Latin

Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 12

Süzlärneñ gomumi sanı 3443
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
нас х-минуҭк рышьҭахь лыԥсы аалхыҵит. Асаркьа наганы лқьышә иқәаҳҵеит, аха ицқьаӡа иҟан!.. Сара Печорин дындәылызган наҟ абаа ҳанҭыҵны ҳнықәлеит;
ҳнапқәа ҳашьҭахь иҟаҵаны, уаҳа еицәажәара ҳәа акы
ҟамҵаӡакәа, ҳаидгыланы акраамҭа ҳнеи-ҩеиуан; иара
иҿыԥшылара злаҟаз акымзарак уанаҳәаӡомызт, уи сара
сгәы иалан: уи ихаҭыԥаны иҟаларын сара агәырҩа саганы сыԥсыр. Аҵыхәтәан ашәшьыраҿы ҵаҟа днатәан, лаба
хәыҷык ала аԥслымӡаҿы акы иҵәаӷәо далагеит. Сара,
иудыруама, аҳаҭыр аҟынтә хәыҷык дзыжьжьарц сҭаххан
сиацәажәо салагеит, иара ихы дҩаханы дааччеит… Ус дахьааччаз аҟнытә, сара сцәеи-сжьи рыбжьара аҵаа ԥсы
ныбжьҟьеит… Сара аҭоубыҭ дсырҟаҵарцы сцеит.
Аиашами иаҳҳәаша, уи аус сзалагаз гәхаршҭгас ауп.
Сара исыман ԥыҭк абырфынтә қьафына, уи аҭоубыҭ
иахысҟьеит, насгьы Григори Алеқсандр-иԥа лара
илзааихәақәаз, ачерқьезцәа иныҟәырго араӡынтә лента
ҟьаҟьақәа рыла исырхиеит.
Адырҩаҽны шьыжьымҭан, абаа нҭыҵ, дук на­
бжьамкәа, аҵыхәтәанӡа дахьтәаз аҭыԥ аҿыҵәҟьа аӡ­
хықәаҿы даажит; уи лнышәынҭра хәыҷы уажәы иаахы­
кәыршаӡаны абна ахыҵәеит, алакациа шкәакәеи
аџьамԥазқәеи гылоуп. Сара лнышәынҭра аџьар ахасыргыларц сҭаххеит, аха иудыруама, хәыҷык иԥшӡам: избан
акәзар, уи дқьырсианмызт…
– Печорин? – сҳәан сиазҵааит сара.
– Печорин акыраамҭа игәы бзиамкәа дыҟан, даараӡа
игхеит рыцҳа; амала убри нахыс ҳара ианакәзаалакгьы
Бела лыӡбахә ҳҿыҵаҳаршәаӡомызт. Сара избон лыӡбахә
аҳәара шицәымӷхоз, нас изҳәатәыз?.. Хымыз раҟара
ааҵхьан Н-тәи аполкахь диарган, Қырҭтәылаҟа дцеит. Убри нахыс иареи сареи ҳаиқәымшәаӡацт… Ааи,
исгәалашәоит дук ҵуам аӡәы иҳәон, иара Урыстәылаҟа
дгьежьит ҳәа. Аха акорпус априказқәа рҿы ихьӡ ыҟамызт.
Иҵабыргуп, ажәабжь ҿыцқәа ҳара ҳаиԥш иҟоу иҟынӡа ус
ирласны иааиҩуам.
Уи ашьҭахь Мақсим Мақсим-иԥа ироуны ацәажәара
далагеит, шықәсык анахыҵлак ажәабжь ҿыц агәалашәара
хәарҭам ҳәа, иҟалап иара ари зцәыригаз, игәы иасшаз
ажәабжь исеиҳәаз ала ихәаҽрацы иҭаххазҭгьы.
Сара ииҳәоз сагьаԥыҩломызт, сагьазыӡырҩуамызт.
Сааҭк аҟара анҵы, ҳдәықәларатәы амш ҟалеит:
аурҭ аҽеиқәнакит, ажәҩан цқьахеит, нас ҳаргьы амҩа
ҳнықәлеит. Амҩан ҳахьцоз дырҩегьых Белеи Печорини
рҭыӡшәа самхацәыргеит.
– Уара иумаҳаӡеи ашьҭахь Казбич ихьыз? – сизҵааит
иара.
– Казбичу? Аиашазы исыздыруам… Амала исаҳаит
сара, ашаԥсыӷцәа арӷьарахьтәи рыфланг аҿы, икаба
ҟаԥшьшьӡа, ҳара ҳшәақь хқәа аҿыв-сывҳәа инаивҟьо,
ҳаҭырла дреихырҳәо, Казбич ҳәа уаҩы аапкык дыҟоуп
ҳәа, аха уи иара иакәымхаргьы ҟалап!..
Гоби ҳаннеи, Мақсим Мақсим-иԥеи сареи ҳаиц­
рыҵит; сара аԥошьҭа-ҽқәа рыла сцеит, иара иеидара
ахьырацәаз аҟнытә сара дсыцны дзымцеит. Иареи сареи
ҳаԥсы ахьынӡаҭоу уаҳа ҳаиқәшәап ҳәа ҳаҟаӡамызт, аха
ҳаиқәшәахит. Иуҭахызар ишыҟалаз уасҳәап. Уи ҭоурых
дук ыҟоуп… Агәра га аиашазы, Мақсим Мақсим-иԥа
ҳаҭыр зқәуҵаша уаҩуп!.. Уи ус шакәу уара агәра ануга,
иҟалап акыр идуу ажәабжьзаргьы, уи сара сзы даара
игәахәара духоит.

II
Мақсим Мақсим-иԥа
Мақсим Мақсим-иԥеи сареи ҳанеицрыҵ, Теректәи
Дариалтәи аԥсҭақәа ирласны сырҭысит, ашьыжь какалк скит Казбек саннеи, ачаи зжәит Ларс1, аухатәи
сыкрыфара Владикавказ иназгеит. Шәгәы ақәԥысҵәом
ашьхақәа зеиԥшраз рыҩра, акымзаракы уазымҳәаӡо
абжьқәа рыла, акымзарак узмырбаӡо асахьақәа рыла,
еиҳаракгьы шәара уа имнеиц ауаа, урҭ рыла шәгәы
сырҿыӷьуам, убасгьы уаҩы дызмыԥхьаӡоны иҟоу
астатистикатә згәаҭарақәа рыла.
Сара саангылеит асасааирҭаҿы, иаауа зегьы ахьаангылоз. Уаҟа ма абнакәты сзыжәӡ, ма аборш сзыҟашәҵаҳәа
зоуҳәашаз уаҩы дыҟаӡамызт, избан акәзар хҩык
ахымхәацәа аинвалидцәа амаҵ зуаз убысҟак игаӡақәан,
Казбеки Ларси – ақырҭуа арратә мҩаҿы иҟоу станциақәоуп.

мамзаргьы убасҟак аҩы иашьны иҟан, изакәызаалакгьы
акы узрылхуа ҳәа иҟаӡамызт.
Сара исарҳәеит даҽа хымыш саанхараны сшыҟаз,
избан акәзар Екатериноградынтәи «Оказиа» маацызт, ус
анакәха, шьҭахьҟа ацара ҟаломзт. Изакәытә оказиоузеи!..
Аха аколомбур гаӡа аурыс уаҩы изы гәыжьжьагаӡам,
убри аҟынтә сара гәмырҿыӷьгас Мақсим Мақсим-иԥа
Бела лзы ажәабжь ииҳәаз аҩра салагеит, аповест ду
аиҿартәырҭақәа ралагарҭа аԥхьатәи азвено шакәыз
сзымдырӡакәа: ишәымбои, зныкымкәа рацәак аҵакы
змамгьы агәаҟра цәгьа анахылҵуа шыҟоу!.. Иҟалап шәара
ишәзымдыруазар оказиа закәу? Уи – аршьаҟа рота бжаки, бзарбзанқәаки ар ирышьҭагыланы Владикавказтәи
Ҟабарда иалсны Екатериноградҟа ицауа аҽыуардын ауп.
Раԥхьатәи амш сара даараӡа гәҿыӷьрала имҩа­
ԥызгеит; адырҩаҽны шьыжьымҭанӡа агәарԥ иааҭалеит
ҽыуардынк… Аа! Мақсим Мақсим-иԥа!.. Уии сареи
ҳаиԥылеит жәытә-натә аахыс еизааигәаӡо аиҩызцәа
реиԥш. Сара иасҳәеит суаҭах аҟны даангыларц. Уи
дымлак-ҩакӡеит, уи моу сыжәҩахыр длас-ласын,
дԥышәырччауашәа иҿырҟьара ааиреицаҟьеит. Дзакәытә
уаҩы џьашьатәузеи (қьачақьузеи).
Мақсим Мақсим-иԥа афатә ҟаҵара аус аҿы адырра
бзиа иман: абнакәты уамашәа ибзианы иаҳӡит, анаша
рҵәы цәгьа дақәшәаны, иххны акәтыжь иаҵаиԥсеит, аиашами исҳәаша, убри даасықәымшәар кьакьа-макьақәак
саарыдхалон. Кахьеҭиатәи ԥаҭликак аҩы иаажәыз акыр
иҳацхрааит афатә хкы рацәақәа иҳамамыз ахаршҭра
ус аҿы, иҳамаз фатәызаҵәык акәын, ҳҭаҭынжәгақәа
неиҵаҵаны ҳнарыхан ҳнеин ҳнатәеит. Сара аԥенџьыр
ааигәара стәан, иара амца зҭаз ауаџьаҟ ааигәара, избан акәзар аҽны амш цәаакыран, хьшәашәаран.
Ҳаиқәыӡырҩуа ҳтәан. Еибаҳҳәарыз?.. Уи уаҩы дыз­
зыӡырҩышаз, иара дызлаҟақәаз зегьы сеиҳәахьан, сара
иасҳәоз егьсымамызт. Аԥенџьыр скылԥшны сыԥшуан.
Сахьԥшуаз избон, Терек аӡы аԥшаҳәа иқәыӷӷа ҵҩа змам
аҩны хәыҷқәа рацәаны, наҟ иаҳа-иаҳа рҽырҭбаауа,
џьара-џьара аҵлақәа иаарцәыҵыԥшуа, урҭ рнаҩс
ихаԥыц жәжәараха ашьха ҭӡамцқәа ааԥшуан, урҭ рхыхь
акардиналтә хылԥа шкәакәа ахаҵаны Казбек ашьхагьы збон. Сара гәаныла бзиала ҳәа расҳәон: урҭ сгәы
иаарыцҳанашьеит.
Убас акраамҭа ҳтәан. Амра ашьха хьшәашәақәа
рықәцәақәа аҽаваӡара иалагахьан, аулицаҿы аҽы­
уардынқәа рыҵәҵәабжьқәа го, ақәычерцәа еиқәҿырҭуа
рышь­ҭыбжьқәа анаагоз, аԥҭа шкәакәақәа рыҽшаны
аԥсҭа­қәа рҭалара иаҿын. Еиқәлымтха иҟаз аерманцәа
рыц­ны асасааирҭа ашҭа иааҭалеит ҽыуардынқәак, урҭ
аҽыуардынқәа ирышьҭан иҭацәыз ныҟәага ҽыуар­дын
хәыҷык, уи иласӡа аныҟәашьа, иманшәалаӡа аиҿар­
тәышьа, убас иԥшӡаны излаҟаҵаз ала, аҳәаа нырцә
иҟарҵаз акы акәушәа иҟан. Уи дашьҭалан дааиуан аӡәы,
иԥаҵақәа дуны авенгерцәа рымаҭәа формала, маҵуҩык,
иааиаҭәоумшьаратәы еиԥш деилаҳәаны; иара акы дшазкыз уаҩы дацәҩашьаратәы иҟамызт, аҭаҭынжәга ахәа
шҭиршәшәози, ауаҩеилҟьашьақәа иааирԥшызи, аиамшьчик дышиқәҟаази рыла. Уи хымԥада аҳ аашьаҩы
– аурыстә фигаро еиԥш иҟаз, ирқьынцыцу маҵуҩык
иакәым­кәа дыҟамызт. «Ишаасоуҳәара, сыхаара, –
инаиқә­ҿысҭит сара аԥенџьыр аҟнытә, – ари закәызеишь,
ҳаз­лацаша акраама?» Акыр илаԥш аарцәгьаны сара
даасыхәаԥшит, нас игалстук ааирҽеин наҟ дынхьаҳәит;
иара ишьҭахь иааиуаз аерманы дԥышәырччо, уи
ихаҭыԥаны исеиҳәеит, хымԥада ацага шааз, уаҵәы
шьыжьымҭан ихынҳәны шьҭахьҟа ишцоз. «Анцәа
иџьшьоуп!» – иҳәеит Мақсим Мақсим-иԥа уи аамҭазы
аԥенџьыр данаадгыла. «Ҳаи, шаҟа ҽыуардын бзиоузеи!
– нациҵеит иара: иашаны уск аилыргаразы Қарҭҟа ицо
чиновникк иакәхап. Уи ҳара ҳашьхақәа изымдыруазар
ҟалап! Мап, ухәмаруеит, сыхаара: урҭ ҳаҳтәқәа иреиԥ­
шым, англиатәызаргьы еиҵархәахәап! Дызусҭахарыда
иара абри иааз – ҳнеины деилаҳкаап… Ҳара ҳдәылҵны
акаридор ҳныбжьалеит. Акаридор аҵыхәан аганахьтәи
акәакь аҿы ауаҭах иамаз ашә аартын. Амаҵуҩи ақәычери
ачамаданқәа рыҩнагалара иаҿын.
– Усзыӡырҩы, сашьа, – иҳәан, штабс-капитан
днаиазҵааит: – Изтәыда ари аҽыуардын хәыҷы ссир?..
Аа?..
Амаҵуҩы дхьамԥшӡакәа ихазы дааҟәынд-ҟәындит
ачамаданқәа ахьԥиртлоз. Мақсим Мақсим-иԥа дгәааит;
датәазымбаз ижәҩа днас-насны ус иҳәеит: «Сара
суацәажәоит, сыхаара…»
– Аҽыуардын хәыҷы зтәыда ба?.. Сара саҳ итәуп…
– Уара уаҳ дазусҭада?
– Печорин…
– Ишԥа џьушьҭ? Ишԥа? Печорин ба?.. Ҳаи, анцәа
сызкәыхшоу!.. Уи ара Кавказ амаҵ имуӡози?..
– Дыҩнаҟааит Мақсим Мақсим-иԥа снапы ажәырқь­
ҳәа длахан. Илақәа иаразнак агәырӷьара аархылеит.
– Амаҵ иуан ҳәа сыҟоуп, уи иҿы аус зуеижьҭеи
рацәак ҵуам.
– Усоуп!.. Усоуп!.. Григори Алеқсандр-иԥа?.. Усами
иара ишихьӡу?.. Уара уаҳи сареи ҳаиҩызцәан, – нациҵеит
иара, ҩызак иеиԥш амаҵуҩы ижәҩахыр убас ирыӷәӷәан
дагьнасит, амаҵуҩы дахьгылаз даагарыгаҽеит…
– Иаасашәраӡа шәхаҵкы; шәысԥырхагоуп шәара, –
иҳәеит уи илахь ааимарџахәны.
– Еи сашьахеит!.. Иудыруама уара? Уара уаҳи сареи
даара ҳаиҩызцәа бзиан, џьарак ҳаицыҟан. Мшәан, иара
ихаҭа дабаҟоу?..
Амаҵуҩы иҳәеит, Печорин аполковник Н… иҿы уаххьа ифарц, насгьы уаха уа даанҿасрацы дшаагылаз.
– Ахәылбыҽха арахь дмааиӡари? – иҳәеит Мақсим
Мақсим-иԥа – мамзаргьы, уара сыхаара, иара иахь
акыр азы уцарацы уҟазар?.. Издыруада уцараны уҟазар,
Мақсим Мақсим-иԥа абра дыҟоуп ҳәа сызиаҳә; убас
иаҳәа… Нас иара идыруеит… Уаткак злоужәша ԥшьбаҟа
абаз усҭап…
Амаҵуҩы цәымыӷралашәа ибаны днаихәаԥшит ари
еиԥш агәыӷра хәыҷы ииҭаз азы, аха нас Мақсим Мақсимиԥа инапы ианиҵаз шынаигӡо ала агәрагара ҟаиҵеит.
– Уи уажәыҵәҟьа дыҩны даауеит!.. – иҳәеит Мақсим
Мақсим-иԥа дгәырӷьаӡаны: – Агәашә анҭыҵҟа сцашт, уа
сизыԥшрацы… Ҳаи! Шаҟа сгәы иалоузеи уи Н…и сареи
ҳахьзеибамдыруа.
Мақсим Мақсим-иԥа агәашә нҭыҵ асқам игылаз
дықәтәан дизыԥшуан, сара суаҭах ахь сцеит. Аиашами
иаҳҳәаша саргьы акыр сахыццакуа сҟалеит Печорин
иаара; штабс-капитан уи иӡбахәқәа злаиҳәаз ала, даара сгәы иақәшәаратәы иҟаз уаҩны дызбомызт, аха уи
иҟазшьақәак здаҟаӡам акәушәа сгәы иабеит. Сааҭк аҟара
ааҵхьаны еиԥш ҳамаҵ зуаз ахымхәа асамовар ахәарахәараҳәа ишуази ачаиники ааигеит.
– Мақсим Мақсим-иԥа, ачаи шәҭахӡами? – сыбжьы
наиқәсыргеит аԥенџьыр аҟнытәи.
– Даараӡа иҭабуп: изакәу сыздыруам, аха исҭахым.
– Ишԥашәымжәуеи! Ишәымбои, аамҭа кыр цахьеит,
ахьҭа ыҟоуп.
– Егьаурым, даараӡа иҭабуп…
– Ишышәҭаху! – сара сымацара ачаижәра салагеит. Жәа-минуҭк раҟара ҵхьаны сыҭаҳмада дааҩналеит:
«Уара уиашоуп: иаҳа еиӷьуп ачаи зжәыр, – ааи, акраамҭа
сыԥшын… Уи акыр ҵуеит уахь дцеижьҭеи, аха дзымааит,
иҟалап акы деиҵанархазар».
Ҵәыцак азна ачаи ырццакны иааижәын, ҽакы ажәра
мап ацәкны, дцан дырҩегьых агәашә ҭаларҭаҿы дтәеит
игәы измырҭынчуа: хымԥада иубартәы иҟан, аҭаҳмада
илахь шеиқәнаҵаз Печорин игәцарамкра иҟаиҵаз азы,
еиҳаракгьы уи сааҭк аԥхьа сара исеиҳәахьан, Печорини
иареи шеиҩызцәа бзиаз, агәрагаҵәҟьаны дыҟан, иара
ихьӡ шааиҳәалакь Печорин дыҩны даауеит ҳәа.
Аҵх акыр цахьан, иагьылашьцан, аԥенџьыр аасыртын Мақсим Мақсим-иԥа сиԥхьо салагеит, иагьиасҳәеит
ашьҭалара аамҭа ааит ҳәа; иара ихаԥыцқәа еихарӷәӷәа
акы ааиҟәынд-ҟәындит; сара дырҩегьых сиԥхьеит дааразы, аха аҭак ҟаимҵаӡеит.
Сара сшинел аасыкәыршаны адиван снықәиеит,
ацәашьы шакыз иааныжьны, сылацәа нҭааит, сҭынчӡа
сагьыцәазаарын, аҵх акыр цахьан еиԥш, Мақсим
Мақсим-иԥа сахьышьҭаз ауада дааҩналан симырҿыхар.
Иҭаҭынжәга астол инықәиршәын ауаҭах аҿы аладааҩада длеиҩеиуа, ауаџьаҟ дҭыхо далагеит, аҵыхәтәаны
днеин днышьҭалеит, аха акраамҭа деимҳәо, дкажьцәо,
днаҳәы-ааҳәуа дзыцәомызт…
– Издыруада акаҵақәа удыргәаҟуазар? – сиазҵааит
сара.
– Ааи, акаҵақәа… – иҟаиҵеит аҭак, игәаҵанӡа
даақәыԥсычҳан.
Адырҩаҽны шьыжьымҭанӡа сааҿыхеит; аха сара
саԥхьа иара дгылахьан, агәашә нҭыҵ аҟәардә аҿы
дыштәаз дызбеит Мақсим Мақсим-иԥа. «Сара акомендант иҟынӡа сцароуп, – иҳәеит иара, – издыруада Печорин даауазар сара сахь ауаҩы днашьҭы…»
Сара ибзиоуп ҳәа иасҳәеит. Уи аамҭазы иара убас
дыҩны иҿынеихеит, зынӡа дыҷкәынӡоушәаҵәҟьа, џьара
акала деиҵамхаӡакәа.
Ашьыжь шара ихааӡаҵәҟьа акәын ишыҟаз. Ахьтәы
ԥҭақәа ашьхақәа ирхатәан, дара урҭ ашьхақәа рхыхь даҽа
шьхақәак ыҟазшәа; агәашә нҭыҵ адәеиужь ду шьҭан;
уи аҵыхәан иҟаз абазар аҿы ауаа еилашыкьуа еилан,
избан акәзар, мҽышан: ауаԥсцәа рхәыҷқәа ршьапқәа
хырҟьаҟьа, ацха саранџь зҭаз рырҭмаҟқәа разқәынҵа
исықәҵәиашо игылан; сара урҭ срыҵаҟьеит. Урҭ раха
сымамызт, ауаҩы ҳалал штабс-капитан игәырҩақәа саргьы исгәырҩоушәа избо сҟалеит.
Абас жәабаҟа минуҭ аамҵыцкәа, адә аҵыхәан
даацәырҵит ҳаззыԥшыз ауаҩ. Уи аполковник Н-и иареи
еицааиуан… Ишааиуаз, асасааирҭаҿы ианааи, уа дааныжьны, бзиала ҳәа иаҳәаны аполковник абаахьы дгьежьит. Уи аминуҭ азы сара ҳамаҵ зуаз ахымхәа иаразнак
Мақсим Мақсим-иԥа иахь ддәықәысҵеит.
Печорин имаҵуҩы дааиԥылан иеиҳәеит, адәықә­
ларазы амаҭәақәа рырхиара уажәы ишалагоз; иашьчикк
аҭаҭын зҭаз Печорин инаиҭаны, уи иҟнытә адҵақәа иоуз
иманы иусахь дцеит. Уи иаҳ аҭаҭын днахан, ҩынтәҟа
дааҿырҳасын, агәашә егьырахьтәи аҭаларҭаҿы игылаз
аҟәардә днықәтәеит. Уажәшьҭа уи дзеиԥшраз ипатреҭ
ҭыхны дышәсырбароуп.
Иоура ишаанагара иҟан; иплан бзиан, иӡара ҭфа­
ҷеи ижәҩахыр ҭбаақәеи уаҩы агәра ихадырҵон аҭыԥ
ԥсахрақәа дзықәдыршәози, аџьабаақәеи, аҳауа еиҭак­
рақәеи злаӡоз, аҳҭнықалақь ԥсҭазаара бжьыс акәзаргьы,
аԥшатлакә гәырҩақәа ихысқәоз ракәзаргьы, зегьы зла­
ӡоз аиҿартәышьа еихаҟацара шимаз; ҵаҟа ҩ-ҳәынҵәрак
рыда еибар­кымкәа иҟаз акьаҿ ишәыз иааҵыԥшуаз,
ула хна­куа аҩнуҵҟатәи амаҭәа шкәакәақәа ауаҩ шьахә
иҟаз­шьа шимаз удырбон. Инапҭарԥақәа имӷаз иҟьашь­
ны излаҟаз ала уаҩ игәы иаанагаратәы иҟан, урҭ цас­
ҳәа иара иаристократтә нап хәыҷқәа рзы иӡахын ҳәа,
руа­кы анааимӷих уамашәа избеит, инапқәа убас­ҟак
ицәышҟҟараӡа ирыгны иахьыҟаз азы. Усҟак иԥшӡам­
кәа, даашьошәа акәын дышныҟәоз, аха сара игәасҭеит
данныҟәоз рацәак инапқәа шимҟьауаз – уи иунарбон
змаӡа зҵәахуа ауаҩы иҟазшьақәа шимаз. Амала сара
агәаҭарақәа иҟасҵоз рыла сгәы иаанаго ауп исҳәо,
уи хымԥада агәра умгар ҟалом ҳәа аӡәгьы иудысцалом. Асқам даннықәтәоз убас деизҟәҿы днықәтәеит,
изеиԥшразаалакгьы ибӷа баҩык алаӡамызшәа; здақәа
мыч кәарак рылам ауаҩ иеиԥш акәын дшааԥшуаз; абал
аҟынтә икара-ԥсараха иааз, ҩажәижәаба шықәса зхыҵуа
Бальзак икокетка1 лбамба ҟәардә татақәа дааԥсаха
дышрықәтәаз еиԥшҵәҟьа дтәан иаргьы. Аԥхьаӡа саны­
наихәаԥш, ҩажәеи хԥа шықәса реиҳа исҭартә дыҟамызт,
аха ашьҭахь иаҳа санихәаԥш, ҩажәи жәаба шықәса
исҭаргьы сҭаххеит. Иара даныччоз ахәыҷы ччашьа акәын
имаз. Ицәа акалашәа аԥҳәыс лцәа еиԥш иԥшқан; зхала
иҳәны иқәыз ихахәы шкәакәа ԥштәала, шьа зқәымыз,
ҭеиҭыԥш змаз илахь ибзарыбзаруа иарԥшӡон. Уи илахь
ибзиаҵәҟьаны унахәаԥшыр, аки-аки еихданы акҷырсҭа
шаныз убон, иҟалап урҭ акыҷырақәа иаҳа иубартәы
ианыԥшуазҭгьы иԥсыԥжәара аминуҭқәа раан, мамзаргьы
игәы акы ианамырҭынчуаз аамҭаз. Ихахәы шкәакәаны
ишыҟазгьы иԥаҵақәеи иџьымшь ахәқәеи еиқәаҵәан, –
уи иунарбоит ауаҩыжәла шыҟоу, зԥырцәқәеи зҵыхәеи
еиқәоу аҽыхәа еиԥш. Уи ипатреҭ аҭыхра салгаразы
ишәасҳәоит иԥынҵа хәыҷык ихашәшәаланы, ихаԥыцқәа
ҵҟәашааӡа илақәа аԥшьны ишыҟаз; илақәа рзыҳәан
даҽа ажәақәак сҳәароуп.
Иара даныччоз урҭ илақәа ччомызт, уи акы! Шәара
ишәымбаӡаци ус еиԥш аџьашьахә иалаҟоу џьоукыџьоукы ауаа?.. Ус иҟоу ауаҩы ма иҟазшьа бааԥсӡоуп, мамзаргьы инеиԥынкылан игәырҩо уаҩуп. Илаԥыџь лаҟәқәа
ирыҵыԥшны иааԥшуаз урҭ илақәа, атыҩша еиԥш ицырцыруан, ус ҳҳәар ҟалозар. Аха уи иԥсы иахылҟьоз ашоура ихәмаруаз ихҭашәара акәмызт изыхҟьоз: уи еиԥш
ацырцырра, ула хызкуа, ихьшәашәаӡа иҟоу аџыр еизада
ацырцыршьа иаҩызоуп; илаԥш усҟак анарха амамызт –
аха иҵарын, иагьыхьанҭан, зҵаара ҳаҭырдак ануаҳауа
еиԥш, угәы иасшаз узааннажьуан, иԥхамшьо лакҭак
акәушәаҵәҟьа иагьубарын, еизада цқьаны, иҭынчны
иааԥшуа иахьыҟаз акәымзар. Урҭ зегьы схаҿы изааиз,Ҩажәижәаба шықәса зхыҵуа Бальзак икокетка – «Ҩажәижәаба
шықә­са зхыҵуа аԥҳәыс» ҳәа, – хыс изманы Бальзак ииҩыз ароман
аҟны фырԥҳәызбас дарбоуп. Оноре Бальзак (1799–1850) францыз
шәҟәыҩ­ҩы дууп, реалиступ.

иара иԥсҭазаара атәы ԥыҭк ахьыздыруаз азы акәзаргьы
ҟалоит, иҟалоит даҽаӡәы сара сеиԥш акәымкәа зынӡа
даҽакала дыҟоушәа игәы иабаргьы; аха уи итәы сара
сҟнытә мацара ада даҽаӡәы ила иахьшәмаҳауа аҟнытә
ишәҭахха-ишәҭахымха ихашәҵароуп, абасоуп дшыҟоу
ҳәа сара ишәсырбаз исахьақәа. Аҵыхәтәанӡа ишәасҳәо
убри ауп, уи дуаҩ башаны дыҟамызт, насгьы, ҭауади
аамсҭеи рыҳәса мыцхәы изеилаҳауа ахаҿсахьа иман.
Аҽқәа наганы иҵаркхьан; рыхәда иахаз ахомуҭқәа
ирыдҳәалаз аҵәҵәақәа рыбжьы зны-зынла акка аархгон. Амаҵуҩы Печорин иҟны дааин, адәықәларада ус
ыҟамкәа зегьы шыхиаз азы ҩынтә адырра ииҭахьан, аха
Мақсим Мақсим-иԥа макьаназгьы дмаацызт. Насыԥшәа
Печорин хәыцрак дҭанагалан даман, Кавказ ашьха хаԥыц
иаҵәақәа дрыхәаԥшуан, амҩа ақәлара усҟак дахыццакуам уҳәаратәы дыҟан. Снеит сара иара иҿы.
– Даҽа ԥыҭраамҭак шәзааԥшуазар, – сҳәеит сара, –
шәара шәгәы иахәаша анкьатәи шәҩызак дыжәбарцы
шәыҟоуп…
– Ҳаи, ииашоуп! – ирласны аҭак ҟаиҵеит иара. –
Иацы исарҳәеит, нас дабаҟоушь иара?
Сара санаахьаҳә, сыԥшызар, адәы аҵыхәантәи
Мақсим Мақсим-иԥа ишилшоз ала дыҩны даауан… Минуҭқәак рыла даҳзааигәаӡаны дааит: иԥсы
ихәлаханы еергьҳәа илеиҩеигон; аԥхӡбаа иҿашы
дыҟан; ихахәышла ихылԥа иаҵыҳәҳәоз, ибааӡажжыраӡа
илахь аԥхьа иадҷаблан иакын; ишьамхқәа ҵысуан… Уи
иҭаххеит Печорин ихәда инапы акәиршарц, Печорин
даазгәырӷьашәа, аха акыр даахьшәашәаны, иара иахь
инапы наирххеит. Штабс-капитан минуҭк аҟара даашанхеит, аха ашьҭахь ашырҳәа иҩнапык рыла инапы ааникылт: уи макьана дызцәажәо дыҟамызт.
– Шаҟа суеигәырӷьазеи, Мақсим Мақсим-иԥа! Нас
ушԥаҟоу угәабзиара? – иҳәеит Печорин.
– Аа… уара?.. шәара?.. – Дааҟәындшәындит аҭаҳмада, илагәы алаӷырӡ хыҵәало… – Шаҟа шықәса… Шаҟа
мшы… Иабанӡа?
– Аџьамтәылаҟа сцоит – нас наҟ…
– Абыржәыҵәҟьоу?.. Шәаангыл ԥыҭраамҭак, акырӡа
иаԥсоу!.. Абыржәыҵәҟьа ҳаиԥырҵуану?.. Шаҟа ҵуазеи
ҳаибамбеижьҭеи…
– Уажәшьҭа исаамҭоуп, сдәықәлароуп, Мақсим
Мақсим-иԥа, – иҟаиҵеит аҭак.
– Анцәа сызшаз, анцәа! Шәзырццакуазеи?
Сара убасҟак шәасҳәарцы сҭахын шәара… Убасҟак
сшәызҵаарацы…Изакәызеи? Аусура
шәаҟәыҵма?..
Ишԥа? Шәызҿузеи?..
– Сгәы ҿыӷьуеит! – аҭак ҟаиҵеит Печорин
дааԥышәырччан.

Ишәгәалашәома
абааҿы
ҳанеицыҟазтәи
ҳабзазара?..
Ашәарыцаразы
заҟа
ҭыԥ
бзиаз!..
Мшәан, шәара ашәарыцаразы цәгьала шәыҟан…
Дышәгәалашәома Бела?
Печорин хәыҷык даацәышхан наҟ дынхьаҳәит…
– Ааи, дысгәалашәоит! – иҳәеит, уи аминуҭ азы мчыла дааҿырҳасуа…
Мақсим Мақсим-иԥа диҳәо далагеит даҽа ҩбаҟа
сааҭ даангыларцы. «Ибзиаҵәҟьаны акреицаҳфап, –
иҳәеит иара: – Сара ҩ-бнакәтык сымоуп; кахьеҭиатәҩы ара зынӡаск изаманоуп… Қырҭтәылан еиԥш акәӡам,
иаҳа еиӷьуп асорт. Ҳаицәажәап… Шәара исашәҳәап
Петербургтәи шәыԥсҭазаара шымҩаԥыжәгоз… аа?..
– Аиашазы, сара иусҳәо акымзаракгьы сымаӡам,
Мақсим Мақсим-иԥа… Уеизгьы абзиаразы, сара
уажәшьҭа исаамҭоуп… Сыццакуеит… Даараӡа иҭабуп
сахьы­шәхамышҭыз... ҳәа, – нациҵан Мақсим Мақсимиԥа инапы ааникылеит.
Аҭаҳмада иџьымшьқәа ааимаирџахәт… Уи илахь
еиқәын, акыргьы дгәаан дыҟан, амала иҵәахырц даҿын
акәымзар. «Сахьыухамышҭыз! – дааҟәындшәындит
иара, – сара акгьы схамышҭӡеит… Ибзиоуп нас,
анцәа дшәыцуп!.. Сара ус акәӡамызт шәареи сареи
ҳаиқәшәарацы шысҭахыз…»
– Иазхоуп, иазхоуп! – иҳәан Печорин ҩызаҵас
дааигәыҵаҳәҳәаны: – Сара анкьа иубахьаз сакәӡам…
Ишԥааури?.. Зегьы мҩакы-мҩакы рымоуп… Издыруада дырҩегьых ҳаибабахыр, аха уи анцәа идыруеит!..
– уи шиҳәоз аҽыуардын дақәтәахьан, ақәычер аҽқәа
рыӷәрақәа ааирхеит ддәықәларцы.
– Уаангыл, уаангыл! – наиқәҿиҭит уи, Мақсим
Мақсим-иԥа аҽыуардын ашә аанкыланы: – Зынӡаск
исхамышҭхьаз…
Григори
Алеқсандр-иԥа,
шәара
шәқьаадқәак сара исыдхалан исымоуп… Сахьцалакгьы исыманы сдәықәуп… Издыруада Қырҭтәылан
џьара шәызбозар ҳәа сгәы иаанагон, аха абар анцәа
ҳахьеиқәиршәаз… Урҭ сара ирзызуазеи?..
– Иуҭаххалакгьы рзыҟаҵа! – иҟаиҵеит Печорин
аҭак. – Абзиаразы..
– Нас шәара Џьамтәылаҟа шәцоит акәу?..
Шәанбахынҳәуеи?.. – Печорин ишьҭаҿиҭуан Мақсим
Мақсим-иԥа…
Аҽыуардын хара ицахьан, аха Печорин инапқәа рыла
адырга иҟаиҵаз иаанагон: иҟалап сыхнымҳәӡаргьы!
Схынҳәрагьы заҭахыузеи!.. ҳәа.
Аҽыуардын ицоз аҵәҵәа шьҭыбжьгьы, ашьанҵара
мҩа изнылан инеиуаз агьежь шьҭыбжьгьы мгоижьҭеи
акрааҵхьан, аха аҭаҳмада рыцҳа иԥштәы ихыгга иҭыԥ
аҿы дгылан хәыцра дуӡӡак дамҽхакны.
–Аиеи,– иҳәеит иара аҵыхәтәаны, уиаҟара игәы ишалсыз иныԥшырцы иҭахӡамкәа, илаԥыџьқәа зны-зынла
илаӷырӡ цәыкәбарқәа нархьыжжуа, – ҳәарас иаҭахыузеи,
ҳара ҳаиҩызцәан, аха уажәтәи аамҭазы аҩызара
закәызеи!.. Илихуазеи уи сара сеиԥш иҟоу? Сара сбеиам,
чын сымам, насгьы қәрала зынӡак ҳаиқәна­гаӡам… Иубо222

ма дышфрантхаз дырҩегь Петербург даннеи… Закәытә
ҽыуардынузеи!.. Шаҟа амаҭәа рацәа ақәузеи!.. Имаҵуҩгьы
убас дԥагьоуп!.. – арҭ ажәақәа дахыччаны ауп ишиҳәаз. –
Ишсашәҳәара, – даҿын иара сара сахь дааԥшны: – Убри
азы шәгәы ишԥаанагои шәара?.. Изакәытә аҩсҭаароузеи
убри уажәы Џьамтәылаҟа дказцо?.. Иччархәуп, анцәа
иныс, иччархәуп!.. Уи сара есқьынагьы издыруан, аԥша
иақәтәоу аӡәы иакәны, узықәгәыӷша иакәны дшыҟамыз…
Амала сгәы далоуп акгьы иалаҳәаӡамкәа иԥсҭазаара дахьалго… Аха ҵаны уаҳа ҟалашьа амам!.. Сара есқьынагьы
исҳәон зжәытә ҩызцәа зхазыршҭуа ауаҩы қьар шилам!..
– Уи аамҭазы наҟ даахьаҳәын, игәыԥжәара иҵәахразы
иҽыуардын ахьгылаз ашҟа иҿынеихеит, аҽыуардын
агьежьқәа дрыхәаԥшуазшәа, аха уажәы-уажәы аҽырҳәа
илагәы алаӷырӡ ныхҭәалон.
– Мақсим Мақсим-иԥа, – сҳәеит сара иара снеидгыланы, – изакәытә қьаадқәоузеи Печорин ишәзынижьқәаз
шәара?
– Анцәа идыруеит изакәу! Напҩымҭақәоуп…
– Ирылышәхрац шәгәы иҭоузеи урҭ шәара?
– Изакәызеи? Урҭ апатронақәа реиҵаҵага рылысхуеит.
–Иаҳа еиӷьуп сара исышәҭ.
Уамашәа ибаны даасыхәаԥшит, нас ихаԥыцқәа
ааихарӷәӷәаны, ичамадан аҿы днеин аимдара далагеит;
тетрадк ааҭиган, дгәааны иршәны ҵаҟа инкаиршәит;
нас даҽакы, ахԥатәи, ажәабатәи, убас аԥхьатәи атетрад
еиԥш зегьы нкаиԥсеит: уи игәыԥжәара ахәыҷы гәаашьа
асахьа акәын иамаз, сара ччархәысгьы искит, аха сгәы
даарыцҳанашьеит…
– Абар урҭ зегьы, – иҳәеит иара: – Иудысныҳәалоит
акашәарах иубаз…
– Иҟалома нас сара урҭ исҭахыу рзыҟасҵарц?
– Ишәҭахызар агазеҭгьы ианышәҵа. Уи сара сусс
иалоузеи!.. Иареи сареи ҳаиҩызцәоума, мамзар дсыуоу223

ма?.. Иашоуп, иареи сареи акраамҭа џьарак ҳаицыҟан…
Аха уи иеиԥш егьаҩи сареи ҳаицынхахьеит…
Ақьаадқәа абӷьааҳәа иаашьҭыхны исыманы сцеит,
аштабс-капитан дахьхәырҳәа сшәаны. Дук мырҵыкәа
иааин иҳарҳәеит, сааҭк ала ҳазго амҩа иқәларан иҟоуп
ҳәа. Ҳамаҭәақәа еизыркрацы ирыдысҵеит. Схылԥа
ахаҵара сшаҿыз штбас-капитан ауаҭах дааҩналеит; уи
амҩа ақәлара иҽазикуашәа дыҟаӡамызт; уахьихәаԥшуаз
мчымхарак дақәшәазшәа акәын дшыҟаз.
– Шәара, Мақсим Мақсим-иԥа, шәымцаӡои мшәан?
– Мап.
– Избанузеи уи?
– Сара акомендант макьана дсымбацт, уи казен
маҭәақәак исҭараны сыҟоуп…
– Мшәан, уи иҿы шәыҟамзи шәара?
– Сыҟан ааи, – иҳәеит иԥсы игәы икылахо… – Аха
усҟан аҩны дыҟамызт… Сзизымԥшит.
Уи деилыскааит сара: аҭаҳмада рыцҳа иҟалап иԥсы
ахьынӡаҭаз убри аҽны заҵәык ада имаҵура кажьны
ихатәы уск азы дымныҟәацызҭгьы, шәҟәы бызшәала
иаҳҳәозар, – аха уи аҽынгьы заҟа лыԥхала изныҟәазеи!
– Даараӡа сгәы иалсит, – сҳәеит сара, – сгәы иалоуп,
Мақсим Мақсим-иԥа, аҿҳәара ааиаанӡа ҳахьеиԥырҵуа азы.
– Ҳара аҵара змам аҭаҳмадацәа шәара ҳазла­
шәаԥхныҩлозеи!.. Шәара аҿар хымкыхқәа, ҭауади
аамсҭеи, аԥагьақәа: Ачерқьезцәа рхымҩасқәа анаҳхоу,
ара шәыҟанаҵы ус цәгьам-бзиам анахьгьы-арахьгьы…
Уашьҭан зны ҳанеиқәшәалакь, уи ҳара ҳашьа иеиԥш
иҟоу инапымхрагьы шәацәыԥхашьо шәҟалоит…
– Мақсим Мақсим-иԥа, уи еиԥш соуҳәартәы вба сымам сара.
– Иашоуп, издыруеит, аха уи ажәаҟынтә исҳәоит;
амала ишәыдысныҳәалоит анасыԥ бзиеи амҩа
гәырӷьахәи.
Ҳара ҳаиԥырҵит акыр ҳаицәыхьшәашәаны. Мақсим
Мақсим-иԥа ауаҩ-қьиа, иуаҩхжәоу, иаӷьҩу штабскапитанны дҟалеит. Изыхҟьазеи уи? Изыхҟьаз уи ауп,
Мақсим Мақсим-иԥа Печорин ихәда инапы аакәыршаны
дгәыдикыларцы ианақәик, Печорин, игәнымыҩрала
ихьу, ҽакы изнауу здыруада, инапы имихразы инеирххеит! Лахьеиқәҵагоуп, арԥызба иреиӷьу игәыӷрақәеи
ихәыцрақәеи шицәыӡыз анубалакь; аус-ҳәысқәеи ауа­
ҩытәыҩсатә цәалашәареи дызлыԥшны иибоз агәил
ԥшҭәалатә ԥарда иблаԥхьа ишиԥыршәаз анубалакь,
иара урҭ ажәытә дзырҟьалақәоз ԥсахны, уеизгьы
иаиҩихран иҟоу, аха иаҳа хаара зҵоу аҿатәрахь диасразы агәыӷрақәа шыҟоугьы урҭ лахьеиқәҵарангьы
ианизыҟалалакь… Нас Мақсим Мақсим-иԥа ишықәс
иҭагалоу урҭ злеиԥсахрызеи? Ишигәамԥхаӡо игәы иаҳаиаҳа ихаҳәхоит, иԥсгьы амчра цоит…
Сара схала сцеит.
АԤХЬАЖӘА

Печорин ижурнал
Аакьыскьа сара исаҳаит, Печорин Џьамтәылантәи
дхынҳәны дшаауаз, дыԥсит ҳәа. Исаҳаз сара даара
саргәырӷьеит: уи сара иснаҭоит арҭ анапҩымҭақәа
ркьыԥхьра азин, иҟалаз схы иагьархәаны сара сыхьӡ
атәым усумҭа аҵаҩра. Анцәа сиҳәоит аԥхьацәа гәыбӷан
сырымҭарацы абри еиԥш егьсхарамкәа аиакәым
иҟасҵаз азы!
Уажәшьҭа сара исуалуп исҳәарц ианакәызаалакгьы
исзымдырӡоз ауаҩы игәы иҭаҵәахыз имаӡакәа ажә­
лар идсырдыррацы зысҭаххаз. Ибзиан сара иара сиҩы­
зан сыҟазар: аҩыза иаша игызмалратә ҭынчымра
дызусҭзаалакь изы еилкаауп, аха сара сыԥсҭазаараҿы
знызаҵәык акәын иара данызбахьаз амҩаду аҟны;
убри аҟнытәгьы исылшом иара агәҭак цәымӷра
идсыԥхьаӡаларц, аиҩызара каҷҷа аҽаҵарӡыҭны аԥсра
заҵәык, ма агәахәа маҭәахәы арыцҳара ззыԥшу, нас
агәынамӡареи, абжьареи, ахыччареи, арыцҳашьареи
рыла иҭәны икырцхха ихы иақәԥыххаахарц.
Арҭ ашәҟәы анҵарақәа срыԥхьо сеиҭарыԥхьо сахьа­
ҿыз сара ихасҵеит, рыцҳашьарада зхатә ԥсыҽрақәеи
зымҽеирақәеи адәахьы иаазырԥшуаз ари ауаҩ игәыкԥсыкра. Ауаҩы иԥсы аҭоурых, ԥсы башак акәзаргьы,
еиҳа уазҿлымҳанатәуеит, иагьхәарҭоуп, ажәлар еизак
рҭоурых аҵкыс, еиҳаракгьы, иара ишәхьоу хшыҩны ахатә
хылаԥшра иахылҿиаауазар, аҽалархәра, ма аџьашьатәра
гәаԥхара аҭара иазкны иҩымзар. Руссо игәҭыхажәа1 иара
иҩызцәа дахьырзаԥхьаз грас имоуп.
Убас машәыршәа ажурнал аҟнытәи иаасым­
ԥыхьашәаз ацыԥҵәахақәа хәарҭарак рылоуп сҳәан,
ис­кьыԥ­хьит. Ахатәы хьыӡқәа зегьы сыԥсахит, аха
урҭ, зыӡбахә ара иаҳәо, иҟалап дара шракәу рдырыр,
иҟалап ацәгьарақәа ируқәаз рзыҳәан ахырқьиагақәагьы
рыԥшаар шьҭа араатәи аԥсабараҿы ауаҩы уажәраанӡа
ахарақәа ззидырҵоз рзы: ҳарҭ енагь зтәы аадыруа
ианаҳажьуеит.
Сара ари ашәҟәы аҿы ианысҵаз, Печорин Кавказ
даныҟаз атәы заҵәык ауп; снапаҿы иаанхеит дырҩегьых
тетрад жәпа дук, иара иԥсҭазаара зегьы атәы ахьиҳәо
зну. Уигьы зны ицәырҵышт аӡбарҭа лашара ашҟа, аха
даараӡа акрызҵазкуа усқәак рҟнытә шьҭа сара исылшом
уи аҭакԥхықәра ахадҵара.
Иҟалап, ԥхьаҩцәақәак ирҭаххар ирдыррацы, Печорин иҟазшьа азыҳәан сара сгәы иаанаго? – сара ҭакс
иҟасҵо, – абри ашәҟәы ахы ауп «Мшәан уи тәамбашақә
хырччароуп!» – рҳәоит дара. Исыздыруам.
Жан-Жак Руссо (1712–1778) – афранцыз шәҟәыҩҩы, афилософ
иажәаԥшьа, иара ибиографиаҟны иҟоуп.
I
Таман
Таман – Урыстәылан агаҿатәи ақалақьқәа иҟоу зегьы иреицәоу қалақь хәыҷуп. Сара уа аԥсык аасыгхеит
амла саганы сыԥсырц, убри ахыхьгьы аӡы садыршьырц
егьаарыгымхеит. Сара снеит аидара зқәыз аҽыуардын
ала, аҵх акыр цахьан еиԥш. Аиамшьчик х-ҽык зҵакыз
аҽыуардын ааԥса ааникылт, уахьналало игылоу ахаҳәтә
ҩны заҵә агәашә аҟны. Аҟарул, Амшын еиқәатә казақ,
аҵәҵәабжьы иаҳан, дцәамхьаха бжьы цәыршәагала
ааҿиҭит: «Дызусҭада иаауа?» Идәылҵит ауриадники
адесиатники. Сара урҭ ирасҳәеит сышфицарыз, аказен
ус азы еибашьуа аотриад ахь сышцоз, иагьрыдысҵеит
аказен уада сырҭарц. Жәаҩык рхы ҳара ақалақь
ҳалеигалт. Ҳахьнеилакгьы – акгьы ҭацәымызт. Хьҭан,
сара хаха смыцәацызт, сгәаҟны сыҟан, агәаарагьы салагеит. «Иахьакәзаалак џьара сга, абрагьҩы! Аџьныш иахь
акәзаргьы, аҭыԥ сықәҵа!» – снеиҵаҳәҳәеит сара. «Иҟоуп
даҽа уаҭахк, – жәаҩык рхы ихәда быӷуа исаҭеикуан: – Аха
шәара шәхаҵкы ишәгәаԥхарым акәымзар; уа ицқьам!»
– аҵыхәтәаны ажәа ииҳәаз уиаҟара сазымхәыцкәа
ԥхьаҟа дцаларц наидсҵеит. Иҳәынҵәаха иҟаз амҩа
цәыҵахақәа ҳарнылан ҳахьцоз аганқәа рахь снаԥшны
избон, еилаҟәҿы ишьҭаз аандажәқәа; акыр ҳныҟәахьан
еиԥш ҳнеит амшын ахықә аҿыҵәҟьа игылаз, усҟак идумыз ԥацхак аҿы.
Амзаҭәы рықәԥхон сара сынхарҭа ҿыц аисыртә
хыби адаҟьа шкәакәақәеи; ашҭаҿы иҵкьыҿӡа, хаҳәла
иҭахкааны игылан иара аҵкыс инеиҵаз, еиҳагьы зхы­
ҵуаз даҽа қәацәкгьы. Ахықәҵәҟьа иҿыбгараны илашь­
ҭын амшын ахь, иара аҭӡамц иладырххылан, ҵаҟа амшын
цәыиаҵәа ааиқәтәарак амамкәан ицәқәырԥон. Амза
ашьшьыҳәа иахәаԥшуан иҭынчмыз, аха иара иатәнатәыз
аԥсабара, саргьы агаҿа акыр иацәыхараны нахьхьи џьара
иара амза алашара иалызбаауан, зыԥра еиқәаҵәақәа
мҵысуа абызкаҭаҳара еиԥш иҟаны жәҩангәеивҵара
иавҵубаауаз ҩ-ӷбакы. «Аӷбақәа асқьалаҟны иҟоуп, –
уаҵәы Гьеленџьыҟа сдәықәлап» – насхәыцит сара.
Сара сҿы аденшьчик иусқәа алинеитә казақ
инеигӡон. Ачамадан ақәхны аҽыуардынхьча доушьҭ
ҳәа уи инаиаҳәаны, сара аԥшәма сиԥхьеит – аха
бжьы гом; ашә сасит – бжьы гом… изакәызеи ари?
Аҵыхәтәанӡа, жәиԥшьҟа шықәса зхыҵуаз хәҷык ашә
аԥхьа даацәыҵыҵит.
«Дабаҟоу аԥшәма?» «Дыҟам.» «Ишԥа? зынӡак дыҟам­
кәану?» «Ааи, зынӡа.» «Аԥшәмаԥҳәыс?» «Ақыҭахь дцеит.» Нас ашә сзаазыртуада?» – сҳәеит сара, ашә шьапыла
сагьнагәҭасны. Ашә иара ахала иаатит; аҭӡы ацәаак фҩы
ааҩнҟьеит. Сара атыҩшатә сԥычка аарлашаны ахәыҷы
иԥынҵа инадыскылт: уи ҩ-бла шкәакәак иаархыҷҷалт.
Иара зынӡа длашәын аханатәгьы. Иара саԥхьа дгылан,
иҽмырҵысуа, саргьы ихы-иҿы еиҿкаашьа ахәаԥшра салагеит. Изӡом, алашәцәеи, аҳәиҳәикцәеи, адагәақәеи,
аҿаҳацәеи, ашьапыхҵәақәеи, анапыхҵәақәеи, аџьыҟә­
цәеи уҳәа рзы агәнымаалара шсымоу. Сара игәасҭахьеит,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 13
  • Büleklär
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3291
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3332
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2263
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3319
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2075
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3284
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2224
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3369
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4211
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3601
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3419
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3454
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2165
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2152
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3443
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3513
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1998
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3509
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2092
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 656
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 488
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.