Latin

Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3692
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Ари иан ҽнак даалаган акәакәарқәа ҟалҵеит. Шыла хәыҷык амакәан
илҭалыҧсеит, ашәаӡак ҟалҵеит. Иара дааин длыхәаҧшуеит. Илулакгьы
абарҵахь дналыҧхьан, афырҳәа лара даагьыжьын ашә аркны, днеин
дцеит. Иара дҕырт, дҕырт, дҕырт, аха иага иундазгьы дыҩналмыжьлеит.
Илырхиаз имакәан аӡаӡгьы, ааҷагьы ҭан, абарҵаҿы аҭӡамц иадкнаҳалан.
Аҩнуҵҟа данзыҩнашыла, амакәан аакнихын, иҟәаҟәа иҩықәиҵан
ддәықәлеит. Дшәот, дӡыӡот, аха уаҳа царҭа анимо ддәықәлан, дцо, дцо
ашарккараз ӡ-дук дынхықәгылт. Дахнықәгылаз нырцә данықәыҧш,
адауы даахықәгылан дибеит.
– О, уара, аҧсуа ччиа, уааины аӡы сырга! – ҳәа иҳәеит ихәеит ани
адауажә.
– Моумоу, сара узга сыздырам , аха адауажә, уара уааины сырча!
– иҳәеит аҧсуа.
Убри аамҭазы адауы игәахы ааибакын, длышьҭасын, хаҳәык
аашьҭихын, иааилаирҕәҕәан, аҵәҵәаҳәа аӡы алихит.
Ари уи аниба, длеиҳәҭҟәыҟәлан, имакәан ашәаӡа ааҭихын, ашәаӡа
ааирҩан, аӡы лалихит.
Адауы длышьҭасын даҽа хаҳәык аашьҭихын, ашыла еиҧш
ихәашхәаша илкеиҧсеит. Арии аҧсуа ҷкәынгьы имакәан дылҭалан,
ашыла ааҭиган, хәаш–хәаша илкеиҧсеит.
– Ҟаҳ, арии аумак иакәзаап, – иҳәан адауы агәараҳәа аӡы иҽааҭаижьын,
даарит. Аҧсуа иҟәаҟәа дҩықәиртәан, аӡы дыригарц иҿынеихеит.
– Ҳаи, уара, заҟа уласузеи! – иҳәеит адауы аӡы агәҭаны днеиуаны.
– Ажәҩан амаа скуп, сҽаусышьҭуам акәымзар убҕа ҧысҵәоит, –
иҳәеит аҧсуа.
– Хәыҷӡак уҽааужь! – ҳәа иҳәан иҳәеит, аҧсуа имакәан аҿы инапы
лҭеиҵан, иаӡаӡ ааҭихын, иааиган, адау иҟәаҟә иалеиҵеит.

Адау иҟәаҟә аӡаӡ аналала, имыхьуази.
– Ҟоҳ, ҟоҳ, уҽышьҭых, уҽышьҭы! – иҳәеит.
Аӡаӡ адауы иҟәаҟә иаалихын, иџьаба илҭеиҵеит. Ари аӡы дныриган, диманы адауы иҩны длеигт. Аҽны шьыжьымҭан шаанӡа «Аа, ацәа
уалҵ, ацәа уалҵ!» – иҳәеит. Адау иоуп изхәо.
Адауы аҧсуа диманы иҿыҩеихан, аҩақәа ахьаауаз длеиган, «Абра
утәаз, сара сцаны аҽақәа аасцоит, ианааилак, икы», – иҳәеит адауы.
Адауы дцан аҽақәа абна илцаны иманы иҿанааиха, ари аҧсуа ҷкәын
дахьтәаз дшәан ҵла гәаҩак дҭалт. Аҵла гәаҩа дахҭатәаз ҷынҷы хәыҷык
ибан, амни аҷынҷа хәыҷы даамҵасны икит. Ус адауы дкылыҩры даакылст.
– Ҳаи, уара, анҭ иҧхаҵаны иаасышьҭыз аҽақәа умбаӡеи? – иҳәан
аҧсуа диазҵааит.
– Урҭ ирылухузеи, жәҩан иқәу ахыскыз умбои! – иҳәеит
аҧсуа ччиа.
– Ҳаи, ари ахәҷынӡа абаҳахәо?! – иҳәеит, аха ари иҧыруа икит,
митәык иакәҵәҟьазаап игәахәын, уаҳа илаҿымҭкәа, длагьыжьын дцан,
аҽақәа икын иман даакылсит.
– Уца анахь, мҿқәак аага, амца еиқәаҳҵап! – иҳәеит адауы.
Аҧсуа иҿынеихан, аҵла изыҵхузма, изышьҭыхуазма, еизааигәаз
аҵлақәа ахгылаз днеин, руак дҩыхәнан, рыкәцәқәа еилаҿеиҳәан уаа
дааҧшит. Дыҟаӡам, дыҟаӡам, дыҟаӡам. Ари дабаҟоу ҳәа адауы иҿааихан
данааи, аҧсуа аҵла ақәцә дықәтәоуп.
– Узҿуи уара уа? – иҳәан адауы.
– Ак назгар иҳазхом, арҭ шеибаку иааидыскылар мчыбжьык аҟара
иҳазхоит, есымша ҳаауама ҳәа сҳәан рықәцәқәа реидҿаҳәалара саҿуп,
– иҳәеит.
– Ооҳҳ! – иҳәан, адауы днеин, аҵла ааҵхны иманы дааин, имажәа
кәаҳаны иҽҳәеиҵеит амгьал иӡырц. Имгьал анӡы аамҭазы уцаны
умгьал ааугароуп ҳәа иҳәан иҳәеит, ддәықәиҵеит иҳәеит. Аҧсуа днеин
амгьал ширххоз акәымкәан, иааҳәын иқәҳаит. Дакит. Адауы дыҧшын,
дыҧшын, димбеит. Ари дабаҟоу, иҟаиҵозешь анаџьалбеит ҳәа иҿааихан
данааи, амгьал даҵажьуп.
– Узҿуи уара ара? – иҳәеит.
– Уара абра исыхьуа иалаган, аҧша иакызу сыздырам, иҧхоуп ҳәа
амгьал ақәсҵеит, – иҳәеит.
Адауы длышьҭасын, амгьал аашьҭихын, иман длеин, егьигьы дхач–
хачуа дишьҭалан длеит.

Адауы гәыгәымк иман, абни агәыгәым аҧсуа ччиа инаииркын, «Абри
азна аӡы аага!» – ҳәа иеиҳәан, аҧсуа агәагәым аашьҭихын, иҿынеихан
аҳаҧшьаҿы днеит. Аха ани агәыгәым азна аҩы изышьҭыхуазма?
Дшамаҭәамыз аниба, жыгак иҧшаан анышә ажра далагеит. Уи
иҽадирхалт.
Ани данимбаӡа, дишьҭалан даннеи, ани агәыгәым ииҭаз уа
иҭагылоуп, иара анышә ажра даҿуп.
– Узҿузеи? – иҳәан адауы аҧсуа ччиа диазҵааит.
– Уара ари агәыгәым исуҭаз азна назгар, уара иузхаӡом, сеиҭаахроуп,
сцо, саауа сыбжьазаауама? Уи аҵкысгьы аҳаҧшьа шеибгоу иҵхны иназгар, ҳахтәоу иааҭшьны иҳажәлап, – иҳәеит.
– Ҳаи, ас шҧаҟауҵеит?! – иҳәан, адауы днышьҭасын, игәыгәым
аҳаҧшьа илҭшьны, азна аҩы ааҟаҵаны иҿааихеит.
Иааин, илатәан акрырфеит, акрыржәит, егьит. Ашьҭахь ари акры
злоу уаҩызаап иҳәан, адауы аҧсуа ааҵәак азна ахьы наганы ииҭт.
– Абри ахьы усҭоит, аҩныҟа уца, ухы иархә, – ҳәа еиҳәеит.
Ани аҧсуа ччиа ааҵәак азна ахьы изышьҭыхуа дыҟазма. «Ҳа, ҳа,
ҳа!» – ҳәа иҳәан иҳәеит, аҟыр–ҟырҳәа дааччеит иҳәеит.
– Иҟалазеи, узырччои? – иҳәан адауы аҧсуа диазҵааит.
– Ааҳ, анык дсымоуп, абыржә абри ахьы уманы унеины агәараҿ улбандаз дызбаукәхшарыз, ахырзаман, азаман лымшха улбарын, – иҳәеит
аҧсуа ччиа.
Адауы ари аниаҳа, длышьҭасын ахьы зҭаз ааҵәа аашьҭиҧаахын,
«Амҩа удыруоу?» – иҳәан, «Ишҧасзымдыруеи!» – иҳәан, еиманы
рҿаархан аҧсуа иҩны ааигәара адәаҿы инеит. Рыҧсыршьарц иаангылт.
Адауы иааҵәа лкаижьын длықәтәеит. Иҧшуа иаатәеит.
– Уажә ҳаицны ҳнеир дшәоит сан. Са сыӡт ҳәа дыҟоуп. Сыҧсы ҭоуп
ҳәангьы дыҟам. Са сҩеины адырра лысҭоит, нас иҟоу зегьы ласҳәоит,
– иҳәеит аҧсуа ччиа.
Адауы уа дтәоуп, егьи дықәлан дцеит иан лахь.
– Сан, абас ауп иҟоу, даук дсыцаауеит, данааилак, бикәша, бизӡатә,
бнапы ыргьыжь, бшьапы ыргьыжь, ааҵәак азна ахьы даҵоуп, инаганы ишьҭеиҵан. Ҧыҭк анҵлак, нан, амла ҳакит, хәҷык ҳҿаҵа ҳәа сҳәоит.
Ус анысҳәалак, нан, ишәҿасҵо исымоу уи ауп, жәаха уанцоз адауцәа
иушьыз руаӡәы ивароуп исымоу, уаҳа егьсылшом ҳәа, абри ҳәа, – ҳәа
иан илеиҳәеит. (Аҧсуа ччиа имч маҷын, аха ихы еиқәшәан, умбо!).
Дцан адауы дааигеит. Иан адауы дикәшо, дизӡатәуа, диеигәырҕьаны
диҧылт. Дышьҭыҧоит, дытроҧуеит, азамана лымшха.

Ҧыҭк анааҵ, лыҷкәын даацәажәан, «Сан, амла ҳакит, ас ҳабзыҧшуа
ҳтәазаауама, акы наҳзаҟабымҵӡои? – иҳәеит.
– Уан рыцҳа, ишәҿасҵари, жәаха уанцауаз адауцәа иушьыз руаӡәк избжак ауп инханы исымоу, асасцәа сыман, егьи изыбжак урҭ ирҿасҵеит,
уи абашәызхо инхаз, уи ауп исымоу, – лҳәеит иан.
Ани анс анылҳәа, адауы дахьтәаз дшәан, «Уҳа!» – иҳәан, дҩаҵыҩрын,
апҟаҩ ҳәа аҕьҕьа-аҧҧаҳәа дышҩеиуаз акәымкәа абгахәыҷқәа ҩба
ааиҧылеит.
– Уабацо? – ҳәа адауы иазҵааит.
– Сабацауа аума, абас, абас, сызықәшәаз, адауцәа зфуаз сиқәшәан,
сицәыбналаны саауеит, – иҳәеит.
– Аа, закәызеи иуҳәо, ани адауы дифуама, дшәаны чхәра дызцома?!.
– рҳәеит. – Иан лкәыткәеи лыкәҷарақәеи ҳара инҳарҵәахьеит, аха дшәаны
дҳалакьысуам, уара уфара ани изыгәыҕьуа дыҟоума?! – рҳәеит абгахәыҷқәа.
– Арахь уаала! – рҳәан, адауы даадыргьыжьын, ишьҭалан рҿаархеит.
Адауы аҧсуа иҩны дазааигәахо даналага, аҧсуа днаҧшны даниба, аҧсуа
ҿиҭит ибжьы неиҵыхны:
– Ҳаи, абак, сан уажәшьҭа ибыбаргәи, ҳкәац нҵәеит, шьыбжьон жәаха
исшьыз адауцәа ирцәынхаз даауеит, – иҳәеит.
Ас адауы ианиаҳа, абгахәыҷқәа наҟ–ааҟ ивагыланы иааиуаз иааникылан,
ишьны инкаҧсаны, еес, узцаргьы уцала ҳәа дыҵбыбны дылҭахәаша абнара
дласны дцеит.
Абас иааилгеит.
729. ХӘЛАТӘЕИ АДАУИ
Хәлатәа ҳәа дыҟан. Ахәа дылатәан иахьа хәлаанӡа, днаҵысны акы иуамызт, ашә аҟынӡа днеиуамызт. Иашьцәа уаа бзиақәан, уаа хандеицәан, анс
рҳәеит, арс рҳәеит, аха ани ана ахәа дылартәаны иныҟәгара ргәы ҧнаҵәеит.
Уаҳа хәарҭа анимоу, ашыла ҧыҭк имакәан. Иҭарҧсеит, ашәаӡак ирҭан,
«Абри мыҩаныфас ига, уаҳҧырҵны ухахьынахоу уца, – ҳәа иарҳәеит. Дышнеиуаз аӡы дныҩҽҧынгылеит, аӡиас ду. Нырцәгьы убри аамҭазы адауы
дааҽҧынгылт.
– Хәлатәа! Уааины аӡы сырга акәымзар, цәгьала уҟасҵоит! – иҳәан
ҿааиҭит адауы нырцәынтәи.
– Адауы! Уааины уара сырга акәымзар, уара уҟасҵоит цәгьала иҳәеит,
– Хәлатәа.

– Уааины сырга ҳәа уасымҳәеи уара! Акәымзар, абас уҟасҵоит! –
иҳәан адауы хаҳәык аашьҭихын, ирҟәыҷын ашылеиҧш ирхәаш-хәашаны
икаиҧсеит.
– Уара уааины сырга акәымзар, абас уҟасҵоит, – иҳәан Хәлашәа имакәан
инапы нҭишьын, ирҟәыҷны инкаиҧсеит.
– Адауы! Уааины уара сырга акәымзар, уара уҟасҵоит цәгьала иҳәеит,
– Хәлатәа.
Уааины сырга ҳәа уасымҳәеи уара! Ак әымзар, абас уҟасҵоит, –
иҳәан Хәлатәа имак әан инапы нҭишьын, ирҟәыҷны инкаиҧсеит.
– Уааины сырга ҳәа уасымҳәеи, ак әымзар, абас уҟасҵап, – иҳәан,
адауы ахаҳә аашьҭихын, иааимларҕәҕәаны аҵәҵәаҳәа аӡы ҩалихит.
Хәлатәагьы имак әан ашәаӡа ааҭихын, иааимирҕәҕәан, аҵәҵәаҳәа
аӡы ҩалихит. (Хаҳәушәа иирбоит, умбои?).
– Ҟоҳ ари уамак иак әзаап, – иҳәан, адауы аӡы иҽыҩҭаижьын, даан,
Хәлатәа ибҕа днықәиртәан, диманы ддәықәлеит.
– Уара, иабахәа, укаамеҭыз џьысшьон, уласызаап асҟак узырласызеи? – ҳәа ус иҳәазаап адауы аӡы агәҭаны днеиуаны.
– Ажәҩан скыуп ак әымзар, иаусышьҭыр, убҕа сырхәап, – иҳәеит
Хәлатәа!
– Иаушьҭишь даба! – иҳәан адауы, Хәлатәа имак әан аӡаӡ
изҭазаарын, иааҭихын, ишилшоз аҟаҵәыҳәа адауы ихәда дахьықәтәаз
иалеиҵеит.
– Аа, икы, икы, икы! Ажәҩан кы! – ҳәа адауы даныҳәҳәа, Хәлатәа
аӡаӡ аалихит арахь...
Ари адауы дыригеит аӡ нырцәҟа.
– Уаала, шәарыцара ҳцап, – иҳәеит адауы.
Ани дыҕәҕәамзи адауажә. Ари Хәлатәагьы дыҕәҕәоу џьишьоит.
Шәарыцара ицан, џьара дганы Хәлатәа диртәеит. Иара абна дылалан,
ашәарах ҧхеиҵан, аҳәақәа, амшәқәа уҳәа шеибак әу зегьы аддыҳәа
еибарыҩны идәықәлеит. Анҭ аауашәа аниба, Хәлатәа дшәан, сырфоит иҳәан, аҵла дықәлеит. Аҵла дшықәтәаз ак әымк әа, аҵыс ааины
иқәтәазаарын до, инапы неиҟьан, аҵыс икын, аҵәы иахаркьакьаны
ишикыз, адауы дааит. Ари ани адауы иҧхаиҵаз ашәарах, агыгшәыг
икуа дыҟазма, зегьы ивеибаҳәа ицеит.
– Иҟауҵазеи, иукызеи? – иҳәан адауы данизҵаа, «Ашьапы зҵаз роума, сара иҧыруаз скит!» – иҳәеит Хәлатәа.

– Са саагылоит ара, уара уца, ашәарах ҧхаҵа! – иҳәан адауы, ари
дцан длашьҭала–аашьҭалан, иҧыхьашәақәоз акык, ҩбак ҧхеиҵан, адауы ииркын, ирыманы адауы иҩны инеит. Ак әац ржәит, егьит.
– Уцаны аҩы ааган! – иҳәан адауы, Хәлатәа аирыӡ иҭаны
аҳаҧшьаҭрахь ддәықәиҵан, Хәлатәа аҳаҧшьаҟны днеит, аҩы стоит ҳәа
даналага, дыхбыкьын аҳаҧшьа дҭаҳаит наҟ. Хәлатәа аҳаҧшьа дҭаҳан,
дыӡсо аҩы дхыуп. Ари данимбаӡа, адауы днеит.
– Иҟауҵозеи уара, ара узҭоузеи? – ҳәа диазҵааит дыӡсо аҩы дышхыз аниба.
– Аҳаҧшьа аҩы заҟа узҭоу ззарц сҭалеит, – иҳәеит Хәлатәа
Дыҭихын, аҩны дааиган, акрырфеит, егьит. Еиҳа зфаз рҳәан, «Са
исфеит еиҳаны», – иҳәеит адауы.
– Уара иеиҳаны иуфазар, ҳанышьҭало абаҩқәа еиҳаны изаҳәҿыҟьҟьо
даабап, – иҳәеит Хәлатәа.
730. ҴӘАҴӘМАЏЬ ИЛАКӘ
Ахшара дызмамыз аӡә дыҟан, Ҵәаҵәмаџь ихьӡын. Ҽнак Ҵәаҵәмаџь
адауы диҭааит. (Дишьырц акәхап дзиҭааз). Адауы дааит ҳәа аниаҳа,
Ҵәыҵәмаџь дшәан алыҕәра дықәлеит. Адауы днеин днаиҵагылт.
– О, уара Ҵәыҵәмаџь уоума уа иқәтәоу? Узлақәлазеи? – иҳәан адау
дизҵааит.
– Ачанахқәа еихаргыла, еихаргыланы срықәланы схалеит, – иҳәеит
Ҵәаҵәмаџь.
Адауы ачанахқәа еихаргыланы сықәлоит ҳәа далаган, иҧыххаа икаижьын, даманы ҵаҟа ахәараҳәа икаҳаит.
Ари ашьҭахьгьы адауы Ҵәаҵәмаџь диҟәамҵит. Еиҭа ҭаха иимҭеит,
алыҕәра узлақәлаз соуҳәароуп ҳәа дыхҭеикит.
– Аирыӡқәа, аҧҳалқәа еихаргыла, еиҵаргыланы срылақәлеит, –
иҳәеит Ҵәыҵәмаџь.
Адауы даалаган аирыӡқәа аҧҳалқәа еихаргыла, еиҵаргыланы
срылақәлоит ҳәа далаган, аха иамуит, деиҭакаҳаит. Аирыӡқәеи
аҧҳалқәеи еилаҧыххаа икаижьт.
Ани адауы Ҵәыҵәмаџь аҧсуа ччиа ҳәа диҧхьаӡеит. Аха иабаҟоу
ари алыҕәра дшықәлаз изеилымкааит. Еиҭах диҟәамҵит, узлақәлаз
сауҳәароуп ҳәа дыхҭаикит.

– Сызлақәлаз аиашаҵәҟьа уҭахызар абас ауп: аиха ҵәы амца
илақәҵаны иршны, убри иҟаҧшьӡа ианшы слеи слахатәан сахаҵәиуа
сықәлеит, – иҳәеит Ҵәаҵәмаџь.
Адауы дылкылсын амца агәақь ҳәа еиқәҵаны, аихаҵәы ду лақәҵаны
иҟаҧшьӡа иршит. Нас иҽааилихын уи аиха ҵәы ршы сахаҵәины
сықәлоит ҳәа дшаҿыз уа уи аихаҵәы длахаблы дцеит.
Ари ҟалеит ҳабиҧара, ҧшьбиҧара раҧхьа. Ҵәыҵәмаџь абас адауы диигеит. Ҵәаҵәмаџь адауы данишь ашьҭахь дылбааит. Усҟан ауаа маҷын
Ҵәыҵәмаџь агәылацәа имамызт иааигәаз. Ҽнак иара х-ҩык ауаа иҭааит.
Иҭааз руаӡә Хәыцхәымжә ихьӡын, егьи Хыкәҭаҕь ихьӡын, ахҧатәигьы
Ҭәыцшьахәар ихьӡын. Арҭ Ҵәыҵәмаџь џьара акы ихәарц рҭахыз имаз
имырхырц рҭахызу седроу. Ари иара иҿы ишыҟаз ҽнак мҿык ааҳган, уск
аауп рҳәан абна инылалеит. Ишнеиуаз Ҭәыцшьахәар иҭәыцшьахәарқәа
хиҵәеит. Хәыцхәымжәгьы акыр шифоз хәыцк ааихәлашәан дыҧсит.
Ҳаит, исыхьзеи, арҭ сашьцәа шҧанҵәеи иҳәан сҵәуоит иҳәан Хыкәтаҕь
ихы даасын ихы ҧҽны илкаижьит. Иаанӡа шәымнеиааит, саргьы дара
абыржәы анышә иаҭаны саауеит.

731. АҦСУА ШӘАРЫЦАҨ АДАУЦӘА ДШЫРИААИЗ
Ажәытә дынхон ҧсуа шәарыцаҩ бзиак. Ари ашәарыцаҩ шьыжьымҭанк иҽааибиҭан шәарыцара дышцац еиҧш дцеит. Ари дшәарыцо
абна дшылаз адауцәа дырбеит. Данырба, иааицәажәан ашәарыцаҩ
дыркит. Дрыманы маҵуҩыс рыҩныҟа дыргеит. Ари аҧсуа шәарыцаҩ
иҟаиҵагәышьоз, адауцәа данрымпыҵашәа, ирҳәоз ҟаиҵагәышьон.
Адауцәа ашьыжь игылан шәарыцара ицон. Ари аҧсуа дгылан
мцак еиқәиҵон, мҿык ааигон, абри акәын ус дус имаз. Уаҳа ҟаҵатәы
ҳәа акгьы идырҵомызт имч маҷуп егь илшом ҳәа. Арии ашәарыцаҩ
игәы иҩнаҧҵәеит адауцәа рыҩнаҟны. Ус дыбналар ашәиҭышәи
днарышьҭуамызт, дыркуан, дырмҧшаауази. Уи идыруан иаргьы. Арии
хәмҽханк адауцәа шәарыцарахьынтәи рыҩны иааит. Иаиазар, рмаҵуҩы
илахь еиқәышьшьы дтәоуп.
– Иухьзеи уара аччиа? – рҳәан еибарччеит адауцәа.
– Исыхьзеи шәымбои сыҧхыӡқәа бааҧсуп ҳаазқәылаз, акы
сышәцәагоит, – иҳәеит.

– Изакәызеи уара аччиа узго, умшәан акгьы уагом, – рҳәеит
адауцәа.
– Сзыцәшәагәышьои, сара сагаргьы егьаурым, аха сыҧхыӡқәа
злаҟоу ала, шәаргьы шәсышьҭаргалар ҳәа сшәоит акәымзар, – иҳәеит
аҧсуагьы.
Адауцәа ари ииҳәаз иааиҵанарҕәҕәеит, аха иҟарҵоит. Шьыжьык
адауцәа шәарыцара ицеит. Дара шәарыцара ишцазҵәҟьа еиҧш ари
аҧсуагьы дҩагылан иҟаҵан имаз ишәаҩақәа наишьаиҵан дҩықәҵны дцеит. Адауцәа рыҩны ааигәара ианааи, арҭ ашьҭақәа рбеит, иргәамҧхеит.
Рыҩны ианааҩнала, дабаҟоу рмаҵуҩы, дыҟаӡам. Адауцәа иџьаршьеит.
Нас инеидтәалан ус рхәыцт ҳақәҵроуп ҳаргьы, мамзар арии аччиа дызгаз аар ҳаргьы ҳақәнагоит рҳәеит. Абас рыӡбан иқәҵын, рхы ахьынхаз
ицеит, иахьцаз седроу.
Абас аҧсуа шәарыцаҩ хшыҩла дыриааины адауцәа дрыцәцеит. Абри
ашьҭахь ауп рҳәеит адауцәа рцарҭа ҳәа уаҩы изымдырӡо ианықәӡааз.

732. АҦСУЕИ АДАУИ
Аҧсуак дыҟан. Амни аҧсуа имҩаныфа: ашә, ашыла уҳәа иарҭмаҟ
иҭаҵаны иаашьҭихын, ныҟәара ддәықәлеит. Дышнеиуаз адау диҧылеит
диҧылеит. Ари адау даниҧыла, ицәымыҕхеит, аха диҧырҵып ҳәа уҟоу,
адау адау иоуп.
– Узусҭада? – иҳәеит адау.
– Саҧсуоуп? – иҳәеит аҧсуа.
– Уабацо арахь?
– Сабацо умбо ахшыҩ аагара сцоит.
– Ахшыҩ абаҟоу, иабаауго?
– Дгьыли жәҩани ахьеивҵоу иҟоуп ахшыҩ заҟа уҭахыу, убра сцаны
иаазгот, – иҳәеит.
– Ыы, дгьыли жәҩани ахьеивҵоу уара узнеиуама?
– Сышҧазымнеиуеи, уахь сцалоит, саалоит, уажәадагьы акырынтә
сцахьеит, аха уара узусҭада? – иҳәеит аҧсуа.
– Сара адау соуп.
– Нас уабацо арахь
– Ныҟәара сцоит.

– Уныҟәоит, аха уахныҟәо иааугозеи, узышьҭоузеи?
– Абри уара уеиҧш иҟоу ауаа ҿаҳәаны иаазгоит.
– Ус акәзар, ас ҳаацнеилап ҳаицны.
– Азамана! – иҳәеит адау.
Адаугьы аҧсуагьы еицны ишнеиуаз акәымкәа ӡ–дук инахықәныгылт.
Ари аӡы ани адау дыруеит, аха ани аҧсуа дзырӡом.
– Аҧсуа, уара аӡы уҭал! – иҳәеит адау.
– Моумоу, сара аӡы сҭалаӡом, – иҳәеит аҧсуа.
– Узҭамлои?
– Сызҭамло умбо, абри аӡы сынҭалар, адауқәа зегьы раҵкыс сеиҳаны
сдаухоит, сдаухар сҭахым, сшаҧсуоу сыҟазар еиҕьасшьоит.
– Ҟоҳ, ус акәзар, са урызгоит, – иҳәеит адау.
Длеин аҧсуа адау длаиқәтәан, адау аӡы дылҭалт.
Диқәтәан дышнеиуаз, «ҟоҳ, уара аҧсуа, акгьы уҟаӡамзаап уласӡопе?»
– иҳәеит адау.
– Акгьы сыҟам, избан акәзар ажәҩан амаа скыуп, уи аусышьҭыр,
сышьҭухуеит ҳәа уҟоу? – иҳәеит аҧсуа.
– Нас уеизгьы хәыҷык илоужьи, узеиҧшроу, ушыхьанҭоу збап,
– иҳәеит адау.
Ани аҧсуа иеимааӡахыга иӡаӡ иџьаба иҭамзи, иҩҭихын, ани адау
иҟәаҟәа иҩалеиҵан, адау дарыҳәҳәеит. «Аа, иахыукыз икы, иахыукыз икы!» – иҳәан дыббоит. Ани аҧсуагьы иӡаӡ ахалеиҵаз иаалихит.
Ус аӡы инырын иаагылт. Иахылагылаз, ани адау хаҳәык лышьҭихын,
иааимгәаирҕәҕәан хәаша-хәаша илкааиҧсеит.
– Аҧсуа, уара абас ахахә ааиларҕәҕәаны хәаша–хәаша иузкаҧсару,
ас аҟаҵара улшару? – иҳәеит адау.
– Избасылымшо? – иҳәеит аҧсуа. Ҳлеилап ас иҳәан ишнеиуаз акәымкәа, адау имырбакәа аҧсуа ишыла цәыриган, инапы азна
ааҟаиҵан, хаҳәык ҩышьҭихызшәа ааҟаиҵан, еимаирҕәҕәазшәа
ааҟаиҵан, «иубоо?» иҳәан хәаш–хәаша илаиҧсеит.
– Аа, уи ҟауҵеит! – иҳәеит адау.
– Адырҩагь еицны
ишнеихуаз, адау днышьҭасын, хаҳәык
аашьҭихын, иааирыҕәҕәан, аӡы алихит.
– Ас улшо? – иҳәан аҧсуа диазҵааит.
– Ишҧасылымшо, исылымшакәа, ус ҳнеилап, – иҳәеит аҧсуа.
– Ишнеиуаз адау имырбакәа аҧсуа иашәаӡа аацәыриган, хаҳәык
ҩышьҭихызшәа ааҟаиҵан, иааилаирыҕәҕәан аӡы ҩалихит. «Иубо, нас

уажәшьҭа, ахаҳә уара иуеицәамкәа аӡы шаласхыз?» – иҳәан аҧсуа, «Аа,
избеит, уигьы ҟауҵеит, молодец!» – иҳәеит адау.
– Уажәшьҭа ак ҳагыуп – иҳәеит. (Ани адау иоуп изҳәо).
– Изакәызеи иҳагыу?
– Ҳаиқәҧап!
– Ҟоҳ, аиқәҧарахь ҳаиасаанӡа даҽакы ҳагыуп, убри ҟаҳамҵакәа
ҳзеиқәҧом, – иҳәеит аҧсуа.
– Изакәузеи уи?
– Изакәу убри ауп, уажәы уареи сареи ҳабыжьқәа заҟароу
злаилаҳкаара, уара абни инахьхьи ахәы аҟны уцаны акәу–кәу ҳәа
ҿыҭы, сара арантәи ҿысҭуеит, нас убас ала еилаҳкаап уара уакәу сара
сакәу еиҳа зыбжьы дуу, – иҳәеит аҧсуа.
– Ибзиоуп, – иҳәан адау ахә дахьыҩаҿалаз дҩалҟьан дҧыхаа дцеит.
Аҧсуа адау диҧыригарц иҭахымзи, уи ала дааилгеит.

733. АҬАҲМАДЕИ АДАУИ
Лагажәык дыҟан. Уаҩ димаӡамызт, рыцҳа. Дзаҵәын. Ҽнак џьара
усурҭак, хныҟәгарҭак сауазар ҳәа мҩакы дықәланы дышцоз, ӡ–дук
аҟны днанагеит. Уи дызмыруа, сышҧарр ҳәа днаҧшы–ааҧшуа дышгылаз, абна ҕәҕәаны иаман аӡы ахықәан. Адауы абна даалҵит.
– О, уара, аҧсуа, уабақәнагалеи арахь, уабацо? – иҳәеит адауы ари
алыгажә даниба.
– Сабацо умбои, абри аӡы нырцәҟа сырыр сҭахыуп, – иҳәеит аҧсуа
ҭаҳмада.
– Нас узгылоузеи, узынаҧшы–ааҧшуазеи, узмыруеи? – иҳәеит адауы.
– Сҭалар аӡы ҭасырбоит, убри азы сҭалом, – иҳәеит аҧсуа.
– Ус акәзар, уааи ара, сызқәа уқәтәа. – иҳәан адауы ихәда
дықәиртәеит.
– Уыу, уыу, аҧсуа чычиа! Шаҟа уласузеи? – иҳәеит адауы.
– Ааи, аллаҳ, сласы акәым, ажәҩан амаа скыуп мамзар, абра
уӡаасырҟәрылон, – иҳәеит аҧсуа.
– Да иааушьҭи маҷк, – иҳәеит адауы.
– Ари аҧсуа рыцҳа аӡаӡ иџьыба иҭазаарын. Иааҭигон, адау ихәда
аҟаҵәыҳәа иналаиршьшьит.

– Ыы, аллаҳ, аллаҳ! Икы уара, икы, ажәҩан кы, ажәҩан, – иҳәеит адауы.
Аҧсуа иӡаӡ аалихын, иџьыба инҭеиҵеит. Ус нырцәҟа инырит.
– Уашьҭа да, уареи сареи ҳхаҵара, еиҳа иҕәҕәоу деилаҳкаароуп,
– иҳәеит адауы.
Адауы длышьҭасын, хаҳәык аашьҭихын, иааилаирҕәҕәан, аҵәҵәаҳәа
аӡы алхны инкеиҭәеит.
– Ари алыгажә рыцҳа анс изыҟаҵо дыҟазма. Џьара амла дакыр,
ҳәа мҩаныфас шә–сак иџьыба иҭазаарын, иашә-са ааҭиган, ахаҳә
зшәышьҭихы ҟаҵаны, иааирҕәҕәан, аҵәҵәаҳәа аӡы аалихын, ирҟәыҷны
илкаиҧсеит. Адаугьы изгәамҭаӡеит ашә шакәыз, ари иикыз хаҳәыз џьишьеит.
– Аа, маладец, маладец! Ҕәҕәак уакәзаап уара, – иҳәеит адауы.
Арҭ афырҳәа еицны рҿынархеит. Ишнеиуаз акәымкәа ари адауы
бажәк аашьҭихын, иааирҟәыҷын, хәаш–хәаша иныҟаҵаны инкаиҧсеит.
Аҧсуа ччиа ча ҩыҭк мҩаныфас иџьыба иҭазаарын, иааҭихын, ирхәаш–
хәашаны инкаиҧсеит.
– Оо, маладец, маладец! – Уара ҕәҕәак уакәзаап, – иҳәеит еиҭах
адауы. Иҧибашәоит, умбои! – Ҳаиҩызцәоуп уажәышьҭа, иахьарнахыс ҳаицныҟәалап, – иҳәан адауы ари аҧсуа лыгажәгьы иаргьы еманы
рҿылархеит.
– Иҟоу удыруама? – иҳәеит адауы ҧыҭк ианынаскьа.
– Аа! – иҳәеит алыгажә.
– Сара абнахь сцоит, сшәарыцоит. Уара санааиуазы амгьал ӡны
исныриа, – иҳәан аплакь наган амца илақәижьит. Ари адауш иҧлакь
маҷ–саҷк акәхарымызт. Иара абнахь дцеит. Аҧлакь амца иахьықәиҵаз
ианшы, алыгажә рыцҳа аҧлакь амца иақәсхуеит ҳәа даннеи, иааҳәын
инаиқәҳан даҵахеит. Ани дзаҵыҵуа дыҟазма!
Адауы абнахь дахьцаз акы ишьын, иеидара акәац, иманы дааит,
имгьал ӡуп шьҭа ҳәа дгәыҕуеит. Дыҧшын, амгьал абаҟоу, алыгажә
рыцҳа аҧлакь даҵажьуп.
– Иҟоузеи, иухьзеи, уара? – иҳәеит адауы.
– Аа, бааҧсы, исыхьзеи ҳәа аума, ахьҭа сылалеит ҳәа сыҟауп, сыбҕа
акы алакьакьан, абри ршны иадысҵар иазеиҕьуп сҳәан, иадысҵеит, –
иҳәеит. (Усҟан дцәыббылны дыҟоуп, аха ани адауы иҿы иҳәом аҧлакь
дшаҵахаз, умбои!).
– Уашьҭа иузхап, – иҳәан, иааиқәихын, ҿыц ииаган амца илақәижьын,
иҿыцны иршын, амгьал иӡит. – уареи сареи реиҳа иҕәҕәоу уажәы
акрыфараҿы иаабароуп, – иҳәеит адауы.

– Ааи, дад, сара аҩны аҩныҟа стәаны акрысзыфаӡом, абрахь марда
хықәк аҟны стәазар ауп гьамала акранысфо, – иҳәеит аҭаҳмада.
– Ибзиоуп нас, уаала, – иҳәан, адауы игәабалаа ду азна акәаци
амгьали иманы марда хықәк аҟны илеин, илатәан акрыфара иалагеит.
Адау иаҟара алыгажә иабаифоз? Акәац маха дуқәа акакала
иааиқәхнт, даацҳа, аацҳаны, ифазшәа ааҟаҵаны, нас ирббаӡа иршәны
амардахь икаижьуа далагеит. (Абаҩқәа ракәушәа ҟаиҵон). Ани адауш
иакәзар ажәжәа–жәжәаҳәа даханы акәац фара даҿуп. Аха иалаухи, ара
акрыфараҿгьы аҧсуа ччиа «диааит».
Ари ариаҟара акәац анифа, егьи, адауы иҧсишьарц дахьнықәиаз
машәыр ихьт. Алыгажә даршәын, алыҕәра дықәнажьит. Адауы
дааҿыхан, «иҟоуҵои, уара, уа?» – иҳәеит.
– Иҟасҵозеи акәым, абри ахәыблы лалбааганы ухәлымшәы иҭасҵоит
– иҳәеит аҭаҳмада.
– Ҟаҳ, абааҧсы, ари нахыс уаҳа ҟасҵаӡом, арахь улбаа, арахь, –
иҳәеит.
Аха алыгажә ихала ана дзылбаауа дыҟазма, адауы инапы наргӡаны,
алыгажә имахцә данкны длалбааигеит.
– Уажәышьҭа уаала шәарыцара. Уара амҩа ҭшәараҟны угылаз,
сара абна сҩылаланы иаазбо зегьы илцаны иаасцоит, абра инкылала,
иумышьҭын, – иҳәеит адауы.
Ани алыгажә рыцҳа ани адауажә иааицо ашәарах хырзаманқәа
изынкло дыҟоума. Ара ҵла дук гылоуп. Аҟәқ ҳәа деихан, аҵла ахыцәқәа
дықәлеит. Алыгажә аҵла ахыцәқәа дықәтәоуп. Ари адау иибаз зегьы
абна илцаны дааиуеит. Ари агәгәаҳәа зегьы иҵыҩрны ицоит, акры
изынкыло дыҟоума, дшәаҟьаны аҵла амахә ҳаракы дықәтәоуп.
– Аа, уанаџьалбеит, иҟауҵо закәызеи, арҭ зныумкылозеи? – иҳәеит
адауы дқарамҽо данааи.
– Аа, уанаџьалбеит, арҭ акакала искуеит ҳәа саҿума, абри аҵла
ыҵхны ирылажьны, зныкҟьарала инсырҵәоит ҳәа, – акәын сызҿыз,
аха исыцәцеит ишубо, – иҳәеит аҧсуа ччиа.
– Улбаа, улбаа арахь, – иҳәан адауы, даалбааиган, уи нахысгьы уахь
диман дгәаран.
Ари ахәҷы дҳамоуп, ахәҷы илсырҵан, абра илҳәон. «Агәла амагнитафон ианылҵон, абра зегьы адеизаланы иазыӡырҩуан, аҟырҟырҳәа
иччон.

734. АҦСУЕИ АДАУИ
Аҧсыуак даара оҩ шәеҩны дыҟан. Аха ессы-оха дахтәоу ус
иҳәуан:
– Еҳауои оха Еҕьаи Бзыҧи ахеилалуа иҟазаалагь закәытә рахәузишь
шьеижьымҭан иааицарыз.
Ус ехьа акәым, ус уажә акәым, ус есымша иҳәуан. Адәахьы
[.....]дандәылҵуа иҧҳәыс дицымкәа ашә дызхыҵуамызт. Знык ус
луит иҧҳәыс: длалаган ашә аҧхьа ихылшьит ахьаҭры ашыла, амгьал,
ашәаӡак ҭаҵаны. Ахьаҭры амҵан ихылшьит ишәақьи иҟанҭыруази. Ауха
ашьҭалара аамҭа анааи, баалашь бара ҳандәылҵын иҳәит иҧҳәыс лзы.
Адәаны дахьгылаз адырҩагь ус иҳәеит:
– Ее, еҳауои, оха Агыртәытә амҩа зкызаалагь иоуӡарызишь.
– Ҳаи, аҳәа, ус уҟам, – лҳәан иҧҳәыс аҩны длыҩналаны ашә
ҩалыркит.
– Нын, аҳәақәа аауоит бҳәама? – иҳәан ашә ахәеиҩҳа дласын, аха
даузлеихуаз.
– Аҳәақәа аауот, бара, слашьҭы, – иҳәан, аха лара Агыртәыла амҩа
укып уцар лҳәан ашә алмыртит. Акыр длыҳәан, аха длалмышьҭуашәа
аниба, днапыршьышьуа даақәлан ашә амҵаны ахьаҭри ашәақьи уа
ибит. Авырҳа иаашьҭихын ддәықәылт. Даара хара дцеит.
Амла данакы, ихьаҭры дылҭаҧшын анцәа ииҭаз ала хәҷык ифит.
Иҧсышьаны, агьины дыснеиуаз ӡ–дук дныҽҧынгылт. Рышьас ара
иҟасҵарызи ҳа дысхәыцуаз даныҧшы, доук нырцә аҟәарала даваны
длеиуан, илабы уи ашә ҟата акәын, иҵарсуа [икын]. Аҧсуа даниба, даагыланы ус иҳәит:
– Аччиа, арахь уабаанага? Уааины аӡы сырга мамзар, абри ахаҳә
аиҧш аӡы улсхып.
– Уара уааины сырга, мамзар саргьы абри ахаҳә аиҧш усфап – иҳәан
аҧсуа имгьал абжа длацҳаны ифит.
– Ҳаи, ари омак иоупеи, – иҳәан, адоуы дааины, аҧсуа аӡы дыригеит.
Нырцә ианыр, адоу ус иҳәит:
– Уара аранӡа умшәакәа ныҟәара узлаази, уагьыззаази?
Аҧсуа дарак дааиқәымхакәа ус иҳәит:
– Сыҧҳәыс аҽа ажьы лгәахы ҧнаҵәан, исымбац шәарахк ажьы
ааугаанӡа арахь умаан лҳәан, сдәықәуп исубуа.
– Уигьы уашьҭан ҳашьҭалан, аха ожәы хәҷык хфан. Улалаганы,
аҽақәа арахь икылца, сара искып, – иҳәит адоуы.

Аҧсуа дцан, аха акыр (ауибахуаз) ауааицахуаз. Дшәаны дааит.
– Арҭ аҽақәа ҧсылаӡамеи, – иҳәан, даҕьуа, дыҧсуа дылкылст.
– Сара иаасцуоит, уара икла, – иҳәан адоу даазазаны ддәықәылт.
Аҕьеҩ ҳа даныҟаа, ашәра ааилазазан, аҩақәагьы агәыр ҳа иандәықәла,
аҧсуа даашәан ҵлак агәаҩара дылҭалт. Дахьынҭалаз ҷынҷак уа илҭа-гәаны
икит. Адоу иҩыза ихабар анимбаӡа, аҽқәа даарышьҭалан, ҩбаҟа икит.
Адоу даауашәа аниба, аҧсуа ҵлак дықәлит. Адоу данааи, ани аҵла
длылбааит аҷынҷа кны.
– Уабаҟаз уара, аҧсуа? – аниҳәа адоуы, аҧсуа ус иҳәит:
– Ҳаи, сахьыҟаз, агьиз акәмызт, ара уара макьана уааиуеит ҳа
сыҟаӡамкәа абри аҵыс хәҷы збан, искында сгәахәын, сашьҭалан,
аарлаҳа искит, дааргьы аџьа збит, аха…
– Ибзиоуп, – иҳәан адоуы, длагьагьан, аҽақәа акы ацәа ахихит.
Ирыманы адоу иҭыҧан ицеит.
Акәац лҭарҵан иржәит, ача лыҽҳәарҵан ирӡит.
– Уцаны аҩы аагы, – [иҳәит адоу]. Аҩ аагара аҧсуа иқәхит.
Аҩцара днеин, аха аҳаҧшьа ахҩы изахымхит.
Лассы данимба, адоут даннеи, аҧсуа аҳаҧшьа жыгак аварҧуа даҿуп.
«Иауазеи?» – аниҳәа адоуы, аҧсуа ус иҳәит:
– Ҳхы! Ари исеибгоу иаагароуп, акәымзар, ари аирыӡ азна
ҳазхома?
– Уи акәзар, ибзиоуп, – иҳәан адоуы, ера аҳаҧшь аҵхра далагеит,
аҧсуа ача ҽҳәык ҳа ддәықәиҵит. Аҧсуа днеин ача данааха, длаҵаҳаит.
Адоуы данааи, иҟоуҵози аниҳәа, сҟәаҟәа сҟәиоит, ара аҵыс санашьҭаз
хәҷык сыбҕа еивысшәа иҟалан азы иҳәит аҧсуа.
– Шьҭа угыл амарџьа! – иҳәан адоуы, ача ера иааҽҳәихт, аҧсуа
деиҵакы, еиҵакуа дааҩгылт.
Ача ааҧырҟҟан, акәац ааҭырхын, илатәан акрыфара иалагеит, аха
ирфуа еиҟараны ирфар акәын.
Аҧсуа длалаган изымфуаз, изымжәуаз ихьаҭры иҭеиҵуа далагеит.
Адоуы иаҧхьа акрыфаны далгеит. Уик адоуы уамашәа ибит. Кранырфа,
рҿынархан аҧсуа иҩныҟа идәықәылт усынхуа збаит ҳа [иҳәеит адоу].
Аҩны иазааигәуа ианалага, аҧсуа ус иҳәит:
– Ожә сара аҧаса сцап, амла ҳакны ҳаҟоуп, фатәыкгьы сыҧшәма
иааҟалҵан.
– Азамана, иҳәит адоуы.
Аҧсуа авырҳа длеин иҧҳәыс ус леиҳәит:

– Сара сцеи ожәи рыбжьара доук сиқәшәан сицуп, аха дыжьуа мацара сааот акәымзар, сифуоит. Ожә сара арахь дсыҵааоит, аха данааилагь, бара бымшәакәаны ус ҳәы: «Унын! Схаҵа, сымам ааигәа доу-жьы
сымфацызт, идырны акәзаап дызаауга» Нас ора дыҩны дцуот, ҳаргьы
ҳанишьҭалашәа ҟаҳҵап.
– Бзиоуп, – лҳәит.
Адоуы ааигәа дсааиз [еиҧш] аҧшәма ҧҳәыс ус лҳәит:
– Унан, схаҵа сызкәыхшоу, уара уцеи ожәи рыбжьара доу–жьык
сымфацт, идырны акәзаап дсаауга, – лҳәан адоуы дагьынаихәаҧшт.
Адоуы «а–ҳ–ҳ!» – иҳәан аҕьеҩҳәа аҭӡамц дласын дындәықәылт.
– А–а, дцеит, – рҳәан, инишьҭалашәа ныҟарҵан, адоу рыцҳа есс, узцуазаргьы уцалаҳа дцеит. Уаҳа аҧсыуак дахьибуа џьеи дкылсрын.
Аҧсуа иҧҳәысгьы, иаргьы аҧас аҵкыс еиҕьны инхуа иалагеит, Ера
шәарацара дыцуан, иҧҳәыс ахәажәқәа ҟалҵуан, ирықәшәуа чара рзыруан, чеиџьыкеи азы ибзианы иҟан.

735. АҦСУЕИ АДАУИ
Аҧсыуак зны ныҟәара дцеит. Хаҵа гәы иман иара, аха имч маҷын.
Дызнеиуаз ӡ–дук дынхықәгылт. Убри аамҭазы нырцә даук
даақәгылт. Адауы ус иҳәыт:
– Ҧшәу! Ҧсыуа фҩык гуоит!
Аҧсуагьы [ус иҳәыт]:
– Ффыу, дауы гьаргьашьк ифҩы гуоит.
Адауы дзыҧшуаз, аҧсуа аҧан дахықәгылаз дибоит. Илахь инапы
надкыланы ус иҳәит адауы:
– Уабаҟаз уара аҧсуа ччиа?
– Уара гьаргьалашь уабаҟаз? – иҳәит аҧсуа.
– Сара сныҟәот, суаҩуп, аха уара узышьҭоуз? – иҳәыт адауы.
Саргьы сныҟәот, суаҩуп, – иҳәыт аҧсуа.
– А, анасыҧда, уара снапы ҟоуа сызнеиуа уаасымпыҵашәар, абас
усарҩак, – иҳәан адауы ахаҳә дук аашьҭыхны аӡы аҵәҵәаҳа илалихт.
Аҧсуа мҩаныфс иман ашәаӡак, ишәыра иааҭихын, ус иҳәыт.
– Сара сгәааны сзыҟоу уара уаасҧыхьашәар, абас усыфаот, – ҳа
иашәаӡа анааирыҕәҕәа, ахыз лалҵит.

Адауы уамашәа ибыт хаҳәыз џьышьа.
Нас аҧсуа ус иҳәыт:
– Уааины аӡы сырга уҕәҕәазар.
– Уара анасыҧда аӡы узбасзырмгуа, – иҳәан дааҭалан аҧсуа иҟәаҟә
дықәыртәаны иҿааихт.
Адауы аӡы агәҭаны днеиуан еиҧш, аҧсуа иӡаӡ иџьаба иааҭыхны адауы иҟәаҟә иалиҵт. Адауы дыббын, аҧсуа днаганы аҟәры днықәиргылт.
– Сара сыргара мариам ҳа иуасҳәар ихауҵомызт, иубама?
Адауы аидара иҟәаҟә иалсыз џьышьа умашәа ибыт, иманы
идәықәылт ныҟәара.
Адауы ахрақәа дырхырҩрны дахцуаз, аҧсуа икалҭ дахьынҳалан.
Шьарда иныҟәеит. Адауы инхарҭахь инеиуа ианалага, ус иҳәыт:
– Уара шьыбжьон иаҳфаша азы шәарахқәак ҳшьыроуп, – ҳа.
Иара данаагыла, аҧсуа иаҧхьа дгылашәа аниба, уамашәа ибыт, аха
аашьас иҟаиҵаз изымдырт.
– Ибзиоуп, сара абра ҭшәарак саҧыратәот, уара уцаны шәарахс иубуа изцаны идәықәҵ, ара иаасывалаз ак цап ҳа умшәан, – иҳәыт аҧсуа.
Адауы дцан шәарахс иҟаз зегьы иҧхаҵаны аҧсуа дыхтәаз ивицалт.
Аҧсуа рыцҳа дшәан ҵла гәаҩак дҭалт. Дахҭатәаз ҳәынҵәарҟаҧшьк ааин
атаз ҳа дласын, икыт.
Адауы умашәа ибон ашәарахқәа рцашьа. Адауы аҧсуа дахыҟаз данааи, иҟауҵази ҳа диазҵаат.
– Иҟасҵази шәарах иаусхны ак зымбыт, ҳәынҵәыраҟаҧшьык збан
искыт.
– Анасыҧда, уара иуаиҧшыз акы умки, – иҳәыт адауы.
– Аҳы, уи сара исеиҧшзааит, аха уара иукозар ухаҵа бзиаҵәҟьоуп, –
иҳәан аҧсуа иҳәынҵәраҟаҧшь ноуишьҭт. Адауы дыҩны длашьҭалт, аха
аҳәынҵәрыҟаҧшь ажәҩа ианақәиҭха, иауизкыхуаз. Аҟәада иҿыҵашә
даакылст адауы аҧсуа дахтәаз.
– Иубама акышьа зыцәгьаз? – иҳәыт аҧсуа.
– Сара ҭшәарак саҧыратәот, уара уцаны ашәарах аацы, иҳәыт адауы.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 6 атом. Актәи ашәҟәы - 03