Latin

Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 13

Süzlärneñ gomumi sanı 3494
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ауаҩы адәахьтәи иахәаԥштәылареи игәҭаки иааџьоу­
шьартә еизыҟазаашьак шрымоу: аԥсы бзиа иабо аӡәы
данаатәалакь ацәанырра аҽаԥсахуашәа иҟалоит.
Убас, сара алашә ихы-иҿы ахәаԥшра салагеит, аха
изеиԥшрахарызеи бла зхам ахы-аҿы иуанаҳәара?..
Акраамҭа сгәы иацәымӷны дрыцҳашьауа сышихәаԥшуаз,
иқьышә ҵаӷақәа иаарықәзбаартә ачча нрықәжжит, исыхь
сыздыруам, убри сара даара иаасцәымыӷхеит. Гәҩарас
исоуит, абри ауаҩ сгәы ишаанагоз еиԥш дышлашәымыз;
баша сара исхасырҵон, ала аш хымкәа ихыушәа аҟаҵара
залшом, иагьзыҟаиҵарызеи ҳәа? Аха ишԥазури? Сара
енагь агәы хаҵарахь схы кыдуп…
«Уара аԥшәма ԥҳәыс улԥоума?» – сиазҵааит сара
аҵыхәтәаны. «Ҟаи». «Нас узусҭда?» «Ҭынха дсымам,
арыцҳа». «Аԥшәма ԥҳәыс ахәыҷқәа лымоума?» «Ҟаи,
ӡӷабк длыман, иара уигь мшын нырцәтә ҭаҭарк диццеит.» «Дзакәытә ҭаҭарузеи?» «Аҩсҭаа идыруеит. Крымтә
ҭаҭаруп, Керчтәуп, шхәарныҟәаҩуп». –
Сара аԥацха сныҩналеит: ҩ-ҟәардәки столки апечка
азааигәара шәындыҟәра дук игылази ракәын ҩнымаҭәас
иҟаӡаз. Аҭӡы аҟны ныхак кыдмызт – уи аҽеира иазҳәамыз
усын! Асаркьа иԥҽыз икылҟьон амшын ԥша. Сара ачамадан ацәашьы ҭысхын, иаркны, амаҭәақәа рҭыхра салагеит, акәакьҭаҿ икҿасыргылт саҳәа, сшәақь, стапанчақәа
астол иқәсҵеит, суапа аҟәардә иқәсыршәт, егьи аҟәардә
аҿы аказақ иуапа инықәиршәит, жәа-минуҭк рыла уи
ахыр-хырҳәа дыцәеит, аха сара сызмыцәеит: саԥхьа
алашьцраҿ, ахәыҷы бла шкәакәа далызбаауан.
Ус сааҭк аҟара бжьысит. Амза аԥенџьыр икылҷҷаны
ацыԥхьқәа аҩны анышәыргә иқәыхәмаруан. Ус аҩныргәы
ианҷҷалоз алашара ацәаҳәақәа гагак аарырҟьеит. Сара
сҩықәтәан аԥенџьыр скылԥшит; аӡәы ҩаԥхьа уи диаҟьан
џьара иҽиҵәахит, иахьакәу анцәа идырып. Сара сгәы иаанамгеит абри ауаҩ дыҩны амшын хықә ҭакнаҳала дцеит
ҳәа, аха ус акәмзар уаҳа царҭа имаӡамызт: сара сҩагылан
скаба сыжәҩа инҭасырԥан, сҟама насҟәынҵаны
ашьшьыҳәа аҩны сныҩныҵит; даасԥылеит алашә хәҷы.
Сара аанда сҽавазӡеит, иара шьаҿа еиқәшәала, аха
ашьшьыҳәа днасеиҩсит. Еилаҳәарак иҩыҵра иҵакны
игон, асқьала шыҟоу днаҵәины, хланҵы иҭагалаз амҩа
ҭшәала албаара далагеит. «Убри аҽны аҿаҳацәа рҿы
еихыҵуеит, алашәцәа рыла хтуеит» ҳәа, – сгәы иаанаганы. Сылаԥш дыҵмшәартә еиԥш сизааигәаны
снаишьҭалеит.
Уи аамҭазы амза аԥҭала аҽеилаҳәара иалагеит, амшынгьы аԥсҭҳәа хчылт, еергьҳәа иара уналԥшны иубон ааигәа игылаз аӷба ақәцәантәи афонар алашара;
ахықәаҿы еилаҽҽон ахаҳә дуқәа ирыдчылоз ашәах, есминуҭ иара ӡаазырҟәрыларц ишәарҭаз. Сара еергьҳәа
сылбаауа, лаӷьа ахҵәрыра сҭалан сышнеиуаз, абар
иагьызбеит: алашә даагылт, нас днахынҳәын, ҵаҟа
арӷьарахь дындәықәлеит; иара убри аҟара аӡы ахықә
дазааигәан дцон, абар уажәы ацәқәырԥа даамҵарсны
дагап уҳәаратәы. Аха уаҩы идырратә иҟан, ари ара
уажәы мацара шакәмыз данныҟәахьаз, агәыҩбарақәа
иҽырцәыхьчо хаҳәык аҟынтә даҽа хаҳәык дықәԥало,
дымшәо инеишьа злаҟаз ала. Аҵыхәтәаны, акы
дазыӡырҩуазшәа, еилаҳәара иааигәара инышьҭаҵаны
ҵаҟа днатәеит. Сара иҟаиҵақәоз сырзыԥшуан, амшын хықә аҟынтә цаҟьак савԥшны. Минуҭқәак аабжьысуан еиԥш, иганахь ала, шкәакәа маҭәала еилаҳәаз
аӡәы даацәырҵит; уи алашә иҿы дааин, дизааигәаны
днаидтәалт. Аԥша иасуаз зны-зынла сара исзаанагауан
урҭ еибырҳәоз ажәақәа.
«Ишԥа, алашә? – иаагеит аԥҳәыс бжьы, – аԥша
ӷәӷәоуп; Ианко дҟалом.» «Ианко аԥша дацәшәаӡом»,
– ацынхәра неиҳәеит егьи. «Аԥсҭҳәа жәпахоит,» –
еиҭааиҿалырхьит аԥҳәыс, лгәы иаалырсны.
«Аԥсҭҳәа анхыу аӷба ҟарулқәа рывсра еиҳагьы имариоуп», – аҭак ааҟаиҵеит. «Иара ӡааҟәрылар?» «Иҟалап
зыбгәахәуазеи! Амҽышаҽны лента ҿыцла ауахәамахь
бцап.»
Ԥыҭрак иааҭынчрахеит, аха сара акы џьасшьоит:
алашә сара маларосс бызшәала дсацәажәон, уажәы
ацәажәара даҿын урыс бызшәа цқьала.
«Иббома, сара сиашоуп, – иҳәеит ҩаԥхьа алашә
инапсыргәыҵақәа ааиниҟьан: – Ианко мшыныз,
ԥшаз, ԥсҭҳәаз, гаҿахықәтә ҟарулыз – акгьы дацәшәом,
бааӡырҩишь; ана аӡы акәӡам еилаҽҽо, сара сбызжьарым,
– еилаҽҽо ажәа ауқәа роуп».
Аԥҳәыс дҩаҵҟьан, хара аԥшра далагеит, акы
дшаргәаҭеиуаз мҩашьахуа.
«Уара аԥхыӡ уалоуп, алашә, – лҳәеит лара, – сара акгьы збаӡом.»
Изӡом, ашхәа еиԥшны харантә акыр збозар ҳәа иагьа
сҽысшәандазгьы, ибашахеит, егьсымбеит. Убас жәабаҟа
минуҭ бжьысит; абар ацәқәырԥа шьҭыззақәа рыбжьара иагьаацәырҵит кәаԥ еиқәаҵәак: уи зны иазҳауан,
зны иагхон. Ацәқәырԥа ҳаракқәа ашьшьыҳәа инархало, ирласны урҭ рыҟнытә инылбааҟьо агаҿа иазааигәан
иааиуан ашхәа. Дхаҵа ӷәӷәан аӡсаҩ, абри еиԥш аҵх
азы верс ҩажәа аӡыбжьахала ахылара згәаӷьыз, акыр
зҵазкуагьы усхарын иара убри изыргәаӷьызгьы! Абас
схәыцуа, сгәы адыԥ-дыԥҳәа еисуа, сахәаԥшуан сара
ари ашхәа рыцҳа; аха иара акәата еиԥш инӡаакәкәало,
нас мҵәыжәҩашәа ажәҩақәа ҟьо иӡхаҵәрылон, ашәах
еилаҽҽақәа иҩарбыжьҟьаны; сара сгәы иаанагон, ари
иӷьны ишааиуа агаҿа иҩанҟьаны ицҟьа-шәҟьа ицап
ҳәа, аха иманшәаланы варала иааҵәины машәыр
амыхькәа абаӷәаза хәыҷы иҭалт. Иара дааҭыҵит уаҩы
наӡааӡак, аҭаҭартә уасцәа хылԥа иханы; инапы ааиҟьеит,
ахҩыкгьы ашхәа аҟнытә акы аҭгара иалагеит; аидара убасҟак ирацәан, сара абыржәгьы исыздыруам иара
злаӡаамҟәрылаз. Еилаҳәарак-еилаҳәарак рыжәҩақәа
инрықәҵаны идәықәлеит амшын хықә иаваланы,
сылаԥш рхьымӡо ирласынгьы ицеит. Аҩныҟа хынҳәтәын,
аха изӡом абарҭ избаз ассирқәа зегьы сызџьашьатәхеит,
шьыжьынӡа цәгьала ичҳаны сагьԥшит.
Сара сказақ даара иџьеишьеит, данааҿыха зынӡа
сеилаҳәаны саниба; аха – усгьы изыхҟьаз иасымҳәеит.
Аԥенџьыр аҟынтәи ԥыҭраамҭак, аҳәыҳә ԥштәала
жәҩангәы аԥҭа ԥжәахақәа ҟьаны изҵаԥсаз, Крым агаҿа
наскьатәи ацәаҳәа еиҵәара, ишҩеиуа ихра-ҿҟьараны
иаанҵәоз, зызқәаҟны алашарбагатә баа шкәакәаӡа
иааԥшуаз ԥыҭрак санахәаԥш сцеит Фанагориатәи абаахьы, иарбан сааҭу Геленџьыҟа санцо акомендант иҟны
еилыскаарцы.
Аха, мап! Акомендант иаахҵәаны акымзаракгьы
изсамҳәеит. Асқьалаҿы игылаз аӷбақәа, ма ҟарулра зуаз
ракәын, ма ахәҳахәҭгатә ӷбақәан, урҭ макьана аидара
рықәҵара иагьаламгацызт. «Иҟалап, хымш, ԥшьымш
рыҟнытә, аԥошьҭа мҩаԥгага аӷба аар, усҟан иаабап», –
иҳәеит акомендант. Сара сылахь еиқәршьшьы сгәааны
аҩныҟа схынҳәит. Ашәаҿы даасԥылт сказақ дгәҭҟьаԥсыҭҟьаха, дшәаны.
«Бзиара ыҟам, шәхаҵкы!» насеиҳәеит уи сара.
«Ааи, сашьа, анцәа идырп ҳара ара ҳанзықәҵуа!»
– иара дааӡыӡаны, иаҳагьы сара сахь иҽыларҟәны
днасҿахәыҭхәыҭны ус иҳәеит:
«Ара ицқьам! Сара иахьа дызбеит амшын еиқәатә
уриадникк; уии сареи ҳаибадыруеит, – ҵыԥх аот­
риад аҟ­ны дыҟан, ҳара ҳахьаангылаз аниасҳәа, ус сеи­
ҳәеит: «Ара, сашьа, ицқьам, ауаа ҳалалым!..» Иагь­
ҵабыргыҵәҟьаны, дзакәу лашәузеи абри? Зегьынџьара
ихала дныҟәоит, абазарахь ачазы дцоит, аӡы ааигоит…
Иубоит ара ари иашьцыланы ишыҟоу.»
«Ишԥааури? Дцәырымҵӡеи уи аԥшәма ԥҳәыс?»
«Иахьа шәара шәыҟаӡамкәа аҭакәажә дааит, лыԥҳа
длыцны».
«Дарбан ԥҳау? Уи ԥҳа длымаӡамеи».
«Анцәа идырп, уи дызусҭу, лыԥҳа лакәымзар; абан
аҭакәажә уажәы лыҩны дахьыҩнатәоу».
Сара ақәацә сныҩналт. Аԥечка цәгьаӡа ишын,
убра аӷарцәа иаараҭәоумшьартә еиԥш иҟоу афатә
бзиа аҟаҵара иаҿын. Аҭакәажә сара сызлазҵаақәоз
зегьы рҭакс илҳәон, сдагәоуп, акгьы саҳаӡом ҳәа.
Ишԥалзызурыз? Сара снахьаҳәит аԥечка иадтәаланы
амца афархь ақәзыԥсоз алашә иахь. «Ыҳы, алашә гызмал
хәыҷы, – сҳәеит сара, илымҳа аанкыланы, – иҳәа, уабацоз
уара аҵхыбжьон аилаҳәара уаҵақьы, аа?» – сылашә иаразнак аҵәыуара, аҳәҳәара, аӷызра далагеит: «Иабыкәыз
сара сахьыҟаз?.. Џьаргьы сыҟаӡамызт… Аилаҳәара сыману?.. Закәытә еилаҳәароузеи?» – аҭакәажә уажәы
исҳәаз лаҳан, аҟәлеиҿлеира далагеит: «Иабаарго абас
ахыҭҳәаақәа, насгьы абри еиԥш иҟоу арыцҳа изы!
Имоукәзеи уара ари? Цәгьарас иузиузеи?» Ари сара сгәы
ԥнаҵәеит, сагьдәылҵит иӡбаны, абри алакә ус амаӡа
аҵхра цаԥхас иамоу хымԥада исыԥшаарцы сгәы иҭакны.
Соупа аасыкәыршаны аанда аҟны ахаҳә сықәтәеит,
хара сыԥшуа; сара саԥхьа еиҵҳәа илашьҭын аҵх ԥшацәгьа
иарцәқәырԥоз амшын, иара ашьҭыбжь инеиԥынкыла
ацәамҭа иалалоз ақалақь агәрым-шәрымра еиԥшын.
Исгәаланаршәеит сжәытәтәи шықәсқәа, схәыцра аҩада,
ҳара ҳаҳҭнықалақь хьшәашәа ашҟа иианагеит. Сара
схәыцырҭақәа снеимдырххан, сахьыҟаз схашҭит… Убас
ицеит сааҭк аҟара, иҟалап еиҳазаргьы… Ус шәаҳәарак
еиԥш акы слымҳа инҭасит. Иашаҵәҟьаны, ари иагьшәан,
ԥҳәыс бжьы ҿыцын, – аха иабантәааҩуеи?.. сазыӡырҩуеит
– абжьы зеиуоу узымдыруа акалашәа иҟоуп, зны инеиужьны игәырԥшааганы, зны инарццакны еилҟьаеилӷәыцәны иуаҳауан. Снаԥшы-ааԥшит – уаҩ дыҟам
сыкәша-мыкәша; – еиҭаӡырҩызар исаҳауеит ҩаԥхьа
абжьы ажәҩан аҟнытә иаауашәа. Сылақәа ҩеиҵысхит:
аҭӡы ахыб аҟны дықәгылан ӡӷабк цәаҳәа-цәаҳәа изылдаз амаҭәа лышәны, лыхцәы лықәԥсаны, – ӡызлан
лхаҭа. Лылақәа амра хымыҷҷаларацы лнапы рԥыракны
еихмырсыӷькәа хара дыԥшуан, зны дыччо лхала акы
лыӡбауан, зны ҩаԥхьа ашәа лҳәон.
Сара исгәалашәоит уи ашәа, аԥхьатәи ажәа инаркны
аҵыхәтәанӡатәи ажәа аҟынӡа:
Зых иақәиҭны иҟоу реиԥш –
Амшын еиқәараҿы,
Иныҟәоит аӷба хәыҷқәа
Аԥра шкәакәақәа.
Аӷба хәыҷқәа ирыбжьоуп
Сара сышхәа хәыҷ.
Дук еиқәшәам ашхәа,
Ҩ-жәҩак змоу.
Аԥша аҽарцәгьаӡар –
Крызхыҵуа аӷбақәа
Рымҵәыжәҩақәа нышьҭыхны,
Инхылоит амшын.
Сара амшын сеихырхәоит,
Ашьшьыҳәа иҳәауа:
«Амшын гәыџьбара уаламкьысын,
Сара сышхәа хәыҷ:
Имҩаԥнагоит сышхәа хәыҷ
Амаҭәа акыр иаԥсоу,
Иарныҟәоит уи аҵхыбжьон
Иӷьеиҩны иҟоу ахы».
Сара аҟаԥыҳәа сгәы иааҭашәеит, иаха, абри абжьы ахаҭа шакәыз исаҳауаз; минуҭк аҟара саахәыцын,
ҩаԥхьа аҩынхыбахь санынаԥш, аӡӷаб уа дыҟамызт.
Усҟан лара даҽа ашәак ҳәо дыҩны даасывҟьан,
лнацәкьарақәа атрышә иарсуа аҭакәажә дналыдыххылт, араҟа арҭ рыбжьара еимакык ааҟалт. Аҭакәажә
дгәааны, аха лара лыбжьы рдуны дыччон. Абар избоит, ҩаԥхьа дышьҭыԥа-шьҭыԥо дыҩны даауеит сара
с-Ундин1, сызиаша данааи даангылт. Ашырҳәа сылақәа
днархыԥшылт, уа сахьыҟаз џьалшьеит уҳәаратәы; нас
ажәырқьҳәа дынхьаҳәын ԥшьаала асқьала шыҟаз дцеит. Уи ала инымҵәеит. Аҽнынтәарак дықәҵәиаашуан
сара сыквартира азааигәара: ашәаҳәареи аԥареи
минуҭкгьы иааиқәмыртәакәан даҿын. Дзакәытә ԥстәы
џьашьахәызеи! Изеиԥшразаалак хшыҩдарак лхы-лҿы
ианыԥшуамызт; усмоу, лыла ҵарқәа ҭыҵәраа ицо
сара иаасыдхалон, арҭ алақәа, мхылдыз мчык рыманы енагь дара зҵаарак иазыԥшуашәа акәын ишыҟаз.
Аха сара ацәажәара санналагалак, лара днасԥырҟьон,
лҽыргызмалны дыччо.
Иашаҵәҟьаны, сара ианакәызаалакь абри илеиԥшу
ԥҳәыс дсымбац. Лара аԥшӡара акыр днацәыхараны
дыҟан, аха уи аԥшӡара аҵыхәалагь сара схатә гәаанагара
сымоуп. Ари илыдубалон ажәла змоу ахкы рацәақәа…
Ундина – латынбызшәоуп, изахьӡу ацәқәырԥоуп, Аӡызлан.

Ажәла бзиа змоу аҳәса, аҽыжәла бзиа еиԥш, – иус
дуӡӡаны иҟоуп; ари аарԥшра Франциа акәым изыбзоуроу, иара ажәла хкырацәақәа еиҳарак иахьгәоуҭо
аныҟәашьеи, анапқәеи, ашьапқәеи рҟны ауп; еиҳаракгьы
аԥынҵа даара краҵанакуеит. Аԥынҵа иаша Урыстәылан
ашьапхәыҷы аҵкыс имаҷуп. Сара сашәаҳәаҩ 18
шықәса реиҳа лхыҵрым уҳәаратәы дыҟан. Лышьхынгылара уаҩы ишимбац аҵәи-ҵәира, леиҿартәышьа
еиҿкаа, еиҳаракгьы лара илнаало лхы арнаашьа, аурыс
хцәоу цәхаԥшь, хәыҷык амра иашәны иҟаз лыхәдеи
лыжәҩахыри рҟны лцәа хьыԥшшәала аилыԥхашьа, насгьы лԥынҵа иаша, – абарҭқәа зегьы сара сзы уамашәа
игәарԥхаган иҟалеит. Лара лҿаԥшылараҿы абнакреи
агәрамгареи шызбозгьы, лԥышәарччараҿ еилгамрак
ыҟаны ишыҟазгьы, сара сгәаанагара убри аҟара имчхеит: лԥынҵа иаша сыхшыҩ еиланагеит; сара сгәы иаанагеит, Гетева Минона1 дызбаҵәҟьеит ҳәа, уи анемецтә
гәҭашәара иҟанаҵаз ахазына. – Ҵабыргыҵәҟьаны
урҭ злеи­ԥшыз даара ирацәан: иара убасҵәҟьа ацәа­
ҭаӡыӡара ӷәӷәаӡа аҟынтә аҽмырҵысӡарахь иаарласны аиасра, убасҵәҟьа амаана цәажәарақәа, убасҵәҟьа
ашьҭыԥарақәа, ашәа џьашьахәқәа…
Хәылԥазшәа, лара ашәаҿы даанкыланы, абасала
слацәажәеит сара:
«Ишаасабҳәара сара, ауԥшәыл, – слазҵааит сара:
– Иҟабҵоз бара иахьа аҩны ахыб аҿы?» «Игәасҭон,
аԥша ахьынтә асуаз». «Иазыбуаз бара уи?» «Аԥша
ахьынтәаауа ала ауп анасыԥгьы ахьаауа». «Ишԥа? Бара
шәаҳәарыла анасыԥ баԥхьозма?» «Ашәа ахьырҳәо
уа инасыԥырҭахоит». «Анасыԥ шыбҳәо бышәаҳәара
гәаҟрахар?» «Ишԥазыури ус акәхаргьы? Иахьеиӷьым
усгьы еицәахоит, ацәгьара аҟнытә абзиара аҟынӡа
Гетева Минона (1749–1837) – анемец поет ду Минона иҩымҭа
«Вильгельм Меистер аҵара ашықәсқәа» ҳәа, ашәҟәы аҟны фырхаҵас
дыҟоуп.
ҩаԥхьа ихарахом». «Ибзырҵада бара ари ашәа?» Аӡәгьы
исимырҵаӡеит; схы иааҭашәоит – исҳәоит; изаҳараны
иҟоу, уи иаҳауеит; изаҳараны изыхәҭам уи изеилыргом».
«Ибыхьӡузеи бара, сашәаҳәаҩ?» «Уи сызнаҭыз идыруеит».
«Дызусҭада бызнаҭыз?» «Дызусҭоу иалыздыраауазеи.»
«Закәытә маӡа ҵәахҩузеи! Абар сара бара бхы-бҵыхәа
ԥыҭ-чыҭқәак еилсыргеит (лыԥштәы лымԥсахит, лқьышә
лмырқәацеит, ари лара лус алаӡамызшәа). Сара еилыскааит бара иаха ҵхыбжьон агаҿаҟны бышныҟәоз» ара сара
лырԥхашьара сҽазкны даара ҳаҭыр ақәҵаны иласҳәеит
избақәаз зегьы. Акымзаракы! Лара аҟырҟырҳәа ишлылшоз дыччеит. «Аума жәбахьеит, аха маҷк ауп ижәдыруа;
ижәдыруа ацаԥха аҿаҵаны ишәкыз». «Иаҳҳәап, уажәы,
убри акомендант иҟынӡа анагӡара сгәы иҭаскыр?» – Ара
сара даара сҽааиқәыршьшьны, сыԥштәы аасырцәгьеит.
Лара иаразнак днышьҭыԥан, ашәа ааҳәаны лҽылҵәахит,
акәыкәымдра илԥраауа аҵыс еиԥш. Аҵыхәтәантәи сара
сажәақәа зынӡак ирҭыԥны иҟамызт; сара усҟан урҭ
ирыҵаркуаз ҳәа акгьы сзымдырит, аха аҵыхәтәаны,
сзықәшәақәаз рыла, исҳәақәаз срыхьхәит.
Ацәылашьцамҭаз
акәын,
аказақ
ачаиршыга
ар рымҩаныҟәараҿы еиԥш, иршрацы инаидҵаны,
цәашьыла иаасырлашан, астол снадтәалт, амҩатә
ҭаҭынжәгала аҭаҭын сахон. Ачаи ажәра саалгон еиԥш
сышьҭахьҟа аҩны ашә абжьы геит, ашьшьыҳәа акы
инахьҳәазаз аҵкы ашьҭыбжьи ашьапышьҭыбжьи саҳаит;
сара сгәы ҩҭрысын сынхьаҳәит, – ари лара лакәын,
сара с-Ундина! Ашьшьыҳәа ҿымҭ сҿаԥхьа днатәан,
лылақәа насыдхалеит, изыҟалаз сыздыруам, аха усгьы иааџьоушьаратәы еиԥш ллакҭа хаазшәа збеит; ари
сара исгәаланаршәеит исхызгахьаз ашықәсқәа раантәи
сзымҟәыҵахаланы сыԥсҭазаара иалахәмарқәоз, алаԥш
хаақәа рахьтә акы. Иҟаларын лара, сара зҵаарак ҟасҵозар
ҳәа дазыԥшызар, аха сара ҿысҭуамызт, ԥхашьара ӷәӷәак
самҽханакны стәан. Лхы-лҿы еихатәан, лыҩныҵҟатәи
леилашра аазырԥшуаз аԥштәыдара еицакра; лнапы хык
амаӡамкәа астол иқәныҟәон, иагьгәасҭеит уи хәыҷык
ишықыџьқыџьуаз; лгәы зны иҩышьҭыҵларын, зны
лыԥсыԥ алага-ҩагара аанылкылозшәа убон. Ари акомедиа сгәы ԥнаҵәо иалагеит, сара сагьазыхиан ажәа неиужьла аҿымҭра аҵыхәа ааԥысҵәарц, илысҭарц аҵәыцак
ачаи, аха уи аамҭазы ашырҳәа дҩаҵҟьан, сыхәда
лнапқәа аакәыршаны ицәаакӡа, агәыдкылара мцабз
сқьышәқәа нарцаҳәцаҳәит. Сылақәа иаархалашьцеит,
слахаҵ аагьежьит, сара ишсылшоз даасгәыҵасыҳәҳәеит
ҷкәынтә гәазыҳаҵ-ҳаҵарыла, аха лара амаҭ еиԥш
снапқәа дынрымԥыҵҵәраан, слымҳа дынҭахәҭхәыҭит:
«Уаха ҵхыбжьон зегьы аныцәалак, агаҿахь унеи», ахҿа
еиԥш ауаҭах дагьындәылҟьеит. Ачаиники ацәашьи аҩны
ашә аԥхьа ахыӷәра иқәгылаз хлыршәҭит. «Бзакә ӡӷаб
хыҭҟьоузеи!» – дныҩнаҟааит аҭәа иалаиаз, инхаз ачаи
ыжәны зыҽзырԥхарц згәы иҭаз аказақ. Убасҟан заҵәык
ауп сара схы аныздырыз.
Ҩ-сааҭк рышьҭахь, асқьала аҟны зегьы анҭынчха,
сара дсырҿыхеит сказақ. «Сара тапанчала схысуазар, – инаиасҳәеит иара, – агаҿахь унеи». Иара илақәа
ааҭирҟәазаан, аҟаԥыҳәа аҭак ааиҳәеит: «Исаҳауеит,
шәхаҵкы». Сара смаҟа, стапанча иавҵаҵаны сындәыл­
ҵит. Лара дысзыԥшын сара, албаарҭа ахықә аҿы; ил­
шәыз лымаҭәа инамцхәынгьы иҵаӷан, кас хәыҷык лӡара
еихытар иакәыршан.
«Сара шәсышьҭаланы шәаала!» – лҳәеит лара снапы
аакны, ҵаҟа албаарагьы ҳналагеит. Исыздыруам, сара
сыхәда злахысымжәаз ҳәа; ҵаҟа ҳанылбаа, арыӷьарахь
ҳнаҵәин ҳақәлеит алашә сызлаишьҭаз амҩала. Амза макьана имгылацызт, амала ҩ-еҵәазаҵәык, ҩ-еиқәырхагак
алашарбагажәа реиԥш ажәҩан цәиаҵәара иалаԥхон.
Ацәқәырԥа хьанҭақәа рҽеизшәа, рҽеиҟаратә аки-аки
еишьҭагыла, иӡхгылаз ашхәа еиргьҳәа иҩышьҭыхуа иаауан агаҿахьы. «Ашхәа ҳҭалап», – лҳәеит сара сыцныҟәаҩ.
Сара изура сыздыруамызт. Сара абзиеибабара аҵы­
хәала амшын хныҟәалара зҭаху среиуамызт; аха ари
ацәхьаҵра иаамҭамызт. Лара ашхәа дынҭаԥалеит. Саргьы иналышьҭаррх сынҭалеит, ахьаԥшхагьы аасоуаанӡа,
ҳшыӡысоз збеит. «Ари зы­зҳәоузеи?» – сҳәеит сара
сгәааны. «Ари зызҳәоу, – аҭак лҳәон лара, асқам
сықәыртәо, сӡара лнапқәа акәыршо; – уи иаанаго «Сара
уара бзиа узбоит…» Лӡамҩа сара сӡамҩа инадлырӷәӷәалт,
лыԥсыԥ лагаҩаган мцабзк цаҳә-цаҳәуа сҿы ианыруа.
Ус акы аҟылԥ ҳәа ашьҭыбжь цәгьаны аӡы инҭаҳаит:
сара смаҟа снамҵасызар, иабаҟоу – стапанча ыҟаӡам…
Ара сара уаҩы ишимбац агәҩара соуит, схы ашьа
неизыкәкәеит! Сынхьаҳәзар – ҳара амшын хықә аҟынтә
ҩынҩажәижәаба саџьан раҟара ҳацәыхараны ҳаҟоуп,
арахь сара аӡсашьа сыздырӡом! Исҭахыуп сналыгәҭасны
сара лара дысҟәысҟьар, – аха ацгәы еиԥш лара сымаҭәақәа
лыҽрыларԥаны илкит, ус ӷәӷәала инасыгәҭасыз лнапы
егьаасыгнамырхеит амшын саланажьырц. Ашхәа ааҵысҵысит, аха сара сыҽҭасмыжьт, ҳа ҳабжьара иҟалеит
ақәԥара ӷәӷәа; аԥсыԥжәара амч ӷәӷәа снаҭон сара, аха
ирласны игәасҭеит, баҩ ҵаррыла саӷа сышлыҵахоз…
«Ибҭахыузеи бара?» ҳәа, – сналықәыҳәҳәеит сара, лнап
хәыҷқәа ҿырҳәцааны икны; лнацәкьарақәа аҿҿа аарыхгеит, аха дмыҳәҳәеит: лымаҭ ҟазшьа илнарычҳаит ари
агәаҟра.
«Уара иубеит, – лҳәеит лара, – уара ацәгьа уҳәоит!»
– уаҩы илымшаша мчылагьы ашхәа ахыхь снықәлыжьт;
ҳҩыџьагьы ашхәа маҟҿаҳәаранӡа ҳахьыҩрит; лара лха­
хәы аӡы иӡаакьыслон; ари аминуҭ азы акы ҳалеибаршар
акәын. Сара шьамхыла ашхәа аҵа сҽынҭарӷәӷәаны,
сызнапык ала лыхцәы ҿырҳәыцаа искит, егьи снапала
– лыхәдацәа, сымаҭәақәа ааулышьҭит, саргьы иаразнак
дсыршәит ацәқәырԥахьы.
Шьҭа акыр иааилалашьцахьан; лхы ҩынтә раҟара
амшын иааӡааҳәҳәеит, уи ада уаҳа акгьы сымбеит…
Ашхәа аҩнуҵҟа ԥыхьатәи ажәҩа азыбжак збеит, ишакәхалакгьы, аџьабаа акры анызба ашьҭахь,
асқьалахьы сыӡхыҵит. Мшын хықәла сыҭӡахьы сахьцоз,
сназхьаԥшуан, уи аламҭала алашә уахынлатәи аӡысыҩ
дахьизыԥшыз аганахь. Амза ажәҩан агәышҵа иҵаланы
иҩеиуан; сара иагьызбеит шкәакәа маҭәала деилаҳәаны
аӡәы аҟәара дықәтәазшәа; сара сыҽӡаны, иҟоу еилсыргарц амшын хықә аҿыбгара ахыхь аҳаскьын сылаиеит;
хәыҷык схы нықәсырҳәҳәар, аҿыбгара аҵаҟа иҟарҵоз
зегьы ибзианы избартә иҟан, иагьџьамшьацәакәан
саагәырӷьеит сара аҟәара иқәтәаз сӡызлан шлакәыз
аныздыр. Ари лыхцәоу амшын шәах алыркәкәара даҿын;
лхарԥ бааӡа, леихытарра шьхангылареи лгәыԥҳәы
шьҭыхқәеи ирықәҵәиашо иунарбон. Хара ашхәа
цәырҵит, иаарласны иагьааигәахеит иара; уи аҟынтә,
абри аламҭалаз еиԥш, аҭаҭар хылԥа иханы, казақ ҳасабла
ихы ҵырҟәдааны аӡәы дааҭыҵит, уи имаҟа иадҳәалан
ҳәызба дук. «Ианко, – лҳәеит лара, – зегьы ыҵабгеит!» Нас
дара убас рыбжьы ыҵакны ицәажәон, сара акгьы сзеилмыргеит. «Дабаҟоу мшәан алашә?» – иҳәеит аҵыхәтәан
Ианко ибжьы ныҭганы. «Уи сара ддәықәысҵеит», –
инаиаҭалкит лара. Минуҭқәак рышьҭахь дааит алашә
ааҵәак даҵаланы, уи ашхәа иақәырҵеит.
«Уӡырҩы, алашә! – иҳәеит Ианко: – Уара ихьчала абни
аҭыԥ… Иумдыруеи? Уа амаҭәа рацәаӡаны иҟоуп… Иара
иаҳә (зыхьӡ иҳәаз смаҳаит) сара иара уаҳа сшимаҵуҩым.
Аусқәа бааԥсхеит, уи сара уаҳа сибом; шьҭа ишәарҭоуп;
сцоит сара ҽаџьара аусурҭа ԥшаара, иара са сеиԥш ауаҩы
еилҟьа шьҭа дизыԥшаарым. Исызиаҳә, сџьабаа еиӷьны
ахә ишәозар, Ианко иара дкажьны дшиԥырымҵуаз;
сара зехьынџьара сымҩа аартуп, аԥша ахьасуа, амшын
ахьеисуа!» Ԥыҭрак ацәажәара даҟәыҵны дшыҟаз Ианко
ҩаԥхьа иажәа нагӡо: «Ари сара дсыццоит; уи уаҳа ара даангылар ҟалом; аҭакәажә, адунеи хыбфааит, шьҭа аԥсра
иаамҭоуп, ҳаҭырк бдыруазарцгьы иахәҭоуп ҳәа сызлаҳә.
Ҳара шьҭа уаҳа ҳалбом».
«Сара?» – иҳәеит алашә ибжьы аарыцҳаушьартә.
«Уара иузызуазеи сара?» – аҭак ҟаиҵеит егьи.
Уи аамҭазы сара с-Ундина дыԥан ашхәа дынҭаԥалан,
уааи арахь ҳәа лҩыза иахь лнапы лҟьеит: иара алашә
инапы акы нанҵаны, ус иеиҳәеит: «Аҳы, иаахә
априаникқәа». – «Абри заҵәыку?» – иҳәеит алашә. «Аҳы
нас, усҭ дырҩегь.» – Импыҵшәаз араӡын ԥара абжьы
аагеит ахаҳә иахьнақәшәаз. Алашә уи шьҭимхит. Ианко
ашхәа дынҭалеит; агаҿантә аԥша асуан: дара аԥра хәыҷы
ҩышьҭырхын, ирласнгьы рҿынархеит. Акраамҭа амза лашара иалубаауан аԥра шкәакәа, ацәқәырԥа еиқәаҵәақәа
рыбжьара иахьцоз; алашә аҟәара дықәтәан, абар сара
иагьаасаҳаит деиҵақьы-еиҵақьы иҵәыуаз аӡәы ибжьы: алашә хәыҷы деиҵақьы акраамҭа дҵәыуан… Сара
сылахь еиқәнаҵеит. Сразҟы сагьзақәнаршәарыз сара,
абарҭ реиԥш аконтрабандист ҳалалқәа ргәыԥ ҭынч аҿы
ананагара, ԥшьаала иҭатәоу аӡыхь иршәны иҭадыршәыз
ахаҳә еиԥш, сара урҭ рҭынчра еиласырҩынтит, ахаҳә
еиԥшҵәҟьагьы аҵахь сынӡаакәкәаларц егьаасыгымхеит
схаҭагьы!
Сара схынҳәит аҩныҟа. Аҩнашә аԥхьа амҿтәы саан
ианблылоз ацәашьы аҷҷаҳәа абылра иаҿын, сказақ
ишиасҳәаз акәымкәа, дыцәан дҭаҳәахаа ишәақь иҩна­
пык рыла икны. Сара уи дмырҿыхакәа ацәашьы аашь­
ҭых­ны ауада сныҩналт. Ассир! Счықьмаџьа, раӡынла
ичаԥоу саҳәа, сҩыза бзиак исиҭаз адаӷьсҭантә ҟама, –
акгьы ыҟаӡам. Убасҟан сара издырит, алашә шәиԥхьыӡ
иарбан маҭәақәаз дызҵақьы иигоз. Акыр инархаамкәа
аказақ снеигәҭасны, ацәа даалхны, сиацәҳаит, сидгәаалт,
аха изхәарҭахыз! Иԥхашьарамхарыз аиҳабыра рҟны
сашшыр, алашә хәыҷ сымаҭәақәа иӡеит, 18 шықәса
зхыҵуаз аҭыԥҳа аӡы салыршьрацы акаалыгымхеит ҳәа
сҳәар? Анцәа иџьшьоуп, ашьыжь сықәҵратә сахьыҟалаз,
сагьа­ԥырҵит Таман. Аҭакәажәи алашә рыцҳаи ирыхьыз сыздыруам. Сагьзашьҭоузеи ауаа ргәырӷьареи,
ррыцҳареи, сара аофицер ныҟәаҩ, насгьы аказен ус азы
амҩа еидара змоу!..
II
Аҳкәажә ԥҳәызба Мери
Маи 11.
Иацы Пиатигорск сааит, зегьы реиҳа иахьышьҭыхраз
Машук ашьха ашьапаҿы ауада ааныскылт, ианыма­цәы­
суаз аԥсҭҳәақәа сыҩны ақәцәа аҟынӡа илбаауама уҳәауа
иҟан. Иахьа ашьжьымҭан асааҭ хәба рзы, аԥенџьыр анаасырты, абаҳча хәыҷы аҟнытә ашәҭқәа рыфҩы лаҳа-лаҳауа
суада иааҩналт. Аца махәқәа шәҭыла ихыбны иҟаз суадахь
иԥшуан, зны-зынла аԥша, урҭ рҟнытә ашәҭқәа быбышӡа
сызқәыҩҩуаз сыстол иаақәнаԥсалон. Ианакәызаалакгьы
сахьыԥшлакгьы омашәа иԥшӡан. Амраҭашәарахь хәхык зхагылоу Бешҭау еиҵәҟаҟараӡа аҵыхәтәанӡатәи
аԥҭа аԥшатлакә еихарбӷьар иқәнаҵаз еиԥш иҟоу
унахәаԥшуеит; аҩадантәи инашьҭуп аџьам хылԥа еиԥш
ихәымбабиӡа Машук, иара ахьгылоу аганахьала уав­ԥшны
ажәҩан аҵкар ҳәа акы умбаӡо аҽеиҵҳәаны иаԥырагылан;
амрагыларахь уԥшуазар, игәазырҳагоуп: сҿаԥхьа ҵаҟа
уахьылаԥшуа икәеи-кәеиуа, ицқьакәакәараӡа ақалақь
ҿыц убоит, рыбжьы гоит хәышәтәра злоу аӡыхьқәа,
аӡырԥхақәа, рыбжьы уаҳауеит аууы зыхго еилоу, милаҭ
бызшәа хкыла еицәажәо ауаа, – нахьхьи акыр инаскьаганы уанынаԥшуа амфитеатр еиԥш еилаӷаа еилагылоуп
ашьха иаҵәақәа аԥҭақәа рхарԥаны, урҭ рнаҩсан акыр
наскьа Казбек иаркны ҩ-хык зхагылоу Ельбрус аҟнынӡа
инагӡаны еицырхәхәа инашьҭуп араӡнеиԥш еилаарцыруа, сыла ихҩычааны иҟоу ахра ҿҟьарақәа… Ари еиԥш
иҟоу адгьыл аҟны анхара гәырӷьахәуп! Изакәу сыздыруам, ихаакәакәараӡа сдақәа акы рҭаланы иныҟәошәа
збоит. Асаби дышгәыдукыло еиԥш, аҳауа цқьоуп,
изҩыдоуп, амра каххаа иԥхоит, ажәҩан иаҵәоуп, – уаҳа
уаҩы ииҭаххарызеи, изаҭахыузеи агәаҳәара, аилашәара,
арыцҳашьара… Аха уажәшьҭа иахәҭоуп. Сцап Елизаве­
тынтәи аӡыхь ашҟа, шьыжьымҭанла уаҟа аӡаҿы ԥсшьара
иааз зегьы рҽеидыргалоит рҳәоит.
Ақалақь агәҭаны слеиуан еиԥш, сааҵәиин абульвар сықәланы сышнеиуаз, иаасԥылеит рылахь
еиқәышьшьы амарда иаҿаланы иҩеиуаз гәыԥҩык; урҭ
рыбжеиҳараҩык асакаратәи апомешьчикцәа рҭаацәара
ишреиуаз мҩашьартәы акәын ишыҟаз. Уи гара ҟанаҵон
ахацәа иршәыз, ицәыххаа иҟаз ажәытә мода иагахьаз
рымаҭәақәеи, здаҟам маҭәахкыла еилаҳәаз рыҳәсақәеи
рыԥҳацәеи рыла: иҟалап урҭ аӡәы ԥсшьара иааны
иҟоу аҿар зегьы гәаҭаны иалгахьазҭгьы, убри аҟнытә
рызынтәыкгьы лахаала дызусҭоу еилаҳкаандаз ҳәа
иаасыхәаԥшит: Петербург иԥҟаны ирӡахыз апалта кьаҿ
исшәыз иарҩашьеит урҭ, аха иаарласны сыжәҩахырқәа
ирықәыз ишарратә чыныз анааилыркаа, урҭ иаразнак
схәымгашьаны наҟ рҿы надырхеит.
Аҭыԥантәи аиҳабыра рыҳәсақәа, аҽакала иуҳәозар,
аӡыхьқәа зтәыз рыҳәсақәа еиҳа бла хаала исыхәаԥшуан;
урҭ ирыман алорнетқәа, мыцхәы хырҩаас иркуамызт
ачын, урҭ ашьцылан, ирбахьан Кавказ аҟны аномер
заархоу аҳәынҵәра агәаҵәеилгара шаҵоуи, ахылԥа
шкәакәа аҵаҟа аҵара змоу ахшыҩ шаҵоуи. Урҭ ҳәса
бзиоуп, акырӡагьы ихаауп! Есышықәсааира урҭ ҳаҭыр
рықәызҵо ауаа еиҭнырԥсахлоит. Убри азын акәзаргьы
ҟалап урҭ рыхаара ааԥсара зақәӡам. Елизаветынтәи
аӡыхь ашҟа сцоит ҳәа амҩахәасҭа хәыҷы санылан сышнеиуаз еибашьцәақәаки ус баша штатла еилаҳәаз шьоуки сҩараԥысит, ашьҭахь излеилыскааз ала, урҭ уа зыԥсы
зшьо рыҟны иҷыда уааны иҟан. Урҭ иржәуан – аха ӡымызт
иржәуаз, урҭ хәмаруан, аха агәҿыӷьра иахашшаауан. Урҭ
уаа ҽеилаҳәацәан: иҭашшны иҟаз раҵәцақәа аӡҵәыҵәы
аҭгаразы аҵеиџьахь аҿаныладырхауа даара ҵара дук
змоу рыҽреиԥшыртәуан; аштат маҭәа зшәыз ҳәыҳә
ԥштәҵас иҟаз агалстукқәа рыхәда иаман, аибашьцәа
рыцламҳәы ҵаҟатәи абжа аҵәахуа ишкәакәаӡа ашлых
хәдаҭаршәқәа рыхәда иҭыҳәҳәон. Урҭ уаҩԥсы ишимбац ала апровинциатә ҳәса рцәымӷын, ргәаҵанынӡа
ихәымгашьаны ирыхәаԥшуан, иқәыԥсычҳауан аҳҭны­
қалақь аҟнытәи асасааирҭақәа рзы, аха дара уахь зынӡаск
инарышьҭӡомызт.
Абар аҵеџьгьы… Адәхәыҷы аҿы аҵеџь ааигәара абаниа иахагылан ҩнхәыҷык ахыб ҟаԥшьшьӡа, уи анаҩсан
игылан саркьала иҟаҵаз ҩнык, ақәа анлеиуа иахьынеиааиуаз… Ԥыҭҩык ихәыз аофицерцәа атәарҭақәа
ирықәтәан – рлабақәа рыдыԥсаланы, ицәыш-цәышӡа
рылахьқәа еиқәҵаны. Ҳәсақәак адәахьы ашыр-шырҳәа
алада-аҩада алеиҩеира иаҿын аӡҭалара иазыԥшны. Урҭ
ирылан ҩыџьа-хҩык раҟара аҳәсақәа зхы-зҿы ԥшӡаӡа
иҟаз. Машук аҿҟьара умбаратәы ихызҩоз аӡахәа еибаркыра инашьҭыз аҵаҟа зны-зынла иалубаауан ҩыџьа
заҵәык зымацара итәаз рхылԥа ҷыӷрақәа, избан акәзар,
уи еиԥш иҟоу ахәылԥақәа рааигәара сара избалон,
аибашьцәа ирхарҵо хылԥакы, ма иҭаҳәҭагарӡа хылԥа
хыгьежьаа дук. Ахра ҿҟьараҿ Еолова арфа ҳәа иахьашь­
ҭаз аҿы апавилион ахьыҟаҵаз аҟны аԥсабара бзиабаҩцәа
еизаны телескопла Ельбрус иахәаԥшуан; урҭ ирылан
ҩыџьа аӡӡеи ҳәсақәа, ирааӡоз ахәыҷқәа аҩежьра чымазара ралыргаразы иаазгаз.
Сара сыԥсы сгәы икылаханы аҩадара саҿаланы
сышҩеиуаз, ашьха анаӡараҿ аҩны игылаз акәакь
сыҽнадҵаны уаатәи аԥшӡарақәа срыхәаԥшуа сышгылаз,
издыруаз бжьык аасаҳаит.
– Печорин ара уҟоижьҭеи акыр ҵуама?
Саақәгьежьызар: Грушницки! Ҳаагәыдибакылт,
уии са­реи ҳахьеибадырыз еибашьуаз аотриад аҟны ауп.
Ишьапы ахы ақәшәеит, иҽихәышәтәырц аӡахьы дааит
саԥхьа мчыбжьык шыбжьаз.
Грушницки – диункеруп. Уи амаҵура далоижьҭеи
шықәсы заҵәык ауп иҵуа, аха ҟазшьа ҷыдала иҽыҟаҵаны
дыҟоуп, иныҟәигоит асолдаҭтә шинель. Иара имоуп
Гьаргьтә џьар. Уи даара ибзианы деиҿкаауп, аиқәара
ааихыҩло, ихахәы еиқәаҵәоуп, аарлаҳәа 21 шықәса роуп
ихыҵуа, аха уахьихәаԥшуа, 25 шықәса иуҭартәы дыҟоуп.
Иара данцәажәауа ихы ишьҭахьҟа ихиршәҭуеит, иарӷьа
напы ала алабашьа иҵаргәоу ахьику аҟынтә иарма напала уажәы-уажәы иԥаҵақәа ирҳәуеит. Уи дцәажәоит
ирласны, иажәақәа хырк-хыркны; акы иузаҿамкуа,
есқьынагьы иаарҳәалак ажәаԥҟа ԥшӡала аҭак ҟазҵауа, ибзиоу иара хьаас имаӡам, акрызҵазкуа аус цәанырра дуӡ­
ӡас иҟаҵаны ауаҩы иимбац акакәушәа далацәажәоит; уи
ргәаԥхоит аромантикатә провинциалкацәа аҿхагахаара
аҟынӡа, урҭ ажәра ианалагалакь, ма ипомешьчикцәа
ҭынчны, ма ҩы-ҽаршьыҩцәаны иҟалоит, – мамзаргьы
аҩбагьы ирылаҟаны. Урҭ абзиарақәа рацәаны иахьрылоу ыҟоуп, аха ҟәрышьк иаԥсоу апоезиа рылаӡам. Грушницки ажәеинраалақәа рҳәара дхагаланы дрыман; уи
уаҩы дирцәажәомызт иара изеилымкаауа ажәабжьык
уалацәажәауа уалагар, сара ианакәзаалак уи ажәа сы­
зимакӡомызт. Уара имоукуа азы аҭак ҟаиҵаӡом, уи уара
дузыӡырҩӡом. Уара ацәажәара ушаҟәыҵлак еиԥш, иажәа
роуны уара иуҳәаз аҭак уиҭауашәа, ацәажәара далагон, аха ҽеишәа уазхәыцыр, иара аԥаса дызлацәажәауаз
акәын ииҳәауаз. Уи акырӡа иажәақәа ҵарын, иара ииҳәоз
ажәаԥҟақәа мыцхәы иччархәын, аха ианакәзаалак
иахьахәҭаз изақәыршәомызт: уи ажәакала уаҩы дизшьуамызт; ауаа издыруамызт, рҟазшьа ҷыдақәа изгәаҭомызт,
избан акәзар, ианакәзаалак ихада даҽакы дашьҭамызт.
Иара дзышьҭаз ароман аҿы фырхаҵас дҟаларц акәын.
Уи есқьынагьы дзышьҭаз адунеи азы дшаны дшыҟамыз,
џьара маӡала изакәызаалак гәхьаак змоу аӡәы иакәны
дшыҟам ауаа агәра дхаирҵарц акәын, иаргьы уи акырӡа
агәраганы дыҟан. Убри азакәын асолдаҭ шнел жәпа
ҽырԥагьарала ишәҵаны дыздәықәыз. Сара иара деилкааны дсыман, убри аҟнытә бзиа сибомызт, амала адәахьы
даара бзиа еибабоз аиҩызцәа реиԥш ҳаҟан. Грушницки
даара дхаҵа ӷәӷәашәа, ахьӡ иманы ауаа дыԥхьаӡаны дрыман, сара уи аус аҿы дызбеит: иаҳәа ҟьо, дыҳәҳәо ԥхьаҟа
дцоит илақәа хҩаны. Уи аурыс хаҵара еиԥшны ҳәа иҟаӡам!
Саргьы иара убасҵәҟьа бзиа дызбом; сара сцәа
иалашәон уии сареи знымзар-зны мҩа ҭшәак аҟны
ҳшеинҟьоз, ҳуаӡәкгьы хаир дшақәымшәоз.
Уи Кавказҟа иаара иромантә фантастика иахҟьеит.
Сара усгьы агәра азхаҵаны сыҟоуп иаб иқыҭа далҵны данаауаз уи иҿаԥшылара рыцәгьаны, илахь еиқәыршьшьы,
игәылацәа иреиуаз ԥҳәыс бзиак ишлеиҳәоз уи баша
амаҵуразы дшымцо, аԥсра дшашьҭоу, избан акәзар…
иара убасҟанҵәҟьа инапқәа рыла илақәа хҩаны аҳәара
даҿын абас: «Мап, шәара (ма уара) уи шәзымдыруазар
ауп! Шәара шәыԥсыцқьара аҭыԥ иқәҟьоит! Мамзаргьы изаҭахыузеи? Сызусҭда сара шәара шәзы? Шәара
сышәзеилкаауама сара?..» Убас иҵегьы.
Ихала исеиҳәахьан иара Н-тәи аполк иалалара
зыхҟьаз жәҩани иареи рыбжьара уаҩԥсык изымдырӡо
наӡаӡагьы имаӡаны ишаанхо.
Аха ус егьа иҟазаргьы, Грушницки трагедиатә уск
далҵырц аниҭахыз дуаҩы хаан, дгәазырҳаган. Сара
цәгьа исҭахын избарц уи аҳәсақәа данрыцыз: усҟан ари
ауаҩ егьа идыруазаргьы еизиркәкәозар акәхарын!
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 14
  • Büleklär
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3291
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3332
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2263
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3319
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2075
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3284
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2224
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3369
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4211
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3601
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3419
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3454
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2165
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2152
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3443
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3513
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1998
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3509
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2092
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 656
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 488
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.