уҳәа егьырҭгьы.
Аӡбарҭахь зинда анеира ҟалаӡомызт. Ҽнак зны,
«ара уааи» иҳәан, днасыԥхьеит аҭоурых ҳзырҵоз
апрофессор Е. Бурҷулаӡе.
– Уаҵәы анҭ ауаа ржьыфацәа рус ахьырыӡбо узгар
сҭахуп уақәшаҳаҭзар, – иҳәеит уи.
– Сцар сҭахуп, аха снарышьҭуама? – сҳәеит сара.
– Узланеиуа ашәҟәы сара иаазгоит, ҳаиццап, –
иҳәан иҭыԥахь дцеит.
Адырҩаҽны азин амхны дааин, симаны дцеит
аусӡбарҭахь.
Аӡбаҩцәа ахьтәаз рацәак иацәыхарамкәа ҳҭыԥқәа
аанкыланы ҳнатәеит. Ахарадҵаҩ СССР апрокурор хада
Руденко даақәгылан: – «Абарҭ иахьа зус рыӡбо акыр
шықәса имҳәа-мырза ҳҳәынҭқарра иреи­ӷьу аҵеицәа
рҭакра, рышьра иаҿын. Иахьа урҭ рҿы рықәшаҳаҭханы
иҟарҵаз ахәымгарақәа рҳәара иа­ҿуп, урҭ зегьы за­
кәанла ирыхәҭоу иақәыршәатәуп, – иҳәеит Руденко.
Урҭ ацәгьоуцәа рнаҩсан дтәан, шаҳаҭк иаҳасабала,
Аԥсны аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр Г. Ԥачулиа. Убри
аамҭазы хыхьынтә аӡәы ибжьы ҿацаӡа иааҳалаҩит:
Аҩ. Руденко! Абанҭ ахәымгақәа дызрылатәамзеи
Аԥсны ауаа ржьы зфоз Ԥачулиа?
Уи акәхеит, хыхь иҟаз аилагьежьрақәа ааиқәтәеит,
аҭынчра еилазгаз ддәылырцазар акәхап.
Адырҩаҽны, сара уахь анеира азин сымаӡамызт,
аха излеилыскааз ала уи Григори Чагә-иԥа Ашьхараа
иакәын. Адырҩаҽны Ԥачулиагьы ацәгьоуцәа рыгәҭа
днадыртәеит…
Абраҟа апрофессор Е. Бурҷулаӡе иӡбахә анысҳәа,
исгәалашәеит даҽа хҭыскгьы. 1954 шықәсазы Қарҭ
иҭыҵит Ингораҟәа ишәҟәы, аԥсуаа 17-тәи ашәы­
шықәсазоуп Аԥсныҟа (ҳадгьыл) ианықәнагала ҳәа,
раԥхьаӡа ауаа ирылазырҵәаз.

Ари ашәҟәы Аԥснытәи аинтеллигенциа даара
ргәы днархьит. Ашәҟәы рҩит апартиа Қырҭтәылатәи
Ацентр Комитет ашҟа, абри амилаҭ еиҿазыргыло
ашәҟәы аилыргара еиҿыркаарц.
Е. Бурҷулаӡе днасыԥхьан убас сеиҳәеит: «Уаҵәы
Аҟәантәи иаауеит аҵарауаа: Гь. Ӡиӡариа, Ш. Иналиԥа, Нарсиа. Ингораҟәа ишәҟәы еилдыргоит
анаукақәа ракадемиа аҟны, иҳәеит. Уара уалатәар
сҭахуп, ашәҟәы автор длитераторуп. Уи еиԥш иҟоу
ашәҟәы зҩырц зыхәҭоу ҳара, аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳауп.
Уара узызго, ашәҟәы автор сиҿагыланы сықәгылоит,
исҳәо уаҳар сҭахуп».
Ажәакала аҽны ҳцеит анаукақәа ракадемиахь.
Аԥснынтәи иҩеит Гь. Ӡиӡариеи, Ш. Инал-иԥеи, Нарсиеи. Аха иара дмааӡеит. Ашәҟәы аилыргара ахдырԥеит.
Иарҭаз аҿҳәаразы еиҭах спрофессори сареи ҳнеит.
Дырҩегьых автор дмааит. Убри ашьҭахь уаҳа акагьы
ахымҳәааӡакәа, ашәҟәы еилыргаӡамкәа иаанхеит.
Ари уаҩы инарбоит ашәҟәы ҵаҵӷәык амаӡамкәа
ауаа реичырчара ишазкыз. Ажәакала, ашәҟәы автор
ииҳәаз шиашамыз идыруан азоуп аилыргара ихы
залаимырхәызгьы.
Хышықәса рышьҭахь, апартиатә школ салганы
Аԥсныҟа сааит. Апартиа Аԥснытәи обком аҟны снеины апартиатә школ сызлалгаз ашәҟәқәа дсырбеит,
ирасҳәеит иарбан усзаалак мап шацәысымкуа, схы
сшамеигӡо исылшо азы.
Усҟан апартиа Аԥснытәи обком знапы ианыз
ақырҭцәа ракәын, сара сыгәхьаа зкыдаз. Апартиа
Гәдоуҭатәи араиком аҟны саннеи ибзианы сидикылт,
исыдиныҳәалеит сҵара ибзианы сахьалгаз азы Д. А.
Хәарҵкьиа.
Аҩыза Хәарҵкьиа имӡакәа исеиҳәеит араиком
аҟны ҭыԥ заҵәык ҭацәны (аинструкторра) шыҟоу,
аха исеиҳәеит апартиа Аԥснытәи обком аҟны ау-

сура салагар шиҭахыз. Телефонлагьы диацәажәеит
апартиа Аԥснытәи обком аиҿкааратә ҟәша аиҳабы А.
Баӷаҭуриа. Адырҩаҽны Баӷаҭуриа сидикылт. Аха уи
иаартны исеиҳәеит араионқәа рҟынтәи Аҟәа ақалақь
аҟны усура аӡәгьы дышрыдрымкыло (аквартира
амамзаара ҽыҵгас иҟаҵаны). Уи ииҳәоз еиԥшҵәҟьа
исеиҳәеит апартиа Аҟәатәи ақалақьтә комитет актәи
амаӡаныҟәгаҩ М. Чикованигьы. Урҭ зегьы еибыҳәаны
иҟан, ирҳәоз акы акәын.
Мызқәак рышьҭахь исаҳаит апартиа Аԥснытәи обком актәи амаӡаныҟәгаҩыс М. Ҭ. Бӷажәба дҟарҵеит
ҳәа. Шьоукы исабжьаргеит хымԥада Бӷажәба иҟны
унеи ҳәа.
Ауаа рыдкылара амш аҽны ашәҟәы сҽанҵаны
снеит Михаил Ҭемыр-иԥа иҟны. Даара сҭиҵааит,
сышәҟәқәа дрыхәаԥшит, нас ателефон аашьҭихын
иааирҵәиит:
– Уа, мшыбзиа Николаи Басиаҭ-иԥа! – иҳәан аӡәы
аԥсшәа наиеиҳәеит. – Абра ҷкәына ҟаимаҭк дысҭоуп,
аԥсшәа цәгьамкәа иҳәоит, сгәы иаанагоит уаргьы
дугәаԥхап ҳәа. Убра иҭацәны иумоу аҭыԥ – аидеологиа аҟәшаҿы аусура даларга, дманшәалахап ҳәа
сыҟоуп, – ацәажәара даҿын Михаил Ҭемыр-иԥа. Сара
сгәы аҭыԥ иҭагыломызт, дарбан дзацәажәо, иарбан
ҭыԥу исыдыргало, шә-хәыцрак сеимдырххон.
– Аа, уажәыҵәҟьа уа днеиуеит, шәеицәажәа,
аҭак­гьы сазыԥшуп, – иҳәан итрубка нықәиҵеит.
– Ицәгьам ҭыԥк узысыԥшааит. Сзацәажәоз агазеҭ
«Аԥсны ҟаԥшь» аредактор Николаи Басиаҭ-иԥа Киут
иоуп, ушиашоу уца, шәеицәажәа, уадаҩрак ҟалозар
адырра сыҭа, – иҳәан, дҩагылан снапы аасымихит.
– Уа, бзиала уаабеит арԥыс! – иҳәан аԥсшәа
насаҳәаны асқам ахь инапы наирххеит, утәа ҳәа аанарго, Николаи Басиаҭ-иԥа. Уи акыр аамҭа дсазҵаауан,
схы-сҵыхәа уҳәа азҵаарақәа сыҭо.

1958 шықәса, март 8 аҽны агазеҭ «Аԥсны Ҟаԥшь»
марксизм-ленинизм аидеологиа аҟәша аиҳабыс аусура салагеит. Изӡаӡом, раԥхьатәи амзақәа даараӡа
исцәыуадаҩын. Акы, 1942 шықәса, аррамаҵурахьы
санца инаркны аԥсышәала аҵа­ра сҵаӡомызт, ҩбагьы,
1954 шықәсазы аԥсуа школқәа рахь ҳаниас иҟарҵаз
алфавит ҿыц исҵар акәхеит. Убри аҟны акзаҵәык
исыцхрааз Қарҭ апартиатә школ санҭаз исԥыхьашәаз
агазеҭ заҵә («Аԥсны Ҟаԥшь») уахгьы-ҽынгьы аԥхьара
саҿын, ицәгьамкәангьы саԥхьон, амала уи алфавит
ала цәаҳәакгьы смыҩӡацызт.
Даараӡа ҭабуп ҳәа расҳәоит аредакциа аколлек­тив
зегьы аԥсышәала аҩра, аԥхьара, аиҭагара рҿы ацхыраара ду исырҭаз азы.
Хәышықәса рышьҭахь сиаргоит аредактор иха­
ҭыԥуаҩыс. Аусгьы зуан 1972 шықәса анҵәамҭанӡа.
Абра салалеит СССР ажурналистцәа реидгыла, сусура иалагӡаны заочно салгеит КПСС Ацентр Комитет
хәышықәсатәи иреиҳау апартиатә школ, акырынтә
салырхит аџьажәлар рдепутатцәа Аҟәатәи рықала­
қьтә совет адепутатс, апартиа Аҟәатәи ақалақьтә комитет ачленс, уҳәа убас егьырҭгьы.
Дарбанызаалак зхы пату ақәызҵо, синтеллигентуп ҳәа зхы зыԥхьаӡо ауаҩы ашьыжь агазеҭ ҭирҭаҿы
днеины агазеҭ аахәаны аԥхьара дналагоит. Игәаԥхо
астатиақәа днарыԥхьаны, егьырҭ ус илаԥш нархганы
инықәиҵоит. Амала гхак ибар агазеҭ ҭзыжьыз зегьы
аӡы инаҭаны даатәоит. Ианакәызаалак уи дазхәыцӡом
агазеҭ аҭыжьра иамоу аџьабаа, еиҳараӡак Асовет Еидгыла еилаҳаанӡатәи ажурналистцәа рџьабаа.
Журналистк иаҳасабала сара усазҵаауазар, агазеҭ
аредакциаҿы аусура аҵкыс иуадаҩу даҽа уск ыҟаӡам:
уи иаҭахуп адырра ду, ара иуԥымло зҵаарак ыҟам,
урҭ зегьы рыҭҵаашьа, рызнеишьа уақәшәозароуп.
Иудыруазароуп иукьыԥхьуа астатиа ианҭыҵуа аҽны
зқьҩыла аԥхьаҩцәа шамоу, урҭ иргәаԥхартә иану­

зыҟамҵа ишуқәӡбо. Убри аҟынтә ажурналист аашьарак, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа уахгьы-ҽынгьы ихы аус
адиулозароуп, дрыԥхьалароуп агазеҭ еиуеиԥшым
ажанрқәа, ԥхашьарада иразҵаалатәуп уеиҳа здыруа,
аԥышәа змоу ажурналистцәа.
Усҟантәи аамҭазы аредакциаҿы, агазеҭ аҭыжьраҿы
зегь реиҳа иуадаҩыз аиҭагара акәын. Аиҭагатә аауан
Москвантә, Қарҭынтә, апартиа обкоми Аминистрцәа
Рсовети рҟынтә, ирацәаҩын агазеҭ ахь астатиақәа
урысбызшәала иаазышьҭуазгьы.
Урҭ зегьы ишрықәнагоу еиҭаганы агазеҭ ианҵа­
тәын. Еиҳараӡак игәыԥҵәагаз аофициалтә материал
аиҭагара акәын. Иаҳҳәап, агазеҭ «Советскаиа Абхазия»
аусзуҩцәа аофициалтә материал зегьы урысбызшәала
ироуан, ахәылбыҽха ргазеҭ ҭыжьны рыҩныҟақәа
ицон. Ҳара, агазеҭ «Аԥсны Ҟаԥшь» аус­зуҩцәа, ателетаип иаанагоз аматериалқәа зегьы аԥсы­шәала еиҭаганы
агазеҭ ианаҳҵаанӡа цашьа ҳамаӡамызт.
Сара аредакциа «Аԥсны Ҟаԥшь» аҟны снеиаанӡа
аиҭагара атәы зынӡа исымбаӡацызт. Араҟа сиқәшәеит
ауаҩы хазына – Ӡаӡ Дарсалиа. Уи хықәкыла дзызкыз
аредакциа урысбызшәала иааиуа аинформациатә
материалқәа зегьы аԥсышәала реиҭагара акәын.
Зны-зынла аиҭагараҿы ацхыраара ҟарҵон агазеҭ
аредактор: Н. Киут, З. Гәлариа, Р. Гадлиа, В. Шларба
уҳәа егьырҭгьы.
Шықәсык аҟара аус зухьан. Ҽнак зны Ӡаӡ Дарсалиа
агазеҭ «Правда» иаԥхьа иқәҵаны статиак аиҭагара
дшаҿыз снеит. Уи ашколхәыҷқәа адиктант шырыҩуа
еиԥш, агазеҭ «Правда» аԥсышәала даԥхьаны илеиҳәон
акьыԥхьҩы Валентина Берулааԥҳа.
Акыр аамҭа стәаны сихәаԥшуан. Сышҟа даа­
хьаҳәын, – «сеиҭагашьа угәаԥхома?» – иҳәан, дааччеит.
– Исгәаԥхоит, аха агазеҭ «Правда» аԥсышәала
аҭыҵра иалагаз џьысшьан, аха уи иану зегьы
урысбызшәоупеи, – сҳәеит сара саахыхәымаршәа.

– Абри аҳәоу уаԥхьеи, – иҳәан игазеҭ аасиркит.
Саԥхьаны санаалга, – «уажәшьҭа иаҳәаз аԥсышәала
еиҭагеи», – иҳәеит Ӡаӡ. Анс ҟасҵеит, арс ҟасҵеит,
аха исзеиқәмыршәеит. Нас уи ҭынч-ҭынч исеиҳәеит
аиҭагашьа аформақәа, атехника.
– Агазеҭ аҟнытә макьана иулымшар ҟалап, еиҳа
еиӷьзар ҟалап урыс бызшәала иуоууа астатиақәа
реиҭагара уҽазукыр. Иузымдыруа уазҵаа. Уи
ԥхашьара аҭахӡам, – иҳәеит уи.
Акыр аамҭа садхалеит аиҭагара, аха аҵыхәтәаны
хар сымаӡамкәа аиҭагара салагеит. Иаҳҳәап, ахәыл­
быҽха аҩныҟа санцо агазеҭ «Правда» сыманы сцон.
Ауыха асааҭ 1–2 рҟынӡа даҟьак еиҭаганы, еиҭа сы­
лаԥш нахыганы снышьҭалон. Сара еиҭазгаз акьыԥхь­
ра аҭахӡамызт ишиашоу атипографиахь ирышьҭуан.
Агазеҭ ианаҳҵон еиуеиԥшым ажанрқәа: астатиа­
қәа, аочеркқәа, афелетонқәа, апропагандатәқәа уҳәа.
Инарҭбааны ианаҳҵон ақыҭа нхамҩа, аекономи­
ка, ааглыхра, акультура, аҵара, аҿар рааӡара уҳәа
ирызкыз астатиақәа. Имаҷӡамызт аилагарақәеи
аиҿымкаарақәеи ртәы зҳәоз акритикатә статиа­қәа­
гьы. Урҭ рыбжеиҳарак апартиеи аиҳабыреи хшыҩ­
зышьҭрала иҭырҵаауан, ирылацәажәон. Ахара зду
ахьдырхәуан. Уи ҳара, агазеҭ аусзуҩцәа ҳгәы ҟана­
ҵон, ҳусураҿы ацхыраара ду ҳнаҭон.
Аредакциаҿы сусура иалагӡаны сара заочно ҳасабла 1963 шықәсазы салгеит КПСС Ацентр
Комитет аҟны иҟаз хәышықәстәи иреиҳау
апартиатә школ, 1969 шықәсазы срыдыркылт
СССР ажурналистцәа рхеилак ахь, 1972 шықәса
инаркны 1978 шықәсанӡа апартиа Аԥснытәи обком ақәҵарала КПСС Ацентр Комитет иҭнажьуаз
ажурнал «Агитатор» аштат иалам акорреспондентс
сыҟан. Абарҭқәа зегьы сара сыԥсҭазаареи сусуреи
рҿы акырӡа иаԥсан.
Абас жәохә шықәса инарзынаԥшуа аус зуан аредакциа агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны: марксизм-ле-

нинизм апропаганда аҟәша аиҳабыс, аредактор
ихаҭыԥуаҩыс, аҵыхәтәантәи ашықәс азы аредактор
иусқәа насыгӡон. Хыхь ишысҳәаз еиԥш, аредакциаҿы
аусура шымариамызгьы, сара сыԥсҭазаараҿы даара
акыр иаԥсаны исыԥхьаӡоит. Ирацәоуп иснарҵаз, иснарбаз, исеилнаркааз.
АҨАЖӘАТӘИ АХЫ
1972 шықәса октиабр азы апартиа Аԥснытәи об­ком
актәи амаӡаныҟәгаҩ В.О. Кобахьиа дуԥхьоит рҳәеит.
– Уа бзиала уаабеит, утәа, – иҳәан, днеин иҭыԥаҿы
днатәеит. Ишаԥу еиԥш, В. Кобахьиа зны аредакциа
аусура дазҵааит, аус зуа рҭагылазаашьа, цхыраарас
ирҭаху уҳәа убас егьырҭгьы.
– Сара узаазгаз уасҳәап шьҭа, – иҳәан ацәажәара
дналагеит. – Агазеҭ аҟны иухугахьоу аџьабаа зегьы иаадыруеит, ҭыԥк аҟны 10–15 шықәса аусура мариаӡам.
Ҳара иҳаӡбеит, уусуразы ҭабуп ҳәа уаҳҳәоит, угәы
иацәымӷымзар апартиа обком аҟны ҭыԥк ҭацәны
иҳамоуп, убри аҭыԥахь уааҳгар ҳҭахуп, – иҳәеит. – Уи
апартиа Аԥснытәи обкоми Аҟәатәи ақалақьтә комитети иртәу аполитикатә ҵара Аҩны аиҳабы ихаҭыԥ­
уаҩыс ауп, – иҳәеит Валериан Осман-иԥа.
– Шәара, апартиа анапхгаҩцәа абраҟа уақәнагоит,
аус иазеиӷьуп ҳәа ишәыԥхьаӡозар, сара мап
ахысҳәааӡом, иаасылшо акы иагсыжьуам, – сҳәеит
сара.
– Ус акәзар, уаҵәы аредакциаҿы удокументқәа
нарыҭаны, уааины уҭыԥаҿы аусура уалага, – иҳәан
дҩагылеит В. Кобахьиа.
Ари аҩнаҿы аус зуаз аколлектив хәыҷы А. П.
Арӡынба раԥхьа днаргыланы зегьы цхыраарак,
хы­лаԥшрак сыгмыжьӡакәа срыдыркылт. Саргьы
исылшоз акы агмыжьӡакәа снапынҵақәа зегьы
насыгӡон.

Усҟантәи аамҭазы ари аҩны аҿаԥхьа уснагӡатәыс
иқәгылаз апартиа иаднакылауаз ақәҵарақәа зегьы ажәлар рхы-ргәы аҟынӡа анагарала, урҭ зегьы
аԥсҭазаараҿы рынагӡара акәын. Араҟа апро­па­ган­
дистцәеи, алекторцәеи, агитаторцәеи разыҟаҵа­
ра иазкны алекциақәеи ажәахәқәеи ирыԥ­хьон
ҳреспублика аҵарауаа, арҵаҩратә институт алек­
тор­цәа, Москвантәи аҵарауаа, аекономистцәа, ашә­
ҟәыҩҩцәа. Ажәакала, апартиеи аиҳабыреи ирыдыркылоз ақәҵарақәа аԥсҭазаараҿы рынагӡара иазкын.
Усҟантәи аамҭазы Аԥсны аҭагылазаашьа хыхьхыхь уахәаԥшуазар ицәгьам уҳәартә иҟан. Аха
Аԥсни аԥсуааи егьырҭ амилаҭқәа ирыдкыланы
уанахәаԥшлак иумбарц залшомызт урҭ зинла ишеиԥ­
шымыз, ишеицәыхараз.
Иаагап Аԥсны аҭоурых. Ҳара иаадыруеит жәытәнатә аахыс Аԥсны ахала ишыҟаз, акы ишахьԥшымыз,
иара аусқәа ахала ишаӡбоз. Идыруп, 1921 шықәсазы
Асовет мчра Аԥсны ишьақәым­гылар, уи иахьа иамоу
ақәҿиарақәеи аихьӡарақәеи шамоуаз. Асовет мчра
Аԥсни аԥсуа жәлари ирнаҭаз абзиарақәа маҷӡам.
Аха Асовет Еидгыла еиднакылоз амилаҭ рес­
публикақәа аҿиара, аизҳара ианаҿыз аамҭазы, шьоукы Аԥсны иамаз азинқәа рыркьаҿра иаҿын. Абас,
1921–1931-тәи ашықәсқәа раан Аԥсны зхы иақәиҭу,
ихьыԥшым республиканы Аахыҵ-Кавказтәи Афедерациа иалан. 1931 шықәсазы Абжьаратәи Азиа
автономтә республикақәа: Узбекистан, Киргизистан,
Туркменистан, Ҭаџьыкистан республика дгылақәаны
ианыҟарҵоз Сталини Бериеи ргәы иҭаз Аԥсны зинда
Қырҭтәыла иахьԥшны, ишнеи-шнеиуа иналаӡҩаны
ицо аҟаҵара акәын.
Қырҭтәыла ианаларҵа ашьҭахь Аԥсны аекономика, акультура, аҵара уҳәа рҿиараҿы аԥырхага
ду ҟанаҵеит И. Сталин иабжьагарала афинанстә
усбарҭақәа зықәныҟәоз аполитика. Ареспубликақәа

рырҿиара иазкны СССР аиҳабыраҿы ирыдыркылоз
абиуџьеҭ аҟнытә Аԥсны иақәнагоу аԥарақәа ишиашоу Аԥсныҟа раашьҭра азин рымырхит. Абиуџьеҭ зегьы ишиашоу Қарҭҟа ирышьҭуан.
Ари даара иаԥырхаган Аԥсны ԥарала аиқәыр­
шәараҿы. Ажәакала, Аԥсны аекономика ашьҭыхразы,
акультура, аҵара, анаука рырҿиаразы иақәнагоу
аԥара амамызт.
Ус ишааиуаз, Қырҭтәыла анапхгара, анаука аусз­
уҩцәа, ашәҟәыҩҩцәа уҳәа иҟам-ианым рыла еиқәыр­
ҽаҽаны аԥсуа милаҭ ҳәа, акгьы шыҟам, ишқырҭуа
хылҵшьҭроу уҳәа ауаажәларра ихарҵартә аҟаҵара
нападыркит. Аԥсуаа ракәзар, ари даара игәырҩаргон,
рҽазыршәон урҭ раҿаԥҽра, аха СССР аиҳабыра
ақәҿырҭуамызт, аамҭа цацыԥхьаӡа маҷ-маҷ аԥс­
уаагьы ақәшаҳаҭхап ҳәа ргәы иаанагон.
Ус, 1937–1938-тәи ашықәс еиқәаҵәақәа ҳаарҭагылт.
Раԥхьаӡа Қарҭ дҩаганы иԥсҭазаара далырхит, амилаҭ
зҵааразы зегь реиҳа изцәшәоз, Аԥсны анапхгаҩы Н.
А. Лакоба. Уи инаишьҭаргыланы Аԥсны анапхгара
зегьы, убас аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, аинтеллигенциа, анхацәа нагақәа, аусуцәа уҳәа харада-барада рус
ӡбаны иршьуаз ршьит, егьырҭ рыԥсадгьыл инахганы
ҿааҳәыра рымамкәа идырӡит.
Шьҭа инызкылодаз? Анапхгаратә усбарҭақәа:
апартиатә, асоветтә, анхамҩатә, аҵараиурҭақәа
уҳәа рышәқәа ҟьаҟьаӡа иаатит ақырҭцәа рзы. Қырҭ­
тәы­лантәи рҿаархеит «акадрқәа». 1937 шықәсқәа
ина­дыркны 1954 шықәсанӡа аӡәык-ҩыџьак рыда
(урҭгьы дара ртәқәа ракәын), маҵура дук аԥсуак
дахагыланы дубомызт. 1938 шықәсазы Қырҭтәыла
аиҳабыра ирыдыркылт ақәҵара: аԥсуа школқәа зегьы рҟны ашколхәыҷқәа ақырҭуа бызшәа дырҵаразы.
Иҭыжьын арҵага шәҟәқәа, апрограммақәа, школ­
цыԥхьаӡа иаарышьҭуеит арҵаҩцәа ақырҭцәа.

ҨАЖӘИАКТӘИ АХЫ
1941 шықәса, иун 22 ашарԥазы имҳәа-мырза
Германиатәи архәҭақәа Ҳаԥсадгьыл иақәлеит. Ҳәа­
рас иаҭахузеи, ихьчатәын усҟантәи Ҳаԥсадгьыл
дуӡӡа СССР, шьа злаз арԥарцәа рабџьар аашьҭыхны
аӷа хәымга иниҿагылеит. Хыԥхьаӡара рацәала Аԥс­
ны­тәи аҿарацәа рарзаҳалқәа рыманы инеит арратә
комиссариатқәа рҟны: ҳдәықәшәҵа афронт ахь
ҳәа. Аԥснытәи еиуеиԥшым архәҭақәа рыш­ҟа ицеит
55 нызқьҩык арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи. Убарҭ рхыԥ­
хьаӡараҿы иҟан 900-ҩык инареиҳаны аҭыԥҳацәа.
Аибашьра ашықәсқәа раан афронт аҟны иаа­
дырԥшыз афырхаҵареи агәымшәареи рзы 22ҩык Аԥсны аҵеицәа Асовет Еидгыла Афырхаҵа
ҳәа ахьӡқәа рыхҵан, 3-ҩык аибашьцәа Ахьӡ-аԥша
аорденқәа хԥа-хԥа ранашьан, жәанызқьҩыла аи­
башьцәа орденлеи медаллеи ргәышԥқәа ҩычаны
рҭаацәа ирзааит.
Ара иахьааиз ирбаз-ираҳаз еигәырӷьартә иҟамызт.
Аԥсуа школқәа зегьы қырҭуа школқәаны иҟаҵан,
аԥсуаа рхәыҷқәа аурыс школқәа рҭалара азин рымамызт, ақырҭуа бызшәа ада даҽа бызшәак аҳәара азин
ыҟамызт. Арҵаҩцәа зегьы усурада адәы иқәын.
1953 шықәса, март 5 рзы И. Сталин иԥсҭазаара
далҵит. Рацәак мырҵыкәа Л. Бериагьы уи
днаишьҭарҵеит. Иара убри ашықәсан август аҩбатәи
азбжазы Аҟәа еизыргеит Аԥсны араионқәа зегьы рхаҭарнакцәа. Абраҟа апартиа Аԥснытәи обком актәи амаӡаныҟәгаҩ Г. Қарчаа инапхгарала
имҩаԥысыз аизараҿы иалацәажәеит зҵаара за­ҵәык:
аԥсуа школқәа ԥхьаҟатәи рԥеиԥш. Г. Қарчаа иҽад­
мыр­халацәакәа аизара иалахәыз иреиҳәеит аԥсуа

школқәа ԥхьаҟатәи русуразы ажәлар ирҭаху иаартны
аиҳабыра ираҳарц шырҭаху.
Асценаҿы игылаз астол хәыҷы иадтәалан апартиа обком амаӡаныҟәгаҩ Г. Қарчаа, Д. И. Гәлиа, А. М.
Ҷоҷуа.
– Ажәа зҭахыда, – иҳәан, Қарчаа днарылаԥшаарылаԥшит.
– Ҩбаҟа ажәа сҳәарц сҭахуп, – иҳәан инапы дҩа­
хеит Қарчаа иармарахь итәаз аԥсуа шәҟәыҩҩы дуӡӡа
Д. И. Гәлиа.
– Аа, ухаҵкы Дырмит Иасыф-иԥа, ҳаузыӡырҩуеит,
– иҳәеит Қарчаа.
Дахьтәаз дҩагылан, атрибунахь дымнеиӡакәа,
ҿааиҭит:
– Дадраа, сгәы иаанагоит абра иқәгылоу азҵаара
аԥсуа жәлар рзы иамоу аҵакы цқьа шәазхәыцны
шәгәаанагара шәҳәап ҳәа. Сара шәсазҵаауазар, –
иҳәеит Д. Гәлиа, – ҳашколқәа ԥыхьа ишыҟаз еиԥш
рыҟаҵара ауп сыззыразу. Даҽакала иаҳҳәозар. ԥшькласск рҟынӡа аԥсуаа рхәыҷқәа аԥсышәала аҵара
рҵалааит. Хәба инадыркны урыс бызшәала, амала аԥсуа бызшәеи алитературеи маҭәарк еиԥш
ирҵалароуп. Абас шәақәшаҳаҭзар, сара сажәа абри
ала салгоит, – иҳәан иажәа аахиркәшеит.
– Ажәақәак сҳәар сҭахуп, – иҳәан инапы дҩахеит
Арзаабеи Гәлиа. – Уажәы ааигәа, – иҳәеит уи, – ауҭра
сҭан, ҽагак кны. Аҩны ахәыҷқәа рыҳәҳәабжь саҳаит.
Машәырк ҟалазаап, сҳәан, сҽага нкаршәны, аҩны
сааизар арадио хәыҷы иакәшаны игылоуп. «Аа, бабаду, ҳрадио аԥсышәала ацәажәара иахьалага убоу?»
– рҳәеит дара. Ари лакәӡам, ҵабыргуп. Иҟалеи,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 10
  • Büleklär
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3460
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2214
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3420
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3414
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2164
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1954
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3352
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1826
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3422
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3434
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1907
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 1024
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 740
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.