Latin

Аԥсуаа рфольклор ҭырқәтәылатәи анҵамҭақәа - 12

Süzlärneñ gomumi sanı 2971
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1764
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ҳәа еисуаз азназы иааихәлаха-ааихәлахазаргь, иыб­
лақәа иырбооз шҵабыргыз гәааигӡоо ахь дыккаӡа
длаиуан уашьҭа. Гәында дзықәтәаз аҽыхәа иаҵәа
ашьаԥқәа адгьыл иахьысуама-иахьымсуама уҳәоо,
аԥҟа-ԥҟҟаҳәа аҽышьҭабжьқәа иҵдырцәажәаауан ак­
кара.
– Уа, мшыбзыиа, уыбзаҳәыит Хьгәы! Аԥсыӡ гәа­
рыухуама? – дааиыдыххыл дааҽыжәԥан, лыбла гәыҭ­
баақәа ргәы дааҭалкыит.
Хьгәы абзыиабара мца иҽықәҳәҳә, инапы на­
рау лнапы аалымыихт. Лыблақәа, ҵа змам амшын
еиԥш, иыцәқәырԥооз ахаара дызмахаз, иааиҿасуаз
бзы­иабара мцала дҩышьны дахьгылаз, иыԥсы ааив­
га, – Ԥсыӡым сызцыу, ацәыӡ дсыман, уыи слышьҭан,
аҽазнык дысбазааит, дысмаузаргь, – [иҳәеит].
– Шцәыӡ лцәыӡ идыруазааит. Ларгьы дыш­цәыӡ­
ԥшааҩыу, – ҳәа лыблақәа был-былуа, лқьышә хаа­­
кәакәарақәа амца рҿықәҳә дааԥышәарччан, гәыкала
днаиыхәаԥшыит.
Хьгәы даақәаԥсычҳан, аԥсабара иехьаҟара иыԥш­
ӡаны иызбахьада? Аԥсақәа ариабжьарак ашәы
рхьы­ссы, амзарақәа, аԥсы дахьықәыргоо дуҳа изы­
ҟар­ҵоошәа, рмахәқәа шьҭых еилагылазар, абн­
кәатақәа, ҿымҭ-ԥсымшьа иыҟаз, иехьа хаарак рыҵауп. Абнкәата-қәача амҵәыжәҩақәа аӡы иаан­ҟьоо
иазныхәмаруа еиԥш, игәы ҭԥраа­уан иахьа. Гәын­
да-ԥшӡагьы лнаԥшышьа уысҵә­ҟьа акәын ишы­
ҟаз. «Алмҩанык иавагылоу аҵла ҟьантазқәа иыр­
ныу асахьақәа са исызкыу шракәыу ҩашьоом» ҳәа
гәаанагарак ааԥшьылгаит, иааилахара лхы иаархәа,
«асахьақәа акубар, акухашҭуа иҭышәхаз рыла шәха­
ҿы ҭыԥ хәҷык ахьсзалышәхыз еиҳаны ҳамҭак
зхәыцхьадаз» нылҳәооз, абзыиабара мца илықәтәаз
далԥхаауа, лшьа зегь лхы иҩаҵас-ҩаҵасуан.
– Иысхароузеи, уырҭ асахьақәа ҭәа иысцәа­ӷәақәаз
шшәызкыз агәаанагара сзыбҭа­зар! – ҳәа иҽаармаҷ
лгәы нҭыишьшьааит.
Даҽазны иенеиқәшәагьы, рыгәқәа хтны аицәа­
жәара изақәшәоомызт.
– Гәында, иыббар шԥасҭахыз Гагра агаҿа ихықәгы­
лау ахаҳә ҿцәаа-дыу, кәагала иыцәны иыҟасҵаз
шәбаҟа. Иысҭахыуп, адыунеи ыҟанаҵ ҳалар­гәа­ла­
шәарц, адыунеи бзыиа еибабоо ирызгәышьыуп. Ҳа­
уаажәлар ыҟанаҵ, ҳаӡбахә змырӡша иарыуакхап ҳәа
саигәыӷуеит, уыи бзыиабара иазкыу абаҟа.
– Шәнапышьҭа анызар, уаҳа иагхараны иыҟаузеи,
аха сгәы шәарак ҭоуп, ҳаибагара мариахарым ҳәа.
Иызбан уҳәар, аҳәахьа сымауп: ԥсыуа жәлар ԥырхага
рызҭоо адауы жәлар ҩыџьа ԥырызмххьау аӡәы сши­
ыцымцара, – ҳәа наҳәаны лҽы дынҽыжәлан, лышьхәа
нарба днықәылт.
Хьгәы иуыс уадаҩы ауадаҩразы, аха иыԥсы уыи
лымҩа иықәӡыр, ԥсраны иыԥхьаӡоомызт. Ихәашьдт,
иҽазыҟаҵа Дауыхыҵырҭа дҩаины, рымҩа иыку­
аны. Насгьы иыфатә ихьаҭра иылҭаҵа, ихыцқәа
ираиӷьыз аашьҭых, азҩа змаз ихәымпалқәа ихәым­
палҭра иылҭаргыл, иааша Дауыхыҵырҭа дҩаин,
иехьманшәалаз рымҩа кны, жәаҩа-мшы дҷаԥ­шьа­
хьаны, адауқәа рышьҭабжьала ихәы-ижьы ҩаила­
гылт, азназы даашанхалазаргь, адауқәа аахыи­ба­
ҳәаанӡа иыԥсы ааивга, игәы ԥсах дыхиа дыштәаз,
иехьыиҭахыз абаӷәаза ианаабжьала, ихыц еиҵархха,
ихәым­палқәа рларҟаҵара данаарԥыла, адауцәа ры­
ҳәҳәабжь ала игәы иҩаҭрысыз, еиқәкра мар­иам­
хазаргьы, уиада ԥсыхәас иымаззеи. Иым­ҩа­кышьаҟ­
ны ҟазара изыҟамҵар, деимжәжәа дықәрымҵоозеи
адау­цәа…
Аҳәҳәабжь дыдраны Аԥсынра архыџ-хыџ­уан.
Нар­ҭаа рынхарҭагь мыцхәы еахьҵысыз, ирылаԥ­
хьа­ӡазар акәхарын. Гәында-ԥшӡа иаал­гәала­шәеит
иа­разнак. «Аа, абар, Хьгәы уахьсырӡ, уышьҭахь ак­
ны­сымҵааит, схы абазгоо!» ҳәа агәжәажәара да­
ҿын. Нарҭаа рҽан­хьча Уахсиҭ, ажәқәа иырԥшуаз
Аҭлагәыҵа, Ха­бугә, Нарџьхьау, Цәыцә, Ҵкәа, Џыџ,
Кьамҿыҿ, Жәыжә, Кәата уҳәа, иаазаҳаз ыҩны абжь­
қәа ахьагооз ахь ицоон, адыдбжьы аниқәтәа.
Ҩҩба-хԥа мшы алаилас-ҩаиласқәа рыла илаиз аха­
бар, быжь-дауык аихык-еиҵык атыша иҭажьыуп ҳәа
акәын иааҩуаз…
Хьгәы деибга-дызҩыда Гаграҟа дышцаз анаилыл­
каа, нас гәырӷьаран ла лзы. Хьгәы иыԥсгьы ишьоон, аха
акәагагьы иымпыҵшәоомызт. Анааша днаины, ахаҳә
ҿцәаа иаваҟаиҵаз Гәында-ԥшӡа лбаҟа иагыу-иабзоу
даԥшуан. Гәыԥҵәарак изааиуамызт уыи данаҿыз. Уаа
ихы иҭымӡаауа аҽакгьы, агьал ахь дыз­цар, араа лбаҟа
гәынкылагазар, уыи лара диымбооззеи.
Дагьцеит изымчҳакәа, дыԥшыхәуан, Гәында-ԥшӡа
џьа диызбозар ҳәа. Гәында-ԥшӡа лгәы ҩоон, «Хьгәы
агьалаҿ дмаакәа иыурым» ҳәа. Аиашаумыи, ларгьы
дылбар, лыԥсы аҩҭкаара илымбооззеи. Сасрыҟәа
қәыԥш длыма, реибабарҭаҿ дааны дцалоон есым­
ша, лгәы ԥҵәараны дауыҟахыз. Деиҭаҩаихуан
Гәында-ԥшӡа, Хьгә­гьы, аиааира згаз ар рԥызаҩ
еиԥш, аҳәыгәра дықәгылан. Гәында-ԥшӡа лылаԥш
данаҵашәа Хьгәы, луанытә мцабзк ҩалхҟьеит иараз­
нак, ларгьы ԥш­ӡара аулыгхыз, аха уыи иҩалыцрасыз
амцалагьы лыԥшӡара ԥшӡара ацлоон, хымԥа­да.
Дгәырӷьа-гәырӷьоо дааҽыжәԥеит, дыблахкыгаха.
Сасрыҟәагь ихыц-ихәымпал еиҵархха дрышьҭан
аԥсаатә.
– Акуыхьыр, схы абазгооз, сыиаҵәахә кыдым­
шәооззеи! – инылҳәооз, – Шәы-ԥсык сымазар, ашә258

ԥсыкгьы сраегӡараны сыҟам ба бзы, – ҳәа иҳәоон
даахырхәа, лнапы ааимыихын, – иахьа еиҳа бгәы кны
сзааиуеит, саҭамзааит! – Саргьы убасҵәҟьа шәыз­
бооит сҳәар, схашәымҵар ҳәа сшәооит, шәааи агьал
еиҵәарахь.
Еибарыҩуа илаин, аиаҳәатә нышь иақәтәан, аҭәар­
ӷәы ааҵшьуа иынхылт. Гәында-ԥшӡа аҿара иыл­
наҭооз агәдыура аӷәра лзаҿакуамызт, џьарахгьы нар­
ҭаа рымаҳә иыҟаиҵахьоу-иыи­уахьау ҳәа ахҭысқәа
маҷымкәа, ажәлар ихыр­ҳәацәоо иыҟазар лҭахын.
– Адыунеи амаа суыркызар еиԥшыуп, быжь-дауык
рҭархара ҳамҭа дыухаит са сзы.
– Бымчалоуп, са сзы мчы дыуыуп. Адыунеи зырԥ­
шӡоо, адыунеи ахаара хаара ацызҵоо.
– Сыԥсы аҭкара Хьгәы, шәа шәыла сыгәдыура
гәдыура ацлооит. Уашьҭа ҳчара аныҟалоо, ҳча­раҟ­
ны иаԥаҳҵашақәа рыда иаҳхәыцуа ак­гьыҟам. Аха
иышԥасҭахыз, ҳачараҟны дауык иышәҳәынҷахьоу
дмаҵыуҩны дыҟазар. Уыи адыунеихаан ҭаурыхым­
хоозеи.
– Ааи, ааи! Шаҟанӡа анаскьа быԥшуазеи, сдыр­
гәатәуеит уырҭ бнаԥшышьақәа. Уыи бҭаххара аиааира саԥхныҩлооит. Лымшаарак, ма разҟыдарак
сыхьӡооны сҟалар, сыбхабмыршҭуаны ада иысҭа­
ххараны акыҟауп ҳәа сызхәыцуам. Бгәаҿ ҭыԥк сзалх­
зар, уыи еиҳау шысҭахым бдырзааит…
Уыи аҽны Сасрыҟәа иыишьыз бнакәаҭқәак ӡны,
хы-шықәса зхыҵуаз аҩы уаркалеиуа инашьклаҵоо,
абзыиарақәа рзеиӷьыибашьоо, аныҳәаҿақәа кны,
ԥсҭазаарак иаԥсахоо мыш дыук рышьҭахь иныжь,
ианныҳәуаз, Гәында-ԥшӡа лчара иазкны аӡбара­қәа
еицырхәыцуаз, иақәшаҳаҭхоон аҩыџьагь. Сасры­
ҟәагьы ианаимлыс, абнакәаҭқәак иыишьыз дреи­
гәыр­ӷьоо, ицоон рынхарҭақәа рахь шыҟау.
Хьгәгьы, иҵыхәтәа зеиԥшразаалакгьы, дазнаиуан
дгәырӷьа-гәырӷьоо. Гагра данлаи, раԥхьаӡа Гәын­­
да-ԥшӡа лбаҟа иагыу-иабзоу аагәаҭаны, аҵлар­
кәыкә еиԥш, атыгә-тыгәҳәа, иырԥшӡоо даҿын, гәы­
ԥым­ҵәарада. Ахаҳә ҿцәаа-дыу ҭҟаны дахьалаиасаз
уаԥшыр, хан дыук даадәылҵып ҳәа гәаанагарак уна­
ҭоон. Хьгәы дызҿыз иара ишыиҭахыз ианыҟаиҵа,
игәыҵа­ха дауҳәынҷара амҩа днықәылт. Даухыҵырҭа
дан­хыҵ, зҵауы­лара изымдыруаз мшынк дҭалоозар
еиԥш, иыҽлауиыжьт.
Амшқәа ыиаҩр ицоон. Гәында-ԥшӡагьы реи­ба­
бар­­ҭа зҩаны иылзыҟалоо иалагаз лым­бакәа лзыч­
ҳауамызт. Иасымша уаа дагхоомызт, дыгәжәа­жәоо,
лымшқәа аттаҳәа ицооз дрышь­ҭаԥшуан. Лымшқәа
мызхоо, лымзқәа шықәсхоо иыиасуаз, лхы ашла аха­
ҵәоо, Даухыҵырҭаи реибабарҭа агьал аҿы дцоо-да­
ауа дышрыбжьаз, лнырцәахь ҿыц ҭацаны дымҩа­
ԥыргоон, згәахәтәы иахьымӡаз Гәында-ԥшӡа…

НАРҬАА
31. НАРҬАА
[изхылҵыз]
Нарҭаа зхылҵыз Нарҭ иакәын, нарҭаа раб Хнышь
иыхьӡын. Хнышь иаб Нарҭ иакәын.
32. НАРҬАА
[рыхьӡқәа, изеиԥшраз]
Нардыиа Нарҭ Сасрыҟәа иҽы ахьыӡ акәын. Бзаугьы
уиакәын.
Нарҭаа ран – Саҭаныиа, раб – Хнышь, рашьеиҳабы
Сиҭ зыхьӡыз рауп.
33. НАРҬАА
[изеиԥшраз]
<…> Жәытәӡатәыи неиҭаҳәатәы ҭаацәаран нарҭаа,
иаԥсыуан. Кафкасиа Амраҭашәара-ҿацә ладагьыҩадагьы зҵакыз ракәын. Раб Нарҭ Хынышьыи, ран
Гьылдыз-ҳа Саҭаныиа аҳкәажәи, 99-еишьцәеи, рахь­
шьа еиҵбаӡа Гәындеи неилакны, ишынҭаҳцәакыу
103-ҩык ыҟан. Ранышьцәа Гьылдызааи, дара нхәы­
ҷыз иызааӡақәаз (раӡӡеи жәлақәаи) раӡӡеицәа ира­
ԥыз Алхәызааи неи­лаҵаны, рымч еибыҭа зқәым­хаоз
жәлара ыҟа­мызт. Ирыхҳәао ашәақәа аерг жәла­реи
аҵан жәлареигьы нарҭаа иыраԥхьанагьлаз, ирыуа­
цәаз ракәын. (Араатәыи ашәа иалау Ергь-Ерге, Ор­
фее акәзаргьы ҟалап. Аҵан (ҵаны жәлара) уаа
ссан, раамҭазы аҭырасқәа дыузаарын, аҵан аҭырас
иықәақәлоны ажәажә иалауп.)
100-ҩык нарҭаа рыҳәсеи, рыҳәса рыжәлақәеи, рыҷ­
кәынцәеигьы нарылауыԥхьаӡар, рымохҿара хьынӡа­
хаз ааԥшыуеит. Нарҭаа уаа иашан, уаа қьыиан, ифыр­
хацәан. Ауааԥсыра бзиара рзырхаон, уыс ала уаа
хсаалаган. Уыи амш ала дара ртәылан жәылара мау,
рыгәылацәа жәларқәагьы ирытатан. «Адыу иыцдыуын, ахәыҷы иыц­хәыҷын», «бзиара зхао бзиара изыр­
хаон, цәгьара зхао хҭынкье иырҭаон». Ртәылаҿыгьы
рыгәыла-тәылақәа рыҿгьы ажәларқәа рыбзазара
уысқәа қьыианы, иыбзыиахараны, цәгьара еиным­
лараны иыцхырааҩын. Уыи амш ала ртәылангьы
ргәыла-тәыланқәа рыҿгьы иесааира рҽыбӷаҵа «хьыӡ
дыу еимдарақәа» ҟарҵаон. Иҿыуаан. Акы-ҩба мзы
рыҩны иынзыхнымҳәыуа ҟалаон. Рымҩақәа рҿы
иышәарацаны, иызызцао ауаа рҿы шәарахжьыла,
наԥырҭәыла иынеиуан.
Арс рыҩнқәа ианырцәыхарау, рырахәқәаи, рымх­
қәаи, руыҭрақәеи, ршәырҭрақәеи рааӡара, рыҩн­
қәа иынрыжьыз аҭаацәеи ирылахәыу, рыжьра-уааи
иыҟарҵаон. <…>
Нарҭаа кырӡа аамҭа иемданы, рыҩнқәа рахь
иынхынҳәылаак, рқыҭан ааигәара ианааилаак, иы­
шәарацаны, иыршьыуа ажәарахқәа рыманы иышаауа, рыбжьы рықыҭа иықәынхуа аҟара иана­зааи­
гәахалаак, иынеилатәаны рыԥсыршьаот, ашәарацара
ашәагьы, Аерг ашәагьы, рзар еицҿакны иырҳәао иалагаоит. Рыбжьы заҳао ақыҭа рарԥар рԥылаот, иызҵао
ашәарахжьықәа рымхны иааргоот. Нарҭаагьы, уыла
хыркыртәы, иеишьҭарыԥх иеицны ақыҭа иаалалоит.
Раашьаи руаа рԥылашьеи гәырӷьараны, уыла хыр­
кыуа. Зегь рыҩнықәа еимҿхазкыуа рашҭа дыу аҿы
аныи, абыи, <…> абыӡӡеи <…> рзаарыгӡа, еиҳабацәа
рзыԥшыуп, иыгәыдыибакылоит, иеибартәаот. Ауы­
ха руаа «шәахца шәаалеит!» ҳәа рарҳәаразы иаауе­
ит, дыукы иынымхакәа иеимлысуеит. Адырны еи­
зара дыуп, уыи еицгәырӷьара мышкы-ҩымш иыцао,
нарҭаа харантә рыуаа иырзааргақәаз аҭамҭахьақәа
иыззааргаз ирырҭаоит.
Ашәаҳәарауп, кәашарауп, ҿеилырҵәыраага хәы­
ма­ррауп (сԥорҭ ҟаҵарауп). Еимдарантәыи рыхҭыс­
қәагьы рықыҭыантәыи ауысқәа еибырҳәаот, уыс ха­
ала цәажәара ҟаҵаны иеимлысуеит. <…>

АЗГӘАҬАҚӘА

1. Сасрыҟәа. Омар Беигәаа иусумҭа (Büyüka 1971:
249–250) аԥсшәахь аиҭага (Аԥсуаҭҵааратә институт адиа­
лектологиатә лабараториаҿ ишьҭоуп) аҿынтә иаагоуп.
2. Сасрыҟәа. Омар Беигәаа иусумҭа (Büyüka 1971:
249–251) аԥсшәахь аиҭага (Аԥсуаҭҵааратә институт адиа­
лектологиатә лабараториаҿ ишьҭоуп) аҿынтә иаагоуп.
3. Сасрыҟәа. Еиҭеиҳәеит Ҷанба Шьафааҭҭин ( уысҟан
48 шықәса ихыҵуан, ақалақь Адаԥазары). Ҩрала ианиҵеит
Сергеи Габниа 1982 шықәсазы, Аҟәа ақалақь аҿы. Иаагоуп:
Гәажәба 1991а: 183–184.
4. Саҭаныиа. Омар Беигәаа иусумҭа (Büyüka 1971:
247–248) аԥсшәахь аиҭага (Аԥсуаҭҵааратә институт адиа­
лектологиатә лабораториаҿ ишьҭоуп) аҿынтә иаагоуп.
5. Сасрыҟәа (1). Еиҭеиҳәеит Пасаниа Ниҳаҭ Шьақьыриԥа (усҟан 50 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа
Каилар). Иабдуцәа Аԥсны, Хәаԥ ақыҭа еиуан. Атекст
ажәабжьҳәаҩ даныхәыҷыз ианду лҿынтә иаҳаит. Амагни­
толента ианҵаны (Сҭампыл ақалақь аҿы, 09.1975) Аԥсныҟа
иааигеит Орҳан Шамба. Абжьынҵамҭа хырҩылааит Сер­
геи Зыхәбеи Анатоли Хьациеи (Зыхәба, Хьациа 1976:
76–78; Джапуа 2003: 229–233). Атекст зныз акассета
еиқәырха­ны Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабо­
раториа еиҭеит Руслан Гәажәба (ак. №18, А490). Ааигәа
Наала Барцыци сареи акассета ҳазыӡырҩны, атекст ҿыц
ихаҳ­ҩылааит, аоригинали ахҩылааи аивгарақәа маҷым­
кәа иахьрымаз азы, алексикатәи афонетикатәи ҷыдарақәа
еиҳа ҳрыцклаԥшны.Ажәабжьҳәаҩ нарҭ аҭыԥан нанҭ ихы изаир­хәо, ада­
уы ихы еицакны «ацәажәашьа» аарԥшразы акәзар ҟалап.
Ҵабыргуп, аҳәамҭа иара аинформант ихаҭа иҿынтә
аиҭан­ҵараҿы (шәахә. атекст №6) захьынџьара Нанҭ Ҭас­
рыҟәа ҳәа иҟоуп.

6. Ҭасрыҟәа(2). Еиҭеиҳәеит Пасаниа Ниҳаҭ Шьақьыриԥа (усҟан 55 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет,
ақыҭа Каилар). Иабдуцәа Аԥсны, Хәаԥ ақыҭа еиуан. Атекст
ажәабжьҳәаҩ даныхәыҷыз ианду лҿынтә иаҳаит. Ари хыхь
иаагаз атекст аиҭанҵароуп (шәахә. атекст №5 уи иацу
азгәаҭеи). Амагнитолента ианылҵеит Алина Ач-ԥҳа 1980тәи ашықәсқәа рзы, Каилар ақыҭан. Рыцҳарас иҟалаз,
анҵамҭа ихадароу ахәҭа ԥхасҭахеит, атехникатә мзызқәа
ирыхҟьаны. Абжьынҵамҭа хырҩылааит Зураб Џьапуеи
Наала Барцыци.Абри аҭыԥ инаркны абжьынҵамҭа аӷьырак ԥхасҭатәуп.
7. Сасрыҟәа. Еиҭеиҳәеит Ҳәатышь Суаҭ Рзаа-иԥа (усҟан
65 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа Аԥсара).
Аудио-видео нҵамҭа ҟарҵеит Зураб Џьапуеи, Адгәыр
Какобеи, Арда Ашәбеи, 2010 шықәса, нанҳәамза 22 рзы,
ахәыл­быҽха, Аԥсара ақыҭан, аџьаама аԥхьа. Ихырҩы­лааит
Зураб Џьапуеи Наала Барцыци.Ажәабжьҳәаҩ ари аремарка дааԥышәырччан иҳәоит,
сара ишигәаласыршәаз азгәаҭо.Ари аҳәоу аӡырҩҩы изҵаара иахылҵуеит.Ажәа адауы анҵаҩы ииҳәаз аиҭаҳәара иахылҵуеит.Ари аҳәоу анҵаҩы ииҳәаз аиҭаҳәароуп.Аҵыхәтәантәи ажәа анҵаҩы иажәа аиҭаҳәара иахылҵ­
уеит.
8. Сасырҟәа(1). Еиҭеиҳәеит Аиқәысба Саде­ҭҭин Қьаа­
зым-иԥа (усҟан 79 шықәса ихыҵ­уан, Адаԥазары авилоет,
ақыҭа Ақбалық). Абжьынҵамҭа ҟаиҵеит, ихиҩылааит Ви­
ачеслав Чрыгба 1991 шықәсазы.Ажәабжьҳәаҩ изыӡырҩуаз иԥшәмаԥҳәыс лзы иҳәоит,
Саҭныи-Гәашьеи ахьчеи реиқәшәара асахьа лара илмаҳап
ҳәа.Ажәабжьҳәаҩгьы изыӡырҩуагьы ччоит.Ара анҵаҩы имагнитолента анааирҳә ашьҭахь,
ажәабжьҳәаҩ итекст еиҳа иласкьаганы далагоит.Ари абзац анҵаҩы изҵаара иахылҵуеит.Ари абзац анҵаҩы изҵаара иахылҵуеит.

9. Сасырҟәа(2). Еиҭеиҳәеит Аиқәысба Са­деҭҭин Қьаа­
зым-иԥа (усҟан 98 шықәса ихыҵ­уан, Адаԥазары авилоет,
ақыҭа Ақбалық). Ари хыхь иаагаз атекст аиҭанҵароуп. Ау­
дио-видеонҵамҭа ҟаиҵеит Виачеслав Чрыгба 2010 шықә­
са, ԥхынгәымзазы, ажәабжьҳәаҩ иҩны. Ихырҩылааит Зу­
раб Џьапуеи Наала Барцыци (шәахә. атекст №8 уи иацу
азгәаҭеи).Сасырҟәа иани иареи реицәажәараан, ажәабжьҳәаҩ
игәы ԥшаауеит, дҵәыуоит, убриазы ииҳәо аилкаарагьы
еиҳа иуадаҩуп.Ажәабжьҳәаҩ аҵәыуара далагоит.Ажәабжьҳәаҩ игәы ԥшаауеит.Ажәабжьҳәаҩ еиҳагьы игәы ԥшаауеит.Ажәабжьҳәаҩ нарҭаа рыхьӡ изыӡырҩуаз иԥҳа игәала­
лыршәоит.Абри аҭыԥ аҿы аџьаама аҟынтә абжьы гоит, анамазкра
аамҭа анааи. Уи аниаҳа, ажәабжьҳәаҩ дааныҳәа-ныԥхьан,
ацәажәара даҟәыҵит.Ахәаџьа изоуп изиҳәо.Ахыцқәа ирҭаку аҳәоу анҵаҩы изҵаара иахылҵуеит.
10. Сасырҟәа(3). Еиҭеиҳәеит Аиқәысба Саде­ҭҭин Қьаа­
зым-иԥа (усҟан 98 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет,
ақыҭа Ақбалық). Ари хыхь иаагаз атекстқәа реиҭанҵароуп
(шәрыхә. атекстқәа №8, 9 урҭ ирыцу азгәаҭақәеи). Аудиовидеонҵамҭа ҟарҵеит Зураб Џьапуеи, Адгәыр Какобеи,
Арда Ашәбеи 2010 шықәса, нанҳәамза 25 рзы, ажәабжьҳәаҩ
иҩны. Ихырҩылааит Зураб Џьапуеи Наала Барцыци.Ажәабжьҳәаҩ дызҿу хыхьтәи атекст (№9) мызкаԥхьа
ианызҵаз Виачеслав Чрыгбеи уи дымҩаԥызгози роуп.Ажәабжьҳәаҩ игәы ԥшаауа иалагеит.Ажәабжьҳәаҩ илаӷырӡқәа аауеит.Ари ажәа анҵаҩы ииҳәаз аиҭаҳәароуп.Ажәабжьҳәаҩ игәы ԥшаауеит.Ари ажәа анҵаҩы ииҳәаз аиҭаҳәароуп.
11. Сасырҟәа. Еиҭалҳәеит Аиқәыс (Ашьхараа)-ԥҳа Аи­
сун Садеҭҭин-иԥҳа (усҟан 62 шықәса лхыҵуан, Адаԥазары
авилоет, ақыҭа Кәузлуқә). Аудио-видеонҵамҭа ҟаиҵеит

Виачеслав Чрыгба 2010 шықәса, ԥхынгәымзазы, аинфор­
мант лаб иҩны (Ақбалық ақыҭан). Ихырҩылааит Зураб
Џьапуеи Наала Барцыци.Аинформант Сасырҟәа ихьӡ лхашҭны, Мард-иԥа Мар­
дасоу лҳәоит.Аисун лҳәамҭа зҿылҵааз ажәабжьҳәаҩ лаб Садеҭҭин
Аиқәысба иоуп дызҿу (шәрыхә. ари ашәҟәы иагәылоу уи
иҳәамҭақәа №8, 9, 10, 23).Ари анҵаҩы ииҳәаз ажәа аиҭаҳәароуп.Ари анҵаҩы изҵаара иахылҵуеит.Анҵаҩы ианылгәалаиршәа, Мард-иԥа Мардасоу Са­
сырҟәа иан лаҳәшьаԥа иоуп лҳәеит ажәабжьҳәаҩ, хыхьтәи
лыгха лыриашеит.
12. Сасрыҟәа. Еиҭалҳәеит Аӡын (Қәҭалиа)-ԥҳа Назикәа
(усҟан 56 шықәса лхыҵуан, Ареспублика Аҷара, ақыҭа Ан­
гиса). Амагнитолента ианылҵеит Емма Кьыл-ԥҳа 1977
шықәсазы, Ангиса ақыҭан. Атекст абжьынҵамҭа еиқәым­
хеит, иаанхаз анҵаҩы лыхҩылаа ауп.
13. Сосрыҟәа(1). Еиҭеиҳәеит Қәҭарба Рушьҭы Саидиԥа (усҟан 79 шықәса ихыҵуан, Диузџье авилоет, ақыҭа
Малан). Аҳәамҭа ажәабжьҳәаҩ 15-ҟа шықәса анихыҵуаз
Аԥснынтәи иааз иабду иҟынтә иаҳаит. Абжьынҵамҭа
ҟаиҵеит Виачеслав Чрыгба 2001 шықәсазы, ажәабжьҳәаҩ
иҩны. Ихырҩылааит Зураб Џьапуеи Наала Барцыци.
14. Сосрыҟәа(2). Еиҭеиҳәеит Қәҭарба Рушьҭы Саидиԥа (усҟан 83 шықәса ихыҵуан, Диузџье авилоет, ақыҭа
Малан). Ари хыхь иаагаз атекст аиҭанҵароуп (шәахә.
атекст №13 иацу азгәаҭеи). Аҳәамҭа ажәабжьҳәаҩ 15-ҟа
шықәса анихыҵуаз Аԥснынтәи иааз иабду иҟынтә иаҳаит.
Аудио-видеонҵамҭа ҟарҵеит Шоҭа Салаҟаеи, Зураб Џьа­
пуеи, Адгәыр Какобеи 2004 шықәса, рашәарамза 14 рзы,
ажәабжьҳәаҩ иҩны. Ихыр­ҩылааит Зураб Џьапуеи Наала
Барцыци.Ажәабжьҳәаҩ дԥышәырччоит.
15. Сосрыҟәа(3). Еиҭеиҳәеит Қәҭарба Рушьҭы Саид-иԥа
(усҟан 88 шықәса ихыҵуан, Диузџье авилоет, ақыҭа Ма­
лан). Ари хыхь иаагаз атекстқәа реиҭанҵароуп (шәрыхә.

атекстқәа №13, 14 урҭ ирыцу азгәаҭақәеи). Аҳәамҭа
ажәабжьҳәаҩ 15-ҟа шықәса анихыҵуаз Аԥснынтәи иааз
иабду иҟынтә иаҳаит. Аудио-видеонҵамҭа ҟарҵеит Зураб
Џьа­пуеи Арда Ашәбеи 2009 шықәса, рашәарамза 27 рзы,
ажәабжьҳәаҩ иҩны. Ихырҩылааит Зураб Џьапуеи Наала
Барцыци.
16. Сасрыҟәа. Еиҭеиҳәеит Агәмаа Беқьир (усҟан 69
шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа Мақсудие).
Ҩрала ианиҵеит Џьамал Ҳараниа 1980 шықәса, ԥхынҷ­
кәынмзазы, Адаԥазары ақалақь аҿы. Атекст аагоуп:
Гәажәба 1989б: 84–86).
17. Нашьбабух(1). Еиҭеиҳәеит Кьылба Намықә Ҭаасиниԥа (усҟан 25 шықәса ихыҵуан, Диузџье авилоет, ақыҭа
Дариер). Ианиҵеит Дурсун Наҷҟьебиа (Саӷариа) 1982
шықәса, цәыббрамза 9 рзы. Иаагоуп: Гәажәба 1989б: 91).
18. Сасраныҟәа(2). Еиҭеиҳәеит Кьылба На­мықә Ҭаа­синиԥа (усҟан 55 шықәса ихыҵуан, Диузџье авилоет, ақыҭа Да­
риер). Ари хыхь иаагаз атекст аиҭанҵароуп (шәахә. атекст
№17 уи иацу азгәаҭеи). Аудио-видеонҵамҭа ҟарҵеит Зу­
раб Џьапуеи, Адгәыр Какобеи, Арда Ашәбеи 2010 шықәса,
нанҳәамза 16 рзы, Дариер ақыҭан. Ихырҩылааит Зураб
Џьапуеи Наала Барцыци.Аҳәоу аҵакы цқьа еилкаам.Анаҩсҟа ицо атекст аиҭеиҭаҳәара анҵаҩцәа рызҵаа­ра
ицәырнагеит.Ажәабжьҳәаҩ дыччоит.
19. Аҷкәын(1). Еиҭеиҳәеит Гәазаа Ердан Раиф-иԥа
(усҟан 57 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа
Сариер). Иабдуцәа Аԥсны, Џьырхәа ақыҭа еиуан. Аудиовидеонҵамҭа ҟарҵеит Зураб Џьапуеи, Адгәыр Какобеи,
Есма Ҭодуеи 2012 шықәса, рашәарамза 13 рзы, Сариер
ақыҭан. Ихырҩылааит Зураб Џьапуеи Наала Барцыци.Ажәабжьҳәаҩ аҳәара маншәалам ҳәа ибжьаижьырц
ииҭахыз аҭыԥ, ҳҩызаӡӷаб бнаскьа ҳәа лаҳәаны, анҵаҩы
(Адгәыр Какоба) иирҳәеит.
20. Аҷкәын(2). Еиҭеиҳәеит Гәазаа Ердан Раиф-иԥа
(усҟан 57 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа
Сар­иер). Иабдуцәа Аԥсны, Џьырхәа ақыҭа еиуан. Ари хыхь

иаагаз атекст аиҭанҵароуп (шәахә. атекст №19 уи иацу
азгәаҭеи). Аудио-видеонҵамҭа ҟарҵеит Зураб Џьа­пуеи,
Адгәыр Какобеи, Есма Ҭодуеи 2012 шықәса, рашәарамза
13 рзы, Сариер ақыҭан. Ихырҩылааит Зураб Џьапуеи Наала Барцыци.Ари аҭыԥ ажәабжьҳәаҩ ибжьаижьит, аӡӷаб дахьгылаз
азы (шәахә. атекст №19 уи иацу аз­гәаҭеи).
21. Аҷкәын(3). Еиҭеиҳәеит Гәазаа Ердан Раиф-иԥа
(усҟан 58 шықәса ихыҵуан, Адаԥаза­ры авилоет, ақыҭа Са­
риер). Иабдуцәа Аԥсны, Џьырхәа ақыҭа еиуан. Ари хыхь
иаагаз атекстқәа реиҭанҵароуп (шәрыхә. атекстқәа №19,
20 урҭ ирыцу азгәаҭақәеи). Аудио-видеонҵамҭа ҟар­ҵеит
Зураб Џьапуеи, Адгәыр Какобеи, Мадонна Ԥлиеи 2013
шықәса, рашәарамза 16 рзы, Сариер ақыҭан. Ихырҩылааит
Зураб Џьапуеи, Наала Барцыци, Мадонна Ԥлиеи.Ажәабжьҳәаҩ илексика ианыԥшуеит аурыс бызшәа
маҷк шидыруа (шықәсқәак Урыстәыла аус иуан).Ажәабжьҳәаҩ дԥышәырччоит.Анҵаҩцәа ажәабжьҳәаҩ дааныркылоит, авидеокассета
аԥсахразы.Ажәабжьҳәаҩ дыччоит.Ажәабжьҳәаҩ ари аремарка дԥышәырччан иҳәоит,
ҳҩызаӡӷаб дышҳадҵызгьы гәаҭаны.
22. Аԥҳәысеиба лыҷкәын. Еиҭеиҳәеит Паса­ниа Ниҳаҭ
Шьақьыр-иԥа (усҟан 50 шықәса ихыҵуан, Адаԥазары
авилоет, ақыҭа Каилар). Иабдуцәа Аԥсны, Хәаԥ ақыҭа еи­
уан. Атекст ажәабжьҳәаҩ даныхәыҷыз ианду лҿынтә иа­
ҳаит. Амагнитолента ианҵаны (Сҭампыл ақа­лақь аҿы,
09.1975) Аԥсныҟа иааигеит Орҳан Шамба. Абжьынҵамҭа
хырҩылааит Сергеи Зыхәбеи, Анатоли Хьациеи (Зыхәба,
Хьациа 1976: 74–76). Атекст зныз акассета еиқәырханы
Аԥсуа­ҭҵааратә институт афольклортә лабораториа
еиҭеит Руслан Гәажәба (ак. №18, А491). Ааигәа Наала
Бар­­цыци сареи акассета ҳа­зыӡырҩны, атекст ҿыц ихаҳ­
ҩылааит, аоригинали ахҩылааи аивгарақәа ма­ҷым­кәа
иахьры­маз азы, алексикатәи афонетикатәи ҷыдарақәа
еиҳа ҳрыцклаԥшны.

23. Сасырҟәа. Еиҭеиҳәеит Аиқәысба Садеҭҭин
Қьаазым-иԥа (усҟан 98 шықәса ихыҵуан, Адаԥа­зары ави­
лоет, ақыҭа Ақбалық). Аудио-видеонҵамҭа ҟарҵеит Зу­
раб Џьапуеи, Адгәыр Какобеи, Арда Ашәбеи 2010 шықәса,
нанҳәамза 25 рзы, ажәабжьҳәаҩ иҩны. Ихырҩылааит Зу­
раб Џьапуеи Наала Барцыци.Ари ахьӡ ажәабжьҳәаҩ анҵаҩцәа рыцхыраарала
игәалашәеит.Ҟәбыина ахьӡ ажәабжьҳәаҩ еиҭеихашҭын, анҵаҩцәа
игәаладыршәеит.
24. Сасрыҟәа. Еиҭеиҳәеит Ҳараниа Раиф (ус­ҟан 78
шықә­са ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа Иарџьа/
Кәарацәгьа). Ҩрала ианиҵеит Џьамал Ҳараниа 1981 шықә­
сазы. Атекст аагоуп: Гәажәба 1989б: 86–87.
25. Сасрыҟәа(1). Еиҭеиҳәеит Кәаӡба Али Ча­ушь (усҟан
100 шықәса ихыҵуан, ақалақь Адаԥа­зары). Ианиҵеит
Џьенгьиз Бганба 1988 шықәса, хәажәкырамзазы. Иаагоуп:
Гәажәба 1991а: 174–183.Ари ажәеидҳәала ианыԥшуеит анҵаҩы иаҳаз атекст
игәаларшәаны ишиҩуа.Ажәабжьҳәаҩ анҵаҩы (аӡырҩҩы) ихьӡ иҳәоит.Атекст аҿы ас зҵакы аилкаара уадаҩу ажәақәеи
ажәеид­ҳәалақәеи маҷӡам.
26. Сасрыҟәа(2). Еиҭеиҳәеит Кәаӡба Али Чаушь (усҟан
100 шықәса ихыҵуан, ақалақь Адаԥазары). Ицхраауан
Шьақьыри Беқьири Тәанаа (усҟан 90 шықәса рхыҵуан). Урҭ
аныхәыҷқәаз уахынла рандуцәа рлакәқәа ирзыӡырҩуан.
Ари хыхь иаагаз атекст аиҭанҵароуп (шәахә. атекст №25
уи иацу азгәаҭеи). Ҩрала ианиҵеит Џьенгьиз Бганба 1988
шықәса, хәажәкырамзазы. Иаагоуп: Гәажәба 1991а: 173–
174.
27. Сасрыҟәа(3). Еиҭеиҳәеит Тәанба Шьақьыр (усҟан
90 шықәса ихыҵуан, ақалақь Адаԥазары). Аҳәамҭа иан­
ду лҿынтә иаҳаит. Ари хыхь иаагоу атекст аиҭанҵароуп
уҳәар ҟалоит (шәахә. атекст №26 уи иацу азгәаҭеи).
Ҩрала ианиҵеит Џьенгьиз Бганба 1988 шықәса, ажьыр­
ныҳәамзазы. Иаагоуп: Гәажәба 1991а: 172–173.

28. Нарҭаа. Еиҭалҳәеит Ҭыҟәа-ԥҳа Баҳрие (усҟан 78
шықәса лхыҵуан, ақалақь Адаԥазары, уаанӡа ақыҭа Гәма
дынхон). Ари аҳәамҭа лан лҿынтә илаҳахьан. Ҩрала
ианиҵеит Џьенгьиз Бганба 1987 шықәсазы, аӡын. Иааго­
уп: Гәажәба 1991б: 176–185.
29. Иарҷхьауи Хәажәарԥыси. Омар Беигәаа иусумҭа
(Büyüka 1971: 251) аԥсшәахь аиҭага (Аԥсуа­ҭҵааратә ин­
ститут адиалектологиатә лабараториаҿ ишьҭоуп) аҿынтә
иаагоуп.
30. Гәында-ԥшӡа. Еиҭеиҳәеит Агәмаа Беқьир (усҟан 70
шықәса ихыҵуан, Адаԥазары авилоет, ақыҭа Мақсудие).
Ҩрала ианиҵеит Џьамал Ҳараниа 1981 шықәса, абҵарамза
10 рзы, Адаԥазары ақалақь аҿы. Атекст аагоуп: Гәажәба
1989б: 88–91).
31. Нарҭаа. Ианиҵеит Омар Беигәаа Ҭырқәтәылан
1984(?) шықәсазы. Руслан Гәажәба ихатәы архив аҿынтә
иаагоуп.
32. Нарҭаа. Ианиҵеит Омар Беигәаа Ҭырқәтәылан
1984(?) шықәсазы. Руслан Гәажәба ихатәы архив аҿынтә
иаагоуп.
33. Нарҭаа. Омар Беигәаа иусумҭа (Büyüka 1971: 246–
247) аԥсшәахь аиҭага (Аԥсуаҭҵаа­ратә институт адиалек­
тологиатә лабараториаҿ ишьҭоуп) аҿынтә иаагоуп.

АТЕКСТҚӘА РҾЫ ИУԤЫЛО АҬЫРҚӘ АЖӘАҚӘА РЖӘАР

Адемир – аиха
Адемир санальиқәа – аихатәы ҟәардәқәа
Аденыз – амшын
Амени – ахаҵара
Амџьа – аб иашьа
Арҭық – уышьҭа
Асон – аҵыхәтәазы
Аҭам қәырназзыи – ауаҩы дгызмалымзыи
Афен – адауы дызлаҭаирхаша маҭәарк
Афры – агәаран
Аффедерсиниз – саҭамзааит
Ахшьам – ахәылбыҽха
Аффедерсениз шьимди – уажәы саҭамзааит
Бельльи – еилкаау
Бельльим – еилкаам
Бида – даҽазнык
Болна – арахьтәи аган
Боуры – аҟарҟмыџь
Гьана – даҽазныкгьы
Агьенчцәа – аҿарацәа
Агьоль – аӡҭачы
Дадым – исҳәеит
Дамақь – мамзар
Демеқ исҭииор – иҳәарц ииҭаху
Адиуан – ачарыц алхга
Адыуман – алҩа
Азиль – аҵәҵәа
Зааҭен – усгьы

Заиыф – изгу
Зақьаҭ – ашәахтә
Зельоп – изеилгом
Иаани – ыҟамыи
Иалқәыҭыи-малқәыҭыи – адунеи иқәу зегьы
Иалныз – амала
Аиам – арахә рхәы
Иандан – аган аҟынтә
Аинсанқәа / диынсанхыит – ауаа / дуаҩхеит
Иаорым – схәыҷы
Иаҳудда – мамзаргьы
Иаҳуд – мамзар
Иоқ – мамоу, иҟаӡам
Иы-нефс – аилаҳара, аҭаххара
Иы-нефс, бошьалмышьны – ихаҵарала иҽырҭынчны
Иыҳыит-қи – убас иҳәеит
Икабырқәа – ивакьыцқәа
Аказан – ақәаб
Акаԥақ – ахҩа
Акат – аихагыла (аҩназы)
Акауа – амца зладыркуаз, ашьанҵа ианырҟьоз
Конгра – аизара
Кызым – сыԥҳа
Ақанқаша – ирласны иуфаша
Ақанқаша сырҳазарын – ирфаша сырмазеин
Ақьаҩ – ақыҭа
Амаада – ари адагьы
Амемльеқьеҭ – атәыла
Меерса – иара уигьы
Анобаҭ – агәаран еимданы
Аназильбжьы – аҵәҵәабжьы
Нашьԥырлықь – анхаҩра
Неиса / неис – аиеи-гәышьа
Нефсыу уианмышь – ихаҵара ҿыхазаап
Нефсыу уианды – ихаҵара ҿыхеит
Окадар хызлы қалқармышь – уи аҟара даӷьны дгылон,
ирласны дыҵҟьон

Ордан долма ҳамиле олду қадын – уаантәи дтәаны
лцәалтәымкәа дҟалеит аԥҳәыс
Оҭуз-меҭре, қырқ-меҭре, ельльи-меҭре – 30 метра, 40
метра, 50 метра
Ҭақь / Ҭеқь – акы, аӡәы
Аԥера – аӡ
Аԥильанны / аԥильан аҿы – аплан аҟаҵара
Исааламны – иӷәӷәоуп
Сабаҳ – ашьыжь
Сабаҳ намаз – ашьыжьтәи анамаз
Асандық – ашәындыҟәра
Асандық ақьранаҿа – ашәындыҟәра аган аҟны
Сеиасеҭны – иполитиканы
Асофра – аишәа
Ҭаарыф – еилырганы изеиҭеиҳәахьан
Ҭаби – усоуп, аиеи
Ҭақьар – акәыр, агьежь
Ҭақьрар – даҽазнык
Ҭам – ихарҭәаау, уи аамҭазы, ианиҳәашаз, ианыҟаи­
ҵашаз
Ҭамам – ибзиоуп
Ҭацәа шахала – ашаха злырхуаз акы
Ҭафсиль – еилырганы иуасҳәо
Лҭеԥсы – лсаара
Ҭуџьым – аҳәы́лара
Иыуазиаҭ – иҭагылазаашьа
Ауанарқәа – ахәмаррақәа
Улым – сыҷкәын
Улым дадым – сыҷкәын сҳәеит
Уызеҭ – алкаа
Факаҭ / фыкаҭ – аха, амала
Фильан – анс-арс
Хызмаҭџьы – амаҵуҩы
Аҳаана – аҭӡы
Ҳаиди – шәеиха
Ҳакаараҭ – цәҳароуп
Ҳалалзыи – иҳалалӡам

Даннаҳарҵызха – данҳарҿыха
Бҳалаллық – быҳалалра
Иҳаным – иԥҳәыс
Аҳарман – ачарыци аҭәеи реилыхра
Ҳафҭазаҳа / ҳафҭак –амчыбжь азы, амчыбжь
Ҳерҳалда, иаҳуд – усгьы, мамзаргьы
Ҳыч – зынӡа
Ҳҩунарны – ихы иаирхәаша
Ачалмышьны – аус уны
Лчанҭа – лсумка
Рыҽдырҳазырын – рыҽдырмазеин
Шԥаузаҳхеи – аџьабаа шԥаудаҳбалеи
Шьадаҭны – шьцылараны
Ашьура – афатә хьӡы
Иџьаназа – иԥсыбаҩ
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.