Latin

Аԥсуаа рфольклор ҭырқәтәылатәи анҵамҭақәа - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3216
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1910
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
АԤСНЫТӘИ АҲӘЫНҬҚАРРАТӘ УНИВЕРСИТЕТ
НАРҬДЫРРЕИ АДӘЫНТӘИ
АФОЛЬКЛОРҬҴААРЕИ РЦЕНТР

АФОЛЬКЛОРТӘ КУЛЬТУРА АДУНЕИ

Асериа аҭакзыԥхықәу аредактор
З. Џь. Џьапуа

Асериа аԥҵоуп 2011 шықәсазы

АԤСУАА РФОЛЬКЛОР
ҬЫРҚӘТӘЫЛАТӘИ
АНҴАМҬАҚӘА
З. ЏЬ. ЏЬАПУА ИРЕДАКЦИАЛА

I
аҭыжьымҭа

НАРҬАА

Аҟәа
НААР
2014

ББК 82. 3 (5Абх)
Џь 56

Еиқәдыршәеит
З. Џь. Џьапуа, А. П. Какоба, Н. С. Барцыц
Атекстқәа аҭыжьра иаздырхиеит
З. Џь. Џьапуеи Н. С. Барцыци
Аԥхьажәеи азгәаҭақәеи иҩит
З. Џь. Џьапуа
Афотосахьақәа ирхиеит
А. П. Какоба
Аграфикатә сахьақәа ҭихит
Б. Р. Џьапуа
Аҭыжьра азырхиара далахәын С. О. Ҳаџьым
АԤсуаа рфольклор ҭырқәтәылатәи анҵамҭақәа

З. Џь. Џьапуа иредакциала. I аҭыжьымҭа: Нарҭаа. Аҟәа:
НААР, 2014. 304 д.
Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр еиҿна­
кааз «Аԥсуаа рфольклор ҭырқәтәылатәи ан­ҵам­ҭақәа» ак­
тәи аҭыжьымҭа еиднакылоит мшын-нырцә инхо аԥсуаа
рнарҭтә ҳәамҭақәа. Арҭ анҵамҭақәа ибзиан ирныԥшуеит XIX
ашәышықәсазы иахгаз аԥс­уаа рхылҵшьҭрақәа нарҭаа рҳәам­
ҭақәа шырдыруа, иа­хьанӡагьы ишааргаз. Ашәҟәы аатуеит ААР
академик Зураб Џьапуа истатиа неиҵых «Ҭырқәтәыла инхо
аԥсуаа рҿаԥыцтә дырра» ала (Октаи Чкотуа аҭырқәшәахь еиҭа­
гамҭа ацны).
Аизга рзырхоуп Амшын еиқәа еиҩ­нашаз аԥсуаа ажәытәӡатәи
ркультура иазҿлымҳау зегьы.

© НААР, 2014

З. Џь. Џьапуа
ҬЫРҚӘТӘЫЛА ИНХО АԤСУАА
РҾАԤЫЦТӘ ДЫРРААԥсуаа – Кавказ иашьагәыҭу аетносқәа иреиуоуп.
Жәытәнатә аахыс, ашәышықәсақәа ирылган иаарго рхаҭара иабзоураны, кавказтәи аци­вилизациатә акзаараҿы
дара рлагала мҩашьо иҟоуп. Аԥсуаа рыԥсадгьыл шьҭоуп
Аахыҵ-Кавказ аҩада-мраҭашәаран, Кавказ ду аҳаракыреи
Колхьидатәи алаҟәыреи ирыҵаркуа 8,7 нызқь метрԥшьыркца иҟоу, иуникалтәу адгьыл аҿы.
Урҭ хылҵшьҭрала ирзааигәоуп абазацәеи, аубыхцәеи,
ачерқьесцәеи, аедыгьацәеи, аҟабар­дацәеи. Аҭҵааҩцәа
реиҳараҩык аԥсуа-адыгаа рхылҵшьҭра рыдырҳәалоит
Азиа Маҷ аҩадахьтәи ахәҭаҿы инхоз, збызшәагьы згәыла­
цәа ахаттцәа рбызшәа иатәышьҭраз ажәлашьҭрақәа
– кашкааи абешлааи. Ас еиԥш иҟоу алкаа аҟаҵараан
хшыҩзышьҭра рыҭан кашкааи абешлааи рхыл­ҵшьҭратә
хьыӡқәеи адыгааи аԥсуааи ржәытә хьыӡқәеи реиԥшзаара
– кашагаа, касогаа, касагаа, аԥсилаа, абшилаа. Насгьы,
аҭҵааҩцәа ишырԥхьаӡо ала, ажәытәӡа аахыс, абешлааи
кашкааи назлаз, аԥсуа-адыгаа ахьынхоз ҳәа иԥхьаӡан
Мраҭашәаратәи Кавкази, Азиа Маҷ иазааигәоу аҭыԥқәеи,
Амшын еиқәа аҿықәи (Ардзинба, Чирикба 1991: 10).
Аԥсуа бызшәа адунеи абызшәақәа рахьтә ижәытә­
ӡатәиқәоу ируакуп. Абаза бызшәагьы иар­гьы нхыҵкав­
казтәи абызшәатә ҭаацәара аԥсуа-адыга махәҭа иаҵанак­
уеит. Аҭҵааҩцәа изла­рыҩуала, аԥсуа-адыга гәыԥ иржәытә
быз­шәаны иҟазар ҟалон ҳера ҟалаанӡа III–II азқьы­
шықәсақәа рзы ажәытәтәи Азиа Маҷ иатәышьҭ­раз ауаа
злацәажәоз, иԥсхьоу ахатт бызшәа (Чирикба 2012а: 23).

700 нызқь раҟара зхыԥхьаӡара наӡо аԥсуаа нхоит
Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы еиԥш, уи анҭыҵгьы: Урыстәыла­­­тәи
Афедерациеи, ԥасатәи Асовет Еидгыла аҳәынҭқаррақәеи,
Мраҭашәаратәи Европеи, Еиду Америкатәи Аштатқәеи,
еиҳаракгьы Ҭырқәтәылатәи Ареспубликеи, Аҷареи, Ааи­
гәатәи Амрагылара аҳәынҭқаррақәеи рҿы. Аԥсуаа, нхарҭа
ҭыԥла абасҟак ихараны ишеидыгоугьы, ишаны адунеи
ишалаԥсоугьы, зегьакоуп, аԥсшәа (ма аԥсуа-абаза бызшәа)
аԥсы ахьҭоу аҭыԥқәа рҿы атрадициатә фольклортә куль­
турагьы макьаназы еиқәханы иҟоуп, уимоу аҽарҿыцуеит,
иҿиоит уҳәар ҟалоит.
Ҭырқәтәылеи, Ааигәатәи Мрагылареи, Мраҭа­шәаратәи
Европеи ирыҵаркуа аҳәынҭқа­ррақәа рахь аԥсуаа нанагеит
(егьырҭ кавказтәи ашьхарыуааи дареи еицны) еиуеиԥшым
аҭоурыхтә хҭысқәа рышьҭахь, еиҳаракгьы аҳратәра аамҭа­
зы аурыс-кавказтә еибашьра иахҟьаны. Убри аҟынтә иа­
хьазы аԥсуаа реиҳараҩык рҭоурыхтә ԥсад­гьыл иаҟәыгоуп.
Ҭырқәтәыла мацара инхо аԥсуаа рхыԥхьаӡара наӡоит,
хыҵхырҭақәак рыла – 200 нызқьҩык, даҽа хыҵхырҭақәак
рыла – 500 нызқьҩык рҿынӡа. Уахь ишҳәыԥкыз иагеит 1864
шықәсанӡа Аԥсны инхоз аԥсуаа ретнографиатә гәыԥқәа 13
рахьтә ашьхара иаԥныз – далаа, ҵабалаа, ԥсҳәаа, аибгаа,
аҳҷыԥсаа, Аԥсны агәы ианыз – абжьаҟәаа, гәмаа, аҟәаа,
асаӡқәа – ахал­ҵы­саа, цәџьаа. Османтәи аимпериахь иахы­
ган, иара убас хыԥхьаӡара рацәала бзыԥааи аб­жьы­уааи.
Аԥсуаа жәытәнатә аахыс идырҿиаз рфольклор аҭ­
ҵаара иахьанӡагьы шьаҭас иамоу еиҳараӡак XIX ашәы­
шықәса аҩбатәи азбжа иааркны Аԥсны аҩныҵҟа иан­
ҵоу аматериалқәа роуп. Арахь уи аамҭазы 50 процент
иреиҳаны аԥсуа фольклортә традициа здыруаз, ины­
ҟәызгоз ауаа адепортациа рызун, ихырҵәан. Шалуа
Инал-иԥа ииашан ишазгәеиҭо еиԥш, «XIX ашәышықәса
аҩбатәи азбжазы аԥсуаа рыбжаҩык Ҭырқәтәылаҟа рах­
гара аԥсуа фольклор ацәыӡ дуӡӡа анаҭеит. Амҳаџьы­рра
захь­ӡыз ари ахырҵәара иацын аԥсуа жәлар рматериалтәи
рдоуҳатәи культура арҿиамҭақәа рацәаны рыԥхасҭахара,
рҭахара. <…> Убри аамҭазы, жәаҳәарада, дара (аԥсуаа.

– З.Џь.) ирыцны, ҳаԥсадгьыл иалҵны ицеит жәлар рпо­
езиа арҿиамҭа хазынақәа рацәаны» (Инал-ипа 1977:
132–133). «Аԥсны разҟыдахеит, иҭарцәын иара агәҭатәи
аетнографиатә хәҭаҿгьы. <…> Ашәыр-ҵлақәа зхаанхаз,
ибнарахаз ашҭақәа рымацара иаанхеит, ԥсыуак ихабар
убом, ԥсыуа шьҭыбжьык уаҳауам» – ҳәа иҩуан Нико Марр
(Марр 1938: 177).
Иуҳәар ҟалоит, аԥсуаа рхырҵәареи аԥсуа фольклор
аматериалқәа ранҵара аус ахацыркреи аамҭала еиқә­шәеит
ҳәа. «Иара зыԥсадгьылаҿ инхаз жәлар рашәаҳәаҩцәеи ра­
жәабжьҳәаҩцәеи ргәалашәараҿ иҟаз рахьтәгьы ирацәа­ны
ианаамҭаз ианҵамхеит, рыԥсҭазаара ианалҵуаз ирыц­
ԥсит имаҷымкәа аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа» (Инал-ипа 1977:
133). Османтәи аим­периа­ҿы аԥсуа традициатә культу­
реи афольклори рматериалқәа ранҵара акраамҭа уаҩ
даҿӡамызт. Аҳәаанырцәтәи аԥсуаа рфольклортә дырра
шәы-шықәса инарзынаԥшуа зынӡа кьыс амаӡамкәан ин­
ханы иҟан. Ухаҿы излааугои, убри аамҭа иалагӡаны аԥсуа
фольклортә культура закә ҿыгҳарақәоу иныбжьахәаша
ицаз!
Зыԥсадгьыл иахыргаз аԥсуааи урҭ рашьцәеи (абаза­
цәеи, аубыхцәеи, адыгааи) рхырҵәара аҭоурых атәы зҳәо
аҭҵаамҭақәа рахьтә ихадарақәоу иреиуоуп: Дзидзария
1982; Анча­бадзе 1976: 84–90; Инал-ипа 1971: 257–310;
1990; 1992; 1995; Лакоба 1990: 26–44; Ачугба 2010: 94–152;
Аргәын 2011; Аргун 2012; Чирикба 2012б; Гожба 2010а;
2010б; 2010в; Джигетский сборник 2012; Бигуаа 2011:
181–304; Тхайцухов 1992: 54–79; 2003; Кумахов 2006; Во­
рошилов 2006; Хафизова 2010; Кумыков 1994; Кушхабиев
1993; 1997; 2007.
Аԥсуаа рбызшәеи рмилаҭтә традициақәеи атәым ­дгьыл
аҿы реиқәырхара алзыршаз аҭа­гы­ла­заашьақәа иреи­уоуп
урҭ реиҳараҩык рыԥсад­гьыл аҿы рынхашьа иашьашәа­
лан, етникатә гәыԥла рҽеидкылара, Аԥсны да­ра злыҵыз
аԥса­бара еиԥшныршьалаз аҭыԥқәа рҿы ртәара.

2
Аԥсуа-адыга диаспора рбызшәақәеи, ртрадициатә
куль­туреи, рфольклори рыҭҵаараҿы имаҷымкәа алагала
ҟарҵахьеит европатәи аныҟәаҩцәа, аҵарауаа. Урҭ, хым­
ԥада, еиҳа алшарақәа рыман, зымҩа кыз, усҟантәи Асовет
ҳәынҭқарра аихатәы ԥарда иннакылоз аҭҵааҩцәа раасҭа.
Убас, Ҭырқәтәылаҟа иахыргаз аубыхцәа рҿы 1898
шықә­сазы днеит Даниа атәылауаҩ А. Бенедикстен,
еиуеиԥшым анҵамҭақәагьы ҟаиҵеит. Аубых бызшәа
аҵа­разы Ҭырқәтәылаҟа ицахьан аҵарауаа Адольф Дир­
ри (1913 шықәсазы) Иулиус фон Месароши (1930-тәи
ашықәс­қәа рылагамҭазы). Урҭ имҩаԥыргоз аҭҵаарақәа
раан ианырҵеит аубых фольклор атекстқәа­гьы: алакә­
қәеи, ажәаԥ­ҟақәеи, ажәаҳәахьақәеи (шәрыхә.: Dirr 1927,
1928; Meszaros 1934).
Зыԥсадгьыл иахыргаз аԥсуа-адыгаа рбыз­шәа­­қәеи
рфольклори рҵараҿы даҽакы иалаҩа­шьом адунеи зыхьӡ
еицадыруа афранцыз ҵа­рауаҩ, аиҿырԥшратә мифоло­
гиеи, аепоси, индоев­ропатәи ацивилизациеи, адинқәеи,
кав­казтәи абызшәақәеи рыҭҵааҩы Жорж Диумезил
илагала. Иара аубых бызшәа дазҿлымҳахеит 1920-тәи
ашықәсқәа рзы, Сҭампылтәи ауниверситет данапро­
фессорыз аамҭазы. 1931 шықәса инаркны иҭижьит кав­
казтәи абызшәақәа рграммати­катә еилазаашьақәа ирыз­
кыз аусумҭақәа жәпа­кы. 1955–1971 шықәсқәа рзы Жорж
Диумезил Ҭырқә­тәылан акырынтә адәынтәи аҭҵаа­
рақәа мҩаԥигеит аԥсуааи, аубыхцәеи, адыгааи рҿы. 1960
шықәсазы иаԥиҵеит «Кавказтәи атрадициақәеи абыз­
шәақәеи рзы Анатолиатәи адокументқәа» зыхьӡиҵаз асе­
риа ҿыц. Ари асериаҿы иҭыҵыз аусумҭақәа иргәылоуп
аҵарауаҩ ифонетикатә нҵамҭақәеи урҭ ирыцу абызшәатә
ҭҵаарақәеи. Уи лассы-ласс дзыҿцәажәоз аинформантцәа
рҿынтә даликаауеит иареи Ҳанс Фогти рыбзоу­рала еи­
цырдыруа иҟалаз, ибызшәа шидыр­уаз зынарцәымҩа
иқәлаз аҵыхәтәантәи аубых Ҭеифиқь Есенч (1904–1992).
Иара, иан даԥсыуан азы, аубых бызшәеиԥш, аԥсшәагьы
бзиаӡаны идыруан. Уи иҿынтә Жорж Диумезил ианиҵеит

аԥсуа фольклор атекстқәа 11 (Dumezil 1967). Аҵарауаҩ
илингвистикатә ҭҵаарақәа ирылагӡаны иани­ҵон, ҭҵаа­
радыррала ииашаны, акомментариқәа рыц­ҵа­ны иҭижь­
уан аԥсуа-адыгаа рфольклортә матер­иалқәа (шәрыхә.:
Dumezil, Namitok 1955: 1–47; 1956: 439–459; Dumezil 1957;
1959; 1960a; 1960b; 1962; 1965; 1967; Зыхәба 1972: 57–74;
Гәажә­ба 1986б; 1987; Убыхский фольклор 2001).
Жорж Диумезил аубых бызшәа аҵара иадиԥхьалеит еи­
цырдыруа анорвег кавказдырҩы Ҳанс Фогти иара иҵаҩы,
афранцыз ҵарауаҩ Жорж Шарашиӡеи (Charachidze 1965;
1989). Ҳанс Фогт, акыршықәсатәи иҭҵаарақәа ирыбзоу­
раны, еиқәиршәеит аубых бызшәа ажәар, афонологиатә
ҭҵаарақәеи атекстқәеи ацҵаны (Vogt 1963). Ари аусумҭа
акрызҵазкуа лагалахеит аԥсуа-адыга бызшәадырраҿы.
Ажәар иацу афольклортә текстқәа хәы змам материалқәоуп
аубых бызшәеи афольклори рыҭҵааразы

Чрыгба Виачеслав ажәабжьҳәаҩ лыҿцәажәараан
(Ҭырқәтәыла, Амчқьеҩ ақыҭа)

Адолф Дирри, Иулиус Месароши, Жорж Диумезили,
Ҳанс Фогти уҳәа, европатәи кавказ­ҭҵааҩцәа рышьҭа

дхы­ланы, Ҭырқәтәылан инхо аԥсуа-адыгаа рбыз­шәа­қәеи,
рфольклори, ртрадициатә культуреи рзы акыр аҭҵаарақәа
мҩаԥигахьеит алингвист Виачеслав Чрыгба. 1991 шықәса
раахыс (усҟан Леидентәи ауниверситет аҿы аус зуаз)
акыршықәсатәи иекспедициатә ԥшаа­рақәа ирыбзоура­
ны, аԥсуа-адыга диаспора реиланха­шьеи, ретнографиатә
гәыԥқәеи, рбызшәақәеи рдиалектқәеи рзы здаҟам аусум­
ҭақәа иҩит, хыԥхьаӡара рацәала афольклортә бжьын­­
ҵамҭақәа ҟаиҵеит аԥсуааи, аубыхцәеи, абазацәеи рҿы
(шәрыхә.: Чирикба 1994; 1995; 2012а; 2012б; Chirikba
1996a; 1996b; шәрыхә., иара убас ари ашәҟәы иану иара
иан­ҵам­ҭақәа: № 8, 9, 11, 13).
Ҭырқәтәылатәи ашьхарыуаа рыҭҵаараҿы иалкаау
аҭыԥ ааннакылоит адиаспораа рхаҭақәа рхаҭарнакцәа ру­
сура. Избан акәзар урҭ ари аус азы зегь реиҳа рҭагылазаашьа
маншәалоуп: рыжәлар ҩныҵҟала ирдыруеит, иахьеи-уа­
хеи ирбоит, ираҳауеит. Аха, ирыцҳарахаз, уи аус зҽазызкыз
зынӡа имаҷыҩхеит, иаҳҳәап, афольклорҭҵаара мацара
занааҭс ишьҭызхыз иахьанӡагьы аӡәгьы дыҟам.
Сгәанала, ара аханатә иӡбахә ҳәатәуп раԥ­хьатәи аԥсуа
профессор Мысҭафа Быҭәба. Ҩҩ-университетк ирыл­
гахьаз, Анкаратәи ауниверстет аҿы аус зуаз, аԥсшәеи,
аҭырқәшәеи, афранцыз бызшәеи, анемец бызшәеи здыр­
уаз ҵарауаҩын иара. Аа-мзы раҟара аус ауан Ҭырқәтәылан
иааиртыз аԥсуа школ. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рхатәы
бызшәала аԥхьареи аҩреи рылшо аҟаҵара иҽазҵәылхны
дашьҭан. 1919 шықәсазы Сҭампыл иҭижьит ҭырқәтәыла­
тәи аԥсуа хәыҷқәа рзы анбан шәҟәы (“Cergues elifbe
apsifsele. Vizviz: Abitp M. Ašigse 1. Istampeil, 1335–1919”)1,
аха уи ахархәаразы азини аҭагылазаашьеи ҟамлеит ари
аҳәынҭ­қарраҿы. Ҵабыргуп, уаан­ӡагьы, XIX ашәышықәса
анҵәамҭазы, Шьрын Ҷкалапыуа ишьақәиргылахьан аԥсуа
алфавит. 1910-тәи ашықәсқәа рзы ашаԥсыӷ енрал Рашьыҭ
Ефендии, уи иԥшәмаԥҳәыс Ҳасибе Ҷан-ԥҳаи, усҟан 12
шықәса зхыҵуаз Омар Беигәааи, ажәытә османтәи агра­Шәахә. Мысҭафа Быҭәба ихаҭареи ианбан шәҟәи ирызку Хәыхәыт
Бӷажәба истатиа (Бӷажәба 1991).

фика шьаҭас иҟаҵаны, ишьақәдыргылеит аԥсуа алфа­
вит. Иара алоуп Омар Беигәаа адинхаҵаратә текстқәа
реиҭагара дызлалагазгьы (Бигуаа 1999: 82).
1920 шықәсазы Мысҭафа Быҭәба, кавказтәи иныҟәара­
қәа ирылагӡаны, Аԥсны дааит. Ара иара дрықәшәеит,
Дыр­мит Гәлиа, Андреи Ҷоҷуа, Семион Ашәхәаҵаа уҳәа, ус­
ҟантәи аԥсуа интеллигенциа рхаҭарнакцәа аӡәыр­ҩы, Аҟәа
еиҿкааз Амҳаџьырқәа русқәа рзы аилак ала­хәы­лаҩцәа.
Агазеҭ «Аԥсны» аномерқәа ирнылеит Мысҭа­фа Быҭәба
иԥсадгьыл аҿы иҟазаара иазкыз ас­татиа­қәа (Бӷажәба
1991: 196). Уи дзацәажәоз иреиҳәеит: Ҭырқәтәыла аԥсуаа
рхыԥхьаӡара 200 нызқьҩык рҟынӡа ишынаӡо, урҭ зегьы
аԥсшәа шырҳәо, ауниверситет иалгахьоу хәҩы-фҩык шы­
ҟоу, ар ирылоу афицарцәа, аинралцәа шырацәаҩу, аҭырқә­
шәа ззымдыруа аԥсуаа шыҟоу, дара издыруагьы аԥсшәа
акыр еиӷьны ишырҳәо. Иазгәеиҭеит аԥсуаа атәым дгьыл
аҿы рыбзазашьа атәы (аԥш, аҭаҭын шаадрыхуа), зегьы
амсылман дин шрымоу, Аԥснынтә иахгаз рахьтә макьана
зыԥсы ҭоу шмаҷҩым, урҭ зегьы рыԥсадгьыл ахь ахынҳәра
ишазгәышьуа.
Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рҭоурыхи, рмифо­ло­гиеи, рфоль­
клори рҵараҿы алагала ӷәӷәа ҟаиҵеит аԥсуадырҩы,
афольк­лорҭҵааҩ, абызшәадыр­ҩы, аҭоурыхҭҵааҩ, арҵа­
ҩы, апоет, апублицист Омар Беигәаа. Ари аус иара иԥсҭа­
заа­ра зегьы азикит. Аԥсуаа ахьынхо ақыҭақәа дрылсны,
хыԥхьаӡара рацәала аетнографиатә, абыз­шәатә, афольк­
лортә материалқәа еизигеит. Урҭ рышьаҭала ҭырқә­
шәала иаԥиҵеит акымкәа-ҩҩбамкәа аусумҭақәа (ҿыгҳа­
рыла иугозар, 200 кьыԥхь бӷьыц иреиҳаны) – аԥсуааи
егьырҭ ашьхарыуа жәларқәеи рҭоурыхи, ретнографиеи,
рфольклори, ркультуреи ирызкны: «Аԥсуаа рмифоло­
гиа жәытәӡатәиума?» (Büyüka 1971), ҩҩ-томкны иҟоу
«Ауаа­тәыҩса рцивилизациа аира аԥхьаӡатәи аамҭа иаз­
ку кавказтәи ахыҵ­хырҭақәа» (Büyüka 1985, 1986) уҳәа
убас егьырҭгьы. Автор арҭ иҭҵаамҭақәа рҿы иааи­гоит
еиуеиԥшым ажәытәтәи аԥсуаа рынцәахәқәа, нарҭаа ре­
пос аперсонажцәа уҳәа рыхьӡқәа, иҽазишәоит урҭ рети­

мологиа аҟаҵара. Аԥсуа мифологиа ажәытә бырзентәи,
нас азиамаҷтәи аҳәамҭақәеи ирҿырԥшны иҭиҵаауеит
(шәрыхә.: Инал-ипа 1990: 23–32; Бигуаа 1999: 82–84; Кил­
ба 2011; Папа-ԥҳа 2012, 2013; Гәажәба 1990а; 1990б; 1996а).
Омар Беигәаа иусумҭақәа рыҩныҵҟа инеи­ҵыхны
ахархәара рымоуп еиуеи­ԥшым ажанр­қәа ирыҵаркуа
афольклортә матер­иалқәа, зны-зынла – атекстқәа шеибгоу
иааганы, даҽазын­гьы – рҵакқәа еиҭаҳәаны. Нарҭаа репос
асиужетқәеи амотивқәеи ирылхны, иара исахьаркыратә
лаԥшҳәаала иаԥиҵон афольклортә жәеинраала­қәагьы.
Руслан Гәажәба излазгәеиҭо ала, Омар Беигәаа ианиҵахьан
6000 инареиҳаны афольклортә текстқәа (Гәажәба 1977:
81). Ишәҟә­қәа иргәылоу аматериалқәа, насгьы ус ақьаад
ианҵаны Аԥсныҟа иааиҭиуаз атекстқәа рахьтә ԥыҭк Рус­
лан Гәажәбеи Сергеи Зыхәбеи иркьыԥхьхьеит (Гәажәба,
Хьациа 1977: 82–83; Гәажәба 1980б: 47–48, 59–61; 1989б:
83–84; 1996а; 2008б: 108–118; 2008в: 181, 188; 2008г: 143–
146; 2012в: 175–182; Зыхәба 1996б; 1997). Уи иара ихаҭагьы
иҿаԥыцтә дырра даара иҭбаан.
Иазгәаҭатәу, Омар Беигәаа зкьыԥхьра да­хьымӡаз има­
тер­иалқәеи иҭҵаамҭақәеи маҷым­кәа иаанханы иҟоуп.
Урҭ анапылаҩырақәа реилыргареи акьыԥхь разырхиа­
реи лнапы алакуп иара иҵаҩы, ицхырааҩ, аҭҵааҩы,
аиҭагаҩ, ашәҟәыҩҩы Маҳинур Папа-ԥҳа. Омар Беигәааи
лареи русеицуразы шәахә. «35 шықәса Беигәаа Омар иаанда» захьӡу, ааигәа ажурнал «Алашара» адаҟьақәа рҿы
илкьыԥхьыз (Емма Кьыл-ԥҳаи Нурбеи Ламиеи аҭыжь­
ра иаздырхиаз) лҩымҭа (Папа-ԥҳа 2012, 2013). (Маҳи­
нур Папа-ԥҳа Омар Беигәаа инапылаҩырақәа акыр
ҳлырбеит, урҭ рҭагылазаашьазы лгәы шынамӡо, ац­
хырааҩ­цәа шлымам атәы ҳалҳәеит, 2004 шықәсазы
Ҭыр­қәтәыла афольклортә експедициа мҩаԥызгоз Шоҭа
Салаҟаеи, Адгәыр Какобеи, сареи, Сҭампыл, лара лофис
аҿы ҳаныҟаз.) Ихымԥадатәиу усны избоит Омар Беигәаа
инапылаҩырақәа рҭыԥ рықәҵара, насгьы иусумҭақәа
аԥсшәахь реиҭагара. Убас, иара иԥсы шҭаз, Маҳинур
Папа-ԥҳа дицырхырааны, еиҭеигаз (иара иҳәон, лара

Беигәаа Омар

илыҩуан) иҭҵаамҭа «Аԥсуа мифологиа жәытәӡатәиума?»
анапылаҩыра Аԥсуаҭҵааратә институт адиалектологиатә
лабораториаҿы Емма Кьыл-ԥҳа лнапхгарала аҭыжьра
азырхиара иаҿуп.
Маҳинур Папа-ԥҳа, Омар Беигәаа иҭҵаарақәа рҿы ицхраара, иҭынхаз анапылаҩырақәа аус рыдулара анаҩс­
гьы, Ҭырқәтәыла аԥсуа диаспора ртрадициатә культура

аихаҳаразы, амырӡразы илыллыршо џьашьатәуп: аҭырқә­
шәахь еиҭалгоит Аԥсны аҭоурыхи акультуреи ирызку аус­
ум­ҭақәа, алакәқәа, илҵоит аԥсуа хореографиатә культу­
ра, еиҿылкаауеит ашәаҳәаратә, акәашаратә ансам­бльқәа
(шәахә.: Șınkuba 2000; Beygua 2000; Papapha 2001b; Warada
2007; Șamba 2008; Zuhba 2009), илыҩуеит асахьаркыратә
ҩымҭақәа, аҭоурыхтә ҭҵаамҭақәа (Papapha 2001a; Пап­
ба 2012), алитератураҭҵааратә статиақәа (Papapha 1998),
ианылҵоит афольклортә рҿиамҭақәа. Атекстқәа анҵаны
Аԥсныҟа иаалгон, Руслан Гәажәба изаалҭиуан. 1973 шықә­
са инаркны Аԥсныҟа данаауаз иаалгаз аматериалқәа иреи­
уоуп: ажәаԥҟақәа, ашәақәа, ажәабжьқәа, аҵәыуарақәа
(алақ­марқәа) (шәахә.: Гәажәба, Хьациа 1977: 83–84; Гәажә­
ба 1980б: 48–49).

Папа-ԥҳа Маҳинур, Џьапуа Зураб
(Сҭампыл ақалақь)

1975 шықәса инаркны акырынтә иԥсадгьыл ахь даахьан
Ҭырқәтәыла ачемпион, хьӡи-ԥшеи змаз аспорт азҟаза,
аԥсуа-адыга культуратә еилазаара анапхгаҩы Орҳан Шам­

ба. Аԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь рхьарԥшразы уи имҩа­
ԥигоз аусқәа рацәан (Инал-ипа 1990: 32–33). Аԥсныҟа
даацыԥхьаӡа амагнитофон иҭаҩны иааи­гоз, Ҭырқәтәыла
аԥсуаа ахьынхо ақыҭақәеи ақалақьқәеи рҿы ианиҵоз
афольклортә, ает­но­г­рафиатә материалқәа аԥсуаҭҵааҩцәа
ири­ҭон, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеи архив аҿы
ишьҭеиҵон. 1975 шықәсазы, 11-ҩык аԥс­уаа рхыԥхьаӡара
даланы данааз, иааигаз абжьынҵамҭақәа реиҳарак
Кәарацәгьа (Иарџьа) ақыҭан инхоз Аӡынба (Пашә-иԥа)
Шьефқьеҭ иҿынтә иҭаҩуп. Орҳан Шамба иара ихаҭагьы
информантк иаҳасабала дбеиан, иидыруаз рацәан (шәахә.
Зыхәба 1977). Иара ибжьынҵамҭақәа рхыԥхьаӡараҿы
иҟоуп: нарҭаа репос, афырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәеи
аҳәамҭақәеи уҳәа, еиуеиԥ­шым афольклортә жанрқәа
ирыҵаркуа арҿиам­ҭақәа (шәрыхә. иара ианҵамҭақәеи
иҳәамҭақәеи рахьтә Сергеи Зыхәба, Анатоли Хьациа,
Руслан Гәажәба ркьыԥхьымҭақәа: Зыхәба, Хьациа 1976;
Зыхәба 1996б; 1997; Гәажәба, Хьациа 1977: 84–87; Гәажәба
1980б: 40–47, 52, 53–58; 1996в; 1996г; 2008б: 118–124, 130–
131, 134–135, 136–138; 2008г: 137–139; 2010: 58–59, 119–
121, насгьы ари аизга иагәылоу атекстқәа: №5, 22).
Иахьазы Орҳан Шамба Аԥсныҟа иааигоз, иааиҭиуаз
амагнитолентақәа рхаҭақәа, шамахамзар, еиқәымхеит.
Ажәытә кассетақәа ирну ианҵамҭақәа (дара маҷымкәа
иҟоуп, урҭ ирылазар ҟалоит Аԥсны еиқәымхазгьы) ациф­
ратә техникахь риагара даҿуп иара иԥҳа Зеррин Шамԥҳа. Лара лхаҭагьы афольклортә материалқәа анылҵоит,
ахореографиа дазҟазоуп, аԥсуара змырӡырц иашьҭоу
ҭырқәтәылатәи аԥсуаа дреи­уоуп.
Мшын-нырцә инхо ҳџьынџьуаа рфольклортә рҿиамҭақәа ранҵареи реиҭаҳәареи ирызҿлым­ҳан ашә­
ҟәыҩҩцәа Џьамал Ҳараниа, Џьенгьиз Бганба, Џьамал
Абыгба, Шьинаси Ҭраԥшь. Урҭ 1970-тәи ашықәсқәа ина­
дыркны Аԥсныҟа ианаауаз иааргон, ма иаарышьҭуан
афольклортә текстқәа ақьаад, мамзаргьы амагнитолента
ианҵаны. Иазгәаҭатәу, урҭ рфольклортә напылаҩырақәа
реиҳарак алитературатә знеишьа иазааигәоуп, иа­ра убас

Шамба Орҳан

рлитературатә ҩымҭақәагьы афольк­лортә дырра иа­
гәыл­иаауеит, уи аҳәаақәа ирҭагӡоуп. Рфольклортәи рли­
тературатәи рҿиамҭақәа ибзианы ирныԥшуеит ихырҵәаз
аԥсуаа рҭоурых аӡыблара, рдоуҳа анарха, рыԥсадгьыл аб­
зиабара.
Арҭ ашәҟәыҩҩцәа ианырҵаз, ма дара еиҭар­ҳәаз афольк­
лортә материалқәа рҿы иуԥылоит – нар­ҭаа инадыркны
ажәаԥҟақәа рҟынӡа – еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа
арҿиамҭақәа. Урҭ ранҵамҭақәеи рҩымҭақәеи рыхәҭак
еиуеи­ԥшым аҭыжьымҭақәа рҿы иркьыԥхьхьеит Руслан
Гәажәбеи, Сергеи Зыхәбеи, Анзор Мықәбеи: Џьамал Ҳара­

ниа (Гәажәба 1980б: 49, 51, 52–53, 62–64; 1989б: 84–91;
1996б; 1996в); Џьенгьиз Бганба (Гәажәба 1991а: 172–183;
1996в; 2010: 12–45, 48–49, 74–123, 126, 141–153, 155–163,
221–230; Гожба 2005; 2008; Зыхәба 1996а; 1997; Џьамал
Абыгба (Абыгба 2002: 211–223); Шьинаси Ҭраԥшь (Гәажәба
1980б: 49–51).

Ҳараниа Џьамал

Џьамал Ҳараниа 1980-тәи ашықәсқәа рзы Адаԥазар
ақалақь аҿы иҭижьит Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа поетцәа

(Џьамал Ҳараниа, Ешьреф Гындиа, Филиз Бган-ԥҳа, Џьен­
гьиз Бганба) ражәеинраалақәа еидызкыло ашәҟә­қәа
ҩҩба. Арҭ аизгақәа иргәылоуп афольклортәи асахьар­
кыра­тәи рҿиамҭақәа: хыԥхьаӡара рацәа­ла ажәаԥҟақәа,
«иаарту афольклортә ҟазшьа змоу аҳәамҭақәа» (Аҵнариа
1989: 418) – ауаҩы қьачақь Ҵҟәыҵҟәа Гәагәуа изку алаф­
қәа. 2005 шықәсазы Џьамал Ҳараниа иҭижьыз ишә­ҟәы
«Еибаԥшаауаз» иагәылоуп ажәеинраалақәеи, аҿаԥыцтә
ҳәамҭақәеи, ажәаԥҟақәеи (Ҳараниа 2005).
Афольклортә текстқәа анҵаны Аԥсныҟа иаа­зышьҭқәоз
иреиуоуп, иара убас: Симбери, Ардашьыни, Аифери Бга­
наа (Гәажәба 2010: 45–48, 59–74, 123–126), жәлар рмузыка
иазҟазоу Есаҭ Ахба (Гәажәба 1996б; 1996в; 2008б: 107, 117;
2008в: 175–176, 179–182, 184, 186; 2008г: 147; Warada 2007),
Дурсун Начҟьебиа (Саӷариа) (Гәажәба 1989б: 91).
1984 шықәсазы Феҳми Агрбеи Џьа­мал Ҳараниеи
еиқәыршәаны иҭрыжьит аԥсуа-аҭырқәа жәар. Анаҩс 1990
шықәсазы Феҳми Агрба уи ажәар («Аԥсуа бызшәа аҭырқә
бызшәа ажәар») харҭәааны еиҭаҭижьит (Агрба 1990).
1990-тәи ашықәсқәа иаадыркны афольклори аетно­
графиеи рзы акыр аудио-видеонҵамҭақәа ҟарҵахьеит
Сельчықә Сымсыми Зеҳра Ҵәыџь-ԥҳаи. Сельчықә Сым­
сым аԥсуа фольклори атрадициатә культуреи ирызкны
даара узызҿлымҳахаша асаит ааиртит (www.apsuvara.
com). Уа иҭагалоуп аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи зныԥш­
уа еиуеиԥшым ацәажәарақәа, адискурсқәа, ақьабзқәеи,
ақьа­бзтә ашәақәеи, акәашара­қәеи, егьырҭ ашәаҳәаратәи
ажәабжь­еиҭаҳәаратәи рҿиам­ҭа­қәа.
Убас, Сақариа инхо аԥсуаа аԥсшәа дырҵареи аԥсуара
рылааӡареи ишаҿыц иаҿуп Фаарықә Ажьибеи Ирфан
Хәаҷааи.
Аԥсуара ахьчаразы, аӡыргаразы иҟарҵо маҷ­ӡам Ҭырқә­
тәылаҟа аҭаацәара иалалаз – Гәындеи Маринеи Анқәабԥҳацәа, Аира Қап-ԥҳа. Гәында Анқәаб-ԥҳа аԥсуа етногра­
фиеи афольклори рзы аматериал еизылгоит, аԥс­уа чара
иазкны адиссертациа лыҩуеит. Еиқәыршәаны иҭлыжьит
аҭырқәа-аԥсуа еиҿцәажәага жәар (Ankuab 2007). Марина

Бганба Џьенгьиз

Анқәаб-ԥҳа лакәзар, Ҭырқәтәыла аԥсуаа рхәыҷқәа жәлар
рашәақәа длырҵоит, жәлар рхореографиа дазҟазоуп.
Ихатәы фольклортә нҵамҭақәа ҟаиҵоит Ҭырқәтәыла
иҟоу Аԥсны ахаҭарнак Владимир Аҩӡбагьы. Уаанӡагьы
уи аԥсуа диаспораа рызҵаарақәа дрызхьаԥшуан (Аҩӡба
1974).
1930-тәи ашықәсқәа рзы Аҷара инхо аԥсуаа ретногра­
фиазы аусумҭа аԥиҵеит Қьаазым Ҷолоҟва (шәахә. Зыхәба
1967: 217).
Афольклори аетнографиеи ирызку аинформациа
маҷымкәа ирнылоит Ҭырқәтәыла аԥсуа-ады­га диаспо­
ра ахаҭарнакцәа иҭрыжьуа ажурналқәа – «Нарҭ» (Ankara)
«Кафкасиа» (Istanbul).
Аҳәаанырцә инхо аԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыли дареи
реимадаразы иҟарҵо рацәоуп Аԥсныҟа ихынҳәыз адиа­

спора ахаҭарнакцәа иреиуоу Ҭе­мыр Ачыгәба, Октаи Чко­
туа, Ҳаири Қәҭарба.
Аҷара инанагаз аԥсуаа рҭоурыхи, рыбзазареи, ртра­
диц­иатә культуреи акыр аусумҭақәа рзикхьеит (иканди­
даттә диссертациагьы уахь иналаҵаны) аетнограф
Ҭемыр Ачыгәба. Урҭ рахьтә шәрыхә. Аҷара инхо аԥсуаа
рматериалтә культура, реиланхашьа, аҭаацәара рала­
лашьа, рыжәлақәа рхылҵшьҭра, рбызшәа аҽыԥсахшьа,
ретникатә ҭоурых уҳәа ирызкны хыԥхьаӡара рацәала
ииҩыз аҭҵаамҭақәа: Ачугба 1978; 1985; 1987а; 1987б;
1987в; 1988а; 1988б; 1989; Ачыгәба 1986; 1990. Аҵарауаҩ
ааигәа иҭыҵыз имонографиеи егьырҭ истатиақәеи рҿы
дырзааҭгылоит аԥсуаа (ретнографиатә гәыԥқәа зегьы)
ахыр­гаанӡа рыԥсадгьыл аҿы реиланхашьеи, рҭоу­рыхи,
рхырҵәашьеи рызҵаарақәа (Ачугба 2010: 94–152; 2012).
Аетнограф Аҷара имҩаԥигаз адәынтәи иҭҵаарақәа рҿы
акыр аетнографиатәи афольклортәи материалқәа аниҵа­
хьан, аха урҭ зегьы кьыԥхьны иҟам, ихаҭа излеиҳәо ала,
еиқәхазгьы маҷуп.
1991 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аҵаразы мшын-нырцәынтә иааз
аҿар ргәыԥ иалаз Октаи Чкотуа, Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа
рыԥсадгьыл ахь рхьарԥшразы имҩаԥиго хкы рацәала еи­
лоу аусқәа инарԥынҵаны, аҭырқәа-аԥсуа аԥсуа-аҭырқәа
жәар, аицәажәага бзиа (абызшәадырҩы Сариа Амҷ-ԥҳа
дилахәны) еиқәиршәеит (Амҷ-ԥҳа, Чкотуа 2010), аԥсшәахь
еиҭеигеит Ҳаири Қәҭарба ироман «Сыхдырҵәеит, сыхҵәа­
раххеит» (Аҟәа, 2009), Мысҭафа Быҭәба кавказтәи иныҟәа­
рақәа ирызку игәалашәарақәа (Быҭәба 2009), аҭырқәшәахь
еиҭеигеит Адиле Аббас-оглы лгәалашәарақәа (Abbasoğlu
2008), Руслан Гәажәба еиқәиршәаз ашәҟәы Џьенгьиз Бган­
ба ианҵамҭақәеи Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рҭоурых иазку
аусумҭақәеи (Bganba 2013).
Ашәҟәыҩҩы, ажурналист Ҳаири Қәҭарба аҭырқә­шәахь
еиҭеигеит Гьаргь Амҷба иҭоурхытә ҭҵаамҭак (Amıҫba
1993), Баграт Шьынқәба ироман «Ацынҵәарах». Иара ихаҭа
ҭырқәшәала иҩит асахьаркыратә рҿиамҭа неиҵых, хыхь

зыӡбахә сҳәаз баҩхатәрала иаԥҵоу ароман. Аамҭак азы
ателеканал «Абаза» аҿы имҩаԥигон автортә дырраҭара
бзиа «Аԥсадгьыл агәеисыбжь».
Зыԥсадгьыл иазыхынҳәыз Дыжын Чуреи Ҭыр­қә­тәыла
инхо адыгааи аԥсуааи рхореогра­фиа аҭҵаара лнапы ала­
куп (Чуреи 2006; 2008; 2011).
Адиаспораа рхаҭарнакцәа рахьтә аӡәырҩы (Омар Беи­
гәаа, Џьамал Ҳараниа, Ешьреф Гындиа, Филиз Бган-ԥҳа,
Џьен­гьиз Бганба, Џьамал Абыгба, Шьинаси Ҭраԥшь, Ма­
ҳинур Папа-ԥҳа, Алԥ Хәынџьа, Ҳаири Қәҭарба уҳәа)
ашә­­ҟәыҩҩцәа зыԥсадгьыл иаҟәыргаз аԥсуаа рҭоурых са­
хьар­­­­­кырала иаадырԥшхьеит иаԥырҵаз рлитературатә рҿиа­­
м­ҭа­қәа рҿы (шәахә: Аҵнариа 1989; Бигуаа 1999: 77–101; 2000;
2008а; 2008б; 2011: 181–238; 2012а; Мықәба 2002).
Ҭырқәтәыла инхо егьырҭ ашьхарыуа жәлар­қәа
(еиҳаракгьы адыгақәа) рҭоурыхи, ретнографиеи, рфоль­
клори рыҭҵааразы адиаспораа рхаҭарнакцәа иҟарҵахьоу
рахьтә иалкаазар ҟалоит Агаче Муҳиттин Унали, Батыраи
Едыџьи (Озбек), Оздемир Озбаии русура. Аҵарауаа Баты­
раи Едыџьи (Озбек) Оздемир Озбаии нарҭаа рҳәамҭақәа
ирызкны аҭҵаамҭақәа аԥырҵахьеит (Özbek 1982; Едыдж
2013; Özbay 1990; 1995).
Мшын-нырцә инхо аԥсуа-адыгаа рбызшәа­қәеи, ртради­
циатә культуреи, рфольклори рыҭҵаара­ҿы зыԥсадгьыл
аҿы инхо, аҭыԥантәи аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, егьырҭ
аинтузиастцәа рлагалагьы шьҭа иара ахатә ҭоурых амоуп.
Аԥхьаӡа игылоуп араҟа Гьаргь Ӡиӡариа «Амҳаџьырреи
XIX ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых апробле­мақәеи»
захьӡу иусумҭа дуи Баграт Шьынқәба иҭоурыхтә роман
«Ацынҵәарахи». Виачеслав Бигәаа ишазгәеиҭо еиԥш, «XIX
ашәышықәсазтәи ажәлар рҭоурых аазырԥшуа аҩымҭақәа
рахьтә урҭ иреиҳау макьана иҟаӡам, кавказҭҵаареи кав­
казтәи ашьхарыуа жәларқәа рмилаҭтә литера­турақәеи
рҿы» (Бигәаа 1996: 165). Урҭ рнаҩсгьы, аԥсуаҭҵаареи
еиуеиԥшым аҟазара хкқәеи рҿы ицәырҵит ахгара аҭоу­
рыхи иахыргаз рбызшәеи, ркультуреи, рхаҭареи ирызку
арҿиамҭақәа маҷымкәа.

Ҭырқәтәылаҟа иагаз аԥсуа-адыгаа рҿы аԥсуа ҵарауаа
рахьтә аԥхьаӡа акәны днеит Симон Басариа. Аҵарауаҩ
1910, нас 1918 шықәсазы Ҭырқә­тәылаҟа иныҟәарақәа раан
ашьхарыуа жәларқәа рыбзазашьа ибеит. Ашьҭахь ииҩыз
истатиақәа рҿы дазааҭгылоит аԥсуа-адыгаа рыҟазшьа,
рхаҭара араҟагьы ишырцәымӡыз. Сҭам­пыл дзыҿцәажәаз
Ҭырқәтәылатәи академиа аԥсуа студентцәа иарҳәеит –
рмилаҭтә хаҿра аиқәырхаразы аус шыруа, ара иахьаа­
нагаз иҭырқәартәырц ишаҿу, ашколқәа рҿы ашьхарыуаа
рашәақәа ддырҵаларц, ранбан шәҟәы рҩырц, рмилаҭ
маҭәа еиқәдырхарц ргәы ишҭоу. Аҵарауаҩ иазгәеиҭоит,
аԥсуа-адыгаа Ҭырқәтәылан еицырдыруа ахаҭарақәа (ар­
уаа, аҵарауаа, анџьнырцәа инадыркны адип­ломатцәа
рҟынӡа) шрылиааз, «Меџьлис» захьӡыз ахеидкыла шеи­
ҿыркааз, уи иалаз аделегациа ахеиқәырхаразы Парижҟа,
Лондонҟа ишцаз, абас ашьа цқьа злаз ауаа ҟамлар, атәым
дгьыл аҿы амилаҭтә ҟазшьа аиқәырхара шалымшоз,
апрофессор Мысҭафа Быҭәба аԥсуа хәыҷқәа рзы анбан
шәҟәы шиҩыз уҳәа (шәахә.: Басария 1913; 2003: 115–118).
1927 шықәсазы аԥхьатәи аԥсуа профессио­налтә фи­
лологцәа (усҟан академик Нико Марр иҵаҩ­цәа) Арсен
Аҳашбеи Виктор Кәыкәбеи, аубых бызшәеи аетногра­
фиеи рҵаразы, Ҭырқәтәылаҟа ицараны иҟан, аекспеди­
циа апрограммагьы еиқәыршәаны ирыман (Хашба 1972:
126–129). Нико Марр дзықәшаҳаҭхахьаз ари апрограмма
хықәкыс иаман аубых бызшәа анҵара, уи афонетикатә,
аморфологиатә, алексикатә ҷыдарақәа ргәаҭара, аԥсшәеи
аубых бызшәеи реизыҟазаашьа ацклаԥшра, насгьы ау­
быхцәеи аԥсуааи ртрадициатә культура аҭҵаара. Аха
Сҭампылынӡа ацара зылшаз Виктор Кәыкәба иоуп (Ар­
сен Аҳашба дыззымцаз еилкаам). Ҵабыргуп, иара уигьы
ихықәкы неигӡартә еиԥш аҭагылазаашьа ирымҭеит уатәи
амчрақәа. Астудент даныхынҳә ашьҭахь, 1928 шықәсазы
ииҩыз аихшьалаҿы изларбоу ала, нанҳәамза 22 инаркны
ԥхынҷкәынмза 10-нӡа Сҭампыл далырмыжьит, аубыхцәеи
аԥсуааи ахьынхо аҭыԥқәа рахь дрышьҭаанӡа ҳәа дыԥшын.

Иҟалаз уиоуп, Виктор Кәыкәба Ҭырқәтәылаҟа ицара
кавказаа зынӡа илаԥшықәҵан ианрымаз аамҭа иақәшәеит.
Ииу­лак ииԥшааз черқьески, апрофессор Мысҭафа Быҭәба
дназлаз, ԥшьҩык аԥсуааи иарҳәеит: Ҭырқәтәыла асулҭан
данахырҳәа ашьҭахь иааиз амчра ҿыц, асулҭан шәидгылан
ҳәа, уаанӡа зҭа­гылазаашьа хар амамыз ашьахыруаа
уажәы ирышьклаԥшуа ишалагаз, атәымуаҩ (еиҳарак
Асовет Еидгыла еиуоу) дара рахь дшынармышьҭуа. Урҭ
рҟынтә еиликааит: аҭырқәа револиуциа ашьҭахь аԥс­
уааи ачерқьесцәеи рахьтә изылшаз шықәҵыз, еиҳа­­
ракгьы Бырзентәылаҟа (аԥсуаа 200-ҩык рҟынӡа уахь иш­
цаз), иаанхаз рықәхра ишаҿу. Дзыниаз изларҳәаз ала,
Ҭырқәтәылан аԥсуаа рхыԥхьаӡа­ра 300 нызқьҩык рҿынӡа
инаӡоит, рбыз­шәа еиқәырханы иааргоит, аубыхцәагьы
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуаа рфольклор ҭырқәтәылатәи анҵамҭақәа - 02