Latin

Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 07

Süzlärneñ gomumi sanı 3601
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
А п а р а ш и у т и с т. Избоит:
А ф и ц е р. Аштаб аброуп иахьыҟоу.
А п а р а ш и у т и с т. Уаҩы дызланеиуазеи?
А ф и ц е р. Еиҳа еиӷьуп аҩадахьтәи амҩахәасҭала,
аладахьы аҳабла убома? Уброуп Ар ҟаԥшь рсалдаҭқәагьы
ахьгылоу. Урҭ зегьы џьаракоуп аӡы ахьаарго. Ӡыхь
заҵәык ауп ирымоу. (Аҟарул иахь.) Иноугӡама иуасҳәаз?..
А ҟ а р у л. Инасыгӡеит ухаҵкы афицер.
А ф и ц е р. Изаманоуп. Урҭ ашьыжь ачеи аныр­жәлакь
ашьҭахь ачкар зфаз акәҷар реиԥш еилаҳап. Урҭ рзы угәы
рҭынч уажәшьҭа.
А п а р а ш и у т и с т. Ахәшә ашәҭама? (Ицәы­мыӷ­ханы
дшаҵәы-шаҵәуа.) Ианбашәҭеи?
А ҟ а р у л. Уаха.
А п а р а ш и у т и с т. Уа ақыҭауаа нхозар урҭ ннамырҵәои…
А ф и ц е р. Уи уадаҩым, ирымжәааит нас.
А п а р а ш и у т и с т. Ус ауп аха ахәшә… (Иҽааԥсахны.)
Ахи ахәшәи рскладқәа…
А ф и ц е р. Абар урҭгьы ахьыҟоу. Уаха ҩ-ӷбак рызна
ӡхыргеит. Абри ауп уаха ҳҽыззаҳкыша. Иҟаҳҵалакгьы
иԥаажәароуп.
А ҟ а р у л. Ҳаццакып, мамзар, ара хәыҷык ишәар­
ҭоуп, иҟалоит аӡәы дҳахҭыгәлар. Ақыҭсовет ахантәаҩы
уажә­­раанӡа ара дыҟан. Издыруада деиҭаахыр, уаҩы
мыж­доуп уи.
А ф и ц е р. Уиаҟара уицәымшәан. Ари абжьарак
иҽкынҵаҵәҟьаны дҳашьҭоуп, аха акагьы илымшеит
акәымзар. Дабаҟоушь иара уажәы? Иҟалап шьоукы има,
аӡаӡабаа ихьтата, жәырҭк дахо дылазар, ҳаизыԥшаауа
џьышьа. Усҟак гәырҩас иҟоумҵан, уи уажәшьҭа ҳнапаҿы
дыҟоуп. Дук мырҵыкәа ҳаиқәшәашт, усҟан иԥибашәап,
ҳхаҵарақәа зеиԥшроу? (Аҟарул иахь.) Ишсоуҳәара,
ухаҵкы, дабаҟаларишь уи шәқыҭсовет ахантәаҩы уажәы?
А п а р а ш и у т и с т (афицер аҟарул иахь данын­
хьаԥшлак иџьыба ашырҳәа абомба ааҭԥааны). Шәын­
сырҵәеит! Шәымҵысын, ақәџьмақәа!
Дыркрацы ижәлоит.

Шәеиҭамҵын, абгалаџқәа, мамзар шәаргьы шәынсырҵәоит, сыхгьы! Шәмааин сааигәа.
А қ ы ҭ с о в е т а х а н т ә а ҩ ы (амилиционер диманы
даацәыр­ҵуеит). Шәнапқәа шәырҩах! Абар сар­гьы сахьы­
ҟоу! Ишьҭашәҵ шәабџьарқәа!
Зегь баан­даҩыртәуеит.

А п а р а ш и у т и с т (ақыҭсовет ахантәаҩы иахь).
Аштаб ахь ирласны адырра ҟаҵатәуп, аӡы ахәшә амоуп.
А қ ы ҭ с о в е т а х а н т ә а ҩ ы. Ишԥа? Аӡы ахәшә
арҭану?
(Иҭкааны
днарыхәаԥшны.)
Ахәымгақәа!
Шәҳаԥыз иҟашәҵаз аусқәа рҭак аҟаҵаразы!
Аԥарда леиуеит

ХЬЫМЦА

Инагӡам ажәабжь
«…Уара иукәырбанхаша уаҳәшьа! Издыруеит, удыр­
гәа­ҟышт ари ашәҟәы иузанысҵаз ажәабжьқәа. Аха
уи иамыр­гәаҟуа ҳәа уаҩы ҳаҟаӡам. Еиҳарак сани саби
угәхьааргоит цәгьала. Сан еснагь лажәа иалоуп: «С-Махаз
даанӡа Хьымца инапаҿы ԥсырҭас анцәа исумҭан» –
ҳәа. Уахынла бжеиҳан дыцәаӡом, дықәтәаны аҵәы­уара
даҿуп. Сара сҵәыуарц сҭахӡам, аха сан лгәы аалха­
сыршҭрацы слацәажәо са­на­лагалак, исыхьуа сыз­дырам,
саргьы ауеимадаҳәа инеи­масҭәоит. Иахагьы сани са­реи
инеимда-ааимдо ҳақәтәаны ҳшылаӷырӡышуаз ус ишеит.
Саб иакәын ибаҩ хьаақәа рыдагьы, уажәы
даазқәылаз игәы дахашшаауа далагеит, ари абжьаракгьы
дҽеим. Шәзыцәшәозеи, Махаз дҳамами ҳәа рабжьара
саҿуп, аха рыла-рҿы акы або иҟам. Есымша ҭыӡшәоуп,
гәырҩроуп. Зны-зынла саб Хьымца иҭыӡшәа аҳәара
даналагалакь илаӷырӡқәа аахажжыло аҟынӡа днеиуеит.
Уажәшьҭа исыздыруам иҟасҵаша. Сызкәырбану, Махаз!
Сани саби шәҟәык рызҩы, уи сырзаԥхьап, издыруада
ргәы рханаршҭыр. Сара ашәҟәы шыузызҩыз Хьымца
ианеилирга, иудыруазааит џьалцәгьа шсымоу.
Иҵегь зҩрацы сҭахын, аха сшәоит, Хьымца сақәикыр
цәгьароуп, убри аҟынтә бзеила, игәыдыскылоит уҩблақәа. Изҩуа, бзиа узбо уаҳәшьа Таниа».
Ашәҟәы илҩыз аарҽны, аконверт инҭаҵаны, хыхь
адрес нақәылҩит.
Таниа дхәыцуа акраамҭа дтәан, лыла ҭаа лаԥхьа
иқәгы­лаз Махаз ипатреҭ дахәаԥшуа. Ара Махаз, аԥсҭа­
заараҿы дшыҟаҵәҟьоу еиԥш дычча-хәмаруа акәын
иԥат­реҭгьы ҭыхны ишыҟаз. Абар уажәы даач­чоит
уҳәа­рын. Таниа иаалгәала­шәеит зны-зынла ма­шәыр­
шәа лажәа анхәанчалак иаразнак гәыҭкаала ды­шыл­
хыччалоз. Акраамҭа икны дахәаԥшуан, нас иҩ­блак­
гьы аагәыдылкылан, иаалгәыҵалҳәҳәеит, лыла­қәа
еиқәыԥ­са, дахьтәаз лышьҭахь ала Махаз дааҩналаны,
уажәымзар уажәы, – дааирчыхәчыхәрашәа бауа. Ус уи
ахәыцра даманы аҿынанахеит ихааӡа. Ашьҭыбжьқәа
аагеит. Шьоукы акәасқьа амардуан ишаакыдлаз мҩашьа­
хуа. Таниа аҭҳарцәҳәа дҩагылан, илкыз апатреҭ астол
инықәҵан ашә днылаххит. Наҟ-ааҟ лаб Кәакәана ҩыџьа
иҵагыланы дҩаргон.
– Абра абарҵаны сықәшәыриа иаҳа ихьшәашәароуп,
аԥша асуеит, – иҳәеит Кәакәана дрыманы абарҵа
ианаахала.
Таниа дааӷьаҵәыӷьаҵәын, иааргоз лаб днеи­гәыд­
хахалеит, – иухьзеи, иухьзеи саб? – лҳәан.
– Акагьы, ишәарҭоу акагьы ыҟам, гәабанки хчыки
наизықәҵа! – иҳәеит Кәакәана иҵагылаз руаӡәы, Мациԥа Хапара. Кәакәана иԥҳәыс Ҭаџьгәагәагьы ама­
ҵурҭаҿы акрыура иаҿыз, арҭ рыбжьы аазаҳаз лыхьурӡы
ашыла нҭаԥсаны аура дызҿыз лымҳабысҭа уа ишалаз,
акәасқьахь лҿаалхеит дааццакны.
Шоуран. Аҽынтәи амш еиԥшҵәҟьа акәын аҵхгьы
шыҟаз. Абаажә ахәы амза игьагьаӡа иҩавҵыҵуазгьы ала
ҭааӡа абарҵа иааҵаԥхон. Ҭынчроуп. Иҟам ааигәа-сигәа
шьҭыбжьы.
Кәакәана ихы ҳаракны инкыдиҵан, инапқәа ихы
ашьҭахь инаҵеиҵан, амза иҩеиуаз дазыԥшуан, илақәа
кыдхаланы. Ара дахьнықәиаз иаҳа иԥсы ааигеит, хәыҷыхәыҷла игәы ҿкааны изкуазгьы иааунажьит.
– Иуасымҳәаз угәы бзиам, аҩны уҽаанкыл ҳәа.
Зегь уара иуусуп, – лҳәеит Ҭаџьгәагәа лхаҵа иаҳа иԥсы
илалазшәа анылба.
– Ишԥеиури, инапала ииааӡаз игәы рзыбылуеит,
џьара ак рыхьыр ҳәа дшәоит, – иҳәеит Хапара, абыркьыл
зыбӷа адҵаны, Кәакәана иахь иааԥшуа итәаз.
– Ихы агәра игом – инацылҵеит Таниа акаруаҭ ахы
лмашьхәылҵқәа ықәргыланы лаб диҿаԥшуа дахьгылаз.
– Иауазеи, зегьы шәисны дышәкит, акы ааила­
кьакьазар дыбзиахап, ауаҩы моу абна илоу ашәарахгьы
чмазаҩхоит, – иҳәеит Маҳаид, Таниа дналҿаԥшуа.
– Нанхеит, Маҳаид, хәыҷык зхы гәазымҭо дубахьо­
ма? Имч ԥишәарц даҿуп. Уара иагьа уҳәаргьы иара
иҟаиҵац ҟаиҵоит. Гәырҩас зегьы иара имоуп, – лҳәеит
Ҭаџьгәагәа, лгәы аанырханы.
– Бхаҵа даара бицәшәозаап Ҭаџьгәагәа, бымшәан
егьихьуам! – даалахәмарт Хапара.
– Сицәшәара акәым аха, ас убахьоума, – лҳәеит
Ҭаџьгәагәа лажәа ааҭааны.
– Еҳ сабиц! Зегь башоуп… башоуп… – даақәыԥсыч­
ҳаит Кәакәана игәы аҵанӡа, иԥсы хьанҭаха.
– Иауазеи Кәакәана, угәы каужьӡеит, умшәан, акы
ааулакьакьазар убзиахап!
– Иаҳҳәеит ҳәа, ус убахьоу, ибашоуп закәызеи?
– Иухьзеи?.. ушәаӡеит! – иҳәеит Хапара Кәакәана
иахь ихы нарханы.
– Башоуп… Башоуп Хапара! – иҳәеит Кәакәана,
дҩеи­ханы ахчы дынкыдиалан икәшаны итәази игылази
даарылаԥшуа – аԥсра бзиа уи қьафуп, ихәшоуп. Уи
са сацәшәаӡом. Сзыцәшәо даҽакуп. Сымԥсыр ҳәа.
Ишыуҳәара, уԥсаанӡа угәаҟлар иухьыз ауаҩы изымдырӡо
уԥсыри иаҳа еиӷьузеи? Сгәы иаанагоит аҵыхәтәаны
исҳәаз еиҳа еиӷьуп ҳәа, иахыуҳәаауазеи уара Маҳаид?
– Иахыуҳәаауазеи-ба? Уагьымгәаҟуазар, уагьым­
ԥсуазар убри иаҳа еиӷьны исыԥхьаӡоит, – даахыхәмарит
Маҳаид.
– Агаӡажә, «аҵәгьы мблыр, акәацгьы ӡыр» ҳәоуп
иуҳәо. Аха сара уамашәа избо, Кәакәана ус уҟаӡамызт,
угәы кыдзыргылазеи асҟак? Иауазеи уара аԥсра уаҳәа­
ратә ухы зубо? Анцәа ишиҳәара иухшаз алмасқәа
урылатәоупеи. Егьырҭ зегьы ракәым, Хьымца, џьанаҭ
шьапыла уҭалахьазаргьы уҭӷәыцәаа уааигап, уи заҟа
ибаҩ ицәыласу ала. Иумаҳаӡеи, жәа­ха ампыл ианасуаз
Бардыӷә ижрагьы игәарагьы еибар­кны, дахыԥаны
дышрыцәцаз? Уимоу абаз анышьҭарҵа ҽы­ла, ахьшьеиԥш
дышьҭасны ауп ишышьҭихыз, егьырҭ иҽыжә­лаз зегьы
заҵа ирзышь­ҭымхрыз, рхы аныладырҟәлакь рлаба­
шьақәа рытәӷәыбжьара ишыбжьакыз рҽқәа рыҵҟьаны
ицон, дара уа еилаҳауан. Иара убри аҽны ауми ауарбажә
халаны ишаауаз знык хысрала хыла ианҭеиҵаз.
Уи сҳәеит ҳәа гра змам дубахьоу, аусураҿы хәҷык
дманшәаламзаргьы, макьана дыԥшқоуп, дышнеишнеиуа ихшыҩ ҭашәап, – иҳәеит Хапара инықәрԥшшәа,
уи иҭыӡшәа рацәак даламцәажәарц игәы иҭакны.
– Изуҳәогьы здыруеит Хапара. Уакә сакәзаргьы
убас акәын ишысҳәоз, ахьыбҿар срылатәоуп… Ҳы, –
игәы дааҭаччеит – ухәдацәаҟынӡа ахьы уалатәазаргьы
гьамас иамоузеи ибҩахар ҳәа уацәшәозар. Агьама змоу
гәырҩа зҵам ауп. Уара иудыруеит, сара исхысымгац
ҳәа акы ыҟаӡам. Иугәалашәома еимаа ҳашьаӡамкәа
Хабыгә хәы-шықәса иџь­мақәа ҳанрыцыз, ӡынгьыԥхынгьы ҳуапхәылда хәҷқәа хы­заси цәарҭаси иҳаманы.
Иҵабыргуп уигьы гәаҟроуп. Аха уи даҽа гәаҟроуп.
Угәыӷуеит мышкымзар-мышкы еиҳа сышԥеиӷьымхари
ҳәа. Абар сара уажәшьҭа 55-шықәса сры­қәуп, сыԥшқоума.
Сеиҭаҷкәынхап ҳәа сыҟоу! Схы аџьабаа асыр­беит
исылшоз ала, аҵыхәтәангьы схы сеигәырӷьо сҟа­леит,
ажәытәтәи сгәаҟрақәа зегьы схашҭын. Сгәы иаанагон
уажәшьҭа сынасыԥ шкәакәоуп, исыбаргәызеи ҳәа. Аха
аҩ­сҭаа дысхыччозаап, абыржәоуп ажәымҭацәгьараҵәҟьа
санҭа­гылоу. Сызшаз сыда егьуҿамшәароуп, абри аҟара
слахьынҵа цәгьаны сумшар ҟамлаӡоз?!
Еҳ Хапара, анцәа, анцәа ҳҳәоит, аха уара ишубо
сыздырам акәымзар, уигьы сгәы ицәцеит, башоуп…
– Кәакәана уҟоума! Кәакәана?! – Аладахьтәи
агәашәахьтә иаагеит бжьык ҿацаӡа. Итәаз неихәаԥшааихәаԥшит, аха Таниа дындәылҟьан – арахь ҿуҭуама? –
лҳәан лыбжьы налыргеит.
– Уаҵә шьыжьымҭан шаанӡа Кәакәана Хьымца
диманы аизараҿы днеиааит – ибаҳама исҳәаз?
– Изакәызеи нан Арсана, иҟалазеи? – наишьҭаҿыл­
ҭеит Ҭаџьгәагәа, лгәы адыԥ-дыԥҳәа еисуа, лцәа дыҭӡы­
ӡаауа.
– Иҟалаз иара изымдыруеи? Уа днеир ибап, уи
аҳәаха сымам уажәы, – иҳәан, даахынҳәын, ишьҭахьҟа
иҿынаихеит.
– Нан Арсана, сукәыхшоуп, уа уаангыл, уажә
снеиуеит, – лҳәан Ҭаџьгәагәа лҿыналхеит, лшьамхқәа
аалыҵахыҵәҵәазшәа илыҵаҟәало.
– Аха сымам сара уажәы ара сыбзыԥшуа – иааҩуан
ибжьы харантә.
– Уи акәын исыгыз, – иҳәеит Кәакәана…

***
– Ишԥа, мап лкыма? Исаҳә ирласны… Изакәызеи,
уҿы аҳампал ҭахазшәа убз рбылгьо, иуалҳәаз аиҭаҳәара
улым­шои? Сызшаз иныс ухы ԥыххаа ишухасҵо! – иҳәан
Хьымца дныҽҳәасны акәысҭха ааҽҳәиԥааит. Пашькәа
амҿырҟәара аҵыхәа илатәаз, иҵәааны иҩаҵҟьан
атахҳәа аҭыԥ авара ианлас ачалт ладҳәаны илдәылҟьеит.
Хыхь аҭамҳа иқәызи ачаҩыр ҳаҭеи лалыҩрын, абақҳәа
Ҟазахә ихыҵәҟьа илақәҳаит. Ҟазахә днеилыууа дцеит.
Ила амцабз ҩыҵыддын, алашьцара еиқәара даманы
инҭалеит. Акраамҭа дтәан ус дууаӡа. Ашьҭахь, хәҷык иԥсы
анааилала, ихы-иҿы ааирыцқьарцы инапы анааи­ҿишь
ихааӡа иқьышә акы аақәлеит.
– Ҳаи абааԥсы, Хьымца! Зынӡа сушьӡома? – иҳәеит
Ҟазахә, иааиҿишьыз ихҭырԥа аҿацә шкәакәаӡа иҟаз
дахәаԥшуа, иԥсы еиргьҳәа еизго.
– Усшьӡоит акәым, зынӡа уԥсы ҭысхуеит уара ала
гызмал!
– Сзыхурҟьозеи абааԥсы?
– Ишԥа, уҵаахуама сзыхурҟьозеи ҳәа? Исаҳә уԥсы
уцәымӷымзар! – Хьымца икәысҭха рхханы иааникылт.
– Хьымца!.. Гаӡарак ухьымӡааит, гаӡарак… иуас­
ҳәоит… акы уцәызӡом… Ҟазылбақь иханыс, – иҳәеит
Ҟазахә дшәаны иҽреиџьны ишьҭахьҟа днаскьо, агылара
дацәшәаны. Хьымца иикыз икәысҭха амҿырҟәара
инылаиршәын дниасны дна­тәеит. Ҟазахәгьы дшәаԥырҳаԥуа иҿааихеит амцахь.
– Уара ухаҭаҵәҟьа дубама, мамзар ухы иҭуҳәаауоу
Ҟазахә?
– Ҳаицәажәон…
– Нас илҳәазеи?
– Илҳәазеи? Илҳәашаз узымдыруеи, уажә дубама
уи дзакәу? Уи лхы уара ухы ахькыдқәоу икыдӡам.
Узынцәажәалақәоу закәызеи лҳәеит…
– Ишԥа, уажә уааҳәыма?! Уара уами агәра сзыргоз?!
– Сара исхароузеи, усҟан…
– Усҟан, усҟан, – дааицеикит, – усҟан, зҩацәгьа
уақәсыршәоит иахьа.
– Хьымца уара ухаҵкы сара сцааит, узыргәаауазеи?
Исхароузеи сара, усҟан исыздырӡомызт, исаҳаз акәыз
џьысымшьеи, изхароу Кадихан лоуп, бзиа дылбоит ҳәа
ансалҳәа, саргьы ус акәыз џьысшьеит, агәра усыргеит.
Аха иалыздыраауаз лгәы иҭаз, уажәы даҽаӡәы… Аа, абас,
нас уи уара еилургоит уажәшьҭа, – иҳәеит Ҟазахә даҿахо.
– Ҟазахә иуҳәо сзеилыргом?
– Нас ишԥауасҳәари?... Уи аҟара улақәа ырцәгьаны
узсыхәаԥшуазеи абааԥсы, Хьымца?.. нас иумуӡозар…
– Изакәызеи исымуа?
– Исҳәоит, исҳәоит, аха угәы сызнумырхан. Аа, абар,
усҭ! Ара ианызар акәхап, – иҳәан Ҟазахә зцәыргара
дацә­шәоз ашәҟәы икәа џьыба иааҭыхны иара иахь
инаирххеит.
Хьымца Ҟазахә днеимҟәҵасын, ашәҟәы иикыз
ааимҟәыҵи­ԥаан, амца алашара инҽҳәеигәан, илаԥш
нахигеит, анбан ҟәазқәа аки-аки еиргьҳәа инеицҵо:
«Хьымца! бзиа узбоит, аха уара угәы иаанаго азы
уареи сареи ҳаимҩалацәам. Уи еилургахып мышкызны,
уажәы иузеилыргарым аха. Вера».
Хьымцеи Ҟазахәи ари ашәҟә хәҷы акраамҭа амца
иҽҳәацаланы ирыман, ирдыруаз ранбанқәа зе­гьы еид­
цаланы иаҳа уаҩы игәы аанызкылаша акы ҳзаны­хуазар
ҳәа, аха иагьа иладырхаргьы иҩадырхаргьы иҽеиз,
ирҭахыз еиԥш иҟаз егьырзанымхит акәымзар.
– Хьымца, – иҳәеит Ҟазахә, иҽаарԥшқаӡаны, – ԥшькласск рҿы ҳантәаз ҳалгар уажәы ари Вера илыҩуа ас
мчыла еилҳарго ҳҟалозма. Иугәаламшәои, усҟан лара
ҩ-класск рҿы акәын дахьтәаз, уажәы атехникум далгеит,
дырҵаҩуп, уареи сареи ҳзакәызеи? Ҳаџьмахьшьцәоуп.
Абри ауп иҟалаз Хьымца, аиаша уасҳәап.
Хьымца ақьаад иикыз неилаирҵәиин амцахь ахы
нар­ханы аҿынаирхеит. Акыр аамҭа ила кыдхаланы
еилыбзаауа акәаш ԥырӷқәа ахәышҭаара иҽҳәаз
дрыхәаԥшуан, иарагьы игәы убысҵәҟьа акәын амца
шакыз, убырҭ аԥырӷқәа руа­кы игәы ахы иалазшәаҵәҟьа,
иҟалап Ҟазахә ииҳәаз акымзаракгьы имаҳазар. Амца
лашара ианыубалоз ихы-иҿы уажәы-уажәы аҽаԥсахуан,
мартмза еиԥш. «Бзиа узбоит, аха ҳаимҩалацәам…
Иузеилыргарым» – иҳәеит ибжьы ааҭааны.
– Ишԥа, изакәызеи исзеилмырго Ҟазахә?! Шәыш­
схыччо сзеилмыргаӡои? Уи аума исзеилмыргаз! Иҳәа
Ҟазахә, иҳәа иҟоу аиаша, зегь дара роуп исыӡбеит… –
днаҭрыст Ҟазахә иахь.
– Хьымца, Хьымца угаӡамхааит, угаӡамхааит. Ҟазыл­
бақь иханыс, усыламкьысуазар иуасҳәоит, иуасҳәоит
уаангыл, убаашәит, ас убахьоу, уҽааиқәк? – иҳәеит Ҟазахә,
аҭыԥ иадҩрыз ачалт иҽадырӷәӷәала, ицәгьараӡахар
Пашькәа ам­ҩа илнаххьаз шьҭихразы, игәы иҭакны.
– Исоуҳәашазеи уаҳа?
– Утәа, мачхәума иуасҳәаша – Хьымца иааигәа
даагылот иҽраԥсышәаӡаны – еиӷьуп сгәанала, Махаз
адырра иаҳҭар…
– Аҽадахы!
– Ҟазылбақь иханыс, ус ушԥасацәҳауеи? Сара…
– Уара акәабашьиа хыуп иухагылоу!
– Ибзиоуп нас, аха иузеилмыргеит …
– Иззеилмыргаҵәҟьаз уара уоуп. Сара еилсыргоит
урҭ зегьы. Схыччара зҽазызкыз баша игәы дажьоит.
Зегьы ираҳахьеит сара Вера сышлышьҭоу, уара уами
уи зегьы иры­ла­зырҵәаз? Уажәшьҭа ишԥа! Хьымца
длаҭәалымшьеит? Мап, ус иҟалом. Сгәы иҭаскыз
нагӡахароуп. Унеи, ара тәамҩахә умам, усаԥыза! –
иҳәеит Хьымца, игәы иԥсы икылаханы, наҟтәирахьшәа
еимаақәа икаԥсаз ажәжәаҳәа иааишьаҵо.
– Ҳара ҳцоит, аха арахә ирзынхода, Кәакәана даба­
ҟоу? – иҳәеит Ҟазахә, издыруада дысзаанкылозар ҳәа
игәы иаанаганы.
– Ирыхьуазеи, иагьараан ус инсыжьхьеит. Ари амза
лашара ду уаха игыланы иагьаџьара ицаргьы, ашамҭазы
исыԥ­­шаауеит. Мап Ҟазахә, уахатәи аҵх сыхҵара
анысҵароуп. Дыҟоума аҩны?
Хьымца Ҟазахә диаԥцаны дахьцоз игәы иаанагон,
«Кәакәана игәыхь ихганы ҩаԥхьа аҭыԥахь дмаауандаз»
ҳәа.

***
Ҭынчроуп. Еиргьҳәа зыԥсы ҭаз ацәашьы иаҳаиаҳа ала ҭаауан. Ауаҭах акәакьҭаҿы акаруаҭ игылаз
уазы­ԥ­шыр, иалубаауан ауаҩы сахьа мҩашьахуа. Цқьа
ухы азышьҭны уахәаԥшыр иубоит аблаџьымшьқәа
еиқәа­ҵәаны, икыдҩылоушәа. Иара убасҵәҟьа улаԥш
иааҵа­шәон дара урҭ аџьымшьқәа ирҟәыганы инагаз
аԥынҵагьы, ахырҭәага иҭыхушәа иаазкьаҿны. Ацәашьы
алашара хәҷы излалубаауала хаҿы шкәакәа ԥшӡак
ауп. Аамҭала днықәиазшәа ауп аиарҭа ааԥхьаршәҭны
дшықәиоу. Иҟалап ари даара иахьа иааԥсахьоу уаҩызар.
Аԥенџьр иаартыз аԥшагьы иҟәандашьшьырӡа акәын ари
агәы ишаақәсуаз. Амзагьы халаӡаны аԥенџьр икылԥшны
акаруаҭ ашьапахьшәа цәарҭа ҿацә хәҷык илаԥшуан.
Адәахьгьы ахәаҷа-маҷақәа рбыжьқәа иныҵҩ-ааҵыҩ
игоз рыда уаҳа егьуаҳуамызт. Ари акаруаҭ иқәиазгьы
ԥхыӡ хаак датәнатәразы аҽиднаҟьалон.
– Уара ашкол адиректор дыҟазар?
– Дыҟаӡам, агаҟа дыҟоуп.
– Нас ацәашьы аркушәа збоите?
– Уи ла луаҭах ауп, лхала даныҟоу ацәашьы лырцәа­
ӡом.
– Иҵабыргны иудыруама?
– Ҟазылбақь иханыс.
–Уааи, ухәда сықәыргыл, сара асынтәи аԥенџьр ала
сыҩналоит, уара унеины ашә уаадгыл.
– Абааԥсы, убриҵәҟьа сыдумҵан!..
– Ҿумҭын! – иҳәеит ибжьы ныҵакны, ихаԥыцқәа
леихарӷәӷәаны, – уԥсы ҭысхуеит, акы уҽаназук. Уааи
арахь, – иҳәан, ажәырқьҳәа ари зхаԥыцқәеи, зшьамхқәеи
еиҵамӡо игылаз дааихан аԥенџьр аҵаҟа днадигәалеит.
– Ибзиоуп, аха сыхәда, зынӡа иҵукааӡеит, хәыҷык
иааужь абааԥсы!
– Аӡәы имаҳароуп… иудыруама…
– Издыруеит.
– Нас ужәҩа сықәыргыл.
Аԥенџьр знык инапы анаҿашәа, ауаҭах аҩналара ус
алаз­ма, секундкгьы дадымхалеит.
Акаруаҭ аҵыхәаны астол иқәгылаз асаанқәеи,
аҵәцақәеи аӷьӷьа ааилдыргеит. Ҵәыцакгьы налшәан
ахьаҩҳәа аӷәра инықәԥыххааит.
– Узусҭада? Хьымца уоума? – лҳәеит Вера, уажәраан­
ӡагьы адәахьы ацәажәашьҭыбжьқәа заҳауаз, дҩеиханы
лиарҭа даалатәо.
– Бацәымҩашьеит, ихаҭаҵәҟьа иоуп! – иҳәеит
Хьымца, ибжьы аарӷәӷәаны.
– Аԥенџьр укылымсыр ашәала уаасмышьҭыр ҳәа
ушәозма?
– Иазхоп ахыччара!..
– Изакутә хыччароузеи? – лҳәеит Вера, аха иҟал­
ҵаша ҳәа акы лхы азымцаӡо. Абар, Хьымца иаҳа-иаҳа
дааигәахоит. Иаҭахыуп махәҿала ақәԥара, уи хьӡла Вера
дзалҵышам акәымзар. Иҟалҵарызеи? – ахаан лгәы
иаанамгаӡоз дақәшәеит. Илымандаз ма тапанчак, аха
абзарбзангьы лыхәом уи уажәшьҭа. Минуҭк ала шаҟа
еидылхәыцлазеи Вера, зегьы бзиа дшырбоз, ҳаҭыр шлы­
қәырҵоз, ахьӡ бзиа шлымаз, уахак акы иалаҳәаӡамкәа
аҳәа ахәда еиԥш дныбжьахәаша дымцеи. Ишар зегьы
ираҳашт, лҭаацәагьы Вера хьымыӡӷ шылгаз рмаҳауа
иҟоума. Абри ауми лан есымша дзырӷьаҵәыӷьаҵәуаз,
тәым қыҭак аҿы уаҩы дбымаӡамкәа нан, ацәгьа ыҟоуп,
абзиа ыҟоуп ҳәа. Мап, иҟамлароуп акымзаракы, илыԥ­
сахит Вера лгәы. Аха иуҭахызар угәы ԥсахла, зегь дара
роуп, аӷба иагоз амызгәыҭ кны «Қәыч иханыс сшымцо»
зҳәаз ихьыз ауп иҟало.
– Утәа, Хьымца, узгылозеи! – лҳәан Вера, дааиӡошәа
анылба ашьшьыҳәа дҩагылан, аҟәардә астол иадгылаз
ахь лнапы налырхеит. Лханы, зла ҭааӡа ацәашьы иқә­
гылаз афҭил данҩаха, ауаҭах алашара иааҩнаҷҷоз ина­
нылбааит ахьшьблақәа реиԥш Хьымца иуаркалеиуаз
иблақәа, ацәгьара ргәы ишҭаз мҩашьахуа.
– Утәа мшәан, узгылоузеи? – лҳәахит Вера, Хьымца
иааира деилаҳаны, лгәы ҩҭгәырӷьаазшәа.
– Ҳаҭыр сықәыбҵап ҳәа смааиӡеит.
– Ус ауп аха…
– Аха са исыздыруам. Сара издыруа акоуп. Схыччара
иақәызкуа дахьхәыроуп.
– О, ус зҳәо бзиа дызбоит.
– Ишԥа, ус зҳәо бзиа дыббондаз усгьы быҩрымызт!
– Мап, угәы нзырхарыз еиԥш егь узысмыҩӡеит!
– Изҩыда нас ари бара ибымҩызар? – Хьымца
иџьыбақәа ааимидеит, аха игәалашәеит ашәҟәы амца
ишалаиршәхьаз.
– Изакәызеи? Исырбеи!
Хьымца иааицәымӷхеит ашәҟәы ахьиблыз, аха
иабаҟоу иҟалаша ҟалахьеит.
– Зегь дара роуп, ианыбҵаз усгьы ибдыруеит, ба­ша
бымҽхырцәажәан! Сара лафҳәара смааӡеит ара. «Бзиа
узбоит, аха ҳаимҩалацәам»… Изакәытә ҽыр­қьын­
ҵыҵроузеи? иҳәан, – Хьымца атахҳәа лнапы нҭарсны
иааникылт. Вера лнапы имхразы аҽырххара даналамга
агәра игеит ишиҭаху еиԥш инапаҿы дшыҟоу ала.
– Хьымца! – лҳәеит Вера лҽырҭынчӡаны, – исҭаххаисҭахымха уареи сареи мчыла ҳаиҟарам уи аҟнытә
акы уацәымшәан, иуҭаху зегьы уоуеит сара сҟынтә.
Изаҳҭахузеи амчылара, ианамух, уаргьы ухәҷым –
саргьы. Уҽеилых, ҳашьҭалап. Иахьынӡауҭаху аамҭа га.
Сара сыԥсы ахьынӡаҭоу адунеи сықәзааит, ахазмоу
зегьы нацәкьысла сеибадырбо. Уа узы уи акымзаракгьы,
ухаҵоуп, иуҭахыз ҟаҵаны уцеит. Узгылоузеи утәа! Иааг
уеимсқәа ушьысхып! – лылақәа иоуразароу инеихылгеит.
Хьымца ицәеи-ижьи рыбжьара иаразнак амца
ҩыбжь­ҟьеит. Игәы нҭашәазшәа аҵаҟынӡа инҭахьшәа­
шәеит арҭ ажәақәа дахьырзыӡырҩуаз. Вера лнапы
аауижьын, астол иадгылаз аҟәардә днықәтәеит.
– Изакәызеи, сара амш сылабгарц башьҭоума, зны ак
ҳәо, даҽазны даҽакы ҳәо? Издыруеит: Ибҩыз иаанагоит,
уара уџьмахьчоуп… – иҳәеит Хьымца иажәақәа хәыҷык
даары­қәымчны, игәы иҭеикыз закуан ԥшрак аиҭарацы
иҽазкны.
– Мап, иузеилмыргеит уи ашәҟәы ианыз. Уи ианыз
абзиабара аҭыӡшәа акәын – лҳәеит Вера ашәҟәы
шԥижәахьаз агәра анылга. Хьымца игәы аҽырҳәа амца
ҩкыдлеит. Абар аԥс­ра аиҭаԥсра. Дырҩагьых ахыччара.
Аӡӷабҵәҟьа анкьа, иара иҵкьыс аиҵара класс аҟны итәаз
уажәы иалҳәозеи ум­ҳәои, аԥсра џьанаҭымзи иара изы, –
игәы иаанагон Хьымца дахьтәаз.
Хьымца! – лҳәеит Вера иара иахь лҽынасҭханы, –
сара хымԥада агәра згеит уара бзанҵык бзиа сшумбоз.
Избан акәзар, бзиа субозар усҟан уашьҭаломызт абас
уаха ахьымӡӷ сыргара. Уи акы, ҩбагьы – исҭахын
суазҵаарц, дсымоуп саргьы ешьак абри уара уеиԥш.
Угәы ишԥабарыз уаха уара абра ушыҟоу аҩны днеины
мчыла Таниа ахьымӡӷ лырганы дцар…
– Иазхоуп, Вера! – аӷьеиҳәа Хьымца инапы астол
илықәикшеит. Алампа аҽыԥҳәа алақәа ҩеиқәнаԥсан
ауаҭах аалашьцахеит…
***
– Ԥшьаала, ԥшьаала, зегь шәеицымцәажәан! Иҟа­
лазеи уара, шәааизыӡырҩруазеи, зегьы ашьхақәа реиԥш
ауу шәхыр­га, – иаагеит аизара ахантәаҩы ибжьы ҿацаӡа,
иаԥхьа иқә­гылаз аҵәца аграфинка ианҟьо.
– Ԥшьаала ҳазтәом, дад, ианагь ари еиԥш убахьоу, –
иҳәеит ара ашьапы адаԥа иқәтәаз, астол иахатәаз рахь
ихы нарханы.
– Иараби, ҳара иаҳҳәо егьԥнамҟозар, нас арахь
ҳзышьҭоузеи?.. Хапара зегьы рҿы ԥижәоит…
– Ухшыҩ цагәит, убри ауп уажәа егьзыԥнамҟо, –
даахәмарт уажәраанӡа ҿымҭкәа зхы ларҟоны итәаз
Маҳаид, иблақәа ҩеиҵыхны аҭакс исаҳарызеи ҳәа
днаԥшы-ааԥшуа.
– Уара ухшыҩ афрангь иаҩызазар акәхап, –
инациҵеит даҽаӡәы, уи ииҳәоз аазгәамԥхаз.
– Ижәуазеи уара, ара лафҳәара ҳаама? – ауалыр
дасуазшәа ауу ааихгеит агәҭахьшәа итәаз аҽаӡәых.
– Ԥшьшьала, шәааӡырҩы, минуҭк ҳаизыӡырҩып…
Иҟалазеи уара? – ахантәаҩы дааҟәмҵӡакәа аграфинка
асра даҿын.
– Сара ак сҳәарц сҭахуп…
– Уара уакәым сара ажәа сымазааит.
– Аиаша сҳәоит, шәаангыл!…
– Апредседател, ухаҵкы – дҩагылеит дахьтәаз
абригадир Арсана – сара рацәак салалом, избан акә­
зар, валарҭак аманы ҳәа избом. Иқәнаганы исыԥ­
хьаӡоит Хьымца аколхоз далцазарцы. Иазхоуп аиҿы­
хара. Иаҳаҭыр акыр иаабахьан, аха ианизымдыр, ҳа­ра
егьҳхарам. Иреиӷьыз ҳашьтәақәа хԥа иаха акы иала­
ҳәаӡамкәа инкылархәаша ицеит. Нас ари уажәшьҭа
узлаиқә­гәыӷуазеи? Ус ами, ажәлар шәхаҵкы?
– Ус ауп, ус! – аӷыу ааилдыргеит ирацәаҩны.
– Асуд, асуд! – иҵегь игон абыжьқәа.
– Асуд акәым ашҭраф иқәаҳҵыр, уи иаҳа иқәнаганы
исыԥхьаӡоит, – иҳәеит Хапара дахьтәаз ибжьы неиҵых­ны.
– Ҩажәыхәба џьамш имаҳхып…
– Хьымца жәаха џьамш заҵәык роуп имоу,
ҩажәыхәба џьамш абаимухуа – иҳәеит аҳасабеилыргаҩы,
астол аҵыхәахьшәа иҩуа итәаз.
– Иҟалозар шәаангыл уара, шәааизыӡырҩы! – игахуан
ахантәаҩы ибжьы, аха аизара иаҳа-иаҳа ишыкьӡахьан
аҟнытә ибжьы рацәак уаҩы иаҳауамызт.
– Хьымца асуд даҭатәуп, – иҳәахит дырҩагьых
Арсана. Хьымца наҟ насҭха аҵәҩанқәа рабжьара ишь­
ҭахьала имшьхәылҵқәа ықәргыланы, дкыдиааланы
дры­лаԥшуан, ирҳәоз џьара ажәак иаҩмыршәо. Арсана
аҵыхә­тәантәи иажәақәа дынаарылга ауп, уажәраанӡа
ҭынч иԥшуаз ихаҿы ахәашьыра, ацәгьара ааныло
иана­лага. Иҿаԥхьа игылаз Ҟазахә иаразанк игәеиҭеит
Хьымца ҿыцха аԥшра даналага аусқәа шыцәгьаз. Уажә
дибазма ари, абар, ахәшә ицәааку амца ааигәара ишьҭоу
иԥшшаны аҽыԥҳәа ишыҵҟьо еиԥшҵәҟьоуп дшыҵҟьаша.
Усҟан ихәода уи, Ҟазахә игәы нҭыԥсааит, аха иақәикит
Хьымца иус далигарц.
– Ажәлар шәхаҵкы! Иҟалозар ажәак сышәҭ, ажәа­
заҵәык, ажәазаҵәык, – иҳәан, Ҟазахә иаԥхьа игылази
итәази днарылс-аарылсна астол ааигәара даагылеит,
Хьымца иган наиҭаны, диҿамԥшырц игәы иҭакны.
– Ижәуазеи уара, уаҳа ҳаҭырк змам дыжәбахьоу?!
Зегьы Хьымца шәисны дышәкитеи. Уи ихароузеи уара,
еицәоу егьараан иагьаҩы иҟарҵахьеит. Дыхәмаруа
жәаха Ламшьаҵә ауардын аӡы ақәыргыланы ианааигоз
ашьҭахьала арыԥҵә аартны аӡы ауижьзар иҟалазеи
нас, деиҭаалбаар иҩеигарын. Ҳамида лыԥҳал лыхәда
ишықәгылаз деихсны иԥиҽит ҳәа шәызлацәажәо – уи
сара акы аманы избом. Ус сызхысуазар цасҳәа егьаҩы
рыԥҳалқәа ԥысҽхьазаарын ахьӡаҟынтә, ахьӡ!
– Аԥҳал иаҩҟьаны лхы иақәшәаргьы ҟалон, закәытә
гаӡароузеи иуҳәо, – иааилаҩҩит быжьқәак.
– Аԥҳал ихәда иқәргыланы Хьымца даирхсындаз,
усҟан игәы шыҟалоз аабарын – иааибарччеит шьоукы.
– Ҟазылбақь иханыс, шәаасԥырхагымхан, уара
уакәзар­­гьы иԥужәон, Арсана, «Жәаха Хьымца» ҳәа
аҭӡамц газеҭ уаныр­­ҵар. Ари ашықәс иаҳхысыз азы жәаха
џьамш рыда имам­заргьы, уи аҟара игәы дашәмыргар
ҟалон, ҷкәынак нас…
– Иара уаргьы жәохә џьамш заҵәык роуп иумоу.
Уацәшәазар акәхап, агазеҭ уанырҵар ҳәа?
– Иузымҳәеит, – даҿын Ҟазахә инапқәа рхаханы –
сара зеижә џьамш сымоуп.
– Афырхаҵа, кыр улшеит, – иҳәеит ахантәаҩы.
– Уи ибӷа ԥҵәазаап уара сынтәа дҳамбаӡакәа –
даахыхәмарт Маҳаид.
– Ашьашәыр дшыҵаиаз – инациҵеит даҽаӡәы.
– Шәиԥырхагамхан, дқадақьуеит, – иччон даҽа
шьоукы ахьтәаз.
– Ҟазылбақь иханыс – хәыҷык иааицәымӷхан, дна­
рылаԥш- аарылаԥшуа – сара аиаша сҳәоит… сус акәым ара
ҳазлацәажәо… – ибжьы нҭааны – ижәуазеи уара, Хьымца
аҭаҭын ахы ларханы еиҭеиҳауан шәҳәеит, нас абригадир
ус ҟаумҵан ҳәа изиамҳәаӡоз? Дааникыларауаз?
Иҟаиҵаша аныҟаиҵа, нас иуҳәо зыԥсоузеи?
– Ухаҭа узеиԥшроу аҭыӡшәа ауп иуҳәо Ҟазахә –
дгәааит Арсана.
– Ҟазылбақь иханыс! – иҳәеит Ҟазахә астол иахатәаз
рахь ихы нарханы – акы уҳәо уалагар уҿы ԥыржәоит,
исашәраӡа иҟалозар, сара аиаша сҳәоит.
– Иҳәа, иҳәа – рҳәеит аладахьҟа итәақәаз ԥыҭҩык.
– Уара акы узҳәондаз ҳара мап шаҳамҳәарыз, –
инацдырӷызит Маҳаидгьы Хапарагьы.
– Аиаша шәасҳәап, Хьымца ихароузеи иаха…
изхароу лара Вера лоуп… аиаша уасҳәап… Мцабзыда
алҩа ҟалаӡом… Са издыруеит, уи иара бзиа дибо дыҟаӡам,
бсыцца ҳәагьы леимҳәаӡацызт. Лара лхаҭаҵәҟьа
илхароуп зегьы. Уимоу лнапалаҵәҟьагьы ашәҟәы лыҩит
дихыччаны, уара егьузеилыргом ҳәа. Нас ихароузеи
Хьымца. Уакәзаргьы еицәоу ҟауҵон, игәы шны дыҟан,
иаха даннеи…
– Ҟазахә! –дныҩныҵәаашеит Хьымца, иоуразоуроу
дҵысуа.
Ҟазахә дахьгылаз игәы адыԥҳәа инҭыԥазшәа
ибеит. Ашьшьыҳәа иганахь, данаахьаԥш иоуразоуроу
еицрашәаны игылаз Хьымца днеиҿаԥшит.
– Абааԥс Хьымца, узыргәаауазеи, аиаша сҳәоит…
Иухароузеи уара…
«Афырхаҵа Хьымца, афырхаҵа», – рҳәеит итәақәаз
инеихәаԥшы-ааихәаԥшуа.
– Иҟалаз зегьы уажәшьҭоуп ианеилсырга – нациҵеит
даҽаӡәы.
– Убри акәын иугыз… Дад, Хьымца, иуасҳәо
удыруама? Иҟалон, узхылҵыз Кәакәана иаҳаҭыр убар –
иҳәеит аиҳабацәа руаӡәы дахьтәаз дҩагыланы иажәақәа
аарымчны, – аха уи иԥара узныҟәымгеит…
– Ажәлар шәхаҵкы – иҳәеит Хьымца ибжьы аҳаԥшьа
иҭахазшәа идардаруа – сара акымзарак…
– Ҿумҭын! – аҽыҩҳәа илаба лыҵакшаны дҩагылеит
Кәакәана. Уажәраанӡа зхы зықәыжьны ақыдсаҟәа иқәтәаз
– Ҳәатәы умам, уалгеит иуҳәашаз. Уца, сыла уҽаумырбан
– итәаз даарылаԥшын, дааҭгыло, – сара сзыҳәо акоуп…
Акызаҵәык… салышәца аколхоз. Уи сара исықәнагоит,
абас аҵеи бзиа дахьысааӡаз азы. Ишәасҳәозеи уаҳа.
Кәакәана дцәажәо дышнеиуаз иажәақәа ԥсыҽхо
ианналага игәы инапы аадкыланы, атәара иҽыназикит,
илымшошәа аниба, Маҳаидгьы афырҳәа аҵәца азна
аӡы иқьышә инықәикит. Ԥыҭрак ашьҭахь Кәакәана
иаҳа иԥсы анааилала, шьоукы наиҵагыланы дрыманы
рҿынархеит, егьырҭ иаанхазгьы дасу рыҩныҟақәа рахь
еимпны ицеит, Хьымца иус анырӡба ашьҭахь. Хьымца
дахьадгылаз агәара дадырсылоушәа иҟыт ыҟаӡамкәа
уа иҽадҵа ҿыцха дыԥшуан. Ҟазахә амақьа еиԥш
дышәны, амысҭхәага иӷрагылоушәа, дышшаӡа акәын
адәы агәҭа дшықәгылаз дшынханы, уажәымзар-уажәы
инеимеиҭәап уҳәаратәы, ила еихмырсыӷьӡакәа Хьымца
иахь дыԥшуа.
«Уаб Кәакәана иаҳаҭыргьы убар ҟалон», «Сыла
уҽоумырбан», «Иаха даннеи»… – уажәы-уажәы ихшыҩ
ааимдырҟьон Хьымца дахьгылаз.
«Аҟазаара гьамас иамоузеи иахьарнахыс» иҳәан
Хьымца, иҽааириашан иаҳәызба ашырҳәа иааҭԥаа илахь
анааиҵих, иаԥхьа игылаз Ҟазахә дниҿаԥшит.
– Хьымца, Хьымца! – ишьамхы нарсны Ҟазахә –
сыԥсы еиқәырха, унапы сануп… сара суцхраарц акәын…
– Усыцхраарцы акәын?!
– Саҭоумҵан, уара уалырцап ҳәа акәӡамызт… аха
уара… уара узы цәгьа сҭахӡамызт.
Хьымца иаҳәызба кны акраамҭа дгылан дхәыцуа,
Ҟазахә илахь аԥхьа дахәаԥшуа. Убри аамҭаз Ҟазахә
инаихәаԥшлакь шаҟа уаҩы игәы дрыцҳанашьаратәы
дыҟазыз.
– Ари зҭысхыз – иҳәеит Хьымца иаҳәызба ирбо –
сара схазы акәын. Аха абри уара сахьухәаԥшуа избоит
уараҵәҟьагьы уԥсы ушеигӡо. Ус анакәха, саангылап,
саргьы даҽа ԥыҭраамҭак. Иаҳәызба аҭра инҭеиҵан,
иҭацәны игылаз астол краамҭа дхәыцуа днахатәеит…
«Афырхаҵа Хьымца, афырхаҵа – аха ас уфырхаҵазар
аҵкьыс уфыр­хаҵаӡамзар еиҳа еиӷьуп. Мап! Ма
сфырхаҵазароуп, ма сшәаргәындахароуп» ҳәа, – игәы
иаанагон Хьымца дахьтәаз.

***
Изқәа аҭаацәа иреирханы, адәахьы иԥшышьа
злаҟаз ала, иҩашьомызт Хьымца даара дгәааны дшыҟаз.
Ҭаџьгәагәа лнапқәа лгәыҵаԥса иара иааигәа ацәарҭа
рҽыра дадиаланы, лылақәа кыдхалаӡаны дихәаԥшуан,
абар уажәымзар-уажәы дамхаҵәыуап уҳәаратәы. Таниа
ашәҟәы аԥхьара даҟәыҵын, лаб Кәакәана дгәаҭеиуа аҩны
дахьыҩназ дизыԥшуан. Аӡәгьы ҿиҭуам, аха иаразнак
акы ԥжәарашәа, дахьтәаз иаҳа-иаҳа дышьҭыԥаны
аҭуан дазааигәахошәа акәын лгәы ишабоз. Знык ҩынтә
раҟарагьы инақәылкит ддәылҵырц, аха лаб дани­
хәаԥшлакь, дааиԥхьхәцаауан акәымзар. Хьымца дахь­
тәаз, Таниа лжьы ҭжәаны имазар цәгьа ибомызт, избан
акәзар лара лами иахьа Кәакәана аҩны дыҟаӡам ҳәа
иазҳәаз. Абар ҩымз реиҳагьы ҵуеит џьара диҿамҳацызт,
нас иахьа ишԥыкәу абас шихьыз, – игәы иалан цәгьаӡа.
Иаб илаԥш изқәа арбызбызуашәа ибон, уажәы-уажәы
ицәа аҽыԥҳәа иҩеихыԥон. Ишԥеиҭахыз абыржәыҵәҟьа
Кәакәана ила дахьамбоз џьара тымитышак аҟны акәзар­
гьы дыҟазарцы. Абар дырҩегьых иныӡбара иалагашт.
О, шаҟа ицәымӷыузеи аӡәы, иҟауҵо хәарҭам ҳәа
аниеиҳәо.
– Зҿумҭуазеи, уԥхашьома, мамзар акыр уацәшәоума?
Исаҳә, зҿумҭуазеи? Иухьзеи ас усымбаӡацызте? – иҳәеит
Кәакәана дышнеиуаз даангылан, инапқәа ишьҭахь иҟаҵа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 08
  • Büleklär
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3291
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3332
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2263
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3319
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2075
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3284
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2224
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3369
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4211
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3601
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3419
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3454
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2165
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2152
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3443
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2026
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3513
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1998
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1980
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3509
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2092
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Артиом Амқәаб: иԥсҭазаареи ирҿиамҭақәеи - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 656
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 488
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.