Latin

Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3291
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Владимир Аҳашба

АРТИОМ АМҚӘАБ
Иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи

Аҟәа
Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа
2019

Аҳашба, В. С.
А 87 Артиом Амқәаб : иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи / Владимир
Аҳашба. – Аҟәа : Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа. – 2019. – 368 д.
Аԥсны еицырдыруаз ажурналист, арадиои акьыԥхьи
зааԥса­ра дуны ирыдыз, аԥсуа интеллигенциа рыбжьара
раԥхьатәиқәа иреиуаз Артиом Амқәаб изку ашәҟәы акыр
шықәса аус адиулон Владимир Аҳашба. Уи, аамҭа иарӡыз
арҿиамҭақәа реизгара аџьа ду адбаланы, иахьа аԥхьаҩ иҟынӡа
раагара илшеит.
Артиом Амқәаб инапы иҵихыз аҩымҭақәеи аиҭагамҭақәеи
рнаҩсангьы, иԥсҭазаара излалшоз ала инарҭбааны далацәажәеит, иара убас аус ицызуаз ргәалашәарақәа еизикит.
Иахьатәи аԥхьаҩ изирхынҳәит иацтәи амш аҭоурых

© Аҳашба, В. С., 2019
© Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа, 2019

Аиқәыршәаҩ иҟнытә
…Аԥсуа журналистика азааԥсаҩцәа дуқәа ируаӡәкыз,
Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист, акультура аусзуҩ ҳәа
аҳаҭыртә хьӡқәа зыхҵаз, аԥсуа литература зырҿиара адызҵаз,
зеиҭагамҭақәа рыла изырбеиаз, ареспублика ауаажәларраполитикатә ԥсҭазаара агәҭа иалагылаз, аԥсуа публицистика
знапкымҭа аныԥшыз, аԥсуа радио «ахьтәы фонд» хыԥхьаӡара
рацәала арадиоспектакльқәеи, арепортажқәеи, аинтервиуқәеи
азынзыжьыз, иара арадио ахаҭа аиҭашьақәыргылара иахагылаз Артиом Аџыр-иԥа Амқәаб доуҳатә усзуҩык иаҳасабала
ихаҿсахьа аарԥшра иазкуп ари аусумҭа.
Уи, иҳаҩсыз ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рызтәи
аре­прессиақәеи урҭ раамышьҭахьтәи ашықәсқәеи рзы (1953
шықә­санӡа) аусураҿгьы, аҩнгьы, уажәымзар уажәы, даазых­
дырҟьалакгьы дыргарц ианбааиуеи ҳәа иазыԥшыз ԥсыуа интеллигентын.
Акыр шықәса ҵуеит Артиом Аџыр-иԥа иԥсҭазаара дал­
ҵижьҭеи. Иара убас акрааҵуеит игәалашәара иазкны сымч
зықәхоу акы зҩырц сҭахызижьҭеи, аха иахьеи-уахеи аилахара, ҳусқәа зегьы «насахь» рынаскьагара «ачымазара», аранӡа
саанагеит. Нас, хымԥада, изҩып ҳәа сҽаназыск, иаацәырҵит
уаанӡа исызгәамҭоз, аха иџьасшьашаз акы: заҟа имаҷхазаарыз
Артиом Аџыр-иԥа дызгәалашәо, ихааныз, дзыдтәалахьаз,
дзы­цныҟәахьаз, игәыҵха змаидоз. Урҭ рдунеи рыԥсаххьеит,
да­ҽа биԥарак еиҵагылеит. Егьырҭ зегьы ракәым, иара са­ра,
абри­аҟара шықәса аус ицызуаз, уажә­­шьҭа аҭоурых иаҳзаҩызоу
иаамҭазтәи аполитикатә ҭа­гылазаашьа бааԥсы иахҟьаны
иқәлацәагьы иаргьы ирхыргаз игәаларшәо еиҭеиҳәалоз
иажәабжьқәа анысымҵеит. Урҭ зегьы уажәшьҭа ихьааго, схы
гәыбӷан асҭоит, аха иҟамлоз даҽаӡәы дигәалашәар, иҩыр…
Ус ҳахьуеит: ианахәҭоу ҳамыццакра иахҟьаны хырҩа
ҳзеи­бауеит иахьеи-уахеи еивагылоу, аус еицызуа, знызын­ла, ус иаҭаху иаҭахыму ҳәа рацәак ҳаазымхәыцӡакәа,
гәынамӡарак ҳамазар «иҳарбаҳҭуеит», «иҳаршәҭуеит». Ус

иҳамбаӡакәа, аамҭагьы нықәҳа ицоит. Нас, уԥшыр, ҳаргьы
аӡәы ҳааигәалашәар, жәаҟәандак ҳзиҳәар ҳҭаххоит. Убри азы
акәхап, зны-зынла, инаунагӡатәуи иаамҭалатәуи зеиҭна­
ҳаԥсахло.
Аҿар, иахьа ажурналистика знапы алаку, наукала иҭызҵаауагьы налаҵан уразҵаар – Артиом Аџыр-иԥа Амқәаб
дышԥажәдыруеи? – ҳәа, иџьашьаны арахь еиҭауазҵаауеит.
Акала уахәаԥшуазар, аҿар харас ирыдуҵои, ианаамҭаз иамыԥхьазар иара изкны статиакгьы (еиҳау атәы ҳҳәарым).
Артиом Аџыр-иԥа ианиааз, Аԥсны ҳаблак, қыҭак
қалақьк ыҟамызт дахьымнеицыз, инагаз анхаҩы инаиркны, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа ирхагылази, ареспубликаҿы
аҭакзыԥхықәыз анапхгареи рҟынӡа иара дырдыруан, ихаҵгылан аԥсшәа иарҳәон.
Сара хықәкыс исымоу Артиом Аџыр-иԥа иԥсҭазаареи
ирҿиареи рыҭҵаароуп. Амқәабаа ржәытә-рҿатә мыцхәык
сҽалазгалом, аӡәи-ҩыџьеи рыӡбахә сҳәозаргьы, урҭгьы
иабиԥара иатәу роуп.
30-тәи ашықәсқәа рзы Артиом Аџыр-иԥа алитературахь, апублицистикахь раԥхьатәи ишьаҿақәа ҟаиҵеит. Иахьазы, ирыцҳарахаз, иҩымҭақәа еизакым, иҭҵаам, иахьҵәахыз
архивқәагьы аибашьра иалаблит. Убри аҟнытә ирҿиара
инхарҭәаан иҭҵааны алацәажәара ҳцәыуадаҩуп. Аха иагьа ус акәзаргьы, акәты иалшаз акәтаӷь ҳәа, иахьазы иҳамоу
илитературатә ҭынха еиҳарак иаҳзеиқәзырхаз, аԥшаарақәа
ирыцхрааз ҭабуп ҳәа раҳәара ахәҭаны исыԥхьаӡоит.
Раԥхьаӡа, иналкааны лыхьӡ ҳәатәуп иахьазы зыԥсҭазаара
иалҵхьоу, Дырмит Гәлиа имемориал ҩны-музеи ашәҟәы
фонд аиҳабы Наҭелла Џьиҷоева. Амузеиахь снеира дазыԥшызшәаҵәҟьа, сзылҭааз анысҳәа, ажәак ахымҳәааӡакәа
инаслыркит Артиом Аџыр-иԥа иҩымҭақәа, иеиҭагақәа на­
рылаҵаны (ари ашәҟәы иагәыло реиҳарак) папкак аҟны иеидкылан илымаз, анаҩс, Аԥсуа ҭҵааратә институт адиректор,
афилологиатә наукақәа ркандидат Уасил Аҩӡба, – аизгақәа
«Аԥсадгьыл азы», «Ԥхьаҟа, амраҭашәарахь!» Артиом Аџыриԥа иажәеинраалақәа ҩба ахькьыԥхьу сықәзыршәаз, афи-

лологиатә наукақәа рдоктор Мери Аҳашԥҳа, лаб ашәҟәыҩҩ,
апублицист Мушьни Аҳашба ихатә архив алаԥшра азин
сызҭаз, Биана Шьынқәырԥҳа, Аԥсны жәлар рпоет Баграт
Шьынқәба иԥҳа, лаб иархив алаԥшра азин сызҭаз, Аԥсуа
ҳәынҭқарратә музеи адирекциа, Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа раан иҭыҵыз «Аԥсны ҟаԥшь»
аномерқәа ахрархәара азин сызҭаз.
Иара убас схы иасырхәеит аусумҭақәа: афилософиа
наукақәа рдоктор Гәрам Амқәаб – «Средства массовой информации Абхазии в политической системе общества», ажурналист Алықьса Арҷелиа – «Абжьыуаа рхәышҭаара», Иван Кортуа
– «Кондрат Дзидзариа».
Ҭабуп ҳәа расҳәоит А. А. Амқәаб иԥсҭазаареи ир­ҿиа­реи
анҭысҵаауаз згәалашәара ԥхақәа рыла ацхыраара сызҭаз
Маркәылатәи абыргцәа: Андреи Гәниа, Ирод Асланӡиа,
насгьы, Тихон Анқәаб, Заканбеи Мқанба, Павел Аӡынба,
Елена Гәынԥҳа, Гоги Канделаки, Таниа Папԥҳа, Гьаргь Гублиа, Никәала Кәыҵниа, Терент Ҷаниа, Иван Асаӡба, Борис
Гәыргәлиа, Џьума Аҳәба, Валери Бигәаа.
Аҵыхәтәаны иазгәасҭарц сҭахуп анапылаҩыра дшаԥхьаз,
абжьагарақәа шыҟаиҵаз, изаамҭанымкәа иҳаԥхаз ҳҩыза, апоет Рауль Лашәриа.

ԤСҬАЗААРАК ЗЫНӠАЛО АМҨА…

Адац-ԥашә
Аҟәа, Акипарисқәа рымҩа абжьаларҭа ахьаанҵәо,
К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху алицеи-интернат ашҟа шьапыла
ухазгало амардуан ашьапаны, анаара иаҿаԥҟаны игылоуп ҩбаны еихагыло аҩны. Уи ашҭа уанынҭалалак,
ақалақь ақәыԥшылара џьашьахәы убла иаахгылоит.
Лбаа, ааигәаӡа, амҩа ахь-ааихуҵәо ақалақь ашыкьбжь
иалаӡҩаны, ауахәама асаркьал бжьы ааҩуеит, иаҳа инаскьаганы, ахыбрақәа еиҩызшо амҩақәеи, амрагыларахь ала, Кьалашәыр ацҳа инаркны, мраҭашәарахь,
Ацәымзаркыра аҳабланӡа – рыбжьара улаԥш иаабжьаӡо,
амшын унапсыргәыҵа ианушәа иубарҭоуп.
Аҩажәатәи
ашәышықәса
30-тәи
ашықәс­қәа
рҽеиҩшамҭаз абри аҭыԥаҿы рхатәы џьабаала, ран Екатерина Арышԥҳаи, аишь­цәа Николаии Артиоми Амқәабааи
аҩны ашьапы ркит. Аишьцәа, акыр шықәса, аҩны аргылара иаҿын. Ишнеиуаз иҭаацәарахеит. Аицалацәа, Аграфина Ҭарԥҳаи Татиана Ашьхаруаԥҳаи, ҭаацәаракны инхон, ҩыџьа ахацәарԥар рааӡон.
Абрантәи есышьыжь иналбаан усура ицон аишьцәа. Аиҳабы – Аҟәатәи аихамҩа ахәаахәҭратә еилазаара анапхгаҩы ихаҭыԥуаҩыс аус ахьиуаз. Аиҵбы –
ашьыжьтәи ага ԥша наихьырсуа, акаҳуа днаҿыхәо, уаҟа
ҭаацәашәала еицәажәоз рлаф дналаӡырҩны, нас аԥшаҳәа
инацәыхарамкәа, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциа
зыҩназ ахыбрахь. Абас иалагон, хырԥашьа змамыз
акы еиԥнамырҟьозар, уи иусура мшы, еснагь иаамҭа
зықәирӡуаз аредакциатә еилахара – агазеҭ аҭыжьра.
Ашьҭахь, «Аԥсуа радио» редактор еиҳабыс даниасгьы, уи иеилахара иацымлазар еиҵамхаӡеит. Иахьа
аишьцәагьы, аицалацәагьы рыдунеи рыԥсаххьеит, аха
рыҩнаҭа ахәышҭаара амца шынеиқәыц, мшыҽны ахы
шааихәларҵаз еиқәуп. Рҵеицәа, Заури (Артури) Гу6

рами, абар шьҭа даргьы иаарыҵагылахьеит рыхшара – аҩнаҭаҿы аԥшьбатәи абиԥара. Ирҳәоит, аҵла гылоуп аԥашә ала, ауаҩы идац-ԥашә ала. Нас ҳнаныԥшылап,
ҳалаԥшҳәаа иҵаагап Артиом Аџыр-иԥа иԥсҭазаара
мҩа. Ҳалацәажәап, иқыҭа дызлиааз, ижәлантә, иуараиҭахыра иара иааӡара ишаныԥшыз, илшаз ари адунеи
иазынижьыз, иҭынхаз.

***

Амҩаду ахәы иахьынхало, Очамчыраҟа уацымцакәа,
уармарала уахьаамҩахыҵуа, аҩада, ашьхарахь инаскьо
Ӡаган ихәы иацнеиуа амҩа архаҟа, Мықә аԥшаҳәахьы,
илбаауеит. Уажәшьҭа лассы ҳнеиуеит Маркәыла мацара акәым, Абжьуаа рҿы инаго, зажәа крылнадо, араион
абыргӡацәа Рсовет ахантәаҩы Андреи Адгьац-иԥа Гәниа
дахьынхо аҟынӡа.
Ҳнеира зызкыз аниаҳҳәа, ҳаицәажәара иаҳа
иханарҭәаап ҳәа, гәыла ҷкәынак дишьҭын, жьрацәарала
Амқәабаа ирзааигәо, иахьагьы ара ибзиахәха инхо абырг
Ирод Асланӡиа дааиԥхьеит. Абыргцәа иахымыццакӡо,
ражәа иазхәыцуа, иргәаладыршәон Амқәабаа ржәытәрҿатә, дара зхаану, ираҳахьо...
Ахәылбыҽхарахь инеиуаны, ҳазегь ҳаиманы
ҳҿынаҳхеит ажәытә Амқәабаа иахьрынхарҭа ҭыԥыз
ашҟа.
Абра дынхон Амқәаб Аџыр. Икәасқьа ықәԥраауа
игылан, иашҭа ҭбаа ду ашьац аиаҵәара кашьшьы, иԥацха,
ица, иҩцара зҳәаз еиԥш, инагоу нхаҩык дшынхо дынхон.
…Иқәаԥсатон, ҳара ҳаццакӡомызт, ҳалаԥш ихнакуаз аԥшӡара ҳашьҭуамызт, ҳахнахуан, уи инацҵаны –
абыргцәа инеимда-ааимдо ирҳәоз, иргәаладыршәоз.
Аџыр инхарҭа ахьыҟаз инацәхыкны ицо Ӡаган ихәы,
усҟан еиԥш иахьагьы акәша-мыкәша инхо агантәи иасуа аԥша иацәнахьчоит. Ахәы инавакны, мраҭашәарахь
унаԥшыр, ага аԥшаҳәеи, аҩада – аиаҵәареи ирылубаауеит
Кәдырҭа инҭаршәны ишьҭоу ақыҭақәеи аҳаракырақәеи.
Ааигәаӡа, Мықәи Дәаби ахьеилало ахәыԥшӡа иқәгылоуп,
ажәытәӡа аахыс аԥсуаа-қьырсианцәа Анцәа иахьиашьапкуаз Мықәтәи ауахәама, иубарҭоуп Мықә Ашҭа –
Абжьыуаа реизарҭа, иҵегьы ҵаҟа лбаа, ӡынгьы-ԥхынгьы
иҭамбаӡо Цаҟьаԥан акәара. Абыргцәа изларҳәо ала,
Цаҟьаԥан маҿа-маҿа ҿыгҳара дуны еилоу анышә хаҳә
ала идыргылеит Мықәтәи ауахәама…
– Абра ҳахьыҟоу аҳабла Амқәабаа ргәаҩа ҳәа
иашьҭоуп, – иахьада ари ахәы дықәымԥшыцшәа,
дахьиз-дахьааӡаз аԥшӡара ила амышьцылацшәа,
иҿыцбараха да­лаԥшуа дҳацәажәоит Андреи. – Уажәшьҭа
ихыршьааит мам­зар, сара санахьӡаз, иааҳакәыршаны
ашәыԥыџьаԥ беиан: аџь, ахьа, араш, ахьаца рацәан, ал
атәы зҳәодаз, уи аӡахәа ааӡон, иҟамло ашәыр иарбану… Схы сгәалашәозар аахыс, уаанӡагьы аханатә инаркны аҳаблан ҭаацәашәала иҟан, ҭыӡшәак рыбжьамызт,
ҟыҟҿыҟда, аигәылара, аихаҵгылара, аиҭанеиааира рзеилан, иахьагьы ирзеи­лоуп: Амқәабаа, Ҭыжәаа, Гәниаа,
Асланӡиаа, Аҵкәҭаниаа. Амқәабаа иахьа Тҟәарчал инхома, Аҟәа, ма Очамчыра иҟоума, архаҟа илбааз роума,
абрантәи ицеит. Аха иахьыҟазаалак ҳацәгьеи ҳабзиеи
иҳалагылоуп, ҳаиҭанеиааира шҳамац иҳамоуп.

Амқәабаа
– Аижәлантә иахьазы сара среиҳабуп: аҩада – Абжьыуаа, алада – Бзыԥаа Амқәабаа Анқәабаа ҳәа еилых
ҳамаӡам. Ҳарҭ ҳазегь аӡәы ҳауп. Ҳаиашьара иахьагьы,
ицәгьароума ибзиароума, аиҭанеиааира, аихаҵгылара
ҳабжьоуп ҳәа – саҳәо дысԥыланы, иҩныҟа снаиԥхьеит,
94 шықәса ирҭагылаз, зықәра иааҭәаумшьаратәы агәа­
бзиара зҩыда зныԥшуаз, Аҟәа ақалақь аҿы инхоз Тихон
Константин-иԥа Анқәаб.
Ҳанаатәа, ҳанааибадыр, иара иқәра ишашьашәалаз
еиԥш, дахымыццакуа икаҳуа днаҿыхәо, сара, скаҳуа
иацны иаалгаз иџьбароу арыжәтә ахыжәла наваларгыларц иаҿыз иԥҳа Ирина дирццакуан ажәада, лаԥшыла.
Аҩнаҭа зышьцылаз аҭаацәаратә традициа, асасдкылара еиԥмырҟьакәа, иԥҳа лыстол рхиашьа игәаԥхо, арахь
инирԥшырц иҭахымкәа, иажәа иациҵон:
– Иуасҳәоит, сашьа Иосифи сареи раԥхьаӡа
Маркәыла Амқәабаа ахьынхоз ҳнеит 1927 шықәсазы.
Уахь ҳнарԥхьеит аишьцәа Николаии Артиоми. Усҟан ҳара
аҵара еицаҳҵон Аҟәа, Ашьхаруаа ршкол аҟны. Уброуп
аишьцәагьы ҳахьеибадырыз. Иахьеиԥш исгәалашәоит
Аџыр даараӡа ишигәаԥхаз ҳаицнеира.
– Ишәџьысшьоит, абас шәышьҭибахла наҟ-наҟгьы,
шәеишьцәоуп, – дҳалабжьеит иара. Ҵаны, ҳаргьы ашкол аҿы ҳанааибаба аҽны инаркны ҳаизыҟазаашьа
ԥсраҽнынӡа ишыҟаз иаанхеит.
– Исгәалашәоит, – иҳәон Тихон Константин-иԥа, –
Аџыр инхара, иашҭа ԥшӡа. Нахьхьи Аацы, Алра аҳаблан
саб дахьынхоз еиԥшҵәҟьа ихәыԥшӡаран, амшын казказуа ухыԥшылон.
Урҭ ихамышҭыцыз асахьақәа, иахьагьы изцәы­
рыр­гоз агәыбылра хааӡа иблақәа ирхыҳәҳәылон, ибжьы ианыԥшуан. Нас иациҵеит абарҭ ажәақәа: «Ашьа
аҽамдыркәа, анхарҭа ҭыԥ ахьалхтәызгьы рыҵанаҳәеит
аишьцәа».
– Егьи, ҳажәла иазкны усҟан Аџыр иҳәаны исгәа­
лашәо, игәныскылаз уасҳәоит. Иҟан хҩык аишьцәа,
аӡиас Мҷышьҭа ахықәан инхон. Уаҩшьрак иахырҟьаны
иахьынхоз ихымҵәар ҟамлеит. Иццакуазар акәхарын,
рынхара-рынҵыра акгьы рзалымгеит – қәабк шьҭырхит
ауп. Ус ишааиуаз, – аишьцәа руаӡәк Бзыԥын даагылеит (џьарак изеицынхомызт, ашьа зыбжьаз рыхьӡар
ҟалон), уи Анқәабхеит, егьи Абжьыуаа рҿы днанагеит, – уи Амқәабхеит, ахҩык – Егры дырсит, дналаӡын
дцеит, ирҳәоит Гори ақалақьынӡа днаӡеит ҳәа – ишьҭамҭагьы рцәыӡит, Миквабишьвилихеит. Сыззааиуа,
аишьцәа анеиԥырҵуаз излеибырҳәаз ала, мышкахымышкаҵыхәа еибамырӡкәан рабиԥара ирхылҵуа џьара
изеиқәшәар, иалеибадырырц рыжәла, ирзынханы ирымаз рқәаб иахаршалан иҟарҵеит.
Анаҩсан, даҽакгьы аижәлантә рзы ирҳәо: Иахьагьы
ажәаны инхеит Амқәабаа рҭаца жәҩангәашә шылзаатыз
ҳәа. Ажәлар рҿы изларҳәо ала, ус жәҩангәашә ззаатуа,
иҿаҳәатәы ҟалоит, амала ииҳәо хажәак иреиҳамзароуп
ҳәа. Амқәабаа раҳәшьа жәҩангәашәԥхьара анылба,
дааҵам­хаӡакәаны «лари-уари, хази-чхәари, Амқәабаа»
ҳәа, жәарццакыла илҳәазаап. Убри нахыс аижәлантә
марымажахеит, иркуа-ирышьҭуа рыцааиуа иалагеит
рҳәоит.
Амқәабаа жәытәнатә аахыс ирылаԥхьахьо, нхаранҵырала, чеиџьыкала, уаҩрала, раамысҭашәара еицырдыруеит.
Тихон Константин-иԥа еимгеимцарак хәыцрак даланахалеит. Сара, ауадаҿ иҟаз, аҭынчра еилазгомызт,
ажәытә гәалашәарақәа ддыркареит ҳәа сгәахәны. Аха
иԥҳа Ирина, ҳаицәажәара зҽалазымгалоз, лаб дызбылуаз лдыруазаарын, дҩагылан, днаидгылан «ахәшә…»
лҳәеит, аха иара уаҳа лажәа аҳәаха лымҭакәа, – бнатәа
ҳәа, – инапала иналирбеит.
Ус, игәаҵантәи иԥсыԥ зқәыӷәӷәоз ибжьы аармаҷны,
игәыԥшаара аҵубаауа, ус иҳәеит: – Ббаашәт, абриак сахаанымхар…
Сара ажәа бжьагалара шаҭахымыз збон – избон,
иара рацәак инаицәыхарамкәан астол иқәгылаз апатреҭ
илаԥш шадхалоз.
Игәыԥшаара даиааизар акәхап, иааизикын, апатреҭ
дахәаԥшуа, ихимыркәшацыз иажәа инациҵеит: Абри
дҳаиҵбын, даниз ауха Артиомгьы, сашьа Иосифгьы, саргьы аҩны ҳаҟан.
Аиашьа дшәоуит анырҳәа, Иосиф имукәа, Артиом ихьӡиҵеит. Зџьабаала инхоз, заԥсуара бзиа избоз
уаҩгәышьан. «Абзиахәқәа» анҳақәла, аибашьра ианалага, абџьар ҳзырхиозар ҳәа Нхыҵ-Кавказҟа ицоз гәыԥк
иаргьы дрылан. Ианыхынҳәуаз акаҵәараҿы рҳаирплан
ҭахеит рҳәеит. Акыр аамҭа агәыӷра ҳаман иудыруеи –
ҳәа, аха зегьы башахеит...
Тихон Константин-иԥа ииҳәоз иажәақәа уажәада
имҳәацызшәа – хәырбӷьыцк еиԥш даадырҭынчит.
Аԥсуа милаҭ рхақәиҭратә ҵысра иалахәу ибзиаӡаны
дыргәалашәоит Артиом Константин-иԥа Анқәаб. Уи илшаз иџьабаа иаҳа инарҭбааны ирҳәап, ирҩып ҳәа сгәы иаанагоит дыздыруаз, ивагылаз. Иара Тихон Константиниԥа, еишьа еиҳабык еиԥш, дзыниахьаз зегьы изымчҳауа
иханарҭәаазар акәхап, уажәы уаҳа ԥсгахак имҭо имҳәар
зымуаз: – Ирзаауи уара, абарҭ ауаа жәынгьы-ҿангьы?!.
Ҳадгьыл акәу, ҳҭоурых акәу изеишәарыцо?..
Иҭахаз роуп... Абиԥара бзиа аиҵагылара иаҿуп,
аибааӡареи, аицнагареи рыжәҩахыри еибырҭар, аӡы
ахьышьҭрахь ихынҳәуеит рҳәоит ҳәа, – нациҵеит.

***

Сара насыԥны исыԥхьаӡоит: – Унан, сукәыхшахааит,
сузӡатәуп... ҳәа – даԥсышәаха, агәбылра ду аҵаны исԥы­
лоз, исацәажәоз, снаскьазгоз, аҳкәажә ҳәа ззырҳәоз Лидиа Бардыӷә-иԥҳа Амқәаб дахьыздыруаз. Исхашҭуама,
Артиом Аџыр-иԥеи лареи еишьареи еиҳәшьареи
зныԥшуаз, гәыблрала, еилибакаарала, – иара абзиара
ирганы, дышӡырылгашала дышиацәажәоз.
Лыԥсшәа цқьа, лаамысҭашәара зныԥшуаз лажәа
ртәашьа, бзиарала иаҵамшьыцрыдаз.
Ажәытә Мықә еиднакылон Мықәи Дәаби аӡиасқәа
наҟ-ааҟ рыԥшаҳәақәа, ага инаркны арха каршәрантәи
Ҷлоу аҳәаанӡа, Џьали Мыркәылеи налаҵаны хә-қыҭак.
Асеиԥш иҟаз ақыҭа ду, Абжьыуаа реизарҭа Ашҭа ҭбааҭыцә, уи иацәыхарамыз Мықә ауахәама – амилаҭ рзы
иԥшьоу, иҭоурыху ахылаԥшра ус ишабалак ауаҩы
инапы ианырҵомызт. Иреиӷьыз рахьтә иреиӷьӡаз
далрыԥшаауан, ԥшрала мацара акәымкәа, гәаӷьлагьы,
ҿаԥыцлагьы еицназгоз, Абжьыуаа рҿахәы зҳәашаз, аизара аазыртуазгьы иара иакәын. Убри аҟнытә Мықәаа
рсҭаршин игәыӷьра иацзар акәын, иара убас иаҭаххозар,
абжьаҟазартә ҿаԥыц, инақәырӷәӷәан иҳәатәхаргьы,
иахмырҟьацәакәа, ихымжәацәакәан аҳәашьа. Абас
жәҩахырла иалырхуаз дыруаӡәкын ианиааз акыр
шықәса Мықәаа асҭаршинра рзызбаз Бардыӷә Амқәаб,
Лидиа лаб. Ақыҭа ду ахылаԥшра иацыз аҳәатәы-аутәы
алацәажәара иаднагалоз, уаха ԥхьара Бардыӷә иҩнаҭа
ианымҩахыҵуаз ҟалалон.
Аԥшәма издиԥхьалоз ачеиџьыка ҳаҭыр ақәҵо, патула еизхәыцуа реицәажәара, аҩнаҭа ахшара иреиҳабыз
Лидиа, излацәажәоз дазыӡырҩуан, уи ҵара дук далгаз аҟара лыԥсҭазаараҿы илныԥшит (лара лхала аҩреи
аԥхьареи лҵеит).
Лгәы зыздууз лашьцәа (аижәлантә налаҵан),
изыхҟьазаалак, аӡәымкәа изаацәан рлахьынҵа рыԥсҭа­
заара мҩа аркьаҿит, лара, дара ишраҭәаз илџьабеит,
аха ахәра ӷәӷәа илнылаз алахылҽырц азы акәхап,
лажәабжьқәа, лажәеинраалақәа, лгәалашәарақәа, зыл­
ҩуаз. Урҭ идоуҳатә ҭынханы ҳлитература иазынхеит. Лара
лыԥсы шҭаз ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аҿы иҭыҵыз
ҩ-шәҟәык («Асоура», 1976 ш., «Ан лныҳәаҿа» 1979 ш.) иахьа уажәшьҭа шамахак библиотекақәак рҟны акәымзар,
дара урҭгьы ихатәқәамзар, иуԥыхьашәом. Ианҭыҵыз
аԥхьаҩцәеи алитературатә критикцәеи рызҿлымҳахеит,
апрессагьы ахәшьара ауит.
О, слахьынҵа, усыцхраа уара,
Сгәы иҭыхақәо сынаргӡа!
Бзынҵы саҳәом сара,
Исшәуҵарц аҵкы ԥшӡа,
Ма саҳкәажәны сыртәара!
Сызлауҳәо, слахьынҵа,
Инхахьада наӡаӡа.
– Сыҟанаҵ, схәыцра, сгәамч, сзацҵа,
Имлашьуа, счаӷьан рыԥсы сахьыгӡа,
Адәышкәаӷьаз иқәхаз,
Афарҭын иареиџьуа
Рзы схәырбӷьыц аԥсра иацәнырха
Аныҳәа зымбац рзы сныҳәатәхар, иргәырӷьа,
– Иҿажәкуа рзы сӡыхьны, ргәы ршша,
Алашьцара иахәаҽуа рзы скарԥха сымраха!
Агәаҟ ихәартә исыҭ алша
Убри ауп сызуҳәо, слахьынҵа.
«Абарҭ ацәаҳәақәеи сареи ҳаиқәлацәоуп, иауԥшқаху,
– лҳәоит лаԥҵамҭақәа рзы абри ашәҟәы автор Лидиа
Амқәабԥҳа, зықәрахь инеихьоу аԥҳәыс ҟәыш, аԥҳәыс
еиқәтәа-еиқәгыла» ҳәа иҩуеит аԥхьатәи лышәҟәы
«Асоура» иазкны афилологиатә наукақәа ркандидат,
алитератураҭҵааҩы Владимир Агрба истатиа «Исахьарку ажәа абзиабаҩ» захьӡу аҟны.
70-тәи ашықәсқәа рзы, еснагьҵәҟьа акәымзаргьы,
Лидиа Амқәаб «Аԥсуа радио» даҭаауан, уи Артиом Аџыриԥа ибара мацараз акәмызт дзааиуаз, ара аус зуази лареи аизааигәара бзиа рыман, иеҳарак, Фениа Мад-иԥҳа
Оҭырбеи лареи. Урҭ аҳкәажәҵас реибабара, ирхаан, рхы
иаҭәарымшьашаз даҽаӡәгьы иаҭәамшьо реицәажәара
азыӡырҩра зыԥсааз, ишԥааӡагаз, ишԥаҿырԥшыга бзиаз (изааӡарызеи, иахьа ус еиԥш ҳаҭыр еиқәҵарала
аиҿцәажәареи ахымҩаԥгашьеи ҳацәмаҷхо ҳалагеит).
Лидиа Амқәаб лара ишлаҭәаз, лҭаацәаратә традициала
длаа­ӡеит лыԥҳазаҵә Зоиа. Уи лыԥсҭазаара зегьы абиԥа­
раҿа реиҵааӡара – арҵаҩра иазылкит.
Абжьыуаарҿы инагаз, унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз
рацәаҩын Амқәабаа. Лидиа лашьа Сандра қәрала рацәак
дшыҟамызгьы, абзиеи ацәгьеи иахьалацәажәоз, иахьеилдыргоз дадыргалон, иажәа зны-зынла иаарџьбараны
ианиҳәозгьы ианарыжьуан, диашан азы. Иахьагьы
дызгәалашәо рацәаҩуп, иахьааиқәшәо ҽуаҩык диасны
дцозар, – Сандра Амқәаб иҽыжәлашьа инысшьалоит, –
рҳәоит.
Иасон, аибашьра ашыра иалагылаз, еиҳау афицар чын змаз, Аиааира ашьҭахьгьы ар рмаҵура дахысуан. Аԥсныҟа даныхынҳә, еиуеиԥшым иҭакԥхықәыз
амаҵурақәа ибеит. Иҷкәын Зураб, амедицинатә наукақәа
рдоктор, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ианалага
зны – Тҟәарчал, нас – Гәдоуҭа агоспитальқәа рҟны дхирургын, ахәцәа рыԥсы еиқәирхон.
Давид иакәзар, иара убас, Аџьынџьтәылатә еибашьра дуӡӡа иалахәыз афицарын, иҷыдаз адҵа наигӡон,
аибашьра ашьҭахьгьы аҳәаанырцә Асовет ар рмиссиа
хаҭарнакык иаҳасабала.
Саҭбеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра иалахәыз,
Корелиатәи абна ӡытҟәеи аҵааршәыреи еимгәҳәо аӷа
итыл ахь дцаны «абз» ааигон. Даныхынҳә, Маркәылатәи
ачаисовнхара агроҟәша дахагылеит. Аибашьраҟны
еиԥш, Саҭбеи аарыхраҿгьы дҿырԥшыган, иуаҩра,
ичеиџьыка еицырдыруан. Иашьеиҵб Ваниа ахьҭеи амлеи чҳаны, аибашьра хлымӡаах ицоз ҳзацхраауазар ҳәа
аџьабаа иаҵагылаз абиԥара дыруаӡәкын. Абжьаратәи
ашкол даналга, Белоруссиа ақыҭанхамҩатә академиа
дҭалеит, иҵара анхиркәша, Аԥсныҟа дхынҳәит, аҵара
ицызҵоз Смоленсктәи аурыс ҭыԥҳа Лиудмила Еврименковеи иареи рыԥсҭазаара еиларҵеит. Лара Аԥсны
лыԥсадгьылхеит, аԥсшәа акәзар, илхатәы бызшәахеит.
Иван Тарас-иԥа, ақыҭанхамҩатә наукақәа ркандидат, Очамчыра араион анхамҩақәа жәпакы рҟны аус
иухьан, урҭ рахьтә лымкаала Кындыӷтәи ачаисовнхара
аиҿкаара, ашьапы ақәыргылара иадиҵеит иԥышәеи,
игәабзиареи, иԥсҭазаареи...
...Иаадыруа аамҭақәа рзы Қырҭтәылантәи ахҵәацәа
Аԥсныҟа ҵыхәаԥҵәарада иааргон...
Ус иазырӡбит апартиеи аиҳабыреи...
Абас, Қырҭтәыла мраҭашәарахь ала, кәакь-кәакь
цы­ԥхьаӡа (еиҿызкаауаз рзы уигьы аҵакы аман) еизыргоз аага­ны Кындыӷгьы индырхеит. Агаԥшаҳәа, адгьыл
ча­шәра, амшын ҳауа анрылс, шахала еидыргалаз ирзеизымкуа, аӡәи-аӡәи рыцәгьа еибаҳәо, еибаҭиуа, дасу ихада хашәа имбо ианалага, аӡәыр изеидкылозар абри ауаҩ
еидикылоит ҳәа азыԥхьаӡаны, араион анапхгара аспециалист қәыԥш Иван Амқәаб инапы ианырҵеит.
Иџьоушьаша, ҷан-ҷаны еибафоз ахҵәацәа ааидгылан, «атәым уаҩы дҳамбароуп» ҳәа, еицҿакны
иаақәгылеит. «Атәым» иаанагозгьы, даԥсыуоуп акәын.
Нас, Иван Тарас-иԥа дыштәыммыз, дшаԥшәымаз, дара,
рҽагеи рбаҳаи иныҟәнамгар ада ԥсыхәа шыҟамыз
дирдырит, даргьы игәра ргеит, инхеит-инҵит. Иара
иуашәшәырахаз игәабзиара иԥсҭазаара аркьаҿит.
Дара ракәзар, Егры ирны иҳабашьырц зҿаазхаз
ирԥылан, рабџьар нарымданы, аԥсуаа ирҿагылеит...
...Кындыӷ ага аԥшаҳәа иахьыҟац иҟоуп, аҳауа цқьаӡа
ашьхантә иаауеит, ахҵәацәа иҭәы-иԥха иахьынхоз
қьаԥҭахеит, дара, иаазгаз «аетап» иаманы, изылшоз,
рыԥсцәа рысакаса иаҵалан иахьааз ицеит...
Ршьапы иқәзыргылаз аԥсуа дгьыли аԥсуааи рхаҵкы
кадмыршәрашәа гәы аҵаӡамкәа ирҳәоз ажәақәа
анырхашҭ, нас злыԥха ҳаура иҳақ мыҭҟәаци…
Амқәабаа злардыруа рчеиџьыка – лари чхәари –
ҳәа инеиҭаҳәо иаарго инацҵаны, ламысла, хьӡрацарала
ихазырҭәаауа аҵеира-ауалԥшьа анагӡара зҭакԥхықәроу
рыҵагылеит.
Ҳџьынџь аиқәырхаразы
аибашьра
ианалага,
Маркәылаа инарывагылеит Амқәабаа рыҷкәынцәа,
ихьам­ҵит, рхы рымшаҭеит, рыԥсадгьыл азы иҭахеит
хьыӡ­ла-ԥшала. Ҩыџьа, еишьеи еиҳәшьеи Маринеи
Асҭамыри – Аԥсны Афырхаҵа ҳәа ахьӡ рыхҵоуп.
Аԥсны зыҳаҭыр-зыпату ахәшьара ҳарак амоу
Амқәабаа рыжәлантәқәа ишраҭәаз еиԥш рхы аадырԥшит
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан. «Аеҵәа ҟаԥшь» аорден
ианашьоуп Амқәаб Константин Семион-иԥа, «Абираҟ
ҟаԥшь» аорден ианашьоуп акапитан Амқәаб Константин
Самсон-иԥа, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден 1-тәи
аҩаӡара ранашьоуп Амқәабаа Александр Тарас-иԥеи Ҷут
Иван-иԥеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден 2-тәи
аҩаӡара ранашьоуп Амқәабаа: Мариа Гьаргь-иԥҳа, Михаил Дырмит-иԥа, Иазбеи Видо-иԥа, Аџьынџьтәылатә
еибашьра аорден ранашьоуп Амқәаб Владимир Дмитрииԥеи Амқәаб Константин Самсон-иԥеи, «Арратә лшарақәа
рзы» амедалқәа ранашьоуп Амқәаб Александр Тарасиԥеи Амқәаб Уарлам Самсон-иԥеи. Аибашьра ашьҭахьтәи
аҭынч ԥсҭазаараҿ иџьа ахәшьара ҳарак аҭаны, Асоциалист џьа Афырхаҵа ҳәа 21.02.1948 шықәсазы ахьӡ ҳарак
ихҵан Амқәаб Гәыџь Иван-иԥа.
Амқәабаа ржәытә-рҿатә, рҵеира рзы иҳәатәу ра­
цәоуп, сара схықәкы хада – аижәлантә рымацара
ракәым, Аԥсны анҭыҵ еицырдыруаз, аԥсуа интеллигенциа рыбжьа­ра ианиааз аӡәы ҳәа ирылагылаз Артиом
Аџыр-иԥа иԥсҭазаареи ирҿиара мҩеи сырзыхынҳәуеит.

Ахәышҭаара, аҩнаҭа, ахәыҷра, ақәыԥшра
Аџыри Алықьсеи аишьцәа ирхылҵыз ракәын. Иахьынхоз рыҩнқәа еизааигәан. Аҩыџьагь ҟазшьала,
уаҩышьала иахьеиԥшыз рацәан, аха досу иара инаалоз,
иуаҩра иаҳа ианыԥшуаз ацәаҩа иман.
– Амқәабаа уаа нагоуп – ирхьыԥшу рацәаҩуп,
игәалаиршәоит Андреи Гәниа – Аҳаблан аӡыхь рацәоуп,
ӡынгьы-ԥхынгьы ҭабара ақәымкәа иахьагьы иҵхәраа
инеиуеит Аџыр иӡыхь. Алықьса ԥаимбаруп уҳәарын.
Сара санихьӡаз, ижакьа шкәакәа, икәымжәы ишьамхы
инахысуа, ихҭырԥа ижәҩахыр иқәыршәны, мрагыларахь
ихы нарханы, илахь-иџьымшь ааӡатәны ажәа иҳәар,
абри ауаҩ Анцәа диацәажәоит угәахәрын. Ақыҭан,
аҳабла ма еижәлантәык зҳәаз иеиԥш, Анцәа иныҳәара
аума, ацуныҳәара аума Алықьса ида идырныҳәодаз,
агәаҵәа здыркраны иҟадаз.
Араса амахә агәи-агәаҵәеи нахаҵаны, иаашьҭыхны,
иааидыркуан. Иара ажәҩан днаҵаԥшны, еилагылаз
даарылаԥшны «Ҳазшаз»... ҳәа, – аныҳәара даналагоз,
абри, ауаҩ Анцәа дибоит, ииҳәо иаҳауеит ҳәа угәы иаанагарын, убас иоуразароу, дшынеибакәу, гәыла-ԥсыла
ҳазшаз иҽимаидон. Иахьа еиԥш исгәалашәоит, аарыхра, аԥхын аарҩара ианықәнаклак, ашықәсантәи зџьабаа
иазхьуаз анхаҩы қәацәыкәбарк данаҳәоз, ацуныҳәара
ҟарҵон. Алықьса агәи-агәаҵәеи данрыхныҳәалак, еизаз
акы инацҳарц акәац агьама абаха рмаӡакәа ақәыршаҩы
нарылалон.
Аџыр ихьа кәасқьа абарҵа уааҵагылан анаԥшааԥшра мацара акыр иаԥсан. Урҭ зегьы иахьа еиԥш
игәа­лаиршәоит Ирод Асланӡиа: «Иара, уаҩы наӡа-ааӡак
иакәын, ԥшралагьы абра дааҩналар – «ахаҵа дааит»
уҳәа­рын. Ирҳәоит, Абжьыуаа реизара иалагаанӡа Аџыр
Амқәаб ажәабжьк аҳәара даҿызар, иажәа далгаанӡа
иааԥшуан ҳәа. Мыцхәык ихы џьабаак амырбакәа аус­
ушьа идыруан, иус еилаханы иубомызт, инеи-ааи
шырацәазгьы.
Аџыр даара дчеиџьыка уаҩын, асас диҭааргьы, гәы­
лак-злак зҳәаз еиԥш ашҭа дааҭаларгьы аҩныҟа дым­
ҩахигон, дидтәалон. Ламысла, иҭааз ишиаҭәаз, идым­
цалакәан, хаа-хаа, жәабжьк ныбжьагало гәмырҿыӷьгас
алаф нацҵо, асас имаршә кны, мыцхәы дмыргәамҵкәа
диацәажәон, аныҳәаҿақәагьы акакала дрыхныҳәон.
Иԥшәмаԥҳәыс Арышԥҳа, даара игәнаалаз, ицназгоз
ԥҳәыс қьиан. Хаҵеи ԥҳәыси, еиқәгәамҵны ҳәа уаҳа­
ӡомызт, асас дааизар, ианааиҿаԥшлак, лала еибадыруан, аԥшәма – иусыз, лара – лыԥҳәыс ус. Ас иҟаз аҩнаҭа
еиқәшәа, ҳәара аҭахума, асас дагмызт. Аџыр исасдкылара дшалацәажәоз Андреи Гәниа Абжьыуаа реизара
аӡбахә цәыригеит.
Уи аизара, амилаҭ рзы илахьынҵа ӡбырҭан из­
ла­ҟаз ала, исҭахуп иааркьаҿӡаны сазааҭгыларц.
Атәылаҿацәҭҵааҩык иаҳасабала, ажурналист бырг,
знапкымҭа цқьаз, зыуаҩра хааз, зыԥсҭазаара иалҵхьо
Алықьса Арҷелиа иочерк «Абжьыуаа рхәышәҭаара»,
1990 шықәса азы ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» иҭнажьыз,
аҟынтәи цәаҳәақәак: «Аизара рҽаладырхәуан ҵабалаа,
далаа, абжьаҟәаа, бзыԥаа, уҳәа унеишь-уааишь ҳәа
ззырҳәоз ауаа, акыр збахьаз, акыр заҳахьаз абыргцәа
ҟәышқәа. Аҿар 30 шықәса рхыҵаанӡа аизарахь анеира
иақәиҭымызт, дара мықәаа рыда. Урҭгьы знеиуаз, Ашҭа
аҩадахьҟа аҽқәа рҿаҳәаразы акәын.
Абжьыуаа реизарахь иаауаз неиҩымсрада еила­
ҳәа­зар акәын ԥсыуа маҭәала, иӷьазӷьазуа рҟамақәа
рыҟә­нын. Рацәак ибыргмыз аизара уаҩ, акьарахә иҟә­
нызар акәын, аҳәачаԥа ныҟәызгозгьы маҷҩымызт,
ахҭырԥа, ахылԥарчқәа, аԥсуа оупцәа хылԥақәа
рхарҵон. Аӡараҭаршә ҳәа изышьҭаз аӡыга кәмызцәа
иалхыз акәымжә кьаҿқәа аҳәынҵәра еиқәаҵәақәа
рыла еибаркны изшәызҵозгьы маҷҩымызт. Абжьы­
уаа реизараҿы ахацәа рымацара ракәын иаарыԥхьоз,
аҳәса аладырхәӡомызт. Аизараҿы ркәымжә калҭқәа
ларыҵарҽылан, мамзаргьы руапцәа хылԥақәа лары­
ҵаршәны, еилақь араҵла шәшьыра иныҵатәон, зла­
ба­шьақәа ныҵарсны игылозгьы ыҟан, аҵыс ԥыруазар
ашьҭыбжь уаҳартә иҭынчрахон».

Абжьыуаа реизарахь амҩа иқәлоз «Аҽымҩа
дықәлеит» рҳәон, уи иаанагоз, усҟан ныҟәагас иҟаз ҽын.
Андреи Гәниа ишиҳәо еиԥш уи амҩа иқәыз ауаҩы дахьцоз еилкаан, Мықә, Абжьыуаа реизарахь дцон. Аха амҩа
иқәыз Елырҟа дагозма, Тҟәарчалҟа даҩнагозма, мамзаргьы Бзыԥынтәи даауазма, – амҩа иахҟьоз даазызҵаалак,
уахьцо, ус акәым, абас ауп ҳәа Мықә Ашҭахь амҩа иирбон. Уи амҩа, Аԥсны зегьы иалсны иаауаз, Абжьыуаа Реизарахь ицоз, хьӡык акәын иамаз – Аҽымҩа.
Қыҭа-қыҭала еицыз Мықә иазааигәахо ианалагалак,
агәашәқәа ирыхәаԥшуан, алаба арсызар иаҩсуан, ус алаба арсымзар, аҽыҩҳәа алаба адырсуан. Амҩахарантә иаауаз уаха Аизара ашьҭахь ҩнаҭак аҿы имҩахыҵыр амзи
– рымҩа харан.
– Ҳамҩа Абжьыуаа реизарахь ихоуп! – ҳәа аԥшәма
иқәҿыҭны игәы иҽанырҵомызт. Дара рымҩахь ицон.
Аԥшәма агәашә аԥхьа алаба арсны ианиба, уаха, аизара ашьҭахь асасцәа шиҭаауаз идыруан, шаҟаҩы ыҟаз,
изусҭцәаз шизымдыруазгьы, иҽырхианы дырзыԥшын.
Изхысҳәаауа, Аџыр игәашә илсны ицон Аҽымҩа. Уи
исасдкылашьа, ичеиџьыка здыруаз иҩныҟа амҩахыҵра
зҭахыз аумаҷхыз, аха игәашә аԥхьа алаба арсны ианырбалак, – џьоукы иҳаԥыргеит, – рҳәон. Иҭааз ракәзар, аҵх
ԥҽны, адырҩаҽны рқьаф ҟаҵа, аԥшәма, – бзиала ҳәа, –
иаҳәа рымҩахь ицон, – иаха Амқәаб Аџыр ҳаиҭан ҳәа, –
иахыҽхәо».

***
Абас, ауаҩытәыҩса ибзиарақәа зегьы еинраало, ԥсыуа ламысла инхоз-инҵуаз Аџыр Амқәаб иҩна­
ҭаҿы, 1910 шықәса ааԥынраз, аԥсабара аиаҵәара аҽа­
ныланаҳәо, ашәаԥыџьаԥ гәылҭәаан иангәылҵуа мес
мзазы диит аҩбатәи ахаҵарԥыс – Џьоџьа зыхьӡырҵаз,
инаҭра шәҟәы ала Артиом ҳәа ианырҵаз.
«Сара сиит абжьара нхаҩы, зџьабаала инхоз,
иҩнаҭаҿы» абас иҩуан, акыр шықәса анҵы Артиом
Аџыр-иԥа.
Рыхшара – аишьцәа ҩыџьеи аиҳәшьцәа ҩыџьеи
рааӡон рани раби. Иаҳаракгьы ргәы ҭызгоз – рыхшара
рызҳауан еибга-еизҩыда, хьаа ҷыдак рымаӡамкәа.
Андреи Гәниа игәалашәоит:
– Артиом аимҵакьача даныхәмаруаз, знык ампыл аашьҭыхны, ибӷа ааиҵыхны ианҿынеиха, хьӡашьа
имаӡамызт, ма аркьыл дышԥасуаз. Аха зегьы реиҳа
иџьашьатәыз, аихаҵәы дшахаҵәиуаз акәын. Иахьа
ланарԥшыга шәкы аныҟогьы сара уи иҟаиҵоз алакә
аҟны еиԥш сгәалашәара иазынхеит.
Аџыр, анхареи ачеиџьыкеи рнаҩсангьы идыруан,
ибон аҵарадара шылашьцараз. «Анхара-анҵыра бзиоуп – иааурыхыр – иуфап… аҵара умҵар…» иҳәон. Абри
еиликаауан азы, ихшара аԥшьҩыкгьы аҵара иазикит.
Аҷкәынцәа аӡәы аҩны дҳамазар ҳәа дымлакҩакӡакәа,
рықәра ианааҭагыла, ақыҭантә иман Аҟәа дааит, Ашьхаруаа ршкол иҭаиҵарц.
Ашьхаруаа рышкол аԥсуа ҵеира рҵара-дырра
аизырҳаразы, амилаҭ аинтеллигенциа реиҵааӡаразы
иалшаз ахәшьара нагӡаны иамаиуцзар ҟалап макьанагьы. Уи еиднакылеит Самырзаҟан инаркны Абжьыуааи,
Бзыԥааи, Гаграаи рҵеира изызҳауаз. Уаҟа урҭ Аԥсадгьыл
агәыблра рыларааӡон адырра змаз арҵаҩцәа. Урҭ зегьы
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 02
  • Büleklär
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3291
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3332
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2263
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3319
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2075
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3284
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2224
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3369
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4211
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3601
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3419
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3454
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2165
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2152
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3443
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3513
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1998
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3509
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2092
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 656
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 488
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.