Latin

Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 22

Süzlärneñ gomumi sanı 3679
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2126
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
– Избан шәымбои, сыҷкәынмҭаз сыҕәҕәоуп, – иҳәеит. – Сылшара ҕәҕәоуп, сыхшыҩ ҕәҕәоуп, уадаҩрас сзықәшәалак еиҳа исхызгоит.

Сбыргмҭазы хҭырҧа шкәакәала сымҩасыртә убыс ала сынасыҧ шәша
ҳәа реиҳәеит:
Нас ус иагьыршазар акәхап. Дҟәышын умбои.
Абри ауп ашацәа рыӡбахә ала исдыруа.

866. АТЫ АБЛАҚӘА ШАИУЗ
Ашацәа анааи, аты рбеит. Аты анырба, иуҭахузеи, узыҳәозеи ҳәа
аты иазҵааит.
– Исҭаху иалашәхызеи, са шәызбаӡоме, шәа шәарбанқәоу? – аҳәеит аты.
– Ҟоҳ, уара аблақәа умаӡами, ҳашҧаумбо, ҳаубо иҟаҳҵоит, – рҳәеит
ашацәа.
Алақәа арҭан иабо, адунеи иқәыҧшуа иҟарҵеит.
– сшәыҳәоит, алақәа ансышәҭа, аџьымшьгьы шәхашәмыршҭыкәа
исышәҭ, – аҳәеит аты.
Убри ауп уажәы ажәаҧҟаны изырҳәо: «Аты ала анарҭа, аџьымшь,
аџьымшь аҳәеит ҳәа».
867. АЛАХЬЫНҴА ХЫРҦАШЬА АМАМ
Хаҵак дыҟан, дҕьычҩ бааҧсын. Уаха дныҵыҵны акы ааимгар
игәы иауам, изакәызаалакгьы. Адунеи акы имоургьы, анапыла лу
узыкҿазар, убри гҿыхны игон рҳәеит. Убыс анцәа дишаны дыҟна. Ҽнак
ишыҟаиҵалац еиҧш, ҕьычра дхыҵит уи ауаҩ ишаха иманы до, ҩнаҭак
аҿы днеирц иақәикит абра акы згап ҳәа. Дахьнеиз, абра ауаа аҟоуп,
ҧацхахарын игылаз, алашара аҟоуп, абни, абри до, даныӡырҩы ауаа
ыҟаны, аҕыд-мыдыҳәа ицәажәо, егьиуа ибеит. Арҭ еимымныр иабацо, ианаимплак, џьара акы згап иҳәан, уа ааигәа ҵлак гылазаап, днеин
амни аҵла ашьапаҿы дыхәхәаӡа даҵаиеит.
Абри аҩнаҿы аҧҳәыс ауха ахшара длауазаарын. Ахәҷгьы диит до,
убри аамҭазы абри аҕьыч дызҵаиаз аҵла х-ҩык ашацәа ааины иқәтәеит.
Ииз ахәҷы дыӡҕабын.
– Абри абра уаха ииз ахәҷы лахьынҵас илаҳҭарызеи? – рҳәеит арҭ
ашацәа.

Аӡәы акы иҳәан, иақәшаҳаҭхеит, егьи акы иҳәан, иақәшаҳаҭхеит.
– Уара, шәҽаанышәкыли, – иҳәеит ахҩык даацәырҵын. – Абра уажәы
аҵла иаҵаиоу, иаҳзыӡырҩуа (ани аҕьыч ҿымҭӡакәа дырзыӡырҩуеит,
анҭ ани дрызгәамҭо иҟазма) уаха ииз аӡҕаб хәҷы насыҧс димазааит,
убри дааӡаны ҧҳәысс дигааит, – иҳәеит.
Уаанӡа уи илахь ианӡамзаарын аҧҳәыс дигарц.
Ари иара иаҳауеит. Ари дхәыцын, уара абри дааӡаны дҭыҧҳахаанӡа
сара ҧҳәыс дсымгар салгеит, сзакәызеи, уи аҵкыс абри ахәҷы дысшьып,
данысхып наҟ иҳәан, дтәеит лышьразы. Анҭ ашацәа анс рҳәан
иқәҵны ицеит. Ашамҭаз агәлацәагьы неимпы-ааимпит. Ахәҷы лангьы
дыцәазар акәхап рыцҳа до, ари аҕьыч ашә ацаҧха ааҿихын, длыҩналон
(ахәҷы амышәкәан ҳәа акы дыларҳәон усҟак) амышәкәан дылаҳәаны
даадәылиган, аҳәызбала дышьны, алыҕәра дықәиршәит ала дамфааит
ҳәа.
Абри ахәҷы лаб иаҳәшьа дыҟазаарын. Ашьжьымҭан, иангыло, егьи
ахәҷы данырмыба, алада, аҩада еимдеит, анс рҳәеит, ас рҳәеит, аха
дабаҟоу, дырбом, дыӡт.
Ус абри лаб иаҳәшьа дӡырҩын бжьык лаҳаит. Егьи ахәҷы зынӡа дизымшьызаап, лыҧсы ҭахазаап, дкьиуазаап.
– Уа уаау, ари иҳаҳауа закәызеи, – рҳәан, алыҕәра иҩықәлан, аҧшқа
дылбааргеит, дшьаарҵәыраха. Анахь, арахь, дыркит, дрышьҭит, лкьатеи хәыҷ ҭыхәхәа, ахәҷы лымугәа хәҷы рҟьоуп. Аха дыҧсырц дыҟамзар
акәхарын, ани лаб иаҳәшьа даақәгьыжьын, лкьатеи наҟ иҭалҵан, бырфын рахәыцла илӡахит. Нас хәышқәакгьы лхьыршьит, егьит. Абри
лыхәра еималеит, дыбзиахан, драаӡеит, илызҳаит.
Ани аҕьыч ус дшыҟаз, аамҭа цеит. Аҵыхәтәан ҧҳәыс дааимгар амузт
џьара ацәажәара иоуит. Днеит аӡҕаб дибеит, егьит. Абри дигәаҧхан
дигеит, ачара аҟоуп. Ачара анеилга ашьҭахь иҧҳәыси иареи рхала
амҳараҿы ианеизынха, деиҧхьишьшьаау, егьиу седроу, лымгәацәа
ахәра ашьҭа анны ибеит. Ари аумашәа ибан, изакәызеи ҳәа длазҵааит.
– Ари закәызеи, умбои, седроу, санхәҷыз сымгәа аӡәы ирҟьан
алыҕәра сықәиршәозаап до, саб иаҳәшьа барфын рахәыцла илӡахызаап,
сымҧсыкәа сеиқәдырхан, срааӡеит, – лҳәеит.
Аҕьычгьы убысҟан агәра игеит алахьынҵа шыҟаз, уи хырҧашьагьы
шамам.

868. УЛАХЬ ИАНУ УЗАХЫҦОМ
Уаҩ бзиак дыҟан, иҳәеит, имал-ишьал, инхара-инҵыра уҳәа, акы
дазрыцҳамызт, аха изхәарҭагәшьазыз, иара изы лахьеиҵыхрак ыҟамызт
– уи димамызт ахҭылҵ..
Ус имшқәа гәрҩала иныхуа дшааиуаз, дызқәымгәыҕуаз изыҟалеит:
иҧҳәыс ахшара лцәа далашәеит.
Аб игәрҕьара ҳәаак амамызт, есыуаха «Уа анцәа ҳазшаз аҵеи дсыҭ!»
ҳәа дныҳәа-ныҧхьаны иҧҳәыс аҧа длыхшеит. Аб уаҩы ишиимбац
дгәырҕьеит. «Аҧа дуоуит» ҳәа агәрҕьаҿҳәаша изназгаз, дамеигӡакәа
аҳамҭақәа риҭеит, инеиҵыхны ҧа-ныҳәа ҟаиҵеит.
Аӡӡеицәа агара инадыртәаланы, ишахәҭаз еиҧш, нап аиркит ахшара иааӡара. Уахык, иҧҳәыс дыцәахьан, иара дхәыцуа аиарҭа дшылаиаз,
адыр-дыр дырган, ашацәа ааин ахыбра иаақәтәеит, иҳәеит. Егьи ани
асаби игароу инасыҧ макьана ишаӡамзаап.
– Ари асаби дабиҧазаҵәны дшыҟоу, иара убас мацара даанхааит!
– иҳәеит ашацәа руаӡәк.
– Ҧшреи-сахьалеи деиҭаҳәатәны, гәылеи-шьамхылеи еиҵамхак
иакәны дҩагылааит абри арҧыс, аха зуха ҧҳәыс дааигоу ауха, иҧҳәыси
иареи анааизынхалак, иахьаанагаз уаҩы изымдырӡо бга млашьк
ааҩнаҧаланы, ихәда ҧжәаны иҧсы ихнахааит! – нациҵеит ашацәа иреиуаз егьи.
– Убри акәхааит абри илахьынҵа! Амала, абнагьы алымҳа амоуп, рҳәоит, уаха еибаҳҳәаз заҳаны изҳәалак, дҳашҳатәарахааит! –
инақәирҕызит ашацәа иреиуаз ахҩык.
Уи акәхеит, абас еиҧш иҟаз алахьынҵа наиҭаны, инықәҧраа ицеит ашацәа. Абарҭ зегь иаҳаит аб, ҧсым–бзам аиарҭа даалахеит, аха
илшагәышьауазеи, инап ианузеи?!
Иӡымҩасха ииаҩрны ицоит аамҭа. асаби мшызҳа изҳауеит, ида
дызмам иҭаацәа иргәрҕьоит. Ус иарҧысра дықәлеит, иҳәеит. Еилҟьа–
еилҕәыцәк иакәхеит. Ҭеиҭҧшралагьы убас деиҭаҳәатәхеит, шәҩык
дрылазаргьы дрыламҩашьауа. Иабгьы иҧа дазкӡаны диман, иҳәеит.
Ауацәа, аҭахцәа, ирҭахын арҧыс ҧҳәыс дизырҳәарцы, аха иқәнагахашаз
дырзыҧшаауамызт, илышьҭан.
Аха аб иҿы изҭымхуаз гәрҩак иман, издыргәышьодаз акәымзар!
Иҷкәын ҧҳәыс дааигартә даныҟала, хазы ҩнык изиргыларц иҭаххеит.
Ауасҭацәа даарыҧхьан иаразнак иалаиргеит. Аха уаҩ иибахьаз ҩнык

еиҧшымхеит уи. Ахаҳә бааш ҟаҵаны, иҳаракны аҩны ықәиргылеит.
Ашацәа ирҳәахьаз имдыруази, абга млашь шәарҭас иман, уи аҟнытә
абааш шәык ада неирҭак аимҭеит, иара убригь убасҟак ирмаанан
иҟаҵан, ашәарах акәым, абрагьцәа уи аҩны иақәларц иалагаргьы, ак
рылшо ҳәа иҟамызт.
Уи ашьҭахь рацәак мырҵыкәа арҧыс, зыӡбахә наҩхьаз ҧҳәызбак дибан, дигәаҧхеит. Аб иҧа-заҵә ҧҳәыс дааигон, акы деигӡо дыҟазма, чара
иуит, жәра иуит.
Уаха хаҵеи ҧҳәыси еицыҩналоит, иҳәеит. Аб дыззыҧшыз уи аамҭа
ак әын, даараӡа игәиҽануп, иҳәеит. Аҩны еихагыла, неирҭа маӡак шамамызгьы, аҟарулцәа еиқәных ашә инадиргылеит. Иара даузыцәахуаз,
аухантәарак аҩны дшак әшоз мацара, иҟьаҟьаӡа иаашеит, иҳәеит.
Иара дзыцәшәоз абга млашь ахабар зхабарыз ҳәа аӡәгьы акгьы имбеит, иҳәеит. Аб дгәырҕьаҵәа иҷк әыни иҭацеи рахь дыҩхалеит, иҳәеит.
Ауада ашә днагәҭасны даныныҩнашыла, уаҕеимшхара, иҷк әын
аҟәада игәҵаш, ихәда ҧжәаны, ииарҭа дылажьуп. Иҭаца дқәџьмахан,
агҿаҩра дыгҿатәоуп, ашьа лҿык әк әа. Ашә шаатызҵәҟьа, абга ауада илдәылҧан, ҵаҟа илылбааҟьеит, уаҳа уаҩ дазыбзиамхак әа, ашҭа
илҭҟьан, илылахәаша ицеит.
Иҟалаз убеит нас: ахаҳә баашгьы амыхәеит, амаалықь ҧҳәызбагьы
дқәџьмахеит, уаҳа иамуазаап: ауаҩы илахь иану – дзахыҧом!

869. ДАСУ ИҦСРА ХЫРҦАШЬА АМАМ
Ҧҳәыск дыҟан хшара длымаӡамызт. Ус дшыҟаз ахшара лцәа
далашәеит. Рацәак мырҵыкәа лхаҵа дыҧсит. Лаамҭа анааи, лара ахшара длоут. Дӡырҩын аҧеҳамбарцәа ааины иахьықәтәаз ирҳәоз лаҳаит.
Илыхшаз лхәҷы илахьынҵа ршон.
– Абра уаха ииз аҷкәын ҧҳәыс данааиго ауха иан абга дагааит, –
рҳәеит.
Ус кыр бжьысит, лыҷкәын ддухеит. ҧҳәыс даазгоит ҳәа даналага,
иан илымуит, дахлырҧеит. Даҽазных даазгоит ҳәа далаган, усҟангьы
илымуит. Нас луацәа, лҭынхацәа лазҵааит.
– Быҷкәын заҵәы инасыҧ бышҧаҧырхагахои, иҟабҵо закәызеи?
– рҳәеит.

Нас иралҳәеит уи зыхҟьаз лыҷкәын ҧҳәыс данааиго ауха лара абга
дафараны дшыҟаз.
– Ҳаи, банаџьалбеит, абга бышҧаҿаҳҵои, ҳара бҳахьчоит, – рҳәан
дазаарган, лыҷкәын ҧҳәыс дизааргеит. Данааргоз ауха аҭацаагацәа зегьы цеит аҭаца лаагара. Аҩны иаанхаз ауацәа аҭынхацәа ан илыкәшан
илатәеит. Ус лара лџьыба абыҕцәламса ҭан, иааҭылган арпыҵра далагеит. Илырпыҵуа, илырпыҵуа, «аа, абри ами сызгараны иҟаз», – ҳәа
абга асахьа аҭаны иаақәлыргылеит.
– Ҳап! – аҳәан, аҧсы ааҭалан, иарзнак дафеит.
Абас лыҧсра дзахымҧеит аҧҳәыс рыцҳа.

870. АБЗЫЦӘАШЬЕИ АХӘҦҲАИ
Иҟалахьоу ҳәа ажәала ирҳәаз алакә ауп уажә иаҳҳәо.
Абзыцәашьеи ахәҧҳаи еицны амҩа иқәылт. Абзыцәашьа убас
иақәикит ахәҧҳа ҧҳәыс дизаазгоит ҳәа. Амҩа иқәны иснеиуаз
рықәыхәлеит. Иахрықәыхәлаз аҭыҧ аҿы иаанымгылар ада ҧсыхәа рымамызт, иаагылт, ауха ҵлак аҵҟа инеит. Аҵла аҵҟа ииан.
Исиаз, х-ҩык ашацәа ааин абарҭ зҵатәаз аҵла иаақәтәеит. Ашацәа
иаақәтәаз руаӡә убас иҳәит:
– Уара, ҩыџьа ахацәа – абзыцәашьеи ахәҧҳаи, акы ззеилымгаӡо,
абра ҳаҵҟа ииоуп, абарҭ насыҧс ираҳҭои?
– Абри аҵла аҵыҩрны ахәҧҳа дашьааит, – ҳәа ақәиҵеит ашацәа
реиҳабы.
Агәбжьанытә убас иҳәеит:
– Абри аҵла аҵыҩрны дамшьыкәа иҟалозар, аҵла дазымгозар,
машәырла дҭахааит. Иҧҳәыс данааргуа, аӡы ианыруа иҧҳәыс лчавра
лыцәкашәо, ачавра шьҭысхуеит, аӡы иамысхуеит ҳәа дшаҿу аӡы дагааит.
– Убри анакәымха, – иҳәеит арҭ ашацәа реиҵыбӡа, – иҧҳәыс иҩны
даннеигалакь, амҳараҿы аҧхьа даннеиуа ауха, ишыцәоу, иҧҳәыс быжьмаҭык аалҿыҵны дырфаит, – ҳәаны абас ақәиҵет.
Убри аамҭазы аҵла аҵыҩрны аҿыланахит. Ашацәа ҩықәҧраан ицеит.
– Амала абри заҳаны изҳәара дхаҳәбаахааит, дҳашҳатәарахааит,
– рҳәеит ашацәа ҧырны ианцуаз. Ус иақәырҵит, ани исиаҳауа даргьы
ирдыруеит умбо!

Арҭ ирҳәоз абзыцәашьа иаҳауан, аха ҿимҭӡеит, ииҳәаз?
Аҵла ыҵыҩрны аҿаныланаха, «Аа, абааҧсы, ҳаҽқәа ҧытны ицоит!» – иҳәан абзыцәашьа, ахәыҧҳа ишьацә кны длаихан, аҵла каҳаанӡа
даҵигеит, уа акгьы иимырхьт. Уи акы дахирҧт, иалоухи, аха уажәы
иаҧхьаҟагьы иҟалараны иҟоу идыруеит.
Аамҭа цеит, исааиуаз ахәҧҳа ҧҳәыс диҳәеит, ҧҳәыс дааигоит,
ҭацаагара ицеит иҽыжәланы. Аҭаца дрыманы амҩа иқәлт. Аӡаҿы иааиуа ианалага, абзыцәаҳәшьа иҽлыдикылт, лааигәара дгылт иҭаца
лышҟа. Исааиуаз акәымкәа лчавра кашәит, лчавра анкашәа, «ҳаи, ари
ачавра кашәама?» – ҳәа ахәыҧҳа ачавра ҭигарц даналага, иамраӡакәа
абзыцәашьа афыр ҳәа длеи дылҭасын, ачавра аӡы иааҭыганы инаганы
иҭаца иналиҭеит.
Уигьы ҩба. Абзыцәашьа ихәҧҳа ҩынтәны дыҧсраны дахирҧт.
Уажәы инхи? Акы нхит. Инхаз иарбан? Ахәыҧҳа иҧҳәыс лҿы амаҭқәа
ааҭыҵны дырфароуп. Амаҭ дырфароуп, «Абри зегьы зхыҵыз, изаҳауа,
изҳәо дхаҳәхааит!» – ҳәаны ус ҿанҵас иҟоуп. Уигьы идыруеит ари
абзыцәашьа, ихаиршҭӡом.
Арҭ ааит, аҭаца дааргеит, ачара руит, аҽы дақәтәан дыхәмарт
абзыцәашьа, дылҽыжәҧан, дааин дааидгылан, «Сыхәҧҳа, бзиа избо,
исааӡаз, дара исҭахуп судҳәалазар, дара исҭахуп уган аҿы сыҟазар, аха
сгәы бзиам. Сгәамбзиара аҩныҟа самгар ауам, аҩныҟа сцуеит, угәы
иалымсааит, уара уҿытә гәалсра сҧыхьамшәааит», – ҳәаны диҳәан
аҩныҟа (иҩныҟа) дцит.
Аҩны дахьнеиз ҧҳәыс маҭәала иҽааилеиҳәан иаҳәа, иҟама, итапанча, иҽеилаҳәаны иҽеиқәыршәаны маӡала дааин ихәҧҳаи иҭацеи
амҳараҿы иахиаз ацәарҭаҕәы аҵҟа дтәеит. Ари уажәы иҟаиҵо ззыҟаиҵо
ихәҧҳа дҭахар ҳәа дшәоит азоуп, деиқәирхарц дашьҭоуп.
Ацәарҭаҕәы аҵҟа дыштәаз, аҵх агәҭаны ацәа ҧсымҭазы, ахәыҧҳа
даныцәа, ла (аҭацагьы) дыцәан, амаҭ аалҿыҵт. Амаҭ иаалҿыҵыз ари
абзыцәашьа даазыҵҟьан ишьит. Аҩыза даҽакы лҿыҵт, аҩызагьы ишьит,
акакала илҿыҵуа, ака-кала илҿыҵуа абыжь-маҭык лҿыҵт, абыжьмаҭыкгьы
ишьит ари абзыцәашьа. Дара ирбом, ираҳауам, ицәоуп.
– Аҳа шьҭа сцап, – ҳәа амҳара ашә ашьшьыҳәа инаркны, ишьапы
ашәхымс аныхгамҭазы ари ихәҧҳа дцәырҳаны дааҧшит. Дцәырҳаны
дааҧшит. Ибзыцәашьагьы дибеит.
– Уабиҧс ала р… (уа умак ацыст, аха уи нас уара иамухып уашьҭан),
баша суааӡон, уара суфаразы адәы уқәзаарын, усхыччаразы, сымҳараҿы

уааины тәашьас иумази?» – иҳан, дҩаҵҟьан иабџьар иқәикын, дишьырц
иақәикит. Ани абзыцәашьа изшьапык ацәыкәбар инхигахеит.
– Уара уыжәла нҵәеит, уаангыл, иаасараӡа, ацәыкәбар аҿынӡа анеиха сыҭ, – ҳәа диҳәеит иҳәеит.
Аҳәара ҟазҵо уажәы абзыцәашьа иоуп, «Нас измааноу сҳәоит»,
– иҳәеит.
– Моумоу, абыржәы иуҳәароуп, абыржәыҵәҟьа иаасоуҳәароуп ара
уаазгаз, – иҳәеит ахәыҧҳа.
– Ус акәзар, ауаа урыҧхьа! – иҳәан, ахәҧҳа ауаа дрыҧхьан иааиган,
ауаа иларацәажәан, «Уара, иҟалеи, ишәыхьи?» – рҳәан инеизҵаа–
ааизҵаақәеит.
– иҳахьи, абри сыбзыцәашьа абра сымҳараҿы ацәарҭаҕәы аҵҟа
дцәыҵатәаны, ииҭахыз сыздыруам, ддәылҵны данцуаз дызбит, данызба, ишьра нап асыркит, дсымшьыр ауам, – ҳәаны дгылт ахәҧҳа.
Ус дангыла, «Уара нас ацәыкәбар аҿынӡа днаҳашьҭын, ацәыкәбар
аҿынӡа анеира даҳәоит, иара дуаҩымзаргьы», – рҳәан, ацәыкәбар аҿы
днаршьҭит, уанӡа ишьаҿа аҟаҵара азин ирҭит.
Ацәыкәбар аҿы длеин длатәан иаацәыригеит иажәабжь: абригь,
абригь аҵла аҵҟа ианиаз, ашацәа аҵла иқәтәаны аӡәаӡәала ирҳәаз,
аҵыхәтәантәи иақәиҵаз, абра ирҳәаз заҳауаны иеиҭазҳәара ауаҩы
дхаҳәхааит ҳәа иақәырҵаз. Абри аҳәара дналагеит абзыцәашьа –
ишьахәҿа аҟынтә ахаҳәхара дналагеит. Зегь ҳәаны даалгеит, дсеибгоу
дхаҳәхеит.
Уажәы ари ацәыкәбар дыҵазза дыҵагылоуп абаҟа еиҧш дхаҳәха,
аамҭа цеит. Ари ахәҧҳа ахәҷы диоут, аҧа. Ииура изымдыруа дыҟоуп,
ибзыцәашьа ихьыз гәниганы дыҟоуп. Ари ихәҷы дхышәӡа, аҽцәа
агәара ианааҭалоз дырҧыло, иаб џьара дцаны данааиуа дҽыжәихуа,
дгәыбылҩха убас ахәыҷы дгылт, ахәҧҳа ихәҷы. ари аӡӡеи ихьыз ахәҧҳа
иаҵкысгьы, ахәыҧҳа иҧҳәыс хьаас илкит.
– Уара абри убзыцәашь абра ҳара ҳцәыкәбар дыҵагылоуп, абри
ҵакык амамкәа, хәарҭак амамкәа иҟаларым, абри ҵакыс иамоу
еилукаанӡа умгьыжьын, амҩа уқәыл, – ҳәа иалҳәеит.
Иаргьы хьаас иааникылан амҩа дықәылт. Амҩа дықәлан дысцоз,
дгьыл наӡаран, дәык аҿы қәацәк гылан, ақәацә аҿы днеит. Ақәацә
аҿы даннеи, ҭакәажәык дтәоуп, ажәҟьы амра иаблыз мцас еиқәҵаны,
ажәцәеимаа ақәҵаны иӡны ифо дтәоуп.
– Ҳаи, дихеит, бзықәшәеи, иҟалеи? Абри ҵакыс иамоузеи? – ҳәаны
длазҵааит.

– Нан, сара ҧшь–ҩык аҷкәынцәа сыман, ақәылара ҟалан, ақәылара
ҳахнагеит, ҳанахнага ҳаиҟәнашеит, мчымхара усла. Сара абра сынхеит, сара абра сахынхаз аҭыҧ аҿы уаҩҧсытәыҩсала иҭәын, ари акәша–
мыкәша иҟаз аҳ иҟәаҟәан икаижьт, сара сшубо сынхит. Уара ара аашьас
иҟауҵи, уажәышьҭа уҧсы злоугои? – ҳәа лҳәан иҳәеит диазҵааит.
– Ее, сыҧсы злазгуа седроу, сааит, сақәшәт бсыцхраа, – иҳәеит.
– Иҟоу удыруоу уара? – лҳәит.
– Аа!
– Уара амҩа узықәу убзыцәаҳәшьа изоуп, убзыцәаҳәшьа иҧсы
аҿыхра уашьҭоуп, уи иҧсы аҿыхра дарак иманшәалам, ибааҧсуп,
иузҿыхуазар, аҿыхшьа уасҳәоит, сыҷкәынцәа срықәуршәозар – лҳәеит.
(Адырҩагь аус хьанҭа дақәшәоит умбо!)
– Уи акәзар баала, – ҳәа иҳәан иҳәеит, аҭакәажә ихәырџьан
дылҭаиртәан, иҟәаҟәа даакыдҵаны, иҽы дҩақәтәан, амҩа дықәылт.
Дышнеиуаз иқәхәлан, хәымҽхаӡанк гәашәк даадгылт. Агәашә дахаалагылаз «Уо, аҧшәмақәа!» – иҳәан, «Ҳаи!» – иҳәеит аҧшәма «асасцәа
шәҭоуп!» – иҳәан («асас дышәҭоуп!» ҳәа акәымкәа «Бзиала иаабит»,
– ҳәа рҳәеит иҳәеит аҧшәмацәа. Дылҽыжәҵын агәараҿы длатәеит.
Абри дахнеиз абри ахәырџьан иҭоу аҭакәажә лыҷкәынцәа рҟны
акәзаап. Ларгьы ахәырџьын дааҭиган, уигьы длаиргылт.
– Уара, абас сақәшәан, абас дсыманы саауеит, абригьы дуаҩҧсуп,
саргьы суаҩуп, пату ҳақәибаҵозар, иҟалозар, уаха абра дшәыдышәкыл,
– иҳәан, ауха уа ирыдыркылт. Ирыдыркылан итәан акрышырфоз, егьиуаз «Еҳ, ҳан рыцҳа дабаҟоу, ҳан лҩыза боуп, пату сҧабықәҳамҵо»,
– ҳәаны аишьцәа (аҧшәмацәа) руаӡәы иааиҿыҵҟьеит.
– Қәшәашьас ишәоузеи, анахь, арахь? – иҳәан ари асас аҧшәмацәа
дразҵааит.
– Ҳшақәшәаз ас, ас, ақәылацәа ҳаимырҵәан, ҳаиҩнагеит ҳани ҳареи,
– рҳәеит.
– Аа, уи акәзар бзиоуп. Уи акәзар, абри исалҳәазгьы абас ауп, лаагашьасгьы исымоу абас ауп.
– Ҟаҳ! – рҳәан иеигәырҕьеит. Ихәы ҟарҵит ҿыц, пату ду иқәырҵит.
Ран илеигәырҕьаҵәа даарыдыркылт. Адырҩаҽны иара ддәыдҵны данцоз убас иалҳәит:
– Нанхеит, усзыӡырҩы! – лҳәеит. – Уара уахнеиуа дара агәыҕьра
цәгьоуп, аха ухаҵоуп, игәыҕьы, ухәҷы дшьы, ухәыҷы дышьны дааиҿыхны
дтәанны дҟаҵаны, игәаҕьны, ула хҩаны, днаганы, убзыцәашьа дхаҳәханы

ацәыкәбар дахаҵгылоу ихы дақәтәа, иақәҭәаны, уааины уиа. Ашарҧазы
аҧхьарца бжьы умаҳауазар, нас усҟан иубап ухәҷы дҧыруа дкәашуа,
убзыцәаҳәшьа иҧсы ҭаны дубоит, – ҳәаны иалҳәеит.
Ари аҭакәажә ас лҳәеит, аха ари аус агәыҕьра усгьы ицәгьоуп. Дааит, дхәыцуеит. Иҩны данааи, иҧҳәыс диазҵааит.
– Иуаҳаи? – лҳәан, иаҳаз аиаша игәаҕьны изылҳәеит.
– Исаҳази, иҧсыз дыҧсит, хәарҭа амам – иҳәеит.
– Нас дара ҵакык змоу акы умаҳакәа уҟам, иуаҳаз саҳәа, – анылҳәа,
даныхҭалкӡа, иҳәеит.
– Исаҳаз абри ауп, ишыҟоугьы абас ауп, – иҳәеит, ани аҭакәажә иабжьалгаз иҳәеит.
– Аа, уи акәзар бзиоуп. Уара иузыгәаҕьуам уи аҩыза, ус акәу? –
лҳәан, «ҟаҳ исзыгәаҕьуам», – иҳәеит.
Иара дааҧсаха, дкараха дыҟамзи, ӡык ниқәылҭәан длыриеит. Иара
даныцәа ашьҭахь лара аҵх агәҭаны дҩагылан ахәыҷы дылшьит.
Ахәыҷы дылшьын, ақәаб дылҭаҵаны дыжәны, днаганы ани ахаҳә ахгылаз илақәылҭәан, длеин дышьҭалт, аха дзыцәома. Уи ауха дсыцәаз
еиҧш уқәшәира, сықәшәира дыцәааит.
Ашарҧаз, шо ианалага, аҧхьарца аҟәақ ҳәа иаҳәоит, ахәыҷы дҧыруа
акәашара даҿуп, абзыцәашьагьы даабзиахеит, иара иоуп аҧхьарца
азырҳәо. Уаанӡа дхаҳәҵәцараны дыҟамзи, иҧсы ҭалт, ажәытә еиҧш
дуаҩҧсха дааҟалеит.
Абас аҵыхәтәан бзиа иеилгеит абзыцәашьеи ахәҧҳаи.

871. ҦҲӘЫЗБАК ЛЫНАСЫҦ ШЫРШАЗ
Ҭыҧҳа бзиак дыҟазаарын. Абри аҭыҧҳа иҟаз хә–ҩык аиҳәшьцәа
лыман. Леиҵбацәа ракәын. Амни лаҳәшьцәа аӡәаӡәа арҧарцәа
ҩарышьҭалан, аӡәа-ӡәала зегьы хаҵа ицеит. Ари зегь реиҳабы дынхеит.
Дызгоз дылмоут, бсыцца, ҧҳәысс бызгоит ҳәа аӡәгьы длышьҭамлеит.
Ари хьаас илкын аҧшҩы лҿы дцеит.
– Абри сара уаҩ дсышьҭамлаӡеит, сеиҵбацәа зегьы хаҵа ицеит, сара
сынхеит, исыхьзеи? – ҳәа аҧшҩы длазҵааит.
– Ибура бдыруоу? – лҳәеит аҧшҩы ҧҳәыс.

– Аа!
– Уаха бҿынахан бнеины ауасақәа ахьхьо, асар ҧшқақәа ахьиуа
бнеины брылатәа. Уа ашацәа-чаҧацәа ааины иқәтәоит. Асар ҧшқақәа
рынасыҧ ахьыршо бӡырҩла убра, – лҳәеит.
– Ибзиоуп, – дақәшаҳаҭхеит ари аҧҳәызба. Лҿыналхан днеин ауха
ауасақәа ахьхьоз, асарақәа ахьиуаз дрылатәеит. Ус аҵхабжьон ашацәа
ааин иаақәтәан анҭ асарақәа рынасыҧ ршо иалагеит – ак тины ишифаша
изтәу, акы аахәаны ишиҭиша, акы атыша иҭаханы ишыҧсыша акы иуак
ишииҭаша, акы абга ишафаша – абас ауха ииз асарақәа зегьы рынасыҧ
ршеит. Асарақәа рынасыҧ шаны ианалга (урҭ рынасыҧ зшогьы аӡә
дыҟазар акәхап, умбо, нан), ани аҧҳәызба дахьтәазгьы дырбеит.
– Уара, ари зынасыҧ ҳамшаз дааны асар дахьрылатәоу умбои, –
иҳәеит ашацәа руаӡәк.
– Ус акәзар, уи лынасыҧгьы уаха иаҳшап. Уаха аҳак иҧа диуеит.
Убри уаха аҳ иҧа ииуа абри хаҵас длоуааит, – иҳәеит.
Егьи дахьтәаз ус нациҵеит:
– Убра дахьнеиуа иаарццакны аҧа длоуааит, аҧа илоуа ааӡара
дырҭиааит. Дырҩагь адырҩашықәсаны аҧа длоуааит, убригьы ааӡара
дырҭиааит. Адырхашықәсангьы аҧа длоуааит, дырҩагь убригьы ааӡара
дырҭиааит. Абас х–ҩык аҧацәа лылахь ианырҵеит, ахҩыкгьы (упату
схы иқәуп, нан, аха, ари лакәуп, иумҳәар ҟалом, уаналага) знык, знык
дыркааит лҧацәа ахҩыкгьы, – ҳәа рҳәеит анҭ ашацәа.
Ари лара илаҳауан, ианлаҳа, илзымбатәбарахеит.
– Ҟоҳ! Сара уаха ииуа аҳ иҧа сигахуа, х-ҩык аҧацәа сауа, нас закәызеи,
хасс, џьаргьы сцаӡом, – лҳәан лшьапы лыҵхны лыҩны дыштәаз акыр
шықәса ҵит, лгәы ҧҵәеит. Аҵыхәтәан аҳак иҧа длышьҭалан димгар
имуит. (Анҭ ашацәа иззырҳәаз иакәхап).
Диццан дшыҟаз акәымкәа, аҧа длоут. Аҧа илоуз ааӡара дырҭиит.
Дук мырҵыкәа аҧа деиҭалоут, уигьы ааӡара дырҭиит. Еиҭах аҧа длоун,
уигьы ааӡара дырҭиит.
Аҷкәынцәа ахьырҭиз ирааӡеит, егьит, аамҭа цеит.
– Ҟаи, уажәышьҭа сыҷкәынцәа рабраа ирымхны иаасымгои, – иҳәан
раб дрыҧхьан, иҷкәынцәа зааӡоз рықәнага рыҭаны, иҷкәынцәа ааигеит.
Ианааига аамҭазыҳәаны лара (ран) лҽылшьит, абри еиҧш сыла иабар
аҵкыс лҳәан лҽылшьит. (Анҭ ашацәа зны ирҳәахьаз лгәаламшәози).
Арҭ лҭаацәа хьаас иҟарҵеит, инеин ахәа илатәеит, егьит, аха
иҟарҵоиз.

– Бабараа, есқьынгьы ахәа шәылатәоума, уашьҭа иазхоуп шәџьабеит,
шәныҟә анахь, арахь, – иҳәеит раб уахык чарак џьара иҟазшәа егьизшәа
ижьан идәықәиҵеит.
Арҭ аишьцәа ахҩыкгьы еицны ишнеиуаз акәымкәа, ран лҳаҭгәын
аҟны акәзаап, ихьыҵәцараханы ҩнык гылоуп ҭыҧҳак дыҩнагыланы
дырбеит. Абри аҩны иҩнагыланы ирбаз аҭыҧҳа лҿы унеи, снеи
рҳәан аҷкәынцәа ишакәымыз илызныҟәеит. Ианааҧш, ран лҳаҭгәын
иҭатәан.
– Ҟоҳ, ҽшьроуп иҳақәу, – рҳәан рыҩны ианааи, рхы кны итәеит.
Арҭ раб амула иҟны дцеит.
– Баба, ари арахә дрылакны лынасыҧ ршеит ашацәа-чаҧацәа, арахә
реиҧш ани ҷкәыни гәнаҳа амамааит ҳәа иршаз лакәын. Уасҟак ихьаарымгеит, – иҳәан амула, уи ала еилгеит.
872. ЏЬАЖӘЫ
Шәарацаҩ бзиак дыҟан. Иҧҳәыс ус леиҳәит: «сымҩаныфа ҟаҵы,
шәарыцара сцуат» ҳәа.
Имҩаныфа ҟаҵаны илҭыит.
Дцуа, дцуа, даара бна дук дазцеит. Абна дыу дахнеиз, ахәлара ааигәеит.
– Амца еиқәсҵан шьҭа. хәлаанӡа амҿы ылсхп, лашьцар избом, – иҳан,
амҿылхра далагит. Амҿы сылихуаз, данҧшы, ихараны алыҩ ибит.
– Ара иалысхуи, сымацара уахантәарак, сыгәгьы ҿыҕьуат, аӡә дыҟазар
ҟалап, амца еиқәуп, снеир, снацәажәалап, – иҳан, инықәиршәын, алыҩ
ахибаз дыцеит. Алыҩ ахыибаз даннеи, ҩныжәк гылоуп, хаҵак дадгылоуп.
– Амна амц еиқәысҵоит ҳәа салаган, алыҩ анызба, аӡә даҟазар,
снацәажәан, уаҩ дыҟамзаргьы, амца ыҟоуп, слахатәап, сҳан, абра саат.
Уаха уҩныҟа снашьҭы, – ҳа иеиҳәит.
– Мамоу, сыҩныҟа усзынашьҭом, сара сыҧҳәыс амна дышьҭоуп, ахшаа длоуоит. Саргьы уахь снеиӡом.
– Нас сабацуа?!
– Уабацуа, абра ааҵра амца леиқәҵаны утәар, шар, уцап, – ҳа
иеиҳәт.
Ани амц ааиқәиҵан, адәаны ааҵра, ауха уа длатәеит. Ауха дыстәаз,
ахәаҷы диын, ишьҭыбжь ааиаҳаит. «Дымшхааит» иҳәеит.

Ашара амҧахьы ианнеи, аҳәыҳәқәа ҩба ааин, иаҧхьа ашә-ҵла ду
гылан, ақәцәан иаақәтәит. Уажәы ани асаби ииз инасыҧ ршот. Ус рҳәит
абанҭ аҳәыҳәқәа рыҩбагьы:
– Уара асаби ииз, амни ашәарыцаҩ итәоу имшра имоу исеибакәӡоу
уара иунасыҧзааит, – рҳан иара ииырҭит. Инықәҧраан ицеит.
Ани дхәыцуа даанхыит. Ахьы рацәаны иман иара.
– Абанҭ аарла иҟоуп, еҭымцәақәак роуп. Агьыркым, рыҷкәын
дсырҭар, ахьы рысҭуан, даасхәон, – ҳа иааигәалашәит. Днеин иреиҳәеит
ииӡбыз. Даргьы ақәшаҳаҭхеит.
Ахьы ирыҭаны, аҷкәын даарымихын, иахҭырҧаҿы дылаҵаны, диманы, имыҩ дықәылт. Дыцуа, дыцуа, абнеиқәара атоура дылалан дыснеиуаз, ккарак аҿы днеин, аҵла бжьыҩнтәырак аҿы, аџь–ҵла иҩынтәны
иахаҟаз (иеимҿаҧаз – А.Хь.), инапы инапы ҩархханы дылбжьаҵаны,
«уа дыҧсып шьҭа», иҳәан, иара дахцуаз дцеит шәарацара.
Шәарацара иара дцеит. Иара иашьҭахь, аҳак ахҭырҧар, амҵуарлақәа
иманы, шәарыцара аккар дыҵаланы даауан. Аҳ сабик ибжьы иаҳаит.
– Шәеимдароуп! – иҳан, ахҭырқәақәа дәықәыиҵит. Еимдо рҿаархан,
исааиуаз, аҷкәын аҵла дахыбжьаз дырбоит. Даабжьыхны дааганы аҳ
диырҭит. Аҳ даниырҭа, аҳ дауишьҭуаз, дааигыит, диааӡеит
Ҩажәы-ҩажәеихәба аныихыҵ, аҷкәын, аҳ акы иҭаххан, дашьҭеиҵыит.
Ныҟәара дыцуа, дыцуа, дыснеиуаз акәымкәа, џьук ахеидгылаз
дақәшәеит. Иахеицәажәуаз «уара уҷкәын узышьҭоуыи, иыуҭахыуи?»
– анырҳәа, «сара сзышьҭоу абри ауп», ҳа дзышьҭаз реиҳәт.
– Уара иухьӡыузеи? – ҳа иазҵааит.
– Џьыжәы сыхьӡуп, – иҳәыит.
– Ыы уара, ари ухьыӡ аџь иахаршылаупеи, ас ахьыӡ аҳ исбауиҭуаз?
– ҳа иазҵааит.
– Сара ссабины аџь-ҵлажә абжьара аҳ сибан, сган сиааӡан, абас
ахьыӡгьы сыхьӡыитәит, – ҳа ус иҳәит иара.
Аныи дыбжьазҵаз ашәарыцаҩ ицәажәуа дрылазаап, иааигәалашәт. «Ҳоҳ, ари
дымҧсызаап, уа дыбжьазҵаз са сакәын», иҳәит гәаныла, аха ани иаиҳәуама!
– Уара узышьҭоу сара исымоуп, аҩны уца, ашәҟәы уысҭоит, убра
унеир иурҭоит, – ҳа иеиҳәан, ашәҟәы бҕьыцк ҩны ииҭт ашәарыцаҩ.
Уажәы аҷкәын амыҩ дықәылт. Амыҩ дықәын дыцуа, дыцуа, ӡыхьк
ахаҟаз днеин длатәеит. Дааҧсаха дыстәаз, ихы нкыдыиҵан, дыцәыит.
Ишәҟәы бҕьыц игәаҳәҧ аџьаба иҭоуп иҭыҳәҳәо.
Ус ныҟәаҩык дааихагылт. Аныҟәаҩ аҷкәын даамырҧшыкәа абҕьыц
ааҭганы длахәаҧшын, «абри ауаҩ дахнеиуа дышьны, ихы хҵәаны

анышә дашәҭ уаҩы дыимырбакәаны», ҳа уыс ианын. Аҷкәын иҧшреи
ичаҧашьеи еинаалак иакәын, аныҟәаҩ игәы дрыцҳанашьеит. Длалаган,
«абри уа дахнеиуа, сыҧҳа диышәҭ чара изыуны», ҳа ашәҟәы ҵыц ҩҩны,
игәыҳәҧы аџьаба илҭаҵаны, аҧхьатәи ашәҟәы иара игыит.
Данааҧш, ашәҟәы иџьаба иҭаз дауахәаҧшуаз усгьы, иара ус амҩа
дықәлан, дыцеит, ашәарыцаҩ инхарҭа ахьыҟаз. Ашәарыцаҩ дахьынхуаз
иҩны днеит.
Даниеи, нас ашәарыцаҩ иҩны ишәҟәы рымдыруази, ианрыба,
ашәҟәы исаныз, еиҧш, дара иҟарҵит ачара, иҧҳа диырҭит.
Ҧыҭк анҵы ашәарыцаҩ иҩны дааит. Данааи (аҷкәын дыршьхьеит
ҳауи дзааи), ани аҷкәын аҩны иҧсы ҭаны дыҩнан.
– Арыи закәызи, арыи?!.
– Арыи закәызеи, ашәҟәы исануыҵаз еиҧш иҟаҳҵыт, уыҧҳа диахҭыт,
чара аауыт, – ҳар иарҳәыт.
– Аа, ус акәзар, ибзиоуп. Исаныз ус акәмызт, аха ибзиоуп. «Ари
ауаҩ уашьҭа са смал иара итәхоит. Анахьгьы ус акәын изҳәаз, ари ауаҩ
дысшьын» иҳәан, иара игәы иҭеиӡбит, агьырҭ иауреиҳәуаз.
Аӡы харан. Шьымҭанла загь раҧхьа аӡаҿы дцаны иҽыикәабалауан
иара абни амаҳә, Џьажәы захьӡыз.
Хҩык ауаа аӡаҿы инаганы иртәеит абхә «шьымҭан раҧхьаӡа иааиуа,
дышәшьы” ҳа раҳәаны. Абџьаргьы рыиҭт.
Ауаа зтәаз шьымҭан жьак аӡы аҿы, аӡы зжәуат ҳа. Ажьа анырба изавымсит рыҧсы цәгьахан, еихсын, ажьа ршьыит.
Абхәа ахысыбжь аниаҳа, «дыршьит сымаҳә» иҳан, иара дхахаӡа
дыҩны даннеи, «раҧхьа иааиз ахаҵа арыи иауп» рҳәан, абџьарқәа
ааигәыдырҵан, иара уа дышьны дылкарыжьт. Имаз-ихӡыз исеибакәӡыу
Џьажәы иаазынхыит.

873. АХӘҦҲАИ АӠӠЕИИ
Ҭауад дук дыҟан, иҧҳәыс лцәа лтәымкәа дыҟан, хшараиура ааигәара
данааи ахәҷы дир дзааӡаша аӡӡеи далҧшааны дааргароуп уажәы.
Ари уажәы абри аҭауад иҧҳәыс хшара длоур дзааӡаша ҳәа аӡӡеис
ҧҳәыск далҧшааны дааргеит, ҧыҭк шыбжьаз. Уи аӡӡеис иааргаз
аҧҳәысгьы ахәҷы длыман, абас дхыжәӡа, иибо еиликаауа, иаҳауагьы
аагәникыларатә дҟалахьеит.

Ари аҭауад иҧҳәыс хшара данлоуз ауха аҳәсақәа лыдгьыжьылан
лымаҵ аура иаҿын. Ани аӡӡеигьы уа дыҟна, аха лыҷкәын хәҷы иаха
лымамызт. Аӡӡеи лыҷкәын хәҷы ацәа данакы, ани аҧҳәыс хшара дзауз
дахьышьҭаз ауаҭах аҿы даашьҭарҵеит. Аха дмыцәацызт. Ус убра аҩны
ахарҧаҟны х-ҩык ааины иаақәтәеит.
– Уаха ииуа ахәҷы ддуханы, ҧҳәыс данааиго ауха, иҧҳәыс
даадәылганы ишаауа, амҩан ӡиас дук ыҟоуп, абри аӡы даныруа
ихылҧарч ихшәаны аӡ ду иалаҳааит. Ахылҧарч аӡы иалсхуеит ҳәа ихы
анылаирҟәлакь, икәадыр дахҟьаны, аӡы далаҳан дагааит.
Абри аџьалс имазааит, – иҳәеит ани ахарҧаҟны иааины иқәтәаз
руаӡәк.
– Убра егьимыхькәа, деиқәханы даныҟала, дшааиуа акәымкәаны,
амҩан ҩнык амца акны ишыбылуа ибааит. Убри аҩны амца акны
ишыбылуа анибалакь, исырцәоит ҳәа далагааит. Исырцәоит ҳәа даналагалакь амца ицрасны далаблааит – иҳәеит даҽаӡәы дахьықәтәаз.
– Убарҭ шәара ишәҳәақәаз рҿы акагьы имыхькәа данеиқәха, иҩны
дааины, ачара, ажәра ианеилгалакь ашьҭахь, имҳараҟны днеины
данышьҭало ауха, агәылшьап ҩыҵыҩрны дыкны дафааит – иҳәеит
ахҧатәигьы.
Арҭ иаарҳәоз ажәакгьы иаҩымскәа зегь иаҳаит игәникылт ани аӡӡеи
лҧа хәҷы дахьышьҭаз.
– Абри иаҳҳәаз изаҳауаны изҳәара дхаҳәҵәцарахааит – рҳәеит
абни ахарҧа иқәтәаз ахҩыкгьы. Абригьы рҳәеит инықәҵны ицеит. Арҭ
шацәазаарын.
Ари аҷкәын хәҷы гәҩарас дҟарҵазар акәхап убри азоуп ани
аҵыхәтәантәи ажәақәа зырҳәаз.
Аҭауад иҧҳәыс ауха ахшара длоут, аҷкәын. Аҭауад иҷкәынгьы аӡӡеи
лыҷкәынгьы еихырааӡалеит, идухеит, иҽыжәло, иҽыжәҵуа, џьара иеицнеиуа, еицааиуа, иуааханы иҟалеит.
Ари аӡӡеи лыҷкәын абни аҭауад аҧа дицӡоуп дааиицрымҵӡакәа, дара
аӡә дубар аӡә дуздырам, убас иҟоуп, ҧшралагьы, сахьалагьы еиҧшуп.
Ус ишыҟаз акәымкәа ари аҳ иҧа ҧҳәыс диҳәеит. Аҳ ачара ду иуеит
уажәы. Аҭацаагацәа дәықәырҵеит. Аҷкәын ибзыцәашьагьы иаргьы еицуп, еивагыланы ицеит.
Арҭ амҩа ианықәлоз абзыцәашьа аҭауад иҧа ихаз ахылҧарч
еиҧшыҵәҟьаз ахылҧа аахәаны иџьыба иҭеиҵеит, ирхианы имоуп. Иахьнеиз иҳәан ирымаз аӡҕаб даашьҭырхын, дрыма рҿаархан, амҩа иқәны

иаауеит уажәы. Арҭ амҩа иқәны ишааиуаз анҭ ашацәа иззырҳәоз аӡиас
аҟны иааит. Аӡы иааҭалт зегьы агәырқь ҳәа. Аӡы агәҭаҟны иааиуан еиҧш
ани аҭауад иҽы шьацәхныслан, ихылҧарч ҩаихшәан аӡы иҭашәеит.
Иҭызгоит ҳәа ихы лаирҟәуа даналага, иаӡӡеи дааимҵасын дикит.
– Изакәызеи иҟоуҵо, ҧхашьароуп, ахылҧарч аӡы иагоит ҳәа
уашьҭаоома? – иҳәан, аӡӡеи иџьыба иҭаз ахылҧарч ааҭиган, инаганы
ииҭеит.
Уи ак дахирҧеит, иалаухи.
Аӡы ирны ишааиуаз акәымкәан, амҩа зааигәара ҩнык амца акны
абылра ишаҿыз рбеит.
– Ҟоҳ, ара иҟалазеи, амца ҳарцәароуп! – иҳәан аҭауад ддәықәлеит.
– Ибыллааит, ибылуазар, ҳара, уажәы амҩа ҳамоуп, уи аҩны
арцәаха ҳамоума? – иҳәан аӡӡеи днеин ихәҧҳа иҽы аҕәра кны даахан,
димышьҭит аҧсраказгьы.
Уаҟагьы деиқәирхеит.
Уажәшьҭа зегь реиҳа иуадаҩыз нхеит.
Иааит аҩны, ачара руит, ажәра руит, еилгеит. Уажәы ани ахәҧҳа
уаха имҳараҟны днеиуеит, уауп уажәы ацәгьара ахьыҟоу. Абзыцәашьа
заанаҵы днеины амҳараҿы иҽиҵәахит, иҽазыҟаҵаны дтәеит, ани
агәылшьап аныҩцәыҵыҵуа ишьуеит.
Хаҵеи ҧҳәыси еицышьҭалт. Ицәт. Аӡӡеи дырхаҷаҧшьо дтәоуп
иҽӡаны. Ашарҧазы агәылшьап ахы ҩыҵнаҳәеит. Ари аӡӡеи афыр ҳәа
ишилшоз ала иаҳәа ааиҟьан, агәылшьап ахы аахиҕәыцәааит, ахы хыхь
иаанхеит, иара наҟ илыҵапҟа ицеит. аҟыҧ ҳәа иаҳәа аҭӡамц инкыдиргылан, агәылшьап ахы аашьҭыхны, индәылиганы икаижьит. Даахынҳәын
дааин ашьа икаҭәаз зегьы ирыцқьеит. Ари иаҳәа аҭра иҭасҵап ҳәа абжара инеигахьан еиҧшаан ихәҧҳа аҭҳарцә ҳәа дааҿыхеит.
– Уауаау? – иҳәан дыҳәҳәан дҩаҵҟьеит ахәҧҳа. Акәукәу ҳәа
дыҳәҳәан ддәылҵит. – Ари сишьуан! – иҳәеит. – Сара сышьны сҵәахны,
сыҧҳәыс иара дигон, – иҳәеит.
– Дмаҳагьахеит – иҳәеит
Ажәлар еигәныҩын, «ари аӡӡеи дмаҳагьахеит» рҳәан дықәдыргылт.
– Ари дсыцәнымхошәа дызсыцрымӡааӡоз абри аҩыза игәы иҭакны
имазаарын, дмаҳагьоуп, дҟьашьуп – иҳәеит ахәҧҳа.
Аӡӡеи иқәпапаны дыршьыҵәҟьо ианалага, «усгьы, усгьы сыршьуеит,
ажәак сшәырҳәа, ажәак аҳәара азин сышәҭ», – иҳәеит, ажәа даҳәеит.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 23