Latin

Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 08

Süzlärneñ gomumi sanı 3397
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
сыԥхьеи? – сҳәеит, иажәа снаԥыҩланы.
– Уара узааҳгаз, иуцәымӷымзар акомҿареидгыла
Гәдоуҭатәи араиком ашҟа усура уиааҳгарц ҳҭахуп.
Ишысҳәахьоу еиԥш, шықәсык ашьҭахь аҵарахьы
уҳашьҭыр ҳалшоит, азин ҳамоуп. Москва иҟоуп аком­
ҿареидгылатә школ, 4–5 шықәса рышьҭахь адиплом
уманы уаауеит Аԥсныҟа, нас умҩа аартуп, – иҳәеит уи.
Аиашазы, сара исҭахын сҵара иацысҵарц, аха акы,
абжьаратә ҵара сымаӡамызт, ҩбагьы, аҵарахь аца-

разы иаҭахын аԥара рацәаны. Ажәакала, сақәшаҳаҭ­
хеит. 1946 шықәса, иуль азы акомҿареидгыла Гәдоу­
ҭатәи араионтә конференциаҿы салырхит араиком
аиҿкааратә ҟәша аиҳабыс.
Абри аҭыԥ аҿы хышықәсеи ҩымзи аус зуан.
Акомҿареидгыла Гәдоуатәи араиком актәи амаӡа­
ныҟәгаҩцәа хҩык сыԥсахит. Иуадаҩын усҟан аусура. Усҟантәи аамҭазы закәанны иҟан ашьыжь асааҭ
8 инаркны уаха асааҭ 2–3 рҟынӡа аусура. Аԥхьаҩ
дазҵаар ҟалоит асҟаамҭа шәызҿызеи? ҳәа. Ажәакала
иаҳҳәозар – акагьы. Ҳусқәа зегьы ҽынла иҟаҳҵон, уахынла ҷаԥшьаҩык иаҳасабала ҳтәан.
Аиашазы, хаҭала сара аҵарахьы сахьырмышьҭыз
сгәы иалоуп акәымзар, акомҿареидгыла араиком аҟны
аусура сыԥсҭазаараҿы акырӡа исыцхрааит. Акы, араҟа
уаҩы иԥылоит аԥсҭазаара иқәнаргыло азҵаарақәа
зегьы, инарҵоит урҭ рыҭҵаашьа, рыӡ­башьа, реилыргашьа, нас аԥсҭазаараҿы лҵшәас ироуа. Ҩбагьы, аҿар
рыҩныҵҟа аусура – ари рҵага дуӡӡоуп. Дааҟәымҵӡакәа
ихы аус адиулалароуп, изымдыруа иҵалароуп, уи
есқьаангьы идыруазароуп аҿарацәа иара еиԥш даргьы
рдырра иацырҵарц шырҭаху. Ажәакала, араиком аҟны
аус зуа аҿар рԥсҭазаара иԥсҭазааразароуп, ргәырҩа
игәырҩазароуп, ргәыр­ӷьара игәырӷьаразароуп, мап
анакәха имаҵура аан­ижьроуп.
Араиком иамамызт атранспорт, араион зегьы
шьа­пыла уахысыр акәын. Убас ишыҟазгьы, абар
шьҭа 60 шықәса инареиҳаны ишҵуагьы, иахьагьы исгәалашәоит хамеигӡарала аус зуаз акомҿараа
рацәаҩӡаны.
Исгәалашәоит. 1948 шықәсазы Аԥсны аџьажәлар
рмахәҿа иалыршаны аџьықәреи, аҭаҭын, ачаи, ауҭ­
раҭых уҳәа аҽаҩра ду шаадрыхыз.Апартиеи аиҳабыреи
арҭ ақәҿиарақәа рыхә ҳаракны иршьеит, даҽакала
иаҳҳәозар, аҽаҩра ду аазрыхыз анхацәа, аҳәса,

аҿарацәа жәпаҩык Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа ҳәа
ахьӡ ҳаракқәа рхырҵеит, иҟоуп зқьҩыла аорденқәеи,
амедалқәеи, аҳаҭыртә грамотақәеи занашьазгьы.
1949 шықәсазы Москва имҩаԥысуан изаамҭаныз­
тәи ВЛКСМ аизара ду. Уахь ақалақьқәеи, араион­
қәеи, ареспубликақәеи, аобластқәеи рҟнытә иалырх­
уан аделегатцәа. Акомҿареидгыла Гәдоуҭатәи
араи­ком аҟнытәи акомҿараа реизара ду ашҟа деле­
гатцәас иалҳхит Абӷархықә ақыҭан инхоз, 1948
шықәсазы аџьықәреи, аҭаҭын, ауҭраҭых уҳәа аҽаҩра
ду аазрыхыз, Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа ҳәа ахьӡ
занашьаз ҩыџьа аҭыԥҳацәа Лиуба Шамбеи Зина
Багаҭелиеи. Ари ахҭыс дара аделегатцәа реиԥш, араион аҿарацәа рзгьы гәышьҭыхган, ҿырԥшыга дуӡӡан.
Москва иахьнеиз даара патуқәҵарала ирыдыркылт. Уантәи Асовет Еидгыла аҿарацәа гәыԥҩык
насыԥ дуны ирзыҟалеит Жәлартә Китаи аҳҭнықалақь Пекинҟа ацара. Ари аделегациа далахәхеит
аԥсуа ԥҳәызба Зина Багаҭелиаԥҳа. Пекин имҩаԥысуаз
аҿар реиԥылара иҽалаирхәит, дрылатәаны ипат­
реҭгьы ҭихит Мао Цзе-дун. Зина илбаз-илаҳаз лҿы
илзамырҳәо, насыԥ ду лыманы дааит лыҩныҟа,
Абӷархықәҟа.
Абарҭ аҭыԥҳацәа Москваҟа акомҿараа реизара ду ахь рдәықәҵаразы даара аџьабаа адызбалеит. Изааӡарызеи, ӡӷабцәақәак ирзымдырӡо шьоукы
ирыцҵаны Москваҟа рдәықәҵара даара бзиа ирбомызт излыҵуаз рҭаацәарақәа. Аха сара насыԥ дуны
исыԥхаӡоит урҭ рхы-рыԥсы иақәгәырӷьо, еибгаизҩыда рыҩныҟа иахьааз. «Ала иабо ахы иаԥсоуп»
рҳәоит.
Иахьа шьоукы-шьоукы апионер, акомҿареидгыла
уҳәа аҿар рааӡараҿы, аиашамҩа ранҵараҿы акгьы
иаԥсаӡамшәа иалацәажәоит. Урҭ урықәшаҳаҭхартә
иҟам. Иашоуп, усҟантәии иахьатәии аҿарацәа рҭагы­

лазаашьа еиԥшым. Усҟантәи аҿар аиакәымҟаҵаразы
аамҭа рымаӡамызт. Избан акәзар акомҿареидгылатәи,
азаанаҭеидгылатәи, ауаажәларратәи организациақәа,
арҵаҩцәа, анацәа, абацәа уҳәа есқьаангьы урҭ
ирхылаԥшуан. Аиакәым ҟазҵо дааԥхьаны акомҿараа,
арҵаҩцәа, аҭаацәарақәа ддырԥхашьон, иқәыӡбон,
дахьдырхәуан. Арҭ зегьы аҿар рааӡараҿы, аиашамҩа
ранҵараҿы даараӡа ацхыраара ҟарҵон.
Еиҵагылауа аҿар ииашаны рааӡара: рыԥсадгьыл,
руаажәлар рбзиабара, апатриотизмра, аиҳабы
ихаҵ­гы­лара, аԥҳәыс пату лықәҵара уҳәа еилыхха иаадырԥшит Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа
ашықәс­қәа раан, абиԥара ҿарацәа рхымҩаԥгашьа,
рԥсадгьыл ахьчаразы ирылдыршаз абзиабареи,
агәымшәареи, афырхаҵареи рыла.
Хыхь ишысҳәахьоу еиԥш, сара жәаҩа шықәса
инареиҳаны акомҿартә организациақәа рҟны аус
зуан, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа ашьҭахьтәи
ашықәсқәа раан, аамҭа даараӡа ибааԥсын. Излас­
гәалашәо ала килограммк ача 80 мааҭ иаԥсан,
ақалԥад – 50 мааҭ, ауалафахәы 500 инадыркны 1000
мааҭ иреиҳамызт. Акыр шықәса афатә зегьы талонла
акәын ишҳауаз. Ақыҭаҿы акәзар, анхацәа ирымамызт
ацәмаҭәа, имаҷын аҽагақәеи ажыгақәеи змаз. Аха сара
исыздыруам ахныҟәгара цәгьоуп, схәыҷқәа ирҿасҵо
сымам ҳәа аӡәы игәыла дицәӷьычуа, аҳәа, акәты, ажә,
ацә иӡеит ҳәа. Ус здырбалоз иқәыӡбаны иқыҭа далырцон. Аицхыраара рыман. Ирацәан аҳәсеибацәа
– зхацәа, зашьцәа, зыҷкәынцәа аибашьраҿы иҭахаз.
Урҭ ирыцхраауан. Рымхқәа ларҵон, идрашәон, амҿы
рыгрыжьуамызт. Ажәакала, ауаа бзиа еибабон, аӡә
ихьаа зегьы ирхьаан, аӡәы игәаҟра зегьы иргәаҟран.
***
1948 шықәса, ҽаҩраҭагалан, ажәлар иаарылаҩит:
«Иаарласны аҭырқәцәеи абырзенцәеи Аԥсны инал-

ганы рԥсадгьылқәа рахь идәықәырҵоит» ҳәа. Урҭ
рыбжеиҳараҩӡак Аԥсны ииз, иааӡаз, шьала-дала,
жьра-цәарала аԥсуаа ирзааигәаз ракәын. Ажәакала,
урҭ Аԥсни аԥсуааи ирмыцхраауазар ирԥырхагоу ак
ҟарҵомызт. Ирацәаҩын аибашьра Дуӡӡа иалҵны
иааз.
Аҭырқәцәа ахәҳахәҭра бзиа ирбон, иазҟазан,
адәқьанқәа зегьы дара рнапаҿы иҟан. Акы аазхәарц
инеиуаз зегьы еихаччо ирԥылон, фатәык-жәтәык
аазхәо, ҳамҭак имҭакәа доурыжьуамызт.
Абырзенцәа ракәзар, урҭ ҭеразцәан, ахацәеи
аҳәсеи рымаҭәа бзианы ирӡахуан, ирҳәаз ҳәан, ируз
ун, излоугәамԥхауа акы иалаҟамызт. Аҿар рҩныҵ­
ҟа ирацәан аспортсменцәа бзиақәа. Гәдоуҭатәи
ашьапылампыл акоманда «Динамо» аҟны ихәмар­
уаз рыбжеиҳараҩык абырзенцәа ракәын. Аџьынџь­
тәылатә еибашьра Дуӡӡа иалагаанӡа ари акоманда Аԥсны иреиӷьу акомандақәа ирылаԥхьаӡан. Уи
ааӡамҭацәа: В. Ҭарба, З. Ҭарба, А. Инал-иԥа, Хазыроглы, Б. Хвичиа, Папондопуло, Сирокашиш уҳәа
ирыцназгоз маҷын…
Ҳәарас иаҭахузеи, аҭырқәцәеи абырзенцәеи рахгаразы ажәлар ираҳаз даара игәырҩаргеит, аха рнапы
ианызеи, аҳәынҭқарра иҟанаҵаз ақәҵара зегьы рзы
закәанын. Шьоук рыла иҳаҳаит, иаҳҳәап аҭырқәа, ма
абырзен рыҳәсақәа аԥсуаазар иара дахыргоит, аха
дара ақәшаҳаҭзар рхәыҷқәеи дареи Аԥсны иаанхар
ҟалоит ҳәа.
Ҽнак зны гәыԥҩык акоммунистцәа апартиа Гәдоу­
ҭатәи араиком аҟны ҳаизыргеит. Апартиа араиком
аҩбатәи амаӡаныҟәгаҩ Г. Ԥлиа дааин зегьы аԥсшәа
наҳаиҳәан, ҳааирӡырҩит: «Иахьа шәзеизаагаз зҵаара
заҵәык азоуп», – иҳәеит.
Асиа аашьҭыхны дасу ҳахьцоз ақыҭақәа аиқәыиԥ­
хьаӡеит.

– Уаха аҩнуҵҟатәи аусқәа русзуҩцәа машьынала инеины, абарҭ ақыҭақәа еиқәысԥхьаӡаз рҟны
инхауа аҭырқәцәеи абырзенцәеи рҭаацәа нарыдкыланы иахганы иргоит. Адәыӷбақәа гылоуп Приморски аихамҩатә баӷәазаҿы. Шәара шәзаҳашьҭуа
машәырк ҟамларц азоуп. Иахьынӡауа урҭ ихааны
ирацәажәатәуп, урҭ иахьыршьуа иргом. Ҳара излаадыруа ала, урҭ иахьнеиуа ҩныла-дәныла зҳәаз
еиԥш, зегь рыла еиқәышәшәа иҟоуп. Ари аус даара ҟәышрала имҩаԥгатәуп, – иҳәан, дасу ҳахьцоз
ақыҭақәа еиҭа даҳзаԥхьеит.
Сара Оҭҳара ақыҭа садырҵеит. Ари ақыҭаҿы инхон даара исзааигәаз ҭырқәа ҭаацәарак. Аҭаацәа раб
сан лабԥса Мамеҭ Чақмач-оглы иакәын. Уи ихылҵны
иман хҩык аԥацәа. Аиҳабацәа ҩыџьа ҭаацәаран,
рыҳәсақәа ԥсыуа ҭыԥҳацәан, дара аҷкәынцәагьы
ианакәызаалак ҳҭырқәцәоуп рҳәаӡомызт. Раб заҵәык
иакәын аҭырқәшәа здыруаз, аԥсшәа бзианы иҳәон.
Аешьцәа ҩыџьа, аиҳаби аиҵбаӡеи Аџьынџьтәылатә
еибашьра Дуӡӡа активлаҵәҟьа иалахәын. Аҳамҭа
дуқәа рыманы иааит аибашьра ашьҭахь.
Ахәылбыҽха Оҭҳара аусҳәарҭаҿы снеит. Урҭ исар­
ҳәеит рқыҭаҿы ҩ-ҭӡык аҭырқәцәеи ҩ-ҭӡык абыр­
зенцәеи шахырго. «Даара иаҳџьабоит иахьахыр­го,
аха иҳамчузеи, азакәан зегьы рзы изакәануп», –
рҳәеит. Сара иахьысҭахыз ҭаацәарак рҟны саанҿасит.
Ауха, асааҭ 3–4 реиԥш, амашьынақәа рбжьы аагеит.
Ҳҩагылеит аԥшәма Мақсими сареи, ҳҽааилаҳәаны
амашьынақәа ҳнарышьҭалан Чақмач-оглы рҭаацәа­
раҿы ҳнеит. Амилициа ашҭахь ҳнармышьҭит. Аҭаацәа
зегьы рҽазыҟаҵаны иҟан, рымаҭәақәа рыманы
амашьынақәа рышҟа рҿаархеит. «Уара, Қьаазым, аибашьра Дуӡӡа уалахәын, аешьцәа шәеиҵбаӡагьы уаргьы ара шәаанхоит, шәаби, агәыбжьанытәи шәашьа
иҭаацәа наидкыланы иахымҵыр ҟалом», – рҳәеит.

Аешьцәа реиҵбы, «сара саб аҭаҳмада дахьыжәго
сицымцар зуам», иҳәан днеин амашьына дынҭалеит.
Абас, аб, Мамеҭ, иҷкәынцәа Ерыфи Платони (Ҳаи­
лыми), Ерыф иԥҳәыс Какашьа Бжьаниаԥҳа лхәыҷқәа
ҩыџьа налыдкыланы ирыманы ицеит.
Ашьжьымҭан
Оҭҳара
аусҳәарҭаҿы
снеин,
амаӡаныҟәгаҩ Лиуба Мықәԥҳа ашәҟәы лсырҩит
Ерыф Чақмач-оглы иԥҳәыс Бжьаниаԥҳа дшаԥсуоу
азы. Ашәҟәы астаршыни лареи рнапқәа нанҵаны Лиубагьы саргьы асааҭ 2 рзы Приморск ҳааит. Хьҭоуп,
ақәа леиуеит, аҳәынҵәа узылсуам, арахь алыгажәцәа,
аҳәса, ахәыҷқәа лаӷырӡышаха аилагьыжьра иаҿуп.
Адәыӷба анапхгаҩцәа ҳаԥшааит, иҳамаз ашәҟәы
дҳарбеит. Акыр аамҭа еилацәажәон, нас инасыԥхьан
Абжьаниаԥҳа лхәыҷқәа налыдкыланы иаага рҳәеит.
Урҭ сыманы санааи, арҭ рхы иақәиҭуп, аҩныҟа ижәга
рҳәеит. Абас Какашьа лхәыҷқәеи лареи ааидкыланы
аҩныҟа иаагеит.
Аешьцәа рҩыџьагьы раб дрыманы Казахсҭан инеит. Абзиа абаҟоу, аха амлеи ахьҭеи иадыркӡомызт.
Аха рацәак мырҵыкәа 80 шықәса ирҭагылаз раб
даачмазаҩхан иԥсҭазаара далҵит. Аешьцәа реиҵбы
Платон Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа аан Асовет Еидгыла амаршал А. Васильевски ирхәҭаҿы
сҭаршынас дыҟан. Ажәакала, урҭ ибзианы еибадыруан. Раб данԥсы ашьҭахь Платон даалаган иҭаацәа
зықәшәаз арыцҳара зегьы нанҵаны Васильевски
ишҟа ашәҟәы ишьҭит. Мызкы мҵыкәа аҭак Казахсҭан
аиҳабыра ироуит, аешьцәа Чақмач-оглы иаарласны
рҩныҟа иоушәышьҭ, излацауа рыгшәмыжьын ҳәа.
Платон, сара ҳаб ибаҩқәа цқьахаанӡа саангылоит,
уара аҩныҟа уца иҳәан, иашьеиҳаб Ерыф аҩныҟа
ддәықәиҵеит. Шықәсык ашьҭахь, раб ибаҩқәа
ааҵхны аҭанақьтәы ҭоубыҭ хәыҷы инҭаҵаны ателеграмма ааишьҭит, саб ибаҩқәа сыманы абри аҽны
Адлер снеиуеит, шәысԥыл ҳәа.

Рҭынхацәа зегьы Адлер инеин раб ибаҩқәа Оҭҳара
иааганы ран дахьжыз анышә иамардеит.
Аӡәгьы издырам 1948-тәи ашықәс азы Аԥсны
инахганы иргаз аҭырқәцәеи абырзенцәеи шаҟаҩ
рыц­ҳарыла иҭахаз, урҭ ирхыргаз агәаҟра, амлакра,
ахьҭакра. Иашоуп, усҟан иахганы иргаз рахьынтә
Аԥсныҟа иааз ыҟоуп, аха шаҟаҩы иахьагьы изааӡаз
рԥсадгьыл Аԥсны иаҟәыганы иҟоузеи.
1993 шықәсазы Аԥсны иқәҵны ицаз ақырҭцәа
лабҿаба ирбеит харада-барада ауаа арыцҳара рақәыр­
шәара шаҟа рыцҳара ацу, шаҟа гәнаҳара ацу. Ари
зегь рзы ҿырԥшыга дууп. Агәнаҳара ҟазҵауа ауаҩы
бзиа дақәшәаӡом. Убри азоуп изырҳәауа: «бжьынтәы
ишәа, знык ихҵәа» ҳәа.
Исгәалашәоит, 1974–1975-тәи ашықәсқәа раан
Гәыл­рыԥшь араион Акаԥа ақыҭан Бырзентәылантә
игьыжьны иааит гәыԥҩык абырзенцәа. Дасу рыҩн­
қәа рҟны ианнеи, ақырҭцәа ҩнан. – Ҳара ҳааит,
ҳаҩнқәа ҭашәырцәы, – анырҳәа, – шәара шәыҩнқәа
ҳара иҳаздыруам, арҭ аҩнқәа зтәу ҳара ҳауп, – рҳәеит
ақырҭцәа. Ажәакала урҭ ашьакаҭәарахьы икылеибагеит. Қырҭтәылатәи Акомпартиа Ацентр Комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ В. Мжаванаӡе даанагеит. Аҵыхәтәаны ақырҭцәа Акаԥа иалганы иргеит,
абырзенцәа иахьагьы инхауеит.
Ари ҳара иаҳнарбауеит ақырҭцәа Аԥсны зегьы
ҭарцәны рнапаҿы аагара шәышықәсала ишазхәыцуа,
аха аиаша ианакәызаалак аиааира агоит.
АЖӘААТӘИ АХЫ
Сара исҳәарц сҭахым усҟантәи аамҭазы зынӡа зегьы татаԥшьын, акәтаӷь мцада иџьуан ҳәа. Усҟангьы,
уи ашьҭахь акыраамҭагьы ажәлар рԥсҭазаараҿы да-

ара иԥырхаган, ргәы канажьуан амилаҭ реиҟарамра,
амилаҭ реилыхра, амилаҭ маҷқәа ратәамбара.
Иахьагьы сгәы ихьшәашәаӡа иалоуп сҵара иа­
цыс­ҵарц сҭахуп, абзиаразы ҳәа расҳәарц апартиа
Гәдоуҭатәи араиком амаӡаныҟәгаҩ Р. Бохуа иҟны саннеи сышидикылаз.
– Ҳара аус ҳацуур уҭахымзар, иахьуҭаху уца, арахь
уаҳа уқәымлан, – иҳәеит уи, – аҵарахьы уцозар амҩа
бзиа уақәшәааит, уаналгалак арахь уаҳзаа ацынхәрас.
Ԥшьышықәса ирзынаԥшуа хеигӡарак ҟамҵаӡа­кәа,
сгәы ҭыӷьӷьаа аҿар џьара бзиарак ахь иҳазкыл­гандаз,
рыԥсадгьыл, руаажәлар бзиа ирбо рааӡара ҳалшандаз
ҳәа сзышьҭаз сусура зегьы ҳаҭырк, патук ақәымҵаӡакәа
аӡы инеиҭеит. Сара сымацара сакәындаз, Бохуа имшала шаҟаҩ акоммунистцәа иашақәа апартиа иалцозеи,
рмаҵурақәа ирымхузеи, шаҟа талант ԥхасҭахазеи.
Уи иаҵкыс излеиӷьзеи апартиа Аԥснытәи обкоми,
Гагратәи, Аҟәатәи, Очамчыратәи, Гәылрыԥшьтәи,
Галтәи араикомқәеи, Аҟәатәи, Тҟәарчалтәи ақалақьтә
комитетқәеи рмаӡа­ныҟәгаҩцәа, араинагӡкомқәеи
ақалақь нагӡкомқәеи рнапхгаҩцәа.
Аԥсуа жәлар рхатәы бызшәала изымцәажәо
рыҟа­ҵара акәымзи изызкыз 1944 шықәсазы аԥсуа
школқәа зегьы ақырҭуа школқәа рахь риагара?
Изеиԥшрақәадаз дара аԥсуа школхәыҷқәа аҵара
дзыр­ҵоз? Урҭ рыбжеиҳарак Жәыргьыҭтәи ҩышықә­
сатәи арҵаҩратә техникум иалгаз ракәын. Усҟан ари
атехникум аҟны ирыдыркылоз абжьаратә школ изалымгоз, аҵара ззымҵоз ракәын. Нас абанҭ роума
ҳара ҳхәыҷқәа знапы ианыз, аҵара дзырҵоз?
Ишысҳәахьоу еиԥш, акомҿареидгыла Гәдоуҭатәи
араиком аҟны ԥшьышықәса ирзынаԥшуа аус зуан,
схы сеигӡомызт. Аҵарахьы сцар сҭахуп анысҳәалак,
сынтәа заҵәык уаагыл, ҳаԥхьа ҳара уҳашьҭуеит ҳәа,
сжьауа сааргон. Сгәы аныԥҵәаӡа, 1949 шықәса, ав-

густ 1 инаркны ԥсшьара сцеит. Сыԥсшьара мшқәа
иры­лагӡаны Қәҭешьтәи ашьхатә ҵараиурҭаҿы сцаны аԥышәарақәа ҭины сааит. Убри ашьҭахь ауп
арзаҳал ҩны аҵарахьы сцоит, смаҵура аҟнытә
схы сақәиҭышәтә ҳәа араион аиҳабыра ианрасҳәа.
Избан­акәзар, аԥышәара рыҭаразы сцоит сҳәар,
сшырмышьҭуаз здыруан.
Аха сахьнеизгьы исықәымҿиеит. Аҩбатәи акурс
саналга, ҳкласс астудентцәа зегьы практика ҳасабала
Тҟәарчал ашахҭаҿы мызкы ҳаарышьҭит. Апрактика
анҵәара жәабаҟа мшы шагыз, ҽнак ашахҭа санҭыҵ
исарҳәеит уаха асааҭ 12 рзы апартиа Тҟәарчалтәи
ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ В. Балаваӡе
дузыԥшуп ҳәа. Сара уи ахаангьы дсымбацызт, иӡбахә­
гьы смаҳацызт. Аиашазы, сҭаацәа рышҟа иҽеимыз
ак иаҳазар акәхап сҳәан, апартиа ақалақьтә комитет
аҟны сааит ауыха, асааҭ 12 рзы.
– Улеи, дузыԥшуп, – иҳәеит адкыларҭаҿы итәаз
аҷаԥшьаҩ.
– Уа бзиала уаабеит, – иҳәан инапқәа рџаџаӡа
даасԥылан, снаганы снаиртәеит. Нас днеин иҭыԥаҿы
днатәеит. – Ыы, у-Гәдоуҭатәума, иарбан қыҭоу уахьиз? – Азҵаарақәа сыҭауа схы-сҵыхәа зегьы еиликааит В. Балаваӡе.
– Сара сызуԥхьаз шьҭа иуасҳәап, – иҳәан, ацәажәа­
ра дналагеит. – Ҳара иаҳҭахуп аҭыԥантәи акадрқәа
ҳааӡарц, амаҵурақәа раҳҭарц. Уара ашьхатә ҵара
уашьҭоуп, аха еиҳараӡак ҳара иҳамам апартиатәи
акомҿареидгылатәи кадрқәа роуп. Сара излаздыруала, уара аҿар рааӡараҿы, рԥызараҿы аԥышәа ду
умоуп. Ажәакала, уҵара ааныжьны арахь уаҳзаароуп,
– иҳәеит Балаваӡе.
– Даҽа ҩышықәса роуп исыгу, нас арахь саауеит, –
сҳәеит сара.
– Иуҳәаз саҳаит, аха сара исҳәаз уара узы иреиӷьу
усуп, уаҳа акгьы ахумҳәаан, – иҳәан ателефон

аақәихит. – Аҭыԥҳа, иаарласны апартиа Қәҭешьтәи
ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ Нарсиеи сареи ҳаимабдароуп, – иҳәан атрубка нықәиҵеит.
Минуҭқәак рышьҭахь аҭел абжьы геит. – Аа, аҩ.
Нарсиа, хәылбзиа, ари иуацәажәо Васо Балаваӡе
соуп, Тҟәарчалнтәи. Иҟоузеи, бзиарас ишәымоузеи?
аамҭа акыр ицахьеит, иаарласны исҭаху уасҳәап, –
иҳәан даасҿаԥшит. – Убра, шәара шәышьхатә техникум аҟны аҵара иҵауеит ҳара даара иаҳҭаху
аԥсыуа ҷкәынак, ашәҟәы данҵеи, Ҭариа Александр
Мақьҭаҭ-иԥа. Аҳәара ҟасҵоит иаарласны ипартиатә
документқәа Тҟәарчалҟа идәықәышәҵарц. Уи ҳара
аҵара дуқәа рахь дҳашьҭырц ҳҭахуп, даара акыр
иаԥсоу ҷкәыноуп, еилукаама? Уаҳа аџьа усырбом,
абзиаразы, – иҳәан иикыз атрубка нықәҵаны сышҟа
даахьаҳәит.
– Нарсиеи сареи еибаҳҳәаз умаҳаи, сара абзиара уазыскыр сҭахуп, аҵараҳәа уара хьаас иумоу азы,
сара агәра усыргоит, шықәсык ашьҭахь Москватәи
апартиатә школ ашҟа ушаҳашьҭуа. Уи уалганы уаар,
нас уара узы ашәқәа зегьы аартуп, – иҳәеит Балаваӡе.
(Ари шеижьагоу умбо иҟамызт, аха усҟан узыхҟьа
узымдырӡо уԥхасҭартәыр алшон).
– Уаҵәыҵәҟьа Қәҭешь уцаны умаҭәақәа зегьы уманы ушиашоу сара сҟны уааи. Уара уаанӡа умаҵура,
уҩны-угәара зегьы ӡбахоит, – иҳәан дҩагылт, шьҭа
уца ҳәа аанарго.
Адырҩаҽны изаҳаз сҩызцәа иргәамԥхеит исзыр­уз,
аха рнапы ианызеи. Ахәылбыҽха Очамчыра сааин,
адәыӷба сынҭаланы Қәҭешь снеит. Ҳтехникум адиректор иҟны снеит, абасоуп иҟоу ҳәа, иасҳәарц.
– Сара издыруеит зегьы. Даара сгәы иалоуп
ҳтехникум алгаха ахьурымҭаз, аха даҽакала аиаша
ҟауҵеит, избан акәзар, иахьатәи аамҭа зеиԥшроу
ала урҭ уԥхасҭартәыргьы рылшоит, – иҳәеит аҩыза
Микелаӡе.

Сымаҭәа хәыҷқәа аасгәыдкыланы, Қәҭешьаа
снарылҵын Тҟәарчал сааит. Апартиа Тҟәарчалтәи
ақалақьтә комитет аиҿкааратә ҟәша аиҳабы С. Ҭарба
иҟны снеит, уажәшьҭа сахьырышьҭуа аилкааразы.
– Уара уус ҳалацәажәахьеит. Уаҵәы асааҭ 2 рзы
ашахта №2 аклуб аҟны унеи. Акомҿареидгыла ақа­
лақьтә комитет амаӡаныҟәгаҩ Шоҭа Гвазавеи сареи
убра ҳнеиуеит, – иҳәеит Ҭарба.
Асааҭ 2 рзы ашахта аклуб аҟны аизара иаҿын
ашахтиорцәа ҿарацәа. Издыруа аӡәгьы дыҟам.
Сара студентк иаҳасабала апрактика сахьахысуаз
актәи ашахтаҿы акәын. Ус С. Ҭарбеи Ш. Гвазавеи ааит.
Аԥсшәақәа анааибаҳҳәа ашьҭахь, аклуб ахь
инҳаԥхьеит. – Ухал арахь, – иҳәан, Ҭарба сыжәҩа
аанкыланы апрезидиум ахь дынсыԥхьеит. Иаразнак
еилыскааит ашахта акомҿареидгылатә организациа
амаӡаныҟәгаҩыс салырхырц шырыӡбаз. «Акомҿараа
ақәшаҳаҭхару», – сгәы инҭысҳәааит.
– Аҩызцәа, акомҿараа (150-ҩык раҟара тәан).
Иахьатәи ҳаизараҿы зҵаарак ауп ҳазлацәажәо.
Ишыжә­дыруа еиԥш, шәара шәмаӡаныҟәгаҩ иусура аԥсыҽразы дамхуп. Иахьа абра дҳацуп акомҿар­
еидгылатә организациақәа рҟны акыр шықәса аус
зухьоу, аԥышәа ду змоу аҩыза Ҭариа А. М. Сгәы иаанагоит, шәкомҿартә хеилак маӡаныҟәгаҩыс иалхра
шәақәшаҳаҭхап ҳәа. Азҵаарақәа шәымазар иҳашәҭа,
ҳаргьы рҭак ҟаҳҵоит, – иҳәеит Ш. Гвазава.
– Иааркьаҿны ибиографиа ҳаиҳәааит, – иҳәеит
комҿар ҷкәынак. Сара иааркьаҿны ирасҳәеит сызнысыз сыԥсҭазааратә мҩа атәы. Уи акәхеит, 1951
шықәса, март азы ашахта №2 акомҿареидгылатә хеилак амаӡаныҟәгаҩс салырхит.
Усҟантәи аамҭазы аҩбатәи ашахта егьырҭ ашах­
тақәа зегьы иреиҳан аусуцәа рхыԥхьаӡарала, аха
арацәаҵхраҿы ашахтақәа зегьы ирыҵахон, еиҳа­
раӡак ашахта анапхгара рхарала. Сара убра саннеи-

уаз аламҭалазы араҟа ҿыц аусурахь инаган: ашахта аначальник В. Ревишвили, апарторганизациа
амаӡаныҟәгаҩ Б. Лагәлаа, азаанаҭеидгылатә комитет
ахантәаҩы А. Цаава. Ажәакала ашахта анапхгара ҿыц
алхын.
– Уаҵәы шьжьымҭан «Тҟарчалрацәа» атрест
аиҳабы Архип Мирон-иԥа Лабахәуа иҟны унеи, излаздыруала уи инапы иануп нхарҭала уеиқәыршәа­ра,
– иҳәеит С. Ҭарба данцоз.
– Уа бзиала уаабеит арԥыс, сызлаухәаԥшуа ала,
уара аҩбатәи ашахтаҿы ҿыц аусура иалагаз уоуп,
– иҳәан, илақәа ихаччо, ишиаҭәоу деинааланы
дҩагылан аԥсшәа саҳәаны снаиртәеит. Аҩыза Хахамов бсызиԥхьа, – иҳәеит иааҩнашылаз аԥҳәыс лышҟа
дынхьаԥшын.
Минуҭқәак рышьҭахь Хахамов дааҩналеит.
Аԥсшәақәа анааибырҳәа ашьҭахь, Архип Мирон-иԥа
ҿааиҭит:
– Аҩыза Хахамов, абри аҷкәын иацы аҩбатәи
ашахтаҿы акомҿараа рхеилак амаӡаныҟәгаҩыс далырхит. Иаарласны нхарҭала деиқәыршәатәуп:
ауаҭах, акаруаҭ, ацәарҭа, ахыза, астол, асқам, амҳаҵә…
Еилукаама исҳәаз?
– Ааи, Архип Мирон-иԥа. Ауаҭах азы, атрест
аҿаԥхьа игылоу аҩнаҿы иҭацәу иаҳҭар ҟамлаӡои?
– Аа, ибзиаҵәҟьаны исгәалауршәеит. Иара
абыржәыҵәҟьа днаганы ирба, ацаԥхақәа иҭа, нас
иаҭаху зегьы…
– Ибзиоуп, – дақәшаҳаҭхеит Хахамов.
– Зны ҭынч ҳаицәажәап. Уажәазы иааркьаҿны
иуасҳәо абри ауп. Аусуцәа ҿарацәа бзиа урбар ирылумыршо акагьы ыҟаӡам. Абри даара уазхәыц. Иуҭаху
акыр ҟалозар, уԥхамшьакәа сара сҟны уаакыдгыла...
Уца. Абзиаразы, – иҳәан аԥсшәа насаҳәаны иҭыԥаҿы
днатәеит, абас зегь рыла сеиқәыршәаны. Шьҭа
иаҭахыз аусура акәын.

Рацәак мырҵыкәа имҩаԥысуеит акомҿареидгыла
Тҟәарчалтәи ақалақьтә комитет изаамҭанутәи аконференциа. Абри аконференциаҿы акомҿареидгыла
ақалақьтә комитет абиуро алахәылас салырхит.
Раԥхьатәи амшқәа инадыркны еилкаатәын
ашахтаҿы шаҟаҩы акомҿараа ыҟоу, шаҟа еиҵбыратә
организациа ыҟоу, шаҟа мзы ахшәаатәы рымшәацкәа
иҟоу, аҿар зегьы нхарҭала ишеиқәыршәоу, ирыгуирыбзоу уҳәа азҵаарақәа.
Ҩымз сцәақәӡит, аха акомҿараа шаҟаҩы аус руаз
шьақәсыргылеит – 505-ҩык, акомҿартә органи­
зациақәа 13, ахшәаатәы ашәара акәзар, 75–80 процент акомҿараа хымз инаркны ҩышықәса рҟынӡа
изымшәацыз ыҟан.
Амзызқәа рацәоуп. Усҟан аусуцәа ҿарацәа Тҟәар­
чалҟа иааргон Молдавиантәы, Аладахьтәи Украи­
нантәи, Урыстәылантәи, ҩба, ара ианааи ашахта­
ҿы иҟаз акомҿартә хеилак анапхгаҩы рацәак
дашьҭаӡамызт акомҿараа русура арманшәалара.
Ирымшәацкәа иҟаз акомҿартә шәахтә (взносы)
иартәон 33 нызқь мааҭ. Ари иаҭаххеит даара дыррала азнеира, даҽакала иаҳҳәозар, иаҭахын инеизакны
иаразнакы рымхра акәымкәа ҩба-ҩба, хԥа-хԥа мза
рымхрала, рыгәшәа ҳәаны рхатәгәаԥхарала есымза
иршәауа рыҟаҵара.
Иага уадаҩра ҟалазаргьы, ԥшьымз рыла капеик
рықәымкәа зегьы ршәахтәқәа ршәеит. Аӡәзаҵәык
идамхаргьы акомҿарра далымҵит.
1951 шықәса аҩбатәи аквартал азтәи аусура аихшьалақәа иаадырԥшит ақәҿиара шьахәқәа.
Тҟәарчалтәи аҩбатәи ашахта ҳамҭас иарҭеит СССР
Аминистрцәа Рсовети, Зегьеидгылатәи азаа­наҭеи­
дгылақәа рцентртә совети иртәу еиҭаҵуа Абираҟ
Ҟаԥшьи 600 нызықь мааҭ аԥареи. Ари ашахта аусуцәа
зегьы рзы, еиҳараӡак акомҿараа рзы иааира дуӡӡан.
Ари аиааира иазкыз аизараҿы ашахта аколлектив

ақәҵара рыдыркылт иранашьоу Абираҟ Ҟаԥшь наӡаӡа
аӡәгьы иширымҭо азы. Ус иагьыҟан акыр шықәса.
Хыхь ишысҳәахьоу еиԥш, Архип Мирон-иԥа
Лабахәуеи сареи ҳаибадыруеижьҭеи рацәак ҵуамызт,
исҭахын еиҳа сизааигәаны дыздыруазарц. Аха, уи
сара снапы ианымызт.
Ҽнак зны ашахта аиҳабы В. Ревишвили ашахта анапхгара даарыԥхьан ус реиҳәеит: «Иаарласны
Донбассынтә Тҟәарчалҟа иааргараны иҟоуп арацәа
ҵаԥызҟо амашьына «Донбасс». Уи ҳшахта аҭаразы
даара дацхрааит Архип Мирон-иԥа, уи акәым иара
ихаҭа иҭахуп ақәыргылараҿы ацхыраара ҟаиҵарц.
«Шьҭа сызхара дзбап», – сгәы инҭысҳәааит, сахьтәаз.
Дук мырҵыкәа ҳзызԥшыз амыруга (амашьына)
ҳшахтаҿы иааргеит. Уи дацны дааит Архип Мирониԥагьы.
– Ыы, арԥарцәа, ишәгәаԥхоу? – днарылаԥшаарылаԥшит еизаны игылаз ашахта аусуцәа, илақәа
ихаччо. – Уаҵәыуха асааҭ 8 рзы саауеит, ари аҭыԥаҿы
иқәыргылатәуп, аусура иаларгатәуп, – иҳәан иусурахь дцеит.
Адырҩаҽны, ахәылбыҽха Архип Мирон-иԥа шахта
маҭәала иҽеилаҳәаны дааит.
– Мышьҭа бзиала, шәааи аҩызцәа, – иҳәан, ҳаԥхьа
дгыланы, ашахта аҿышәҭа дынҭалеит. Ҳмашьына
хәҭа-хәҭала еимҿыршәшәа­ны еихамҩала ирыманы
инеит аҩбатәи аучасткаҿы. Ажәакала, атехникцәа
амашьына аибыҭара иала­геит, Архип Мирон-иԥа
инапхгарала. Мызкы иалагӡаны арацәаҵаԥҟага машьына аҳәиҵәҳәа арацәа аанашьҭ­уа аусура иалагеит.
Мызкы иазынаԥшуа уахгьы-ҽынгьы абри иеиԥш
иҟаз ауаҩы аус ицура, иацәажәара, ихымҩаԥгашьа
уҳәа ҳара ҳзы амалқәа зегьы иреиҳан. Хаҭала сара
бзанҵы сгәаҵаҿы иԥхаӡа иаанхеит, уии ҳареи
ҳусеицура.

Хыхь ишысҳәахьоу еиԥш, сара Тҟәарчал саннанага,
абжьаратә ҵара сымамызт, сызҭаз ашьхатә ҵарагьы
салдмыргеит. Ажәакала, ацгәы алаӷәра иқәҿарҳәаз
еиԥш, схы зқәыскра сыздыруамызт. Исыӡбеит сусура сҽахаршәаланы ахәылԥазтәи абжьаратә школ
сҭаларц. Ҳәарас иаҭахузеи, 10 шықәса инареиҳаны
ашкол иацәхҟьаны иҟаз сзы даара иуадаҩын
абжьаратә школ аҭалара. Аха ианысыӡба инаркны
схы самеигӡеит, уахгьы-ҽынгьы аус зуан, сҵара
иацысҵон, арҵаҩцәагьы ацхыраара сырҭон. Абас
1953 шықәсазы абжьаратә школ сызлалгаз ала аттестат снапаҿы исоуит.
Убри ашықәсан Гәдоуҭеи Аҟәеи араионқәа жәқыҭак аарымхны еиҿыркааит Афон ҿыцтәи араион.
Гәдоуҭантәи адырра сырҭеит Афон араион ҿыц ахь
уаҳзааи аусуцәа ҳҭахуп ҳәа. Усҟан сыԥшәма, Александра Аргәынԥҳа Афонтәи абжьаратә школ аҟны
аҵара аҟәша аиҳабыси рҵаҩыси аус луан, саргьы
сақәшаҳаҭхеит, Афонҟа аиасра.
Абраҟа иааркьаҿны исҳәарц сҭахуп Тҟәарчал
сыҟазаара иазкны ажәақәак. Сара макьана исыздыруам ашахтаҿы аусура аҵкыс иуадаҩу даҽа усурак. Иага
убас акәзаргьы, ҩышықәса рыҩныҵҟала сара абраҟа
исоуит аҿар рааӡараҿы, ԥызара рзураҿы аԥышәа
дуӡӡа. Уи акырӡа исыцхрааит ԥхьаҟа сыԥҭазаараҿы.
Бзанҵы исхашҭуам гәыкала исывагыланы исыцхраауаз, аусура сгәазырԥхоз акомҿараа: Максим
Лазба, Баграт Аршба, Иван Мосиагин, Михаил Воротинцев, Зина Дубинана, Мариа Переверзева, Лиудеи
Валиеи Купцоваа убас егьырҭгьы.
Аус ахьынӡеицаауаз, ҳахьеилибакааз азы ҭабуп,
сара иахьсыԥхьаз Афонҟа сымцар ҟалом ҳәа,
ҩышықәса аус сыцызуаз ианрасҳәа, зегьы ргәалаҟара
бжьысит. Ауха акрыфарҭаҿы исыԥхьаны амҩа бзиа,
агәалаҟара бзиа сзеиӷьаршьеит. Ашьыбжьышьҭахь
апоезд Тҟәарчал–Аҟәа ахь санцоз 30-ҩык инареи-

ҳаны Џьанҭоу аҟнытә Кәазанынӡа исыцны иааит, амҩа бзиа сзеиӷьашьаны соурышьҭит, дара
аҷкәынцәеи аӡӷабцәеи ракәзар, урҭ есқьынгьы сыла
ихгылоуп.
АЗЕИЖӘТӘИ АХЫ
Афон саннеи, апартиа араиком аҟны инасыԥхьан
ус сарҳәеит: «Афон араион макьана ишьақәымгылацт,
иахьа иҭацәны иҳамоу ҭыԥ заҵәык ауп – араион
астатистикатә усбарҭа аиҳабы иҭыԥ, уақәшаҳаҭзар
иахьанатә аусура уалага». Сара исҭахыз зны сшьапы
сзаркыр акәын. Ирҳәаз сақәшаҳаҭхеит. Аха уахгьыҽынгьы сгәы иҭаз сҵара ацҵара акәын.
Анцәа ду иџьшьарала Афон араион ԥсынҵра
дук амамызт акәымзар ахьымӡӷыҵәҟьа ҳнаргон.
Апартиа араиком актәи амаӡаныҟәгаҩыс Аҟәантәи
даарышьҭит Кондрат Хәыта-иԥа Убилава. Уи зегь
раԥхьаӡа иргыланы имамызт аламыс, ауаҩра,
аҟазшьа, ауаа дырзааигәамызт. Аҵара ду сымоуп
иҳәон, аха имаҵура иақәнагоз ахшыҩи адырреи имамызт. Ишакәымыз ауаа драцәажәон, дрызныҟәон.
Ауаҩы апартиа иалцара гәырӷьарак, фырхаҵарак
изаҩызан.
Исгәалашәоит, Аҷандара ақыҭантәи аколнхара
ахантәаҩыс дыҟан Ԥкьын Иасон ҳәа ауаҩы хазына,
ауаҩ иаша. Маимзак азы, зегьы ажәжәаҳәа анхараанҵыра ианаҿыз, дызлеигәамԥха уара идыр, Иасон
апартиа араиком актәи амаӡаныҟәгаҩ дуԥхьеит ҳәа
иарҳәеит.
– Аҩыза Кондрат Хәыта-иԥа, шәсыԥхьазма? – ҳәа
ашә аартны акабинет дныҩналеит.
– Аа, бзиала уаабеит, утәеишь, ак уасҳәарц сҭахуп,
– иҳәеит Убилава. – Сара изласаҳаз ала, Гәдоуҭа араион аҟны ачарыц рацәак аҽаҩра аанашьҭуам, рҳәауеит.
– Ааи, ус ауп, – иҳәеит Иасон.

– Ибзиоуп, ус акәзааит, аха сара исыӡбеит сынтәа
уара уколнхараҿы х-гектарк ача лоуҵарц. Угәы иаанагозеи?
– Х-гектарк адгьыл баша ак ҳзалымхыр ҳәа сшәоит,
– иҳәеит Иасон.
– Мап, иҟоуҵалак сынтәа х-гектарк ачарыц
лоуҵоит, ишылоуҵаз алагьы шәҟәыла адырра ҳауҭоит
10–15 мшы ирылагӡаны. Иуаҳама?
Убриакәын
иуасҳәарц исҭахыз, умҩа бзиахааит, ухы уақәиҭуп, –
иҳәан, Кондрат Хәыта-иԥа дҩагылан ашәаҟынӡа днаскьаганы дноуишьҭит Иасон.
«Иаууеи, абри акы иазҳәоуп, изакәхарызеишь?» –
игәы инҭиҳәааит Иасон. Аҷандара данааи, иҩызцәа
иреиҳәеит апартиа араиком актәи амаӡаныҟәгаҩи
иареи еибырҳәаз ажәабжь. «Уи игәы иҭеикыз
ҳара иҳаздыруам, аха х-гектар адгьыл баша
иҳазбжьыхуам», – рҳәеит анхацәа.
Кондрат баша аӡы дҭахысуамызт. Мчыбжьык
ашьҭахь деиҭаиԥхьеит Иасон. Ашәхымс ахыҵха
имҭакәа, – «ачарыц лоуҵама ишеибаҳҳәаз еиԥш», –
иҳәан, илақәа цәырқшаԥаны дниҿаԥшит.
– 2–3 мшы ирхымгакәа илаҳҵоит, – иҳәеит иԥсы
игәы икылачны Иасон.
– Ус акәзар, абыржәыҵәҟьа астатистикатә
усбарҭаҟны унеины ашәҟәы рыҭа ачарыц шылоуҵаз
атәы зҳәо. Нас илоуҵап, иуаҳама?
Иасон уаҳа мҳәаӡакәа астатистикатә усҳәарҭаҿы
дааин ашәҟәы ҩны инықәиҵеит Аҷандара ақыҭантәи
аколнхараҿы х-гектар ачарыц лаҵоуп ҳәа. Абри аҽны
сара сыҟаӡамызт, санааи исарҳәеит иҟалаз-шыҟалаз.
Мчыбжьык ашьҭахь Кондрат Хәыта-иԥа хҩык акомиссиа даарыԥхьан адҵа риҭеит, Аҷандара ақыҭан
ицаны ачарыц ахьылаҵоу агәаҭаразы. Ҳәарас
иаҭахузеи, ари адҵа зиҭоз зыгәра игоз ракәын, сара
сыгәра имгозар акәхарын, акгьы сыздырӡомызт. Акомиссиа реиҳабы амаӡаныҟәгаҩ иҟны днеин Аҷандара

ақыҭан ачарыц ҳәа акгьы шылаҵам, иларҵарцгьы
ргәы ишҭам иҳәеит. Ари акәын амаӡаныҟәгаҩгьы
ииҭахыз.
Мышқәак рышьҭахь ахәылбыҽха, асааҭ 6 рзы, апартиа араиком абиуро аилатәараҿы иуԥхьоит рҳәеит.
Ԥыхьақәа раасҭа абиуро аҟны изхәаԥшуаз азҵарақәа
рацәамызт.
– Аҩыза Ԥкьын длашьҭы, – иҳәеит иааҩналаз
аԥҳәызба (Валиа) лахь ихы нарханы Убилава. Сара
ашә уахьынхыҵуа игылаз адиуан анаӡараҿ сықәтәан.
Иасон дахьааҩналаз, сааигәара даангылт.
– Аа, шәихәаԥш ари амцҳәаҩ, – иҳәан иҽхыршәааны, Иасон блала дааимидеит амаӡаныҟәгаҩ. Абиуро иалаз ртәы сыздыруам, аха итәаны иӡырҩуаз:
аколнхарақәа рхантәаҩцәа, апарторганизациақәа
рмаӡаныҟәгаҩцәа, асовет усбарҭақәа рнапхгаҩцәа
уҳәа иҟалаз рзеилымкаауа, инеиҿаԥшы-ааиҿаԥшуа
иаанхеит.
– Нас, иҳаҳәишь Аҷандара илашәҵаз ачарыц «марымажаха» азҳара ишаҿу, – иҳәеит Убилава. Нас ани
зыгәра игоз (ижәла сгәалашәом) ажәа наииҭеит.
– Рацәак ажәа шәасыршьуам, сынтәа х-гектар
ачарыц ласҵоит, ибзиахар ҳаԥхьаҟа иацысҵоит, –
иҳәан аҩ. Ԥкьын араион аплан иалеиҵеит. Уи ииҳәаз
дшамеижьо азы, ҳаҭыр зқәу ҳмаӡаныҟәгаҩ Кондрат
Хәыта-иԥа ажәа ииҭеит.
– Ача шааз аабоит ҳәа ҳахьнеиз, аара акәым, цыракгьы каимыршәит, арахь ашәҟәы риҭахьеит х-гектарк
ачарыц шылаҵоу азы. Ари иаанаго аҳәынҭқараа
ржьароуп, араион акәзар аплан иадыз нанамыгӡеит
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 09
  • Büleklär
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3460
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2214
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3420
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3414
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2164
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1954
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3352
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1826
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3422
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3434
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1907
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Автобиографиатә повест. А. М. Ҭариа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 1024
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 740
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.