Latin

Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3672
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1953
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
722. АЛЫГАЖӘИ АДАУИ
Лагажәык дыҟан. Уаҩ димаӡамызт, рыцҳа. Ҽнак џьара усурҭак
сауазар ҳәа мҩакы дықәланы дышцоз, ӡ-дук аҟны днеит. Аӡы ахықә
дықәгыланы дшынаҧш–ааҧшуаз, адауы абна даалҵит. Абна ҕәҕәаны
иаман аӡы ахықәан.
– Еи, аҧсуа, уабацо? – иҳәеит адауы.
– Абри аӡы нырцәҟа сырыр сҭахуп, – иҳәеит ари аҧсуа лыгажә.
– Узмыруеи? – иҳәеит адауы.
– Сҭалар, аӡы ҭасырбоит, убри азы сҭалом, – иҳәеит аҧсуа.
– Уааи ара, сыхәда уқәтәа! – иҳәан, адауы ихәда дҩықәиртәеит.
–Уыу, уыу, аҧсуа ччиа! Шаҟа уласузеи? – иҳәеит адауы.
– Али, аллаҳ, сласы акәым, ажәҩан скуп
мамзар, абра
уӡаасырҟәрылон, – иҳәеит адауы.
– Да иаушьҭи маҷк, – иҳәеит адауы.
Ари аҧсуа рыцҳа аӡаӡ иџьыба иҭазаарын. Иааҭиган, адауы ихәда
иналаиршьшьит.
– Ыы, аллаҳ, аллаҳ! Икы уара, икы, ажәҩан кы, ажәҩан, – иҳәан
адауы азаақь ааҭиргеит.
Аҧсуа иӡаӡ аалихын, иџьыба инҭеиҵеит. Аӡ нырцә инырит.
– Уашьҭа да, уареи сареи ҳхаҵара, еиҳа иҕәҕәоу деилаҳкаароуп,
– иҳәеит адауы.
Адауы длышьҭасын, ахаҳә аашьҭихын, инапала иааилаирҕәҕәан
аҵәҵәаҳәа аӡы алхны инкаиҭәеит.
Ари алыгажә рыцҳа џьара амла дакыр ҳәа мҩаныфа ҳасабла шәсак иџьыба иҭазаарын, иашәса иџьыба иааҭиган инапала иааирҕәҕәан,
аҵәҵәаҳәа аӡы аалихын, ирҟәыҷны икаиҧсеит.
– Аа, маладец! Ҕәҕәак уакәзаап уара, – иҳәеит адауы.
Арҭ шьҭа иҧибашәеит, егьит. Шьҭа иеицны рҿынархеит. Ишнеиуаз
ари адауы бажәк аашьҭихын, иааирҟәыҷын инкаиҧсеит. Аҧсуа ччиа ча
хәыҷык иџьыба иҭазаарын, иааҭиган, ирхәаш–хәашаны инкаиҧсеит.

– Оо, маладец! Уара ҕәҕәак уакәзаап, – иҳәеит адауы. – Ҳаиҩызцәоуп
уашьҭа иахьарнахыс, – иҳәан афырҳәа диманы иҿынеихеит. Ицоит
уажәы адауи алыгажәи еиманы. Ишнеиуаз, адауы дааҭгылан ҿааиҭит:
– Сара абнахь сцоит, сшәарыцоит, уара санааиуазы амгьал
ӡны инсыриа.
Абас иҳәан амажә леиган аҧлакь ианҵаны амца иақәижьит. Иара
абнахь шәарыцара дцеит. Ари алыгажә рыцҳа амгьал шьҭа иӡызар
гәасҭап ҳәа дахьнеиз, аҧлакь ақәсхуеит ҳәа дшаҿыз, даҵахеит. Адауы
дахьцаз акы ишьын, иманы дааит, иеидара акәац иманы дааит. Имгьал
ӡуп шьҭа ҳәа дгәыҕуеит. Дыҧшын, алыгажә аҧлакь даҵажьуп.
– Иҟауҵазеи? – иҳәеит адауы.
– Аа, абааҧсы, ахьҭа сылалт ҳәа сыҟоуп, сыбҕа акы аалакьакьан,
абри ршны иадысҵар иазеиҕьуп сҳәан, иадысҵеит, – иҳәеит. (Усҟан
дцәыббылны дыҟоуп, аха ани адауы иҿы иҳәом, умбои!)
– Ааи, – иҳәан, адауы днеин, алыгажә иқәыз аҧлакь ааиқәихын, илаглан еиҭах амца илақәижьын, иҿыцны иршны, амгьал иӡот.
– Уареи сареи реиҳа иҕәҕәоу уажәы акрыфараҿы даабароуп, – иҳәеит
адауы.
– Ааи, дад, сара аҩны аҩнуҵҟа акрысфаӡом, абрахь марда хықәк
аҟны стәазар, гьамала акрысфоит, – иҳәеит аҭаҳмада.
– Ибзиоуп нас, уаала! – иҳәан адауы игәабалаа ду азна акәаци амгьали иманы марда хықәк аҟны илеин илатәан акрыфара иалагеит.
Алыгажә акәац маха дуқәа акакала иаақәхны, даарыцҳаны, ифазшәа
ҟаҵаны, нас адауы имырбаӡакәа ирббаӡа иршәны наҟ амардахь икаижьуеит. Ани адауы иакәзар, ажәжәа–ажәжәаҳәа даханы акәац афара
даҿуп. Абасала ари акрыфараҿгьы аҧсуа чычиа диааит. Ари ариаҟара
акәац анифа, егьи адауы иҧсишьарц дахьнықәиаз машәыр ихьит.
Алыгажә даршәын, алыҕәра дықәнажьит.
– Иҟауҵои уа? – иҳәан.
– Иҟасҵозеи, егьи акәым даҽазны ус умун акәымзар, абри ахәыблы
илалбааганы уаҳә икыласыршьшьып, – иҳәан дмақарит алыгажә. Уа
дахьнанагаз ҟама жьақца дук ықәжьызаарын, умбо!
– Ҟаҳ, ҟаҳ, абааҧсы, ари нахыс уаҳа ҟасҵаӡом, улбаа, – иҳәан, дзылбаауа дыҟоума, инапы наигӡан адауы, алыгажә длалбааигеит.
– Уажәышьҭа уаала шәарыцара. Уара амҩа ҭшәараҟны угылаз, сара
иаазбо зегьы илцаны иаасцоит, абра иумышьҭын, – иҳәеит адауы
Ани алыгажә рыцҳа ани адауажә иааицо ашәарах хырзаманқәа изынкыло дыҟоума! Ара ҵла дук гылоуп, аҟәақ ҳәа деихан аҵла ахыцәқәа

дықәлеит. Алыгажә дҩеин аҵла ахыцәқәа дықәтәоуп. Ари адауы иибаз
зегьы абна илицан, иеиҧхарс иааиуеит. Ари агәгәаҳәа зегьы иҵыҩрны
ицоит, акры изынкыло дыҟоума!
– Аа, уанаџьалбеит, иҟоуҵо закәузеи? Арҭ знумкылазеи? – иҳәеит
адауы данааи.
– Аа, уанаџьалбеит, арҭ акакала искуеит ҳәа саҿуп, абри аҵла ылхны ирылажьны, зныкҟьарала инсырҵәоит ҳәа акәын сызҿыз, аха
исыцәцеит ишубо, – иҳәеит аҧсуа ччиа.
– Улбаа, улбаа арахь, – иҳәан адауы, дылбааиган, уи нахысгьы уахь
диман дгәаран.
Абри ахәыҷы илсырҵан абра илҳәон. (Алакә зҳәаз лмаҭа хәыҷы
фбаҟа шықәса зхыҵуа лзоуп изылҳәо – С.З.) Амагнитофон аума
ианылҵан, абра зегь адеизаланы иазыӡырҩуан, аҟырҟырҳәа иччон.
723. ҭАҶКӘЫМ ИЛАКӘ
Ҭачкәым захьзыз лыгажәык дыҟан. Даараза дажәхьан, уи анаҩсгьы
даара уаҩ шәаҩын иҭакәажә дицымкәа, инапы лкымкәа ашәхымс
дызхыҵуамызт, ӡкаҭәарагьы дызцомызт.
Зны, ӡынрацәгьак азы, уахык аҵаа ианарҕьеҩуаз, асы шьамханынза ианышьхаз, ажәакала «уцгәыҧсы адәны идәылганы икауршәшам»
анырҳәоз аамҭазы, аҭакәажә ллыгажә инапы данкны ддәылылгеит
адәахьы ӡкаҭәара ҳәа. Алыгажә ажәҩан дҩаҵаҧшын аеҵәакәа кыдрҕҕала
икәалыкәаџьо ибеит. «Ех! Уаха Аисырра ахәы амҩа зкызаалакь заҟаҩ
қәылацәа, ҕьычцәа уҳәа рҳәаҭҳа рхихрызеи» хәа ҿааиҭит.
Аҭакәажә абри еиҧш ажәа ллыгажә шәаргәында иахьтә ианлаҳа,
аҩны дныҩналгалан, ҧха днеилаҳәаны, имҩаныфа аалырхиан, шәырак
инҭаҵаны ихәда инхылшьын, ашәаӡа хәыҷыкгьы, нас шыла ҧыҭки,
ӡаӡыки убраҟа инаизҭалҵан, дындәылганы, агәашә дынҭганы амҩаду
днанлыргылан, акакеиҳәа дыниҵаҟьеит, «иахьуҭаху уца, арахь усымбааит, сгәахы ааҧуҵәаӡеит, уажәа ҭлапҟаӡа!» – лҳәан агәашә аҕьеҩҳәа
иныдыжьланы дааин аҩны длатәеит. Аҭаҳмада дшәеит, дӡыӡеит, аха
иикызи, аҩныҟа дхынхәыр аҭакәажә дшыналмышьҭаз идыруан, ихы
шхаз амҩаду днанылт.
Дцо, дцо дышнеиуаз ӡ-дук дныҽҧнгылт. Данынаҧш нырцә даук
дыҽҧынгылан. Уаҟа иҧс абзиара ааихыҵт аҭаҳмада рыцҳа, аха
иҟаиҵахуази.

Адау ус ибжьы ааиргеит: «алыгажә ччиа, абҕьаахәа уааины
усыҵаланы уахь нырцәҟа сырга!» хәа.
– Закәызеи узлажьу, адауажә? Сара уахь нырцәҟа сыррацы сҭахуп,
уажәыҵәҟьа уаарҩырны аӡы сырга, уаҳагьы иулоузеи уара баа! – ихәеит
алыгажә рыцҳагьы, сзашьҭоузеи ҳәа, дқыџьқыџьуа дахьгылаз.
Адау длышьҭасын аҟәараҿы хахә дук аашьҭихын ишилшоз
иааирҕәҕәан, аӡы аҵәҵәаҳәа иаалихт.
– Абас урҩаны аӡы улсхып уара алыгажә рыцҳа! – иҳәеит адау,
нырцә аӡы дахьхықәгылаз.
Алыгажәгьы днышьҭасшәа ааҟаиҵан ишәыра иҭаз ашәаӡа ааҭыхны
иааирҩан, аӡы аҵәҵәаҳәа иаалихт.
– Абас урҩаны уӡы зегьы улсхып, адауажә рыцҳа, абыржәыҵәҟьа
уаарҩырны аӡы сырумгар! – иҳәан ибжьы наиқәиргеит алыгажә.
Абҕьааҳәа адау длышьҭасын хаҳә дук аашьҭиҧаан иааирҟәыҷын
ихәаш-хәаша иҧслымӡха илкеиҧсеит.
– Уаргьы абас ухәаш-хәаша укасыҧсап, алыгажә ччиа, ирласны уааины ужәҩа сықәыртәаны смырбааӡакәа аӡы сырумгар! – иҳәан
ҿааиҭит адау.
Алыгажә абҕьааҳәа ишәыра дылҭасын, ахаҳә шьҭихызшәа ныҟаиҵан,
шыла напык ааҭиган ихәаш-хәаша абҕьыжәҳәа наҟ инкеиҧсеит.
– Еи уара, адауажә рыцҳа, ирласны уааины аӡы сырга акәмзар
ухәашхәаша уқәысҵап! – иҳәан ҕәҕәала ибжьы наиргеит алыгажәгьы.
Адау дшәан, аӡы даарын, алыгажә иҟәаҟәа длықәртәаны, диманы
аӡы дынҭалт.
Адау аӡы, агәҭаны даннеи даацәажәан: «заҟа уласузеи уара алыгажә
рыцҳа!» – иҳәеит иаазџьашьашәа.
– Уара иубаӡом сара ажәҩан сахьынҳаланы ишыску, иааусыжьыр
суцәыхьанҭахаргьы ҟалап – иҳәеит алыгажә.
–Хәыҷӡак аҟара иааушьҭишь ажәҩан иҳәеит адау.
Алыгажә иӡаӡ ишәыра иааҭиҧаан аҟыҵәыҳәа адау ихәда иналаиршьшьит.
– Ажәҩан уахьынҳал, ажәҩан уахьынҳал! – ҳәа дҟааит адауажә.
Ҭаҷкәым иӡаӡ аалихын ишәыра инҭеиршәт, адаугьы дааҭынчхеит.
Алыгажә аӡы днырганы нырцәҟа днаиргылт.
– Абна унылаланы ашәарахқәа аалцаны сара сшыҟоу рҿаарха, сара
урҭ зегь неидыҳәҳәаланы араҟа иааныскылап, нас ишьны какалк ҳкып
– иҳәеит адау.

Алыгажә рыцҳа изы ари даара иусхьанҭан, илшоз ак акәмызт,
еиҳаракгьы даараӡа дшәон, аха уеизгьы абна днылалеит. Абнаҿы
алыгажә ицәшәаз шәарахқәак рҳаны адау дшыҟаз индәықәлеит. Урҭ
адау илышьҭагәа икын, ишьны рцәақәа нархихын, еиҿыҟьҟьа аҵлаҿы
инкнеиҳаит. Ҧыҭк анаабжьыс алыгажәгьы даакылст.
– Иҵегь зылумцазеи ашәарахқәа, ари ҳара излаҳазхозеи, иҳәеит
адау. Алыгажә ашәарахқәа еиҿыҟьҟьа ишыкнаҳаз аниба, уамашәа ибеит, аха уеизгьы деиҵамхакәа:
– Уажәы абнаҿы уаҳа сымбеит акәымзар илсымцози – иҳәеит
алыгажә.
Адау дааҵҟьан – уара абраҟа уаагыл, сара абна илоу ашәарахқәа
зегь абрахь илсцап, уара абраҟа урҭ аанкыл, – иҳәан адау абна длылабга дцеит. Уаҟа џьдук ныҵжәаны дгьежьуа – дхынҳәуа абна днылалан, уахьынтә шәарахс иҟаз зегьы рырҳаны алыгажә идицалт. Алыгажә
днаҧшызар ашәарахқәа ҵыхәаҧҵәарак рымаӡамкәа ишизаауаз ибеит, еиҳарак бнаҳәа дук ахы иқәкны аҿаанахеит. Дшәан аҵла амахә
дҩахьынҳалан, аарлаҳәа иҧсы ацәигеит. Абнаҳәа ҕьны ишааиуаз, ахы
аазнымкылакәа алыгажә сицрасны деихысҵәап ҳәа иууаӡа иҧаны, ахы
анаҟьа, ахаҧыц дуқәа аҵла ашьапы иналашьшьы ицеит. Икәалкәало
иаакынхалт уаҟа.
Алыгажә аҵла дахьықәтәаз ҷынҷа хәҷык аҵлагәаҩара ишҭатәаз ибан
икны иманы аҵла дылбааит. Адау абна дылҩырны данааи бнаҳәак
амыдара шәарах анимба:
– Иабаҟоу, сара иудысцалаз ашәарахқәа зегьы? – ҳәа дизҵааит
адау.
– Абар уара абна илуцаз ашәарахқәа абри аҳәеи, абри аҵыси роуп,
уаҳа сара акгьы сымбеит. Абнаҳәа абан иахькнаҳау, аҵыс абар иахьыску иҳәан, инаиирбеит адау. Адау дгәаан:
– Ари аҵыс иукыз уара уеиҧш иччиоу акы ауп. Изхәарҭоузи ари
иҳәан, дбарбаруа далагеит.
Ҭаҷкәым аҵыс иикыз наирҧрын адау ибжьы наиқәиргеит:
– Абри аҵыс абыржәыҵәҟьа унашьҭаланы иумкыр аҵыс еиҧшу
уара уоуп иҳәеит алыгажә, гәаныла адау дихыччо.
Адау ари аахьымӡҕишьан аҵыс днашьҭалт, аха иауизкыхуаз. Нас
ркәац зегьы адауажә иҟәаҟәа инықәижьын еиманы адау иҩныҟа ицеит.
Адау абҕьааҳәа акәац аиҿыҟьҟьара, архиара далагеит; алыгажә абнахь дишьҭит еиха дук иҭаны мҿы аагараҳәа. Алыгажә аиха ду аарла

ирҳәазон. Насгьы абнахь дахьцоз даараӡа дшәон. Аҵлақәа уи изҧҟомызт,
нас даалаган аҟарма ылихын еидиҳәалт, ирацәаӡаны аҟарма аҵлақәа
ирыкәиршеит, аха алыгажә данымааӡа, дцеит абнахь.
– Араҟа узҿузеи Ҭаҷкәым? Даара акрааҵуеит сара сузыҧш-уижьҭеи
аниҳәа, сара аҵлақәа рацәаны еидысҳәалт абарҭ зегьы ыҵжәаны уахь
аҩныҟа иназгарацы сҭахын иҳәеит Ҭаҷкәым.
Уара арҭ аҵлақәа зегь ноугаанӡа ҳәа сара сыҧшума, – иҳәан ҵла
дуӡӡак ааҵжәаны аҩны инеиган, амца агәгәаҳәа инеиқәиҵан, акәац
нақәжьны иӡит.
Акрыфара аамҭахь ианнеи адәны краҳфап иҳәан, алыгажә днеины амӡырхаҿы атыша ахықәан дтәеит. Адау бнацә дук ӡны инаганы
имҵаижьт.
– Акрыф! Узхара ыф! – иҳәеит адау. Алыгажә абна, абра днамцклас-аамцкласшәа иуит, аха иауизыфахуаз. Адау имырбакәа акәац
днагәҭасын зегь наҟ атыша иҭаижьт. Адауажә уи ибамоу иара ажәжәаҳәа
акәац иҿҳәо афара даҿын.
Адау днаҧшын алыгажә кәац шимҵамыз аниба, дырҩагьых, кәац
жьыхәҭа дук наимҵаижьт, убригьы маӡала наҟ атыша иҭаижьт.
Акранырфа аҩыџьагьы ашәшьыра иҵатәаны рыҧсы ршьон. Адау
абри алыгажә дизеилымкааит, иҵабыргыҵәҟьаны амч змоу уаҩу,
ус амала гьангьашк иакәу. Аха уеизгьы иӡбеит дишьрацы. Адау
дааҟәындҟәындит, абри алыгажә даныцәалакь аӡыршы иқәҭәаны
дибылразы. Ари адау иҟәынд-ҟәынд бжьы алыгажә иаҳан уи ауха
дмыцәаӡеит. Ауха Ҭаҷкәым дҩагылан иара дахьиаз қыдбажә дук
нышьҭаҵаны иуапа нақәыршәны иара хара аҵла даватәаны дыҧшуан.
Адау қәаб дуӡӡак ӡыршыла ирҭәны даҵақь днеин алыгажә дышьҭоуп
ахьигәахәуаз агәырқьҳәа инақәиҭәеит. Дызблит иҳәан днахынҳәын
иҩны дныҩналан, днышьҭаланы дыцәеит. Ашьжьымҭан Ҭаҷкәым
адау дахьышьҭаз днеин: – иаха даара ашоура сакит; иаха шаанӡа аҧхӡы
сылҩры ицон, ҧхыӡ бааҧсқәакгьы збеит иҳәеит.
Адау абри уамашәа ибеит, аха акгьы имҳәеит. Иӡбеит адырҩауха
аихаҵәы ршны илҳәаны дишьразы. Алыгажә адырҩаухагьы
дмыцәаӡакәа дҷаҧшьон, адау дырҩегьых ак шизиуаз дырны... Ауха
адау аихаҵә ду ршны иманы днеин алыгажә дышьҭоуп ахьигәахәуаз,
ақды ауапа ақәршәны иахьышьҭаз, аҽыҩҳәа иналаиршьшьит. Дысшьит
иҳәан дцаны иҩны днышьҭаланы дыцәеит.
Адырҩаҽны шьыжьы Ҭаҷкәым адауы дахьышьҭаз дныҩнашылан,
– ааи иаха аӡ аасысын, сыдмырцәеит иҳәеит.

Адау дшәеит: ари ауаҩы аӡыршы иқәысҭәан, аҧхӡы сылҵит иҳәеит,
аихаҵәы ршны илсҳәан, аӡ сыцҳаит иҳәеит. Агәырқьҳәа даақәҧсычҳаны,
абри ҭархашьас исҭарызеи ҳәа дхәыцуа далагеит. Адау агәырқьҳәа
данықәыҧсычҳа алыгажә убри ахҧша днышьҭнаҧаан ахәыблы даннакьеит, убраҟа ахәблы днахьынҳалт. Ари адау иџьеишьеит, абри
алыгажә иҟаиҵози ҳәа.
– Иҟоуҵози уара, ахәблы узахьынҳалоузеи анихәа, – амла сынҵәоит,
иахьа акгьы сымфаӡацт, араҟа схаҧыц хны, уара усфап ҳәа сгәы иҭоуп
иҳәеит Ҭаҷкәым. Адау дшәеит.
– Иууазеи уара, азаара узаама, уажәыҵәҟьа краҳфап иҳәеит адау.
Адау алыгажә дааргәыбзыҕны даалбааиган акрыфара иналагеит.
Алыгажә абнацә ду имҵажьыз жьыхәҭа хәҷык аамаҧиҟан аарлаҳәа
ифеит. Аҩны аҩнуҵҟа дтәан, иааигәа тыша ҳәа акгьы ыҟамызт
иахьҭаижьшаз еиҧш, акәац зегь иаҧхьа иаақәхеит.
– Иууазеи, кырзумфозеи аниҳәа адау, Ҭаҷкәым ус иҳәеит:
– Ашәарахжьы сгәы ҧнаҵәеит, дау-жьык сфандаз ҳәа сыҟоуп. Адау
ари еиҧш ажәа аниаҳа дшәан хыла абна дласын дҩылабга, узцаларгьы
уцала ҳәа дцеит. Иҩны, имазара уҳәа зегьы алыгажә иааизынхеит.
Ҭаҷкәым дымццакыкәа, ҭынч адау имазара зегьы ааизикын, аҽқәа
инрықәжьны, ирахә гәарҭа ниаҧцаны дхынҳәны иҩны дааит. Ари
збаз, изаҳаз зегьы мбатәшәа ирбеит. Ажәабжьны иҟалеит, Ҭаҷкәым
даара дуаҩҟәышуп, уаҩы гьангьашуп ҳәа. Убри аамҭазы убра ақыҭан
Ҭаҷкәым иҭыӡшәа акәмзар даҽа ҭыӡшәак рымамызт.
Алыгажәи аҭакәажәи уаа беиахеит уи нахыс, рыҧсы ҭанаҵы қьафла
рхы ныҟәыргон.
724 [ГЬАНАҼХӘЕИ АДАУИ]
Хаҵаки ҧҳәыски ыҟан. Ахаҵа Гьанаҽхәоу ихьӡын. Адәахьы
дыздәылҵуамыз[т], иҧҳәыс
ддәылылгон. Уахык дандәылылга,
«аҳауеи, Гагра амҩа зкызаалакгьы уоха мҩеба иоуан». Иҧҳәыс, «ҳаи,
анасыҧ еиқәаҵәажә ҳку[т] ҵараҿы иааны абга хәҷы ҳкәтқәа агоит, уара
ушәаны уздәылҵуам», – лҳәан, дыкажьны аҩны дыҩналан ашә алыркит. Акукууҳәа аҳәҳәара далагеит Гьанаҽхәа.
– Аи, банаџьалбеит, сынашьҭы, – ҳәа леиҳәан, аха илымуит. Амажәаӡа
кәаҳаны, [нас] ашәаӡак илҭеит. Ҳаҭархух иҭаҵаны иманы дцеит.

Дцо, дцо дышнеиуаз, ӡык дыныҽҧынгылт. Нырцә адау дааҩҧынгылт.
Дибеит.
– Иаҳауеи, адоу уааганы усымандаз, – иҳәан, имажәаӡа ааҭихын
ахаҳә акәызшәа убас иирбеит. – Абас ухәашхәашаны усырбыҵын, –
иҳәеит.
Адоужәгьы иреиҳоз хаҳәык аашьҭихын аӡаҿы ирпыҵпыҵны
икаиҧсеит.
– Гьанаҽхәа, арахь уааи, – ҳәа еиҳәеит адоу.
– Иабаҟо скьаҿуп, аӡы схыҵәоит.
Адоу агәыз ҳәа иҽалаижьын [аӡы дырны дааит].
– Уааи, сҟәаҟәа уқәтәа, урзгап, – иҳәеит.
[Гьанаҽхуа адоу иҟәаҟәа дықәтәеит].
– Уара анасыҧда, рацәа уласуп, – иҳәеит [адоу].
Сара сласӡам, хыхь сыбҕа ашаха аханы исыхоит, – [иҳәеит
Гьанаҽхәа].
– Адоу ус иҳәеит:
– Иоушәыжь ҳәа раҳәа – иҳәеит.
[Гьанаҽхәа] аӡаӡ иман, иҳазырҭра иааҭихын, дахьықәтәаз ибҕа
ахәырч ҳәа иалеиҵеит. Адоу дыҳәҳәеит.
– Иоушәыжь ҳәа раҳә, – ҳәа еиҳәеит. – Ааи, аф усааит, иабахәа,
ухьамҭазаапе, – иҳәеит.
Адоу иҩныҟа диманы дцеит. [Гьанаҽхәа иоуп ииго].
Ауха акәац қәабк азна ижәит, ҧлакьк азна амгьал иӡит адоу.
– Гьанаҽхәа, ҳамгьалгьы ӡит, ҳкәацгьы жәит, аҧҳал аахәаны
ҳаҧшьаҭрахь уцаны аҩы ҳзаага, – [иҳәеит].
[Гьанаҽхуа] аҩы шаҟа иааимгара, аҧҳал ефергь ҳәа дақәҳауа игеит.
– Зымцахә ыцәаша исырҭәыр, исызгом, – иҳәан, аҵәы ааихуан
аҳаҧшьа аҵхра далагеит.
Адоу «Гьанаҽхәа!» – ҳәа ҿиҭын, «иууази?» – иҳәеит.
– Аҩы ааг! – иҳәеит.
– Абаақ аҧҳалала излаҳазхози, аҳаҧшьа ыҵхны иназгап, – иҳәеит.
Адоу изымчҳаит, дынеин адоу аҳаҧшьа ахы кны дахан иҵихит.
Гьанаҽхәагьы дыгәаан иҧҳал кажьны днеит. Адоу дыргәыбзыҕуа далагеит Гьанаҽхәа. Рхәы дырхиан крырфеит. Адоу имҟаҟаӡамкәа ифон,
Гьанаҽхәа афергь ҳәа ҿахрак ифеит. Адырҩаҽны шәарацара ицеит.
Адоу ус иҳәеит:
– Сара ахахьы сцоит, уара абра амҩа кны утәаз.

– Адоу дцан шәарахс иҟаз ишеибакәу зегьы ижәиҵеит арахь.
Гьанаҽхәа дшәан, даҧырҵит. Дахьаҧырҵыз баажәк ыҟан, абаажә аҿы
ишыбзаз ҷынҷак икит. Адоу ашәарах алапҟьа рылеиҵан, қәабк иазхашаз акәац иоут. Адоу дгәаан, уара, уанаџьалбеит, ушәаны узаҧырҵзеи
ҳәа еиҳәеит.
– Ҳаи, уанаџьалбеит, уара ҧшь–шьапык зҵаз укит, сара жәҩала
иҧыруаз сацҧырҵны искит.
Адоу иџьеишьеит. Еиманы ицеит аҩныҟа. Иахьнеиз, рыфатә
ҟарҵеит ахәылбыҽха.
– Гьанаҽхәа! – иҳәеит [адоу]. – Уоха акранаҳфалак уара ухы ааганы
саҳә иадкыл, – иҳәеит.
Гьанаҽхәа рыцҳа ицәымыҕхеит, аха иааг. [Ҕәцәмаҟьак ҟаиҵеит].
Адоу дышьҭалеит, [Гьанаҽхәа иҟаиҵаз] аҕәцәмаҟьа ихы иадиҵеит.
[Адоу] иаҳә икылҟьаз Ганаҩхәа ихы иасуан, адоу Гьанаҩхәа дыҧсит
ҳәа дыҟан, данааҧшы, дышықәтәаз дибеит.
– Уҧсы ҭоума, Гьанаҽхәа? – ҳәа иҳәеит [адоу].
– Уи азы «иҟ»–гьы сымҳәеит, – иҳәеит Гьанаҩхәа.
Адырҩауха крынырфа ашьҭахь ишьҭалеит. Гьанаҩхәа ус иҳәеит:
– Уахатәи уара аус умоп са сҿы.
– Ибзиоуп, – иҳәеит адоу, ихы адиҵеит Гьанаҽхәа иаҳә.Абаҩқәа
иман Гьанаҽхәа. Акакала ҟәақ ҳәа ихы дасуа. Ихы бамба ақәчааны
иҟалеит. Ус иҳәеит:
– Ишҧаумбо, адоу, уареи сареи еҳе ачҳара змада?
Уожәы Гьанаҽхәа диргәыбзыҕуа далагеит, дифар ҳәа дшәаны.
– Уаала сыҩныҟа, уожәраанӡа уара сусасын, уошьҭа уара усысасыз.
– Шьахуп, – иҳәеит адоу.
Еиманы аӡаҿы инеит. Еиманы ишнеиуаз аҩны ааигәара днеиуа даналага, «ара уаагыл, сара сцап, сыҧҳәыс асас даҳзаауоит, афатә ҟаҵа,
быҩны еилырга ҳәа ласҳәап» – [ҳәа].
– Шьахәуп, – иҳәеит адоу.
Дыцеит Гьанаҽхәа. Иҧҳәыс лҿы дахьнеиз, «аи, банаџьалбеит, абасгьы, абасгьы дыжьаны адоу даазгоит, бара быҳанџьар макьаҿы ихуа
бтәаз, сара хыхь сықәлоит алаҕәра», – иҳәеит.
Ишиҳәаз еиҧш егьиуит. Дықәланы дықәтәаны дыҧшуеит, [адоу]
даауазар ҳәа. Дышыҧшуаз [адоу] даауа далагеит. Аҩны амӡырхаҿы
данаақәла, «ҳаи, Гьанаҽхәа, ухаҵкы сцааит, аакьыскьа доу жьык сым-

фацызт», – лҳәан, аҳанџьар кны [адоу] дизыҩит [Гьанаҽхәа иҧҳәыс].
[Адау дшәан] дыҩны шәаҧыџьаҧы хыжәжәо дышнеиуаз абга хәыҷы
иҧылт.
– Аи, дауажә, уанаџьалбеит, иухьзи? – ҳәа изҵааит.
– Исыхьыз, Гьанаҽхәа иҧҳәыс сылфон, лҳанџьар кны дсышьҭалан,
сыҧсы лцәызгеит.
– Абаакы, уара Гьанаҽхәа иҧҳәыс уара улыршәо данбаҟалеи? Сара
снеины икәтқәа ҭыҳәҳәаны ианызгоз дшәаны дыздәылҵуамызт, дхаҵа
ҕәҕәазар, уаала – аҳәеит абгахәыҷы.
Адоугьы аҵыхәа кны дышьҭалеит. Дышыҧшуаз дырҩагьых абга
хәыҷы [адоу] дышаанагоз ибеит Гьанаҩхәа. [Гьанаҽхәа] иҧҳәыс ус
лҳәеит:
– Абга хәыҷы, ухаҵкы сцааит, ҭынхас исымаз уара уакәын, – ҳәа
дашьҭалт лыҳанџьар кны.
– Аи, сыжьаны саанагазаап абга хәыҷы, – иҳәан, аҵыхәа шикыз
ирыҳәҳәа аҵла иананиҟьан иладцхәала ицеит.

725. [БЫЖЬҨЫК АИШЬЦӘЕИ АДАУИ]
Быжьҩык аишьцәа аҟан. Рашьа еиҳаб Шьаҵарҧеи ихьӡын.
Абыжьҩыкгьы рҽеибыҭаны идәықәлеит ҧҳәысҳәара ҳәа. Амҩа ианыланы ишнеиуаз, адауы аҵла дықәланы ажь шҿихуаз (иҧҳәыс ҵаҟа
даҵагылан) [инаивалеит]. Ус реиҳәеит:
– Шәара уа инеиуа абыжьҩыкгьы ҧҳәысҳәара [ицо] уаауп ҳәа
сыҟоуп. Ҩыџьа сымоуп, егьырҭ ҟасҵаанӡа шәаангыл!
– Ҟаҳ, ҳара уаанӡа ҳазаангылом, – ҳәа амҩа дырҩагь инықәлеит.
Дырҩагьых ишнеиуаз адауы ара дықәланы иширшәоз, арҭ хәдаҟа
иҩеихьнылеит. Иҧҳәыс ус лҳәеит:
– Хәҩык сымоуп, ҩыџьа ҟасҵаанӡа шәаагыл, – лҳәеит.
– Уаанӡа [ҳзаагылом], ҳара ҳцоит, – ҳәа амҩа иқәлеит.
Ишнеиуаз дырҩегьых адауы акакан ширшәшәаз нарҩхьнылеит (?).
Иҧҳәыс ус лҳәеит:
– Аӡҕабцәа сымоуп сара, – ҳәа ралҳәеит.
Абжьҩыкгьы ихынҳәны адауы иҩны инеит. Иахьнеиз, арҭ лҵәахит.
Адауы аҵлашьапы аҵхны ашҭа иқәижьит. Дааины дыҩналеит.

– Бара, ҧсуа фҩык саҳауеит, – ҳәа леиҳәеит.
Адауы иҧҳәыс инаганы, еиҳабы–еиҵбыла риарҭақәа ҟаҵаны
лыҧҳацәагьы рыхқәа еилаҧсаны ишьҭарҵеит. Нас адауы зегьы аныцәа
ашьҭахь иеиха амца иҽҳәаҵаны иҟаҧшьӡа иршит. Ашә аартны данаалагыла, ус ибжьы иргеит, ицәада, ицәамда ҳәа.
Дцан имаҳә иҽқәа зегьы нирҵәеит, иаҭа ашә данаалагыла, ицәада,
ицәамда ҳәа данразҵаа, умаҳә Шьаҵарҧел дыцәам ҳәа еиҳәеит.
Дызмырцәазеи аниҳәа. Уҽқәа ахьҭакыз дыдмырцәеит.
Дыцеит адоу иҽқәа рҭархара. Нас арҭ аҽеибыҭара иалагеит.
Дырҩагьых ицәада, ицәамда ҳәа иаҭа ашә данылагыла, умаҳә
Шьаҵарҧел дыцәам ҳәа иҳәеит. Дызмырцәазеи ҳәа аниҳәа, аҵла иқәыз
укәтқәа ҿырҭуан, дыдмырцәеит…
Нас арҭ рҽеибыҭаны ицеит.

726. ХӘАЧЧИА АДАУЫ ДШИШЬЫЗ
Иҟан быжь-ҩык аишьцәа. Рашьа еиҵбы Хәаччиа ихьӡын. Абарҭ
аишьцәа рқыҭан дынхон аҳак. Ргәылараҿтәи аҳҭынраҿы адауы дынхон. Абри адауы аҳ иқыҭа дчычаны дыҟан, есымша уааҧсыралагьы,
рахәлагьы, нхамҩалагьы аҧхасҭа риҭон.
Ақыҭантәи аҳ ҧҳак диман, аха леиҧш зеиҧшраз егьырҭ ақыҭақәа
рҿгьы дузыҧшаауамызт, убасҟак дыбзиан, дыҧшӡан. Абри аҳ ҳәахьас
иман адауы дыкны дизаазгаз иҧҳа дииҭон. Арҭ аишьцәа зегьы
рҽаныршәеит адауы иаагара, аха ирылымшеит. Рашьа еиҵбы «Сара
даазгар исышәҭауазеи?» – аниҳәа «Уара акыр улшома?!» – рҳәан дара
ччархәс дҟарҵеит.
– Шәара шәыччоит, аха сара сыҽҧысшәар сҭахуп, – иҳәан, дҩықәлан
аҳ иҟны днеит… Дахьнеиз аҳ ус иеиҳәеит, «адауы дыкны иаагараҿы
саргьы схы ҧысшәарц сҭахуп», – иҳәеит, – «Амала аҵәымҕи, ажьаҳәеи,
аихеи сыҭ», – иҳәеит.
Аҵәымҕи, ажьаҳәеи, аихеи аҳ имоуа дыҟазма, закәыхи, инаииҭеит.
Хәаччиа дҩықәлан адауы иҟны днеит. Адауы имӡырхаҟны ҵла
гәаҩак гылан. Хәаччиа уи аҵла днадгылан аҧҟара далагеит. Адауы
даадәылыҩрын уаҩы ишимбац дҟааит.
– Аҧсуа ччиа сашҭа уҭыҵ, игәаҕьын ушҧаҭалеи? – ҳәа дхәааит.

– Уаагыл, иаасараӡа, амаланыҟәа ҟасҵар сҭахуп, – иҳәеит Хәаччиа.
– Уи амаланыҟәа ҳәа узҿу шҧаҟоу? – ҳәа адауы дҵааит.
– Ишҧаҟоу умои, аҵла гәаҩаны иҭысхуеит, абарбалқәа аҵасҵоит.
Улҭартәаны ахҩа анахасҵалакь, нас амацара иныҟәоит, – иҳәеит
Хәаччиа.
– Ҳоҳ, ус акәзар, сара сзынгьы ак ҟаҵеишь, – иҳәеит адауы.
Хәаччиа даалаган амаланыҟәа ҟаиҵеит.
– Уааи, адауы, уҭатәа шьҭа! – иҳәеит. Адауы длеин дыхәхәаӡа
дылҭиеит. Нас Хәаччиа ахҩа леиҭан, ҵәымҕла ирыҧхны ичаҧеит, адауы дзыҵымҵуа.
– Уагәҭас, нас ахала идәықәлоит, – иҳәеит Хәаччиа.
Сагәҭасуеит ҳәа адауы даныҩеиха, аҵәымыҕқәа илалеит. Аҕу-ҕу ҳәа
дхәааит аҧсуа ччиа сышҧоужьеи ҳәа.
– Иузызуз закәу еилукаарц уҭахызар, изакәу уи ауп, сара абжьҩы–
еишьцәа рашьа еиҵбы Хәаччиа соуп, укны аҳ уизназгарц иҭаххеит
исылшозу, исылымшозу гәеиҭон, – иҳәеит Хәаччиа.
Нас игәаргәалеи днагәыҵасуа мацара иманы аҳҭынраҿы дааит.
– Ари закәузеи иааугаз? – иҳәан аҳ иџьеишьеит.
– Ақыҭан иҟоу аҳцәа зегьы еизумгакәа ари закәу усырбаӡом, –
иҳәеит Хәаччиа.
Аҳ даалаган, ааигәа–сигәа иҟаз аҳцәа зегьы еизигеит. Хәаччиа даалаган ус реиҳәеит:
– Шәаалаганы еихаҵәык иҳаракны иарсны иҟашәҵа. Са снеины
хыхь сықәтәоит. Сыҵаҟа амца рацәаны еиқәшәҵа. Абҕьааҳәа ишиҳәаз
иҟарҵеит. Иара днеин хыхь дықәтәеит.
– Уажәшьҭа зегь шәаҧхьа сашьцәа неины иаазгаз хдыртлааит,
– иҳәеит.
Иашьцәа неин ани иааигаз хдыртлеит. Ианхдыртла, адауы
дааҭыҩрын ажәлар нирҵәарц дрылагьыжьуа иҿааихеит.
Хәаччиа дахьықәтәаз ибжьы иргеит:
– Уаазгаз ара сыҟоуп, Хәаччиа соуп.
Адауы дыҳәҳәан аихаҵәы днахьынҳәазала, аихатәы шымзи, дыблын, ианаауижь амца агәҭа длалаҳан, длеиқәыблы дцеит.
Аихаҵәы аныхьшәашәа, Хәаччиа инапы аакәыршаны длалбаан, аҳ
иҧҳагьы, ималгьы, иҳәынҭқаррагьы – зегьы иара игеит.

727. АШӘАРГӘЫНДА ДЫШФЫРХАҴАХАЗ
Хаҵак дыҟан, шәаргәындак иакәын. Иара дшәаны дыҧсуан. Ихала
аӡкаҭәараҵәҟьа адәахьы дыздәылҵуамызт ианааилашәшәлакь нахыс.
Иҧҳәыс лакәын ддәылызгоз. Хәалҧазык, иаалашьцоны, иҧҳәыс дицны дахьындәылҵыз ажәҩан кахаа иҟан, егьиуан. Ажәҩан дҩаҵаҧшын
аеҵәақәа ианиба, ус иҳәеит:
– Ааҳ, анаџьалбеит Егри Гагреи амҩақәа кызар ишҧаҟаларыз, –
иҳәеит.
– Уара, уанаџьалбеит, Егри Гагреи амҩа укуа уҟоума, ачхәра ҳәа
уздәылҵуам, судгыланы усырчхәуеит, закәузеи иуҳәо! – лҳәан, иҧҳәыс
даагәаан, аҩны дааҩналан, аҩнашә лалыркы дааин длатәеит. Ари
куркуазын акәын, ашоура бааҧсы ыҟан. Ари иара адәахьы дынхеит,
дыҩналмыжьлеит иҧҳәыс.
– Уаау, уау, уау!» – шиҳәаз, дшуазыруаз, дшыхазыруаз, арахь дшәаны дыҧсуеит, иҧҳәыс дналышьҭуам, Лара ашәқәа лхаркны,
дышьҭалан дыцәеит.
Ари ауазырра даҿуп, агәаҟра даҿуп, дгәамҵуеит ахырзаман
дақәшәеит. Ус ишеит, имшаӡо аҵх убахьоу! Ианша, дҕьазкын дыҟамзи,
дамхацәеит. Егьи усҟан, уи аамҭазыҳәан, иара жә–заҵәык иман,
иҿаҧараҟны иҿаҳәазаарын, амни ижә ргарц аҕьычцәа ааины итәазаарын.
Арҭ ауха аҕьычцәагьы егьырзымгаӡеит ари иара уар–уар ҳәа аухантәарак
ашә дадтәалан, до, ибжьы гон до, арҭ аҕьычцәагьы шәан ажә рзымгеит. Ианша арҭ аҕьычцәагьы илықәлан, абнахь ицеит. Аригьы, ианша,
лабашьа дук иман, надаада днақәиан дыцәеит. Даныцәа, ани илеижьа
икылыҩруаз агәақь ҳәа амҵ рацәаӡаны идтәалеит. Амҵ анидтәала,
ианиқәтәа, атах ҳәа абас амҵ сҟәысцоит ҳәа илабашьа анааиҟьа, амҵ
ишьит, ҧшьынҩажәи зежә мҵы ишьит зныкҟьарала.
– Ҟоҳ, са сфырхаҵоуп, – иҳәеит, – ҧшьынҩажәи зежәҩык ауаа сшьит, – иҳәеит, – иахьарнахыс са сықәҵит, сцоит, – иҳәеит.
Дықәҵит, дцеит. Ари дышнеиуаз, ани ауха ажә зҕьычырц иҩны инеиз абнаҟны иахьылатәаз, акрыфара ишаҿыз дларыхҭыгәлеит. Ари илаба надаада ианиҵеит «ҧшьынҩажәи зежәҩык напҟьарак ала изшьыз
ауаҩ соуп! ҳәа.
Абра абри илабашьа абас анҵаны икуп, алаба ду лабашьа дук икыуп. Анҭ аҕьычцәа ари ас данырба, ари илабашьа ианыз анырба, «ҟоҳ,
ари митәык иоуп, ҳанирҵәоит, умбои!» – рҳәан, рыхәгьы ымфаӡакәа

аҟәақ ҳәа иасны ирҳан, арҭ ықәҵны ицеит. Иара длатәан изхара ифеит, егьит, анҭ аҕьычцәа ирцәынхаз рхәы мачхәызма. Акрыфаны,
егьины даагылан дышнеиуаз акәымкәа аҳак иашҭаҟны дҭанагалеит.
Аҳ иашҭаҟны дахьнеиз арҭ ауаагьы (аҕьычцәа) уа инеины итәазаап,
арҭ ирҳаны ицаз, ари ижә зҕьычырц ауха иашьҭаз. Урҭгьы уа итәан.
Иахьтәаз нас иҟарҵоиз. Ари ҧшьынҩажәи зежәҩык зшьыз ҳәа илаба
иануп, ари еиҧш ахаҵара зуз уа днеит. Ари еиҧш ахаҵа, ахаҵа бзиа
даниҭаа, аҳ ихәы цәыригеит, егьит. Убра дара рааигәараҵәҟьа абжьас
амазаап, абжьас, бааҧыск, ауаа ирҧырхаганы егьины, абжьас амазаап. Ари аҳ иҿы ҳаҭыр иқәрҵан, егьин ауха иарҳәеит, абас, абас, абас,
абра уаҵәы азын уаҳҭахуп, уара уеиҧш ахаҵа ҕәҕәа данҳау, абри абжьас
аҟны уара уаҳҭахыуп ҳәа иарҳәит аҧшәмацәа.
– Оуа, оуа, оуа! – иҳәо далагеит иара дшәан.
Ари ас иҳәо даналага, абжьас азы дмақаруаз џьыршьеит
аҧшәмацәа.
– Аа, ари ҵабыргынгьы хаҵа ҕәҕәак иоуп, жәбама! – рҳәо иалагеит.
Ауха уа дыҟан. Адырҩаҽны ианааша, ала рыманы апҟаҩ ҳәа абна
илалт. Абна илалан ишынабакәу зегьы анахь, арахь ала ҵырган ирулакь амни абжьас иааиуазаргьы иааиуеит ахьыргәахәуаз (ани хаҵа
ҕәҕәан усгьы до!) ани уа днаган ддыртәеит. Ари уа днаган дандыртәа,
дшәан хыхь ҵла хаҧачашәа акы ыҟан, хыхь амни аҵла хаҧача дхалан
дықәтәеит. Уа дшықәтәаз ани абжьас ала илырцеит, агәақь ҳәа ирханы ишааиуаз, абри дзықәтәаз аҵла аҵаҟаҵәҟьа инеин итәеит. Ари
данлахәаҧш, дшәан, иҧсы маҷхан, агәақь ҳәа далыҩрны абри абжьас
дақәҳаит. Абжьас данақәҳа, аҧрыцәқәа ааилагуаны икын ишьапы
адирҕәҕәалт. Аҟәақ ҳәа иаша ирҳан даманы идәықәлеит абри абжьас.
Арҭ ажәларгьы хыҵны ари абжьас иашьҭамзи, еигәныҩын, иакәшеит.
Ари ауаҩ дшәаны аҵла далыҩрны дақәҳаит рҳәаз џьушьома, абжьас
икит рҳәеит. Ажәлар еизеит, ари хыхь ибжьас дақәтәоуп, ауаҩ аӡа ду
даманы ицоит, аҧырцәқәа икыуп иҽырҕәҕәаны. Арҭ ажәлар ахьӡап лабала-ламсыла аҟәақ-чақ ҳәа иасуа иалагеит.
– Уара, ус ҟашәымҵан, зынӡа ишәымшьын, аҧсы шҭоу аҳ изысгароуп, – иҳәеит иара. Иҧсы анилала ииҳәо умбо!
Ирҳәынҷан ирыманы аҳ иҿы инеит. Илеизар, ари абжьас икит, уара!
Анахь дшәыргәындоуп ҳәала шьҭа!
– Ҟоҳ, ари иеиҧш ахаҵа бзиа, – иҳәан аҳ иҧҳа дииҭеит. (Аҳ ҧҳа
заҵәык диман). Иҧҳа дииҭан, егьин ус ишыҟаз аибашьра ҵысит. Усҟан

ус акәын ишыҟаз қыҭа қыҭала еибашьуан ауаа. Иаҳҳәап, абри Кәтол
ақыҭа Тамшьаа ирабашьуан, Тамшьаа Џьгьардаа ирабашьуа, абас
аибашьрақәа рыман.
Абри аамҭазыҳәан аибашьра ҳамоуп рҳәан аҳ ауаҩы дизаарышьҭит.
Ари ахаҵагьы иӡбахә раҳахьан уаа шәҩык напҟьарак ала изшьыз, абжьас бааҧс зкыз ҳәа. Ари аҳ диҧхьеит.
– Баба, иахьазын ауп узысҭаху, – иҳәеит.
Ҽы-ҕәҕәа дук длаган длақәдыртәеит, деиқәыршәаны ар ицырҵеит.
Еибашьра дцоит ари ауаҩ уажәы.
Ари аҽы-ҕәҕәа дақәтәан днеиуеит, аха аҽы атәы ҳәа акры идыруама?! Дышнеиуаз ҵла наак даднагалан, абас амахәҭагьы хижәеит. Иаразнак икыджәаны игеит. Уи амахәҭагьы ус икыуп, абас икамыжькәан
икыуп. Ааи, до, ар агәақь ҳәа иман дцоит. Уаҳа еибашьра ҟамҵаӡакәа,
аӡәгьы дҭамырхаӡакәа, даушла иршәаны мацара раҕацәа шынеибаку зегьы ҧхеиҵеит. Даргьы (аҕацәа) ари иӡбахә анраҳа, ишәан ицеит ирҳаны. Уахьынтәи дхынҳәны данааи, «саҳрагьы уара иумаз” ҳәа
еиҳәеит аҳ. Иҧҳа диимҭахьаз, уажәы иаҳрагьы ииҭеит. Уи анаҩсан ари
дшәаргәындоуп ҳәа аҩныҟа дназмышьҭыз ҧыхьатәи иҧҳәыс иӡбахә
лаҳаит. Ари дахьыҟоу еилылкаан дааит. Иара дахьыҟоу снеироуп
лҳәан, аха ус аламала дызнеиуама, аҟарулцәа ахагылоуп, ус аламала
уаҩ днарышьҭӡом.
– Снашәышьҭ абааҧсы, – лҳәеит.
– Моумоу, иҟалом, – рҳәеит
Ари ианылмуӡа, аҟарулцәа ҩыџьаҟа иара иҟны ихалон адырра
ирҭеит.
– Уара, абас ауп иҟоу, ҧҳәыск дҕьаҵәы-ҕьаҵәуеит, уара уҟны дааир
лҭахуп, – ҳәа иарҳәеит.
– Даашәышьҭ! – иҳәеит.
Днарышьҭит.
– Уара аҵаццы, уара ашәаргәында, абра уабаанагеи? – лҳәеит.
– Бара ибгәаламшәаӡои Егри Гагреи рыбжьара амҩа кызар иахәҭаны
ишыҟаз анбасҳәаз, ибгәаламшәаӡои? – иҳәеит.
Иџьыба абас дылҭаҧшын, инапы азна аҧара ааҭыхны, инаганы
илиҭеит.
– Абри бара бхы аланыҟәыбгоит, наҟ бысҧырҵны бца! – ҳәа
леиҳәеит.
Днеиҧырҵны уигьы наҟ лыҩныҟа дцеит. Иара аҳ иҭыҧ аниоу, ус-

гьы уа даанхеит. Аҳ иеиҧш, иаргьы дынхо-дынҵуа, абас қьаф иманы,
агәырҕьара иманы дҟалеит.
728. АҦСУА ЧЧИЕИ АДАУИ
Ҭакәажәык дыҟан, ҷкәына заҵәык длыман. Амала ани аҷкәын
дшәаны аҩны дыздәылҵӡомызт. Дшәон цәгьала иҳәеит. Иан умшәан
лҳәеит, анс лҳәеит, арс лҳәеит, аха димыхәеит. Лкәытқәа, лыкәҷарақәа
абгахәыҷқәа ирфон, аха иара дшәаны абгахәыҷқәа изшьуамызт. Иан
лгәы ҧҵәаӡеит.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 02