Latin

Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 20

Süzlärneñ gomumi sanı 3577
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2060
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
быжь-шықәса ахәацқәа иқәызхуаз қьаранџьыс дҟаиҵеит.
Ари арҧыс есымша ақалақь ахь дцаны дхәаахәҭны, иҟоу зегьы лзааигон ихатәы ҧҳәыс, егьи дқьаранџьын, аҩн ус уадаҩқәа зегьы ҟалҵон.
– Бара акрыбҭахызар ибзаазгап, – ҳәа леиҳәеит ани ақьаранџьы ҽнак
иара ақалақь ахь данцоз.
– мап, акгьы сҭахӡам. – лҳәеит лара.
Ари иара аумашәа ибеит. Ақьаранџьы ҧҳәыс акы лҭахымкәа
дызбаҟоу ҳәа дазхәыцуан. Уи нахыс дцацыҧхьаӡа ибҭаху ҳәа ибзаазгоит иҳәон, аха лара акгьы даҳәомызт. Ихатәы ҧҳәыс лакәзар, ани сҭахуп,
ари сҭахуп ҳа аҳәара даҟәыҵуамызт.
– Бара, ақалақь ахь сцацыҧхьаӡа ибҭахи ҳа басҳәоит, есқьынгьы
акы бҭахӡамкәа бышҧаҟоу? Иахьа исабҳәароуп, – ҳәа дикӡеит.
– Нас уи аҟара уансыдхала, ак уаасырхәап, – лҳәеит ақьаранџьы.
– Иарбан ибҭаху? – ҳа даниазҵаа.
– Иумуӡозар кьанџьаки, чақыки, саркьаки – абарҭ сзаага, – лҳәеит.
Ари илҳәаз уамашәа ибеит иара. Абри ззылҭаху еилыскаап иҳәеит.
Дцеит. Илзааигеит. Арҭ илзааигаз акы ишазкыз гәҩарас икит. Ауха
данааи, диаанӡа ашә кылҵәаны иҟаиҵеит лара илмырбаӡакәа. Акрырфеит, акрыржәит. Лара лиарҭахь данца, иара днеин длызкылыҧшит.
Ақьаранџьы рыцҳа лиара ахьыҟаз дныҩналан, асқам даахан лсаркьа,
лыкьанџьа, лчақы нықәылҵеит.
– Кьанџьы, сбыкәыхшоуп. Сара сзықәшәаз суазқәа басҳәар сҭахуп.
Сани сареи ҳакәын иҟаз. Есымша сан ашыла анылхәуаз, сара ахрыхә
ахькасыҧсоз аҵыс аақәтәан, бажәреи бҿареи ибзиахар еиҕьабшьои ҳәа
исазҵаауан, абас ауп, абри аҵыс абас исазҵаауеит, аҭакс исҳәарызеи ҳәа
сан санлазҵаа, бан дбыкәыхшоуп, бҿара акыр ачҳаоит, бажәра бзиахааит
ҳәа салҳәеит. Сҿара цәгьахаргьы, сажәра бзиахааит ҳәа аҵыс ианасҳәа,
саашьҭнахын, быжь–шықәса амҩа ҳақәын, бжь–еихагылак ахьеихагылаз снанагеит. Быжь–шықәса убра сықәтәан, нас сҩагылан ауадақәа
шеимыздоз ауаҩҧсы дықәын ахәа ихыппуа. Быжь-шықәса иқәхра
саҿын, быжь–хәацык рҿы сааихьан, егьырҭ зегьы иқәсххьан еиҧш,

сҩыза ҧҳәыск данааҩнала, абарҭ абыжь–хәыцк ааиқәх, ӡык нкаҭәаны
сааиуеит ҳәа сындәылҵит. Сааиаанӡа быжь-хәацык анааиқәылх, иҧсы
ҭаланы, ашырҳәа дҩагылт. «Сара сыҧсы ҭазҵаз», – ҳәа иҳәан, хатәы
ҧҳәысс уи дааихәеит. Сара абрысҟак аџьа збахьаз қьранџьыс сҟаиҵеит.
Сан рыцҳа дызбахьада! Абри басҳәар сҭахын, кьанџьы, сбыкәыхшоуп,
– ҳәа лҳәан, лаҧхьа иқәыз лчақы еиҵыхны лыхәда иаҵылшьырц дшаҿыз,
ани дкылмыҧшуази, абҕьааҳәа ашә ааҧҽны длыҩналан дааникылт.
– Аа, абааҧсы, бара бҿы са сеилахәеит, саҭанабымҵан, – иҳәан,
хатәы ҧҳәысс лара дигеит, уаанӡа имаз қьаранџьыс дҟаиҵеит.
Абри зегьы лала ибаны шьамхыла сахысаанӡа анцәа шәимшьааит.
856. АЛАХЬЫНҴА
Хаҵа бзиак мҩакы дықәлан дышнеиуаз акәымкәа хыбаҩык кажьны
ибеит. Ахыбаҩ алахь длахәаҧшызар, – «Узыниахьоу еицәа уақәшәааит»,
– ҳәа анны ибеит. Ари ахаҵа бзиа арии ахыбаҩ изыниахьоу еицәаны
изықәшәараны иҟоузеи, изхагылаз дыҧсхьеит, ихыбаҩ ҭынхадаха
амҩаду ианыжьлоуп иҳәан, иаашьҭихын иҩныҟа игеит. Ахыбаҩ иҩны
иахалеигаз ирыцқьан, абымба илаҳәаны, ҳаҭыр ақәҵаны, ашәындыҟәра
илҭеиҵан ацаҧха аиркит.
Ари мышкы, ари ҩымш ашәындыҟәра иҭан ахыбаҩ.
Ҽнак абри ахаҵа иҧҳәыс дизҵааит – «Изакәузеи, уара абри
ашәындыҟәра иҭаҵәахны иумоу?» – ҳәа дизҵааит. Анс-арс иҳәеит, аха
иҧҳәыс хьаас илкит. Дыхҭалкит, аха иара ианагь ашәындыҟәра ацаҧха
аркны иџьыба иҭан. Ҽнак иара мҩа харак дықәны дцон, ишыҟалах
здыруада, ишәындыҟәра ацаҧха аҩны ицәынханы дцеит. Арии ацаҧха
иҧҳәыс илбеит.
– Ҳаи, абри ашәындыҟәраҿ иҵәахны имоу закәу збапишь, – лҳәан,
ацаҧха аартны дылҭаҧшызар, хыбаҩык шҭаз лбеит.
Лхаҵа лара дааигаанӡа даҽа ҧҳәыскгьы дааигахьазаарын,
дыҧсхьазаарын, ани ҧыхьатәи иҧҳәыс лхыбаҩ ауп ари лҳәан,
ашәындыҟәра иааҭылхын амца илақәыжьны илыблит. Уи ала ахыбаҩ
алахь «Узықәшәахьоу еицәоу уаниааит», – ҳәа ианыз иақәшәеит.
Ахаҵа дхынҳәны данааи, иҟалақәаз анеиликаа, ицәымыҕхеит.
Иҧҳәыс длацәҳаит, изыҟабҵазеи, изыбузеи иҳәеит.
– Сара саҵкыс ҧыхьатәи уҧҳәыс деиҕьаушьозаап лҳәеит.

857. АЛАХЬЫНҴА
Дыҟан нхаҩык Сафыџь захьӡыз. Иҧҳәыс Баҭа лыхьӡын. Урҭ ирыман
ҩыџьа аҷкәынцәа. Инхон, рхы ныҟәыргон, рхәыҷқәа рааӡон.
Сафыџь ҽнак иҽеилаҳәа–иҽеилаца ҽыла иабхәараа рахь дышцоз,
амҩан диҧылт ҭаҳмада ӡышӡак, ижакьа игәышҧлымҳа илықәсуа.
Сафыџь уажәада димбацызт уи иҧылаз. Аҭаҳмада дааҭгылан,
цәажәарҭахәыс дикит Сафыџь.
– Уҭаацәеи уареи адунеи шәахьынӡақәу арыцҳара шәақәшәараны
шәыҟоуп. Убри шәзықәшәараны иҟоу арыцҳара уажәы ушҿоу иухугар
уҭаху, мамзаргьы уажәрахь ииаугар уҭаху? Иалухуа сауҳәар, амҩа сара
уқәысҵоит.
– Зны сазхәыцп, сҭаацәагьы снаразҵаап, нас аҭак усҭап, – иҳәан,
Сафыџь ашла днаиаҩсын, имҩахь дцеит. Иҩныҟа даныхынҳә, иаҳаз
иҧҳәыс илеиҳәеит.
– Уҧсҭазаараҿы зны арыцҳара уақәымшәар амугәышьозар, умч шулоу, ушыҕәҕәоу иухыугар еиҳа еиҕьуп, – лҳәеит лара Баҭагьы.
Сафыџь уи аҭамҳадеи еиқәшәараны ианыҟаз аҽны иеиҳәеит, зны
рыцҳарак дақәшәар ада ҧсыхәа аныҟамла, уажәы дақәшәарм еиҕьеишьо
атәы. Уи акәхеит.
Дук мырҵыкәа Сафыџь иҧҳәыси гәаҧхарак аароун, рыҩны-ргәара
кажьны ихҵәеит. Рхәыҷқәа рыманы рхы ахьынахоз амҩа иқәлеит.
Ианрықәыхәла, амҩан ҵлак амҵан иҧхьеит. Ауыха уа абрагьҩык
дрықәлан, мчыла Баҭа иҽыхәда днықәыжьны, дымҵарсны ддәықәлеит,
сафыџь даара дықәҧеит, аха егьилымшеит, ақәылаҩ цәгьаӡак
иакәзаарын.
Сафыџь хы-шықәса зхыҵуаз иҷкәын аиҵбы изқәа днықәыртәаны аӡы
дынҭалан, нырцә аҟәараҿы днаганы днаиргылеит, нас даақәгьыжьаан,
егьи иҷкәын аиҳабы хәы–шықәса зхыҵуаз даазгоит ҳәа ҩаҧхьа аӡы
дырны, аарцә аҟәара данаақәгыла, дубар, даахә, иҷкәын дыҟаӡамызт.
Данынҧш, аӡыблара дшалаз ибеит. Ашырҳәа даақәгьежьаан, аӡы
иҽлалаижьын, дишьҭалеит, аха дихьымӡеит, ила ишабоз аӡы дицәагеит.
Аб иҽизымшьуа, игәы ҧжәауа, иҧсы иманы иҷкәын аиҵбы дахьынижьыз
аҟәараҿы данааи, иубаз еицәоу убааит ҳәа, уигьы дубар дааг, дыҟаӡам.
Мчыбжьы наҟьак дымтәа, дмыцәа, аимдара даҿын, аха иааҧсара зегьы
лыҵшәадахеит. Аҧсы мыжда ҵаауп рҳәоит, иҽизымшьоит. Иҧҳәыс,
ихәыҷқәа ааимӡаа ицеит. Иаргьы дгәеи–гәеиуа ақыҭа днарылалеит.
Аҵыхәтәан уаҩ беиак иҿы қьаранџьыс днанагеит.

Жәохәҟа шықәса уа ихигахьан, уи атәыла аҳас иамаз дрыҧсахуа иалагеит. Иҟоу аабоит ҳәа зшьамхы инанагоз ажәлар, сафыџь дназлаз
зегьы убрахь ицеит. Аҳ ицымхәра ауаҩы иҧшааразы, уи атәылаҿы
излаҧыз ала. Иҭакны ирымаз аҳәыҳә аурыжьуазаарын, иара убри
аҳәыҳә зхы иқәтәаз ауаҩы дызусҭазаалакгьы аҳас дҟалозаарын.
Аҳәыҳә идырҧрыз ажәлар иаархагьыжьын,
инеины Сафыџь
ихы иқәтәеит. Ауаа зегьы рылаҧш уахь инадырхеит. Иара уеизгьы
ишәымызт, ишьамызт, алымт даганы дыҟан. Насгьы абасҟатәи еизаны
иҟаз аӡәгьы диздыруамызт.
Аҧҟара шыҟаз ала, аҳәыҳә хынтә идырҧрыр акәын, ахынтәгьы зхы
иқәтәоз иакәын аҳас иҟалоз. Зегьы џьашьахәыс ишрымаз, ахынтәгьы
аҳәыҳә Сафыџь ихы иқәтәеит. Высшьа змамыз акәын, аҳас дҟалеит
Сафыџь. Напхгара ззиуаз ажәлар злаиқәмгәыҕуаз ала Сафыџь ибзианы
аҳра аныҟәгара далагеит. Инапы ианыз аус-ҳәыс зегьы амҩа иқәиҵон,
атәылаҿы иаарласны иаҳаҭыр шьҭыҵит, ажәлар бзиа дырбо дҟалеит.
Ихьӡгьы рыҧсахын, Сафарбеи ихьӡырҵеит.
Ҽнак Сафарбеи иусҳәарҭаҿ дшыҟаз аӡә дааин, ихы ахашшаара далагеит:
– Сыҧҳәыси сареи ҳаинаалом, даазгеи уажәи рыбжьара лгәы саҭахым,
пату сықәылҵом, сызгара аӡы лбар, кәапеик азна алалҭәоит, бзанҵгьы
хаа бызшәа салҳәом. Иуаҭәасшьоит, аха суҳәоит, уаалыҧхьаны
улацәажәарц.
– Дааугеижьҭеи иҵуазеи? – дҵааит аҳ.
– Имҵыкәа, жәохә шықәса ҵуеит, – иҳәеит уи ахаҵа.
Адырҩаҽны аҳ ашшҩы иҧҳәыс длыҧхьан, длацәажәеит.
– Бхаҵеи бареи еимашәкуазеи, шәызхибарҟьозеи. Насгьы
шәеимеижьҭеи иҵуазеи? – дҵааит аҳ.
– Сукәыхшоуп, аҳ. Сара арыцҳара сзықәшәахьоу зегьы сырҳәа,
срыцҳауп, – дааҕьаҵәы–ҕьаҵәит, инеимаҭәаны аҵәыуара далагеит лара.
– Иҳәа сыбзыӡырҩуеит. – азин лиҭеит Сафарбеи.
Аҧҳәыс илҳәеит даныӡҕабыз бзиа дбаны ҷкәынак дышиццаз, ҩыџьа
аҷкәынцәа шрыхшаз, аиҳабы Ҟамлах шихьӡыз, аиҵбы Ҿамҟәыџь.
Аҭаацәа рҳәоу еиқәшәо ишыҟаз, ишынхоз-ишынҵуаз. Ахәыҷы аиҳабы
хәы-шықәса ихыҵуан, аиҵбы хы-шықәса. Ус ҽнак лхаҵа иабхәараа
рахь дышцоз, амҩан ҭаҳмадак дшиҧылаз, уи ишиаиҳәаз рыцҳара дук
дақәшәараны дшыҟоу, аха дышҿаз дақәшәар иҭахызу, иажәымҭыҽхаз
иҭахызу алаҧшра шииҭаз. Лара уи анлаҳа, лхаҵа иабжьалгаз, нас
ишыхҵәаз, ахәыҷқәа рыманы ишцоз, лара тәым хаҵак дшымҵаирсыз,

нас ҧҳәысс дшигаз, аха лара иахьа уажәраанӡагьы дшылҭахым, убри
азы аимак шрымоу.
– Ихьӡыз аҧхьатәи бхаҵа? – дҵааит аҳ.
– Сафыџь ихьӡын, – лҳәеит Лара.
– бара ибыхьӡузеи? – дҵааит аҳ.
– Сара Баҭа сыхьӡуп, – лҳәеит аҧҳәыс.
Сафарбеи аҵыхәтәантәи изҵаарақәа рҟынӡагьы идырхьан ицәажәоз
аҧхьатәи иҧҳәыс шлакәыз, амала иџьеишьон аамҭеи агәырҩеи
дахьынӡанаргаз, убасҟак деицаркхьан. Аҳҭныҧҳәыск даалыҧхьан, лнапы даниҵеит, лмаршәа кны, пату лықәҵаны дныҟәылгарц.
Иара уи аҽныҵәҟьа аҳ ихьчаҩцәа аӡәы дишьҭын, ашшҩы хаҵа дыдрааиргеит.
– Уҧҳәыси уареи шәус ахәаҧшра саҿуп. уара абарҭ урыцца, – иҳәан,
уи ахаҵа абақәрцәа днарыҭаны абахҭахь ддәықәиҵеит.
Ахәмыҽхан аҳ баҭа дахьыҟаз ауаҭах аҿы днеин, иҽылирдырит
раҧхьатәи лхаҵа Сафыџь шиакәыз. Баҭагьы уи лхаҵа шиакәыз анылдыр, лыҧсы маҷхан дылхьыдышьшьит. Аха иара инапқәа аалыкәиршан
дааигәыдиҳәҳәалеит.
– Сара ҧсышьа цәгьа зауша, уара узбеит, аха иабаҟоу ҳхәыҷқәа?
– дыҩныҵәаан, дҵааит Баҭа, лыҧсы анаалыла.
– Бымшәан, ҳхәыҷқәа рыҧсы ҭоуп. Ара иҟоуп, иаарласны иббоит
даргьы, – лгәы ааирҕәҕәеит Сафарбеи.
Аамҭа ықәҳа ацара иаҿын. Баҭа дгәырҩон, илфомызт, илжәуамызт,
ҿи лаҕырӡи еиқәылхуамызт, ҳаҷкәынцәа абаҟоу ҳәа лхаҵа ҭаха
илҭомызт.
Ҽнак Сафарбеи аусҳәарҭаҿы дыштәаз, ҷкәына қәыҧшк дааҩна-шылан, ҿымҭ даагылеит.
– Уара узусҭада, дад, круҭахызма? – аҷкәын диазҵааит аҳ.
– Сара сеиҭымуп, сани саби ыҟам, ахныҟәгарҭа сымам, агәхьаа уасыргоит, аха маҵуҩыс судукыларц сузааит, – иҳәеит дыҧхашьа-ҧхаҵо.
– Уани уаби абаҟоу, иҧсхьоума? – дҵааит аҳ.
– исыздыруам, – ихы лаирҟәит аҷкәын.
– ишҧаузымдыруеи, урхаанӡами? – деиҭаҵааит аҳ.
– Аҧхыӡ еиҧш аарла исгәалашәоит, сара схәыҷын, сашьеиҵбы
хәыҷгьы дыҟан. Ишыҟалах сыздыруам, уахык бнак аҿы ҳашьҭан, уа
сангьы, сабгьы ыҟан. Шарҧазы ҳаб ҳиргылан, ҳиманы амҩа дықәлеит.
Ҳан дабаҟоу ҳәа саб саниазҵаа, шәангьы дҳахьӡоит ҳәа сеиҳәеит.

Ҳашнеиуаз, ӡиаск ҳанхықәгылеит. Саб сашьеиҵбы ижәҩа даақәикын,
нырцәҟа дыригарц аӡы данҭала, саргьы снаишьҭалеит. Абжара сымнеицызт, ацәқәырҧа сымҵанарсит. Нас дареи сареи уаҳа ҳаиқәымшәеит.
– Уара аӡы уаанахәазар, нас уҧсы еиқәзырхазеи! – дҵааит аҳ.
– Убра аӡәы аӡы салихын, срааӡан, аха дара ҧсгәышьеит, малгьы
рыҭнымхеит. Нас саргьы схы сцәымҕхан, сықәҵит, – иҳәеит аҷкәын.
– Иухьӡузеи уара?
– Ҟамлах сыхьӡуп!
– Аа, баба, сыҷкәын Ҟамлах! – ихы амца акызшәа дҩаҵҟьан, инапы
икәыршаны дааигәыдиҳәҳәалеит зны ицәыӡхьаз иҷкәын.
Ҟамлахгьы дгачамкхан, ииҳәара иҿамшәо, иаб диҿаҧшуан.
Баҭагьы лгәырҕьара ҵҩа амамызт, аха аиҵбы данаалгәалашәалак,
лгәы ҩаҧхьа ихаҳәха наҟ инҭаҳауан.
Уи ашьҭахь мчыбжьык аҟара аабжьысхьан, ҽнак амхы ахьчара
здыз ҩыџьа аҳҭнырҧарцәа амшәқәа аҳ имхы ишалаз рбеит. Аха ара
иџьашьахәны ирҧхьаӡаз амшәқәа дрылан ҷкәына қәыҧшк. Убригь
аџьықәреи лапҟьақәа ҿыжәжәаны ифон. Аҳҭнырҧарцәа ирбаз иааны аҳ
иарҳәеит. Уи иара игәаланаршәеит ихәыҷы амшә дагеит ҳәа ҧҳәыск
илҳәамҭаны, ҳәанҳәахла иаҳахьаз.
– Амшәқәа шәымшьын, аҷкәын иҟашәаҵалкгьы дыкны даажәга,
– адҵа риҭеит аҳ ихьшьцәа.
Адҵа зауз ҧшыхәуа рҿаархан, мышәки ҷкәынаки ахьыҵаҧхьоз
аҳаҧы гәарҭеит. Ааҩык аҳҭнырҧарцәа ҕәҕәақәак, иара аҳ днарыцны ицан, ишақәхалак, амшәгьы, аҷкәынгьы рҳәынҷеит. Уи Сафыџьи
Баҭеи рҧа еиҵбы иакәын. Амала ацәажәара издырӡомызт, амшә еиҧш
дҟрым-ҿрымуан. Аха иан лнапаҿы даныҟала, уи лбызшәа иҵеит.
Абас, абни зны амҩан иҧылаз аҭаҳмада имшала, Сафыџь илахьынҵа
лабҿаба ибеит.
858. [АҨСҬААИ АҦЕҲАМБАРИ]
Мышкы зны мҩанык аҟны еиқәшәеит аҩсҭааи аҧеҳамбари. Мшыбзиа ҳәа еибырҳәеит.
– Бзиа убааит, бзиа уаабеит. – иҳәеит аҩсҭаа.
Аҧеҳамбари аҩсҭааи еизҵаауа иалагеит дара, дара. Аҧеҳамбар ус
иҳәеит:

– Аҩсҭаа! Ацәгьа–мыцәгьақәа зууазеи? – ҳәа.
– Сара сакәым, уара ацәгьақәа зууазеи? – ҳәа диазҵааит. – Иахәҭо,
иахәҭам зыҟауҵозеи?
– Уаала ҳаиҩызцәахап, – иҳәеит аҧеҳамбар.
Арҭ еиманы рҿынархеит. Аҧеҳамбар ус иҳәеит:
– Амҩан сара исҳәақәо зегьы урықәшаҳаҭха, мап умкын.
Ишнеиуаз ҧҳәыс еибакы лашҭа иҭалеит. Аҧҳәыс асасцәа иааиз
дырҧылеит лнапы ыргьежьуа, аҩныҟа иаалгеит. Ҳаҭыр рықәылҵеит.
Ианцоз аҧеҳамбар ус иҳәеит:
– Быжә заҵә ибымоу абга иафааит, – иҳәеит.
Инҭыҵын ицеит. Ишнеиуаз аҳ иашҭа иҭалт. Ианҭала, аҳ аҧсшәа
реиҳәеит. Шәааи, арахь аҩныҟа, [иҳәеит]. Инеит. Аҳ асасцәа изааиз ирзишьит зегьы иреиҕьыз џьмак. Ари аџьма ацәа ахыхны ақәаб иҭарҵеит.
Ажәра иалагеит. Аха акәац мжәит. Абар ожәышьҭа ишо иалагеит. Иааиз асасцәа крырҿарҵеит.
Иандәықәлоз аҧеҳамбар ус иҳәеит:
– Иумоу аҟара шәкы уоуааит, – ҳәа.
Ишцоз амҩан ҷкәынак деилаҳәа, деилаца дҽыжәлан дырҧылеит.
Мшыбзиа ҳәа даареихархәеит. Аҧеҳамбар ус иҳәеит:
– Уахьнеиша унеиаанӡа арахь угьажьааит. Аҩны амӡырхаҟны
уанҽыжәҵлакь, ухәда хжәаны уҧсааит, – ҳәа.
Усҟан аҩсҭаа «ҟаҳ!» – иҳәеит.
– Изџьоушьозеи? – иҳәеит. – Уареи сареи иахьарнахыс ҩызара
ҳзеилам, – иҳәеит [аҧеҳамбар].
Аҩсҭаа ус иҳәеит:
– Ҳара ҳаиманы ҧҳәыс заҵәык лыҟны ҳаннеиз илылшоз ала
ҳаҭыр ҳақәылҵеит. Ҳанцоз быжә заҵә абга иафааит ҳәа злоуҳәазеи?
Дрыцҳами? Лыжә абга изаҿоуҵазеи? Ҳхынҳәны аҳ иашҭа ҳанҭала,
ҳахьнеиз сасра ҳәа зегьы иреицәаз џьма абак ҳзыршьит. Акәац иҭарҵаз
мжәит, ишаанӡа. Крыфаны ҳанцоз ус уҳәеит иумоу аҟара шәкы узаиааит ҳәа. Изиауҳәазеи? – ҳәа диазҵааит. Аҧеҳамбар [аҩсҭаа] иажәа аҭак
(ацкы) еиҳәо далагеит:
– Раҧхьаӡа ҳахьнеиз аҩнаҟны аҧҳәыс быжә абга иафааит ҳәа
зласҳәаз убри ауп, сыжә сыҧшаауеит ҳәа дашьҭалар, лхәыҷқәа амца
иақәҳаны ибылуан, – иҳәеит. – Нас аҳ иҟны дахьнеиз зегьы иреицәаз
иаҳзишьыз аџьма ажәра џьабаа адибалеит. Ишәымоу аҟара шәкы
шәиҭалааит ҳәа изысҳәаз убри азоуп, аҳ иоуз амал ала абри аҧҳәыс
еибагьы даланыҟәызгон, – иҳәеит.

– Нас ари аҷкәын дзыхурҟьазеи? – иҳәеит [аҩсҭаа].
– Ари аҷкәын дзыхсырҟьоо убри ауп ҩыџьа бзиа еибабо
ацәгьаҳәаразы дыцоит азыҳәаноуп, – иҳәеит [аҧаимбар].
[Аҧаимбар] абарҭ иажәақәагьы даалгеит, аҩсҭаагьы бзиала ҳәа
еиҳәеит.
– Ехьарнахыс ҩызара ҳзеилам. Сара исҳәаз џьоумшьар иҵагьгьы
усырбон, – иҳәеит аҧеиҳамбар.

859. [АХӘҦҲАИ АБЗЫЦӘАШЬИ]
Иҟан ахәҧҳаи абзыцәашьеи. Ахәҧҳа ҧҳәысҳәара дцон. Абзыцәашьа
дицын ҩызас. Ицеит. Амҩа иқәлеит, ҽыла ҩаха ҩымыш амҩа
иқәын. Ӡ-дук ирит. Дә–ҳәыҧшк аҟны инеит. Убра ихәлеит. Ахәҧҳа
дыцәоуп, абзыцәашьа дааҧшуеит. Рыҽқәа иоужьуп. Акәадырқәа рхы
иаҵаҵаны ицәоуп [дара]. Аҵлақәа (арақәа) гылоуп – ҩба. Ацәажәабжь
иаҳаит абзыцәашьа. Абас рҳәеит [анҭ ицәажәоз]: Ахәыҧҳа дыцәоуп,
абзыцәашьа дааҧшуеит, рҳәеит. Ахәҧҳа ҧҳәысҳәара дцоит. Дахьнеиуа ҧҳәыс дирҭоит, чара руеит, ҩаха-ҩымш, анабзыҭ лыцырҵот аҭаца
уаашәҩык. Амаҳә аҽы ирҭот, аҳәа ирҭот. Аҭаца амаҭәа лрҭоит.
Амҩа иқәлеит, иаауеит. Ишааиуа, сабхәараа исырҭаз аҽы ашьамхы
зеиҧшроу збап ҳәа дыҩуеит амаҳә. Аҽала дыҧсааиат рҳәеит. Мамзар
иҧҳәыс амаҭәа илырҭо иахьаалго аҩны амца акааит. Убри ала иблааит
иҧҳәысгьы иаргьы.
Абри абзыцәашьа иаҳауеит. Ахәҧҳа иеиҳәарызар дыхаҳәхааит
рҳәеит аҧеҳамбарцәа.
Нас дҿыхеит ахәҧҳа. Ишеит. Аҽқәа акәадырқәа рықәырҵеит. Амҩа
иқәлеит. Ицеит рымҩахь. Инеит мчыбжьык анаҩс. Иахьнеиз ахәҧҳа
дзышьҭаз аӡҕаб игәы дахәеит. Ларгьы инеиз асас лгәы дахәеит. Бзиа
еибабеит. Изызнеиз абзыцәашьа иҳәеит.
– Ибзиоуп, – рҳәеит:
Лашьцәа, лаҳәшьцәа зегьы еигәырҕьеит ари аҩыза амаҳә дахьроуз
азыҳәан.
Чара руит ҩаха–ҩымш, нас амҩа иқәларцы ианалага, уаа шәҩык
аҩызцәа лыцырҵеит аҭаца. Амаҭәа лырҭеит. Ахәҧҳа амаҳә иабџьар ҳәа
аҳәа ирҭеит. Нас аҽы ирҭеит. Амҩа иқәлеит. Ишаауа, абри абзыцәашьа

иаҳаз ажәа игәы иалоуп цәгьала. Иҟаиҵарызеи? Иҭахуп иҽишьырц
амҩан, иаҳәагьы ирӡырцы, аҧеҳамбарцәа ирҳәаз ажәа иамҳәакәа ахәҧҳа
иахь (еиҳәар, иара дхаҳәыршәырахоит).
Абри аҟынтә маӡала иҟаиҵар иҭахуп, имҳәакәа.
Иааит аӡ-ду аҟны. Аӡы иҭалеит. Дааивагылеит абзыцәашьа ихәҧҳа
иҟны. Даахысын, ихылҧарч ихаз ааихиршәан аӡы иҭаиршәит. Схылҧа
ҭызгоит ҳәа ахәҧҳа ихы ларҟәны ахылҧа дназымҵасит. Усҟан иаҳәа
иааҭыҵәраан аӡы инҭаҳаит, ихылҧагьы, иаҳәагьы уа аӡы иагеит.
Ак аҟны деиқәирхеит. Уажәышьҭа аҽоуп игыу.
Аӡы инырит. Адәы ҧшӡа инықәлеит.
– Сабхәараа исырҭаз аҽы ашьамхы збап, – иҳәан акәадыр ақәиҵеит
дыҩырцы абри адәаҟны.
– Уаҟәыҵ! – иҳәеит абзыцәашьа, аха ахәҧҳа имуит.
– Сыхәмарроуп, – иҳәеит.
Дақәтәеит аҽы. Дыҩны ддәықәлеит. Абри аамҭазы абзыцәашьагьы
дыҩны дишьҭалеит. Дихьӡеит ирласны. Иҟама ааҭихын, ахәҧҳа
имбаӡакәа маӡала аҽы амгәацәа иалеиҵеит аҟама.
[Абзыцәашьа иоуп иҟазҵо].
Аҽы каҳит, иҧсит, иара (ахәҧҳа) деиқәхеит.
Игәы иалсит ахәҧҳа абзыцәашьа иҟаиҵаз.
– Изыҟауҵазеи, сабхәараа исырҭаз саҳәа аӡы иоургеит. Сҽы ушьит?
– иҳәеит ахәҧҳа.
Аҭыӡшәа илихит, дидгәаалеит.
Иааит аҩныҟа ишеибарххоз.
Ачара руит, аха акагьы гьама изамам ахәҧҳа. Есқьынгьы аҭыӡшәа
илихуеит абзыцәашьа.
– Усҟәаҵ абааҧсы. Егьысхарам, – иҳәеит, аха имуит ахәҧҳа.
Есқьынгьы аҭыӡшәа ду илихуеит. Нас аҭаца амаҭәа илырҭаз, убригьы
ҿаанҵас иахьабалакь ауацәа ириҭеит (изҭиуа абзыцәашьа иоуп). Амаҭәа
ахьырҭиз зехьынџьара ҭаацәала амца акны иблит, аха ахәҧҳа зынӡа
даргәааит, аҭыӡшәа ду илихуеит [абзыцәашьа].
Абызцәашьагьы игәы ҧҵәеит
– Ҟаҳ, анаасын, – иҳәеит.
Уажәышьҭа исҳәап игәахәит гәаныла. [Нас игәы аныҧҵәаӡа],
ахәыҧҳа иеиҳәеит абзыцәашьа
– Уаҩы дагымкәа аизара сзыҟаҵа аусҳәараҿы, хәыҷи дуи дагымкәан,
ажәабжь сҳәоит, уара уахьыҟаз.
Ахәҧҳа бзиоуп иҳәеит.

Абжьуаа уаҩ дагымкәа аизара ҟаиҵеит аусҳәараҟны. Длеит абзыцәашьа. Ахәҧҳагьы уа дыҟоуп. Аусҳәара аҧхьа адәаҟны
даақәгылан ажәаҳәара далагеит абзыцәашьа. Ахәҧҳаи иареи [еицны]
ахәҧҳа ҧҳәысҳәара дышцаз, иара дышицыз. [Зегьы] аҳәара далагеит.
– Арақәа рҟны иахьлеиз, ахәҧҳа дыцәан сара сааҧшуан. Шьоукы
ааины арақәа рҿы хыхь рыбжьы саҳаит. – иҳәеит. Ахәҧҳа дыцәоуп,
абзыцәашьа дааҧшуеит рҳәеит.
Ҳара иаҳҳәаз ҳәа аниҳәа, ишьамх аҟынӡа дхаҳәхеит. Ажәлар зегьы
ирбоит уажәышьҭа иҟало. Зегьы аҕызҕызра иалагеит.
– Иумҳәан, уаҟәыҵ, – рҳәеит. Ахәҧҳагьы ицәымыҕхеит, аха имуит
абзыцәашьа.
– Сиргылом зегь дара роуп, – иҳәеит абзыцәашьа.
Дзықәшәақәаз зегьы иҳәеит. Аҽаҟны дшеиқәирхаз…
– Абри сҳәар схаҳәхон акәын изысымҳәоз… – Иажәа ҳәаны даалгеит, иоуроузороу дхаҳәыршәны аусҳәара аҧхьа даанхеит абзыцәашьа.
Ажәлар еимпит, ахәҧҳагьы иҩныҟа дцеит. Ихы кны дтәеит. Исыхьзеи иҳәеит, дхәыцит, дгәырҩеит даара.
– Абри изеиҕьу ихәарҭа акы смаҳакәа сышхнымҳәуа, – иҳәан амҩа
дықәлеит (ҭоуба иуит). Амҩа дықәуп, дцоит, мызкы, ҩымыз дныҟәон.
Дышнеиуаз цә–дук абжьы иаҳаит. Днеит ацә абжьы ахьиаҳауаз аҟны.
Цә–дук гылоуп, ахы ҵаҟа икажьуп, ахәаара иаҿуп. Ари ацә данаба,
абааҧсы, уабацо аҳәеит.
– Сабацои да, абри еиҧш агәамҵра сақәшәеит, – иҳәеит ахәҧҳа.
– Ҳа, ус акәзар, абри стәыҩақәа уахьынҳаланы уца аҩада, убрахь
иуаҳауеит ажәабжь уара узышьҭоу, – аҳәеит ацә.
– Ибзиоуп, – иҳәеит. Дахьынҳалан ддәықәлеит. Уи аамҭазы [ацә]
еиҭацәажәеит.
– Ха, абааҧсы, – аҳәеит ацә, – убри стәыҩақәа заҟароу исзышьҭыхуам,
саргьы исыхәара ак ҳауазар уахьнеиуа усызиазҵаа, – аҳәеит ацә.
– Ибзиоуп, – иҳәеит иаргьы.
Дцеит дахьынҳаланы. Дҩеит хыхь, ажәҩан ахь. Агәашә џьара дынхалеит. Ажәҩангьы иакым, адгьыл иқәгылам. Ҩны ҧшӡак аҟны инеит.
Абра дныҩналеит. Абра дтәоуп ҧҳәыс аҳкәажәк.
– Ҳаи, уабаҟаз? – лҳәеит. – уаазгазеи? – ҳәагьы лҳәеит.
– Саазгаз абри ауп. Агәамҵра сымоуп, абри аҩыза аус сақәшәеит,
ихәара акы ҳәа сашьҭоуп. – иҳәеит ахәҧҳа. – Нас сҩазгаз ацәтәыҩа
ауп. Убри аҩыза агәамҵра сымоуп.

– Аа, уи акәзар узышьҭоу. – лҳәеит аҭакәажә, – ара уааи, ара, –
лҳәеит. Дылҵәахит џьара днаганы.
– Угәы иалымсааит уахьысҵәахыз – лҳәеит. – Избан уҳәар, агәнаҳа
ду ҟаҵаны уҟоуп. Сара исыздырам убри иахәо, аха аҧшәма ихаҭа дыҟам,
уажәыҵәҟьа даауеит. Иара идыруеит, сара иасҳәоит. Ииҳәо уаргьы
иуаҳалап, – лҳәеит. Нас бзиоуп иҳәеит. Нас дааит аҧшәма ихаҭа.
Абри аҧҳәыс аҵәуара далагеит. Данааи, дҵәыуа дибеит иҧҳәыс.
– Ибыхьзеи, бара, бзырҵәуазеи? – иҳәеит.
– Аа, сзырҵәуои умбо, абра самхацәан ҧхыӡқәак збеит.
– Иббазеи, закәузеи? – ҳәа иҳәеит иара.
– Избазеи да, абраҟагьы, ақыҭаҿгьы ажәлар дуӡӡа гылан, збеит,
аусҳәара аҧхьа (?) дгылашәа збеит дыцәажәошәа. Дацәажәаны данаалга, дыхаҳәыр-шәыраханы даанхеит.
Абри избаз ажәлар игылаз зегьы ахәыҷқәа, адуқәа аҵәуара иаҿын. Саргьы самхаҵәуеит. Абас збеит. – лҳәеит. Нас цәкы ахы кажьуп, атәыҩақәа
иазышьҭымхит, ажәҩан иаларсуп. Ахәаара иаҿуп, изҳәуам, изныҟәом,
агәамҵра ду амоуп, убригьы рыцҳасшьоит, – лҳәеит аҭакәажә.
– Аа, – иҳәеит, абри оума бара бзырҵәуаз?
– Аиеи, абри акәын сзырҵәуаз, – лҳәеит.
– Нас ирыцҳами, хәарҭас абарҭ ирымоузеи? – лҳәеит.
– Қо, хәарҭа рымоуп, ирымоу хәарҭа абасоуп…
Далаган ажәабжь леиҳәеит абарҭ зегьы ишыҟалоз изыхҟьоз.
– Ҳаи, ус акәхап, аха хәарҭа ирымоу саҳәа! – ҳәа иалҳәеит.
– Хәарҭа ирымоу убри ауп: [ани ахәҧҳа] ҷкәына заҵәык димоуп,
хышықәса ихыҵуеит. Убри ахәҷы (ахәҧҳа ихәыҷы) абри агәнаҳа змоу
ахәҧҳа ихәыҷы ажә еиқәаҵәақәа мацара рыхш ақәаб азна инкнаҳаны,
ахәҧҳа ихәҷы дааилыхны, ақәаб дынҭаршәны, дыжәны, нас дааҭганы
дышҧхоу диманы дыҩны ауаҩы исахьа змоу ахаҳә аҟны днаганы
дахаирҧар хыхь, абри ихәоит, – иҳәеит. – Анаҩсаны, ацә ҳәа бара ибҳәаз
хәарҭас иамоу убри ауп, атәыҩақәа ажәҩан иаларсуп, иаргьы амч убри
аҟара амоуп, иаулак еиханы знык изгылар (атәыҩақәа ажәҩан иахьаларсу иаунажьуам), иара идәықәлар, атәыҩақәа усҟан иаҳхырҩуеит,
нас ахы иақәиҭхоит ацә. Абри оуп хәарҭас абарҭ ирымоу.
– Аа, бзиоуп. Абри азын акәын узысҭахыз, – лҳәеит. – Уажәышьҭа
уца аҽаџьара, – лҳәеит.
Иара дҩагылан дындәылҵит наҟ. [Лара] днеины ахәҧҳа иҵәахны
илымаз даацәырылгеит.

– Иуаҳама, – лҳәеит, – ииҳәаз?
– Қо, исаҳаит, – иҳәеит.
– Нас уажәышьҭа уца, – лҳәеит.
Дцеит иара. Дааит ацә тәыҩаҟны. Дахьынҳаланы дылҭалеит дылбаарцы.
Дылбааит ацә аҟны.
– Ааи, исыхәара акыр уаҳама? – аҳәеит ацә.
– Қо, – иҳәеит.
Ацә еиҳәеит иаҳаз.
– Аа, ибзиоуп, иҭабуп, – аҳәеит ацә.
Дааит иара аҩны хымыз, ҧшьымыз рышьҭахь. Дахьааиз иҧҳәыс
иуаҳазеи лҳәеит.
– Ихәара акы умаҳаӡеи абааҧсы? – лҳәеит.
Моумоу акагьы смаҳаит, – иҳәеит.
Ихы кны дтәоуп. Дхәцуеит, дгәрҩоит. Избан акәзар, ари ихәыҷы
хшла дыжәны изымгәҕьит. Убри аҟнытә иҧҳәыс илеимҳәеит, аха арии
илымуит иҧҳәыс.
– Иуаҳаз соуҳәароуп, – лҳәеит.
Мызкы, ҩымыз диазҵаауан, аха иуамызт. Акгьы смаҳаит иҳәан, аха
илымуит
– Иуаҳаз соумҳәозар, уареи сареи акгьы ҳзеилам, – лҳәеит
ианылмуӡа.
– Нас, бара, исаҳаит, аха уаҩ иҟаиҵо акәым иара, – иҳәеит.
– Закәузеи уаҩы иҟаимҵо, уеизгьы исаҳә, – лҳәеит:
– Нас бзиоуп, – иҳәеит. – исаҳаз абри аҩызоуп: ҳхәҷы хшла дыжәны,
дганы убра дахарҧазар, убри ихәоит ҳәа саҳаит. Ари иаҳзыҟаҵома,
иҟалома? – иҳәеит.
– Ҟаи, џьушьҭ, ухагахама, ҳхәыҷы заҵәы даҳшьуама? – лҳәеит.
– Аиеи, саргьы убыс ауп сшыҟоу, – иҳәеит.
Нас ихәлеит. Ишьҭалеит ахәыҷгьы, иабгьы. Лара дықәгьыжьын ауха
ақәаб азна ахш лырхиеит. Иара дшыцәаз, ахәыҷы дшыцәаз ақәаб азна
ахш иаалган икнаҳаны илыршит. Ахәыҷы даашьҭыхны, дааилыхны
ақәаб дынҭалыжьын, дылжәит. Дааҭылгылеит дыжәны. Дааҭганы
длыманы дыҩит аусҳәарҭахь. Длаганы ахаҳә ауаҩы исахьа змаз хыхь
дахарҧаны арахь дааит, аҩныҟа. Дааин дышьҭалеит аҩны. Лхаҵагьы
дыцәоуп. Ари аҧҳәыс иҟалҵаз ҳәа акагьы издырӡом. Ари лгәыҕьуеит
ҳәа дыҟаӡам. Дааҿыхеит ахәҧҳа аҵхыбжьон зны. Абзыцәашьагьы
иҷкәынгьы анард ихәмаруа иаҧхьа астол ишадтәалаз ибеит.

– Ааҳ! – иҳәан ибжьы иргеит. Усҟан иҧҳәыс ауаҭах ахь дыҟан. Ибжьы анлаҳа, дыҩны дааит. Данааи, иухьзеи лҳәеит.
– Аа, банаџьалбеит, сыбзыцәашьеи схәыҷи, аа анард ихәмаруа
иахьтәоу, – иҳәеит.
Игәырҕьеит, иалҵит аҩыџьагьы. Ачара руит. Мчыбжьык агәырҕьара
ду ыҟан. Ахәыҷгьы абзыцәашьагьы бзиахеит.

860. АУАҨ-ЕИҚӘА ХАЏЬАЏЬА ИХАҴАШЬА
Тәылак аҿы дынхон, ажәытәуаа аҳ ҳәа изышьҭаз, иара иуезд аҿы
имацара жәлар аҳас дрыман. Иаргьы ацәгьара, абзиара уҳәа акы
иаҵахоз аӡә иакәмызт, иланы дыҟан.
Ари аҳ иуаҩра дахысхьан, иқәрагьы ифахьан, дҭаацәаран, иман
хҩык аҧацәа. Урҭ аишьцәа еиҧшын ҧшрала, сахьала ҟазшьалагьы
еиқәшәаны еидгылан ахҿа еиҧш. Реиҳабы ихыҵуан 25 шықәса,
агәбжьанытә ихыҵуан 22 шықәса, аицбӡа ихыҵуан 18 шықәса.
Аҳ иҧеиҳабы ҽнак шьыжьымҭан ииарҭа дҩылҵын, илахь мцхәы
еиқәҵаны акы дазхәыцуа днеины асоф днықәтәеит. Аҳ игәеиҭеит
иҷкәын игәы ак шалаз; ари аҳ гәҭыхас ишьҭихит, аха иара дизымҵааит,
сара исеиҳәарым иҳәан. Нас аҳ иаҳҭырҧарцәа руаӡәы дааиҧхьан –
сыҷкәын ихьзеи илахь зеиқәузеи уизцаа ҳәа дизынаишьҭит. Аҷкәын
иаб иҿы аҳәара дацәыҧхашьон, аха дхәыцуан иагьа дицәыҧхашьаргьы
иеиҳәар иаҳа ишеиҕьыз еиликаан, дшацәыҧхашьоз изынаишьҭыз
инаиеиҳәеит: – иаха сахьнышьҭалаз ҧхыӡла избеит исымбацыз тәылак,
Таташь дахьахыргаз ҳәа ажәытәуаа зыӡбахә рҳәоз ақыҭа; убра ҧхыӡла
снеит, уааҧсырала ихкааны шҭак ҟаҵоуп, убри аҩнуҵҟа иҭагылан
быжьбаны еихагылаз хан дук.
Афбатәи ахыхь иахагылаз ахан ҵәыца саркьала иҟаҵан, убра
дыҩнатәан, нцәахшоуп ҳәа уҳәарын ҧҳәызба бзиак, ашьеи ахши
еилаҭәо, деилыҧхаауа, унацәа аҭыҧ лынхало. Аиаша уасҳәар ами, ари
ҧхыӡла избаз аҧҳәызба саб иҩнра дшақәнагоз еилсыргеит, ҭацас димазаарц сҭахыуп, саб дақәшаҳаҭхозар сагьлышьҭалоит иҟалалакгьы
иҳәеит аҷкәын. – Амала, ииҳәо аҭак еилкаа ҳәа иеиҳәеит. Ари зеиҳәазгьы дхынҳәын аҷкәын иаб иҿы днеины, ишиҳәаз еиҧш акакала
дазырхәцны, насгьы аб ииҳәо иҷкәын дшазыҧшу иеиҳәеит.

Ари аус аҳ даара дархәцит, дагьақәшаҳаҭхеит, усҟантәи аамҭала
аҳ инапаҵаҟа иҟамзи зегьы, иуаажәлар аӡәы дагымкәа еизигеит, ҽнак
иҷкәын дрылаирҧшрцы, ирылихуа дициҵарацы ҩызас ҳәа.
Аҳ иҷкәын дрылаҧшит еизаз ауаа, ахаҵараҿы дыҕәҕәахап ҳәа игәы
изаанагаз дрылихит Қамшәаҟәа-иҧа Хаџьаџьа захьӡыз. Иҽеибиҭеит
аҳ иҧа – имҩаныфа, иҽқәа иабџьар уҳәа зегь рыла, нас иҩыза диманы ддәықәлеит, ҧхыӡла иибаз ақыҭа лабҿабала дазцарацы. Арҭ ауаа
зынӡа рҽеиқәршәаны иҽыжәлеит. Даара мцхә ирццакны ицон: ҩымш
ирныҟәашаз мышкала иахысит. Ахәларагьы нарыхьӡеит, иагьаангылеит иахьрықәхәлаз, инатәеит иара уаҟа ауха иахымсрацы. Ауаҩеиқәа Хаџьаџьа абҕьааҳәа амца еиқәиҵеит. Рыҽдырҧхеит, рыҽқәагьы
аурышьҭит адәаҿы.
Аҳ иҧа, иҩыза ус наиеиҳәеит – сныҵыҵуеит, сааиаанӡа џьара умцан ҳәа. Уажәыҵәҟьа ҳәа ицаз дмааит шарҧазынӡа, ауаҩеиқәа
Хаџьаџьа уа дтәан, дизыҧшуан иҩыза данбаауеи ҳәа. Ус ашарагьы адәы иаақәлеит, аҳ иҧагьы даакылҟьеит. Аҳ иҧа дахьааиз иҩыза
иара уа дахьынижьыз дгылоуп деиқәҷабӡа, имца агәгәаҳәа еиқәҵаны,
ибысҭа ҷабӡа уи иахакнаҳаны. Ауаҩ-еиқәа Хаџьаџьа иаразнак ала
ирхиеит афатә, аҳ иҧа днахаиртәеит; иара днеины аҽқәа иаарццакны
икәадырит, насгьы дааин ахьышәҭҳәа крифеит; нас аҽқәа даарыхан
иҩыза дызцыз дынҽыжәиҵеит, иаргьы абҕьааҳәа дынҽыжәҧалеит.
Рҿынархеит раҧхьаҟа дырегьых инарццакны. Хәаха-хәымш иныҟәон
имтәаӡакәа. Даара кыр мҩа ҟәаҧа-ҿаҧа бааҧсырагьы ирхысит. Ахәаха
рзы рҽадыргалеит изызцоз ақыта, иагьнадгылт баатәы-ҩын дук;
ахәларагьы уи акәхеит. “Аҳ иҧа иҩызагьы иаргьы имшәаӡакәа абаатәы
ҩны иныҩналазар, араҟа уаҩытәыса дыҟаӡамызт, аха ихиан ишақәнагоз
еиҧш, иагьеилырган аӡә дыҩназшәа, зынӡа иҧшӡаӡаны. Аҳ иҧа дааҧса
дыҟан азы днықәиеит аҩны хьшәашәаҿы, игәы каршәны дагьыцәеит
иара уа. Ауаҩеиқәа Хаџьаџьа аҽқәа наужьны даакәгьежьын афатә ҧха
ирхиеит. Уи аамҭазы, иҩыза дызцыз дҿыхеит. Аӡы аашьҭыхны иҿы,
инапы иирӡәӡәеит, насгьы днахаиртәеит астол ирхиаз. Аҳ иҧа иҩыза
дааидыртәаланы акрифеит. Аҳ иҧа акранифа дышьҭалеит, ауаҩеиқәа
Хаџьаџьа астол ааилырганы адәахьы дындәылҵит, аҽқәагьы аагәеиҭеит,
нас агәашә днадгылеит дҟарулуа.
Уа дышгылаз аҵх агә ааиҩнашеит. Ауааҩеиқәа Хаџьаџьа даныӡырҩы
иаҳаит, ажәытә адау ҳәа изышьҭаз ихыҧша, аха иаҳагьы игәы рхаҵаны
агәашә днавагылеит, иааиуа дизгәамҭартә еиҧш; иҟамчы шьҭыбжьы

игоз уаҩы илымҳа ҵнахуан, ирашь дзықәтәаз ахыҧша ашәаҧыџьаҧ
хнажәжәон, ашьапы шьҭыбжьы игозгьы митәӡан, иахьаргылоз адгьыл
арҵысуан. Абас ала атәыла рбганы иаауаз адау уи агәашә даннадгыла,
дзықәтәаз ирашь иазымгәаҕьит агәашә аҭалара.
Адау ибжьы
ааиргеит, – Ааит
абааҧсы
узыцәшәазеи,
срашь? Уара узыцәшәо ауаҩеиқәа Хаџьаџьа иакәхап, аха уи дагьымицт, дагьымшәыцт, дихьазаргьы даазгозеи уи арыцҳа аранӡа. Адау
ииҳәаз зегьы ауаҩеиқәа Хаџьаџьа иаҳауан. – Сагьиит, сагьшәит, сагьааит!–иҳәан агәашә ахьышәҭҳәа даавҵҟьеит. – Уаазгазеи? – уҧсы ухы
иаҧурхеит иҳәеит адау. Иажәа аҳәаха имҭакәа ауаҩеиқәа Хаџьаџьа
дхысит адау иҧсырҭа иарбаны, иара уааҵәҟьа ирашь днахыҩрны
дынкаҳаит. Ауаҩеиқәа Хаџьаџьа днеихаххын иаҳәызба ҭҧаа излымҳак
ааҿихын иџьыба инҭеиҵеит, нас длаигәҭасны диҵәахӡеит уаҩы димбо.
Ус иагьаашеит.
Рыҽқәа ҩеикәадырын иҽыжәланы идәықәлеит имццакцәакәан, иагьнеит дара рхы ақәкны изызцоз ақыҭаҿы. Амала дара инеирц ргә иахьҭаз
аҩны имнеикәа, иҽыжәҵит ааигәара џьара. Иара уа иахьҽыжәҵыз
ирызҵааит – иҟоума абра уааҧсырала ичаҧаны ауачастка хкаа, убри
аҩнуҵҟа бжьбаны еихагылоу ахан ҭагыланы шәҳаблаҿы? ҳәа. Ииашаны иагьыҟазаап, изызҵаазгьы ирарҳәеит ишыҟаз. Дгьылла иахьыҟаз
наддырбеит, изеиҧшразгьы наддырҳаит, неишьа шамамыз ала ажәала
ирарҳәеит, уи лҿы инеизгьы еибгала дышзымцозгьы нарарҳәеит.
Ҧшьынҩажәеи зеижәҩык ауаа неихьан аҧҳәызба лбараҳәа, лаб
уаҩы аҳ лахьыцәгьак иакән азы, игәамҧхакәа рыхқәа хыҵәҵәаны
иашҭа хкаагас иҟаиҵеит. Шәҩык рзы аӡәы иоуп иагыз уигьы уара
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 21