Latin

Аԥсуа Жәабжьқәа - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3522
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
АԤСУА ЖӘАБЖЬҚӘА

Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа
Аҟәа 2013

Аредакциатә хеилак:
Гогәуа А. Н. (ахантәаҩы), Аџьынџьал Шь. М., Бигәаа В. А., Гублиа Гь. К., Мықәба А. Кә., Наҷҟьебиа Д. К.,
Ҳашыг Н. Ҷ.
Иеиқәдыршәеит:
Лагәлаа А. И.
Џьапуа З. Џь.
Кәаӷәаниа В. А.

А 63 АԤСУА ЖӘАБЖЬҚӘА.
Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа. Аҟәа, 2013. – 752 д.
Аизга ианылеит аԥсуа литература ахы акижьҭеи
иахьанӡа ҳашәҟәыҩҩцәа иаԥырҵахьоу иалкаау ражәабжьқәа.
Аизга Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла 80 шықәса
ахыҵра иазкуп.
ББК 84(5Абх) 6-4я4

© Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа, 2013

Дырмит Гәлиа
(1874–1960)
АТӘЫМ ЖӘҨАН АҴАҞА
(Аԥсуаа рыбзазашьахьтә)

Дасу иԥсадгьыл Шьам еиԥш ибоит.
Аԥсуа жәаԥҟа
I
Марыҭхәеи Шарыҭхәеи архнышьна ааиҩызҵәаз аҩеи­
шь­цәа рԥацәа ракәын. Ҵоуп, иахьынхоз ҟәаԥаҿаԥаран, аха
рыҩнқәа ахьықәгылази рааигәа-сигәеи дгьыл ԥшӡаран,
егьызҩыдан.
Марыҭхәа даара иажәраҿы днаӡахьан, аха абахәаԥшь
даҩызан, деилыбзаауа, ауаҩы каҿ-каҿ замана, иусура
ԥкымызт.
Иашьеи иареи рыбжьара абахә иаҵҩырны инеиуан
аӡыхь замана, унацәа ӡааукылар ихнаҵәо. Лбаа архаҿы уб­
ри аӡыхь аффаҳәа илаго аӡлагара рызҭагылан. Рлаҳәара ча
агымхацызт, рхәарҭа шәы ҭымӡаацызт, рырахә, ршьамаҟа,
рыԥсаса ҵҩа рымамызт, рышьхымӡагәара аҽыуаҩ ӷьеҩ
дзакәшомызт. Урҭ рҽы ҽы иалаҩашьомызт, ркәадыргьы –
кәадыр.
Шарыҭхәа иԥацәа Рафеҭи Ҭаарифи, иреиҳабуи иреиҵбуи
узымдыруа, арԥара наӡаны еивагылан.
Марыҭхәа иԥацәа Елҟани Ҭорҟани роура-рыҭбаара
наӡаны, еихышәашәо, алаба нархушьылартә еиԥш, еиҟа­
раны, аҟармеиԥш иҟато инеиуан. Урҭ рашәаҳәареи, ры­

кәа­шареи, рсамарҟәыли, соуп зҳәо арԥыск иԥсан. Урҭ
рабџьари, рнықәгыла-аақәгылашьеи, рҟамчы мҩан­
ҵашьеи рықәлацәа аҵашьыцуан, иззуклак зегьы рзы
еилҟьа-еилӷәыцәӡа иҟан. Ишакәзаалак, аныҳәаҩы ихы
рыдиныҳәало акәын ишыҟаз.
Шарыҭхәа иԥацәа анхареи-анҵыреи уҳәа, ашәарыцареи
ракәын иаҳа изышьҭаз, аӷьычреи-ақәычреи ирышьҭамызт.
Марыҭхәа иԥацәа Елҟани Ҭорҟани уаа цәгьақәан:
аӷьычра, арҳәра, ақәылара рнапаҿы иҟан. Еиҳарак
абри иашьҭаз Елҟан иакәын. Ҭауади-аамсҭеи рмаҟахы
дадҿаҳәаланы дрыман, абас дахьыҟаз азы.
Рыхәыԥҳа Алдыз иаҳҭны дшыҟаз дыҟаӡан. Дирӷьычуан,
ишьа иируан, иара ила ихамҵгыло, ихымхәыцуа ауаа
ахьирхәуан.
Ихәыԥҳаи аҳҭнырԥарцәеи маӡарах жьыла, баҩлашала
ирчон. Иҩны акыр имазаргьы, ихәыԥҳа изын иҭахын.
Иҩны ашаха нахаҵаны игозаргьы, мап иҳәомызт.
Шьыжьын. Амра абз ааҵнахуан. Аԥсҭҳәа абахә иадчыланы иҟазгьы аахыҵуан. Убасҟан ҽыуаҩык, агәашә аӷьеҩҳәа
иныджьыланы, ашҭа дааҭалт. Аҩны акыр даназааигәаха,
апҟаҩҳәа иҟамчы иҽы амгәацәа илыҵеиҵан, аҩны даадыххылт.
Елҟан дҩалбааԥан, – «бзиала уаабеит, уҽыжәҵ», – иҳәан,
иҽышькыл дааҵагьежьит. «Уаа бзиа убеит, шьыжьбзиа», –
иҳәан, дҽыжәымҵкәа дааҭгылт.
– Алдыз аҳҭны дыҟам, иаха сасцәақәак аан, еиԥхыҟәҟәа
аҳҭны итәоуп, ус хьанҭак аҵыхәала иааит ҳәа сыҟоуп.
Аҳкәажәгьы лылахь еиқәуп, измааноу сыздыруам. Елҟан
ирласны абраанӡа дааиааит ҳәа сузаалышьҭит, – иҳәеит
иааиз аҽыуаҩ.
Елҟан абӷьааҳәа иҽы акәадыр нақәҵаны, дынҽыжә­
ланы, рыҽқәа нықәырԥала-аақәырԥаланы, инырхәмар­
ны, апыҟҟаҳәа инеивасны, агәашә инҭҟьаны, амҩаду
рыҽнаҭаны, Алдыз иаҳҭны шыҟаз инықәхәаша ицеит.
Араҟа иахьааиз, аҳкәажә Елҟан дааскьалыԥхьан:
– Ухәыԥҳа иацы дҽыжәланы дахьцаз, иҽы дзықәтәаз
аӡәы иҵидыраан, ахылаԥшҩы иҿы иахьнеиз, уара ухьӡ
аиҭеит, ҽабаак азы, уҭахызар, ухәыԥҳа дырӡ, уҭахызар,
днырха. Абар абна азал аҿы итәоу ахылаԥшҩы иоуп, уне-

ины уажәа иҭ ишуҭаху. Уеизгьы-уеизгьы ицәгьаӡахаргьы,
ухәыԥҳа ҽабаак азыҳәан уирӡуам, – лҳәан, днеиԥырҵны
дцеит.
Лажәа ааҩбамтәыкәа ахылаԥшҩы дахьтәаз дныҩна­
шылт Елҟан.
Ахылаԥшҩы азҵаара анииҭа, – сара соуп зҭыӡшәа уҳәо,
аҽы Алдыз изҭаз ҳәа иеиҳәеит.
Абасала, Елҟан ари аҽы аус ихаҿы иааигеит. Ахылаԥш­
ҩы ицыз ауаа, – «Елҟан дшәыманы шәаала» ҳәа, реиҳәан,
инҽыжәланы дрыманы ицеит.
Ари аҽы, аҩны ԥҽны ирӡаз, цәгьара зхылҵхьоу ҽызаап.
Ахылаԥшҩы ари аҽы аус аусԥшааҩы ииҭеит, Елҟангьы уахь
дишьҭит.
Аусԥшааҩы Елҟан аус деиҭеит, дҭеикит. Алдыз зназы
хәдықәҵалашәа дишьҭит Елҟан. Аха аус анырӡба, ижәла
ааихыхны, ҩышықәса аҭакра наиқәырҵеит, насгьы арахь
ҿааҳәыра имоуа, Сибра нхарҭас иоуразы изырыӡбеит. Уи
акәхеит, дыӡит Елҟан. Иҭаацәа ирымаз зегьы иқәдырӡит,
аха хәарҭа имоуит. Иаб Марыҭхәа, акы дыԥнаҽуам ҳәа
ззырҳәоз, дубар дузымдыруа дҟалеит, деилаҳаит, дажәит.
II
Елҟан ҭакрыла ҩышықәса анихига, ишизырыӡбаз
еиԥш, Сибраҟа ддәықәырҵеит. Араҟа, дахьашьцыламыз
адгьыл аҿы, иимбацыз, изымдыруаз ауаа рҿы, Елҟан
иаабахьаз иакәушәа дыҟаӡамызт: иԥшра-исахьа еилагеит, аԥхыӡ еиԥш дуауаӡа, дҟәиҭ-шәиҭуа, дмидагәидаха
ақалақь далан. Ауаа аныччауа, иара игәы ԥшаауа, илаӷырӡ
хаҟәҟәала, дынкыдыԥшыла-аакыдыԥшыло, хара дгылан,
агагеиԥш.
Мышкы зны, ақалақь далҵны, сшьапы неиҵысхып ҳәа,
акәша иҟақәаз адәқәа рахь дахьцаз, данынаԥш, хараӡа
шьхакы днадыԥшылт, иҭаацәа зегьы ибазшәагьы игәы
ааҟа­леит. Ҳашьхарыуа ҷкәын игәы ҩыҭгәырӷьааит. Шьа
зықәӡамыз иқьышә уҳәа, иӡыӷқәа хәыҷык иудырратәы
иааҟаԥшьхеит. Иаҳа цқьа еилырганы иахьибашаз
дәҳәыԥшк аҿы аҵла даамҵатәан, аҽны хәлаанӡа убри
ашьха­рахь дыԥшуан. Дшыԥшуаз, дара ахьықәынхоз абахә
ашьапы еиԥшшәа даадыԥшылт.

Цқьаӡа данахәаԥш, абар, рыҩны ахьаҿагылоу, абар,
рыҩны аԥхьа ара ду игылаз. Цқьаӡа даныԥшы, абар, Ма­
рыҭхәа аӷәра кны аҽқәа дахьрылоу, наскьа агәашә шыҟоу
Шарыҭхәа илабҷашь кны дахьааиуа. Абар, архан рыӡлагара
ахьҭагылоу. Аӡлагара аԥхьа игылоуп Ҭорҟани Ҭаарифи,
Рафеҭ наҟ насҭхашәа дгылоуп.
Ибла ааихмырсыӷьӡакәа иҩны ахьибауаз ахь дшыԥш­
уаз, абар, иан Шьарифа абарҵан дахьгылоу. Уажәшьҭа
егьырҭ зегьы дырҟәаҵын, иан лахь ԥшырҭас иҟаиҵеит, аха
иабаҟоу, изхара дизбауам. Абар илашьцоит, ишьҭахьҟагьы
дымцар ԥсыхәа имам. Егьа ичҳандазгьы, уаҳа иамуит,
илаӷырӡ иӡӷы иҩахьыжжит, ус ишынеимеиҭәоз, ақалақь
аҿы дааит аарлаҳәа, ишьамхы днанамго, ашьхарԥы игәы
шахьыбылуаз.
Ақалақь аҿы дахьааиз, иидыруаз аӡәы дизҵааит, убри
иибаз ашьха иахьӡузеи ҳәа. Ихаан имаҳаӡацыз хьӡык
иҳәеит, абри ахьӡуп ҳәа. Егьа иҳәаргьы, рышьхарԥ акәыз
џьишьон.
Иҭыԥ аҿы дахьааиз, анкьа идырӡхьаз, рыҩны ҟаз­
ҵаз аҭырқәа Мысҭафа дибеит. Дахьыҟаз, Елҟан иӡбахә
иаҳазаарын, ибаразы дааит. Елҟан илаӷырӡқәа ааирыцқьан,
иҭаацәа зегьы ибазшәа аҟара игәы иаахәан, даагәыдикылт.
Акыраамҭа, русқәа рҭыӡшәа еибырҳәон. Ашьҭахь Елҟан
убри аҽны дара рыхәаџа еиԥшыз хәаџак шибаз иеиҳәеит.
Мысҭафа уи Елҟанраа ахьынхоз ахәаџа шакәмыз агәра
ииргеит, аха имукәа, адырҩаҽны ианша, диган иирбеит
адәҳәыԥш аҟынтә дырԥшны ахәаџа. Нас Елҟан даахьаԥшын,
Мысҭафа иахь ус иҳәеит:
– Мысҭафа! Сара даара мыцхәы сгәы каҳаны сыҟоуп,
сычмазаҩуп, иахьа уара усымбар, сышьҭалап ҳәа сгәы
иҭан. Сыԥхыӡқәагьы бааԥсуп, сыԥсыр ҟалап. Сыԥсуазар,
абри адәҳәыԥш аҟны, абри аҵла амҵан сжы, нарцәы снеип
ҳәа угәахәуазар.
– Закәузеи иуҳәо, ушԥаԥсуеи, угәы коумыжьын, акгьы ухьӡом. Уимоу, Урыстәылан ареволиуциа ҟалеит,
рҳәеит, аҳәынҭқар дыкны дҭаркит, абаандаҩцәа зегьы
азаҭ рырҭеит ҳәа рҳәоит, анцәа иҳәозар, мшаԥынӡа амҩа
ҳақәлар ҟалап,– иҳәеит Мысҭафа.
– Ҵоуп, амшаԥгьы ааигәоуп, аха сара убраанӡа сзымнеир ҳәа сшәоит. Мысҭафа, анцәа уишаны уҟазар, анарцә

уақәгәыӷуазар, иуасҳәаз ажәа ухоумыршҭын! Ари ашьха
снадыԥшыло сжызар, сымԥсӡазшәа схы сыԥхьаӡоит. Ҵоуп,
санԥслак, снаԥшны уи ашьха сызбашам, аха ма иара ашьха сахьжу снышәынҭра агәы иқәыԥшлап. Мысҭафа, уара
иагьа уҳәаргьы, абри ҳара ҳазҿанхоз абахә ашьапы акәу
џьысшьоит, уи акәымзаргьы, иуасҳәаз ухоумыршҭын!
– Аԥсра удыскылом, Елҟан, аха уеизгьы-уеизгьы, ус
анцәа иҭаххар, уи ажәа исоуҳәаз схашҭуа џьумшьан, тәыс
схы ҟасҵозаргьы, сара ууазыр ажәа насыгӡоит, – иҳәеит
Мысҭафа.
Уеизгьы-уеизгьы мшаԥаҽны Мысҭафа Елҟан иҿы даарц ажәа ааибырҳәан, игәыдибакылан, Мысҭафа иҭыԥ ахь
дцеит. Елҟан дхынҳәны иҭыԥ аҿы дҩышьҭалан, иаҳа-иаҳа
деицәамхазар, деиӷьымхеит.
Амшаԥ хымш раҟара шыбжьаз, аԥсӡара далагеит,
Мысҭафа иазҳәарызгьы уаҩы димоуит. Днаган ахәышә­
тәырҭаҿы дышьҭарҵеит, аха хәарҭа имоуит. Амцашоура
дҭанаршәт.
III
Елҟан иҭаацәа рылабара имоуцызт, абар аума зегьы
ҵуеит, уажәы иаԥхьа игылоушәа ибо далагеит. Ихы рыцҳа,
амцашоура аԥыр-ԥырҳәа изыцраз, иан ачавра ырбааӡаны
иақәылҵозшәа ибон. «Нан, уан дызшьуада, ас сыла уамбар,
напыдара угханы умԥсуаз, нан, сызкәыхшаша с-Елҟан!..» –
лҳәошәа, иан лыбжьы игәы иқәыҩуан.
Убри аамҭаз ауха аахыс имԥахь иқәымлацыз амаҵуҩ
ԥҳәыс чанахк ала суԥшәа акы ыршаҟь-шаҟьо илыманы
дааҩнашылт, ашәгьы аӷьеҩҳәа иҩкыдлыжьлеит.
Елҟан даарҳан: – Сан, сан, бысԥырымҵын, убас ачавра ырбааӡаны схы иақәҵала. Аӡбагьы сынҵәоит, ӡыкгьы
снархәа, амар­џьа! – иҳәан, аҵәцала аӡы изаалго џьшьа,
ихы дҩахан, дҩыҵыззеит.
Ани аԥҳәыс маҵуҩы, ас иуашәа анылба, лара лыбыз­
шәала: – Уабацои уахь? – лҳәан, днеигәҭасын, ицәарҭа
днылаҳаит, ихгьы аҿыгәҳәа акаруаҭ иҩанҟьеит.
– Сан, бысҭ, бысҭ, ари аҵәца сымх, аӡы сықәҭәарц егьсыгымхеит! – иҳәан, инапы ирыххошәа анылба, импыҵшәаны
икашәаз ачавра, дукгьы ицқьамызт, аха, иаашьҭылхын,

инапы иҩанылгәалт. Илыркыз закәу изымдырызт, зназы
инапы дҩахашәа иуит, аха амч алҵхьан, изышьҭымхызт,
наҟ инаиваҳаит.
Марыҭхәагьы рӡыхь аҟынтә аирыӡ ала, Елҟан ижәып ҳәа,
аӡы ааҩнеигалт. Шарыҭхәагьы иҭаҭыныжәга леиҵеиҵан,
амца лахеиҵан, ихы нархашәа, наскьа наҟ ацәардаӷәы
дықәтәан... Елҟан убри иахь ихы наирхан:
– Шарыҭхәа, уара ианакәызаалак, аӷьычцәа урыцны­
ҟәоит ҳәа, усызгәааны уҟоуп, уара умсааит, сара ҩын­
ҩықәра нысҵыргьы, уаҳа урҭ сышрыцымныҟәо. Урҭ
срықә­ӡит акәымзар, рыбзиара издыруаҳа, рышьаҭара
абаҟоу рҳәааит. «Афырхаҵара» уаҩ дарӡуеит ҳәа, ирҳәо ҵа­
быргуп. Сдырҽхәоит ҳәа, исарҳәалак шызуаз, «апап ила­
башьа шхиркәшоз, импыҵанҵәеит», рҳәоит еиԥш, саа­
рымпыҵадырӡит. Иан лахь ихы ааирхеит:
– Сан, саб иааҩнеигалаз аӡыхь шаасбыржәра, сҿажәкит
бымбои, – иҳәан, зымч зылӡаахьаз инап рыцҳа неиҵихшәа
иун, аха иааизнымкылакәа, амаҵуҩ ԥҳәыс иаалгаз асуп
зныз ачанах инанҳалан, аҽырҳәа асуп наҟ инкаҭәан, инапы уа иаанхалт.
Амаҵуҩ ԥҳәыс уи аҽны уаҳагьы уахь дықәымлеит. Адыр­
ҩаҽны мшаԥын, уи иаха лызҭахуадаз, лхатә ус дашьҭан.
«Аӡы! Аӡы!» – иҳәоижьҭеи абар хымшуп, аха ӡык
иқьышә иқәызкуазгьы димоуит. Ҵоуп, ибжьы леиҵыхны
егьизҳәомызт, дхәыҭхәыҭшәа акәын ишиҳәоз, аха
иааигәарагьы насҭхагьы уаҩ дыҟамызт. Убас аӡы игәы
иҭахәхәа ишҭаз, ашарахьы инеигәоны, иԥсы алага-ҩагара
аҵыхәтәа ааԥҵәеит.
Ианааша, мшаԥын, ашарԥазы Мысҭафагьы имаҭәақәа
ҿаҳәаны Елҟани иареи рыҩныҟа амҩа инықәларц дааит.
Дахьааиз, Елҟан дыԥсны дықәын, инап рыцҳагьы, ашша
адшәыла, ачанах ианыжьлан. Мысҭафа ииулак, иԥсы маӡала
дганы, иҿы иахьаирҳәаз адәҳәыԥш аҟны днаганы дижит.
Аҵла ихагылоу аҿы аҵарақәа ықәтәаны ашәа изырҳәоит
«афырхаҵара» иарӡыз. Харантә абахәқәа Елҟан дахьжу
инышәынҭрагәы иқәыԥшуеит, зыԥсадгьыл иазгәышьуаз
игәы ҳарҟәандап ҳәа.
Абас, Елҟан Урыстәылан абаандаҩцәа рзы иҭрыжьыз
аманифест ихы изамырхәакәа, зыҽны амҩа дықәлашаз
амшаԥ ауха идунеи иԥсахт.

IV
Убри амшаԥ ауха, ашарахь инеигәоны, Елҟан иан Шьарифа ԥхыӡла лыҷкәын игымкәа-ибзамкәа, дыӡаанӡа
дшы­ҟаз еиԥш, деихышәашәо, рашҭа дааҭалоны дылбеит.
Дцәырҳаны дааҿыхан, абӷьааҳәа, лабҿаба дылбаз џьшьа,
ашә ааимылԥаан дыҩдәылԥшит, аха ари аулабҿабахыз,
дабаҟаз лыҷкәын! Аӷьеҩҳәа ашә ҩыджьыланы, лылаӷырӡ
лыкәааша, амца аахәыҵылшьшьаан, акәысҭӷақәа рхы
ааидылҵан, длыҽҳәатәеит. Марыҭхәа ашә ашьҭыбжь
дарҿыхеит.
– Бгәам-гәамрак нҵәаӡом абри барак! Зеиԥшра ԥхыӡ
хааз сызлаз: Елҟан абра уажәы даасыдгылан, ажәа­
қәак сеиҳәарацы игәы ишҭаз, ашә аныдбыжьла, сырҳан,
сааҿыхеит. Сыгәнаҳа анцәа ибықәимҵааит, саабмырҿыхар,
сгәазхара дсымбоз! – иҳәеит.
– Абыржәы с-Елҟан, сызкәыхшаша, ашҭа дааҭалазшәа
дызбан, лабҿабаз џьысшьан азын ауп сызгылаз, с-Елҟан
иԥсы ҭаны дызбараҳа, иан лхы уаҩы имбааит! – лҳәан
ларгьы, лылаӷырӡқәа лхаҵа илмырбаразы, лшьал лхы
инҭалырԥеит.
– Бара убри ҳаҷкәын акы дамыргәаҟуазааит, иара
аамҭак азы ԥхыӡк деицаабеит, убри ииашаны акы иамааноуп. Абар, иахьа хымшуп схәы-сжьы неилагыло, сызқәа
ибызбызуа акы нкыдлазшәа збоижьҭеи, ииашаны, ҳаҷкәын
гәаҟрак дшақәшәаз здыруеит, искузеи акәымзар! – иҳәеит
Марыҭхәа.
– Саргьы иара убасҵәҟьоуп сшыҟоу, слаԥықәшәагьы
митә ҟанаҵоит, – лҳәан, лылаӷырӡқәа лҿы инахьыжжын,
ахәа инылаҭәеит.
Марыҭхәа иаҳа гәажәра ҟаиҵан, иԥҳәыс хәыҷык лгәы
никыларц нақәикит:
– Бара, ибасҳәо баҳауоу? Аҳәынҭқар дахырган, уи
иҭеикқәаз зегьы азаҭ рыҭаны ирышьҭуеит, рҳәеит. Убас
азаҭ зоуны иааз баандаҩык Алдыз иаҳҭны дызбон.
– Нас узизымҵаазеи? Издыруада Елҟан џьаракыр дибазар!
– Бзамыҟә, Елҟан дабеибоз, уи Аҟәа акәын дахьҭакыз, ҳа
ҳаҷкәын дабаҟоу, уи Сибра дыҟоуп, уажәыгь ибзымдырци?
– Аԥсны далгаӡаны дыргазаап! – лҳәеит Шьарифа.

– Аԥсны моу, абри уҽи укәадыри неиқәҵаны хым­чыбжьа
амҩа уқәзаргьы, узнеиуам, – иҳәеит Марыҭхәа.
– Ус акәхап, акәымзар с-Елҟан ҽы-шьапхыц ахьакуа дыҟазар, ҳаӷоу инасыԥ цәгьахеит, иҟаиҵалакгьы,
ддаӷьхаргьы дмаҭхаргьы, шьҭа даахьазаарын, тымитышак
дҭарыжьит акәымзар. Аха убри аурыс ҳәынҭқар мыжда
Аԥсны зегьы иара ирҭама? – лҳәеит Шьарифа.
– Аԥсны зегьы моу, бара мыжда, Аԥсны аҟара ҩба-хԥа
тәыла импыҵакуп уи аурыс ҳәынҭқар.
– Ус акәзар, адунеи зегьы иара импыҵакызаап, аха
уи уажәы ауаа рыгәнаҳа изыӷьашкит уҳәоу? Убри уажәы
уара ишуҳәаз еиԥш, ицаз ахәаша аҽны аҳҭны убра
аҳкәажә илеиҳәон арԥыс шьахәк аҳәынҭқар дышҭаркыз,
абаандаҩцәа шоурышьҭуа, ҭауади-аамсҭеи рыдгьылқәа
шрымырхуа, жәлала аиҳабыра ҳәа уаҳа ишыҟамло. Аҳ­
кәажәгьы даара лылахь еиқәнаҵеит ари ажәабжь... – даҿын
Шьарифа.
Уажәы лыҷкәын иҭыӡшәа лхаиршҭразы, длахәмаруа,
диргәаарц иақәикит Марыҭхәа:
– Убри арԥыс ҽыруазҟьашәа иҟоу иоума абри еиԥш
ажәабжь шәазҳәаз аҳкәажәи бареи? Шәижьазар акәхап, уи
абаа, иидырраҳа.
– Уи уара датәоумбаӡеит, аха уимоу, убри ауаҩ избаз
астудентрагьы иҽазикуеит.
– Студентрас уи имоу аҳа! Уаҩҵас дбаџ-баџуа ажәак
шәгәыдижьлеит.
– Уара ихоумҵозаап уи дшыстуденту. Уаҳа даҽакала
дузымдрыргьы, ихахәы алагьы дузымдыруеи; ихахәы
қымфыфылӡа, ихәда инаҩсны ижәҩахыр иаақәыԥсо
иҟоуп. Иажәалагьы дудыруеит уи дшыстуденту. Ирҳәо
ҵабыргызар, зыла ҭбаау, зхы ҟәазу дуаҩ ҟәышуп, кыр идыруеит. Иара убасҵәҟьоуп дшыҟоу.
– Ааи, бара рыцҳа! Уи сара дыздыруеит, ҵара имам,
баша ҽхырцәажәаҩуп, дынкыдҳала-аакыдҳало ддәықәуп.
Ауаа жьаны ркамбашьқәа уалла ирымихәҳауан, абар, аума
зегьы ҵуеит, рыхә изымшәазт, ауаа аҟатабааҳәа иацәҳа­уа
дгәароуп. Уажәы аакьыскьагьы Лаҭкәыҷ лабак ихиҟьеит,
икамбашь ахә аниимҭаӡа... Уи бара дуаҩ бзиоушәа дзыбба, абаандаҩцәа рышьҭуеит ахьиҳәаз азыноуп. Быгә­

наҳа рықәшәааит быҷкәын зла дыӡыз! Абаандаҩцәа
аурышьҭуеит зҳәо зегьы уаа бзиас ибыԥ­хьаӡо бҟарымҵеи!
Бара мыжда, зхахәы дуу ракәым истуденту, аҵара змоу
роуп. Зхы ҟәазу зегьы ҟәышхозар, ҳгәыла ҷкәын Мақәа
иаҟара зхы ҟәазу дабаҟоу, аха уи, ишыббо еиԥш, дҟәышуп
ҳәа уаҩы изимҳәац, дыбзамыҟәха дгәароуп. Уи изыбуазеи,
уи ҳаиҟәаҵып, – иҳәан, дырҩегьых иҷкәын иӡбахә ахь диасит. – Ҳаҷкәын, ма доурышьҭын, амҩа дықәуп, ма ииашаны издыруеит гәаҟрак дшақәшәаз, аха иҳалшагәышьозеи!
Ашә аартишь, ишеит сгәахәуеит.
Шьарифа ашә анаалырт ишахьан. Абарҵа иҵаԥхаз амрагьы, ашә ацәалыркыр ҳәа ишәазшәа, иаарласны аҩны
иааҩнаххит.
– Унан, џьбеит, шьыбжь аазаап. Мыд иԥыла шәԥылааит
иаргьы уаргьы! Уи ауаҩ иҭыӡшәа ҳҩа­ла­нагалан, шьыбжь
мааи! Сыҷкәыни сареи ҳрыцҳара, ҳамыждара анцәа
цәгьараны ирԥигалааит уи аӷьычра изырҵаз! Ӡан ихашәалоз
дара иргон, ацәгьараҿы ианнеи, рхы дакәыхшаны ддырӡит.
Ма абри баны, анхацәа рыҷкәынцәа, ҭауади-аамсҭеи
шьҭа ишԥарыцныҟәашеи, сара сыҷкәын хшыҩрҵагас
дахьыҟалаз ауп сгәы иалоу акәымзар! – лҳәан, лышьҭахьҟа
даагьежьит.
– Урҭ рышәира бара бзаҟәымҵӡеит, аха урҭ иаҳагьы
иҿаҿкәызӡа иҟалеит: анхацәа рыҷкәынцәа урҭ ишрыц­
ныҟәоз ирыцныҟәоит. Ус хәыҷы-мыҷык азы урҭ ирыц­
рыҵып ҳәа бара бымшәан, уи аҵкыс иахьа мша­ԥуп, баргьы акы бҽыназкы, ҳанасыԥ кралаӡазар, дук мырҵыкәа
ҳаҷкәын иҭыӡшәа ҳаҳаргьы ҟалап, – иҳәан, Марыҭхәагьы
дҩагылан, адәы днықәлеит.
Абри ашьҭахь мызки-бжаки ааиасуаны, Мысҭафа рашҭа
дааҭалан, Елҟан имаҭәақәа еилаҳәаны иикыз абарҵан
ацәардаӷәы инықәиҵеит. Ицаз амшаԥ ауха, ашарԥазы,
Елҟан дышҭахаз аареиҳәеит, аҭаацәагьы хыла-гәыла иааилалеит.
Абас, ҳашьхарыуа ҷкәын Елҟан атәым дгьыл аҿы,
Урыстәыла иҟалаз аманифест ихы изамырхәакәа, мшаԥ
албаашаразы, иаамҭа аанӡа, идунеи ԥсахны, инарцәы мҩа
днықәлеит ихәыԥҳа «бзиахә» аҭауад ду ибзоураны.

САРА АШКОЛ СЫШҬАЛАЗ
(Агәалашәара)
I
Зны хәылԥазык, саб аизарахьтә дхынҳәны аҩны
дааит. Ажәабжь ҿыцк иаҳаны аҩны иҳәарц шиҭахыз
уаҩы игәы азцаратәы иҟан, аха цқьа иԥсы ишьаанӡа
иҽааникылт.
Иԥсы анишьа, аҭаацәа зегьы анааилатәа, еиҳарак сан
аха анлоу, иҳәарц ииҭахыз аацәыригеит. Убри аамҭазы
ҳгәылацәа ҩыџьаҟагьы абра иақәшәеит.
– Иахьа Аҟәантә ҳасҭаршын дизаарышьҭит акануеи
Мырзаҟәыл, ашәахтәылхрақәа рҿы дицхрааразы…
– Дарбан Мырзаҟәыл? – лҳәан, дизҵааит сан.
– Дарбан Мырзаҟәылу, бымбои, ибгәаламшәои, уи
ҳара ҳҿы ҩынтә раҟарагьы даахьеит. Зны уахыкгьы
дҳала­тәахьеит.
– Уи Мырзаҟәыл иоума ашәахтәқәа рзы иаарышьҭ? –
лҳәеит.
– Ааи, убри иоуп. Аха исҳәарц исҭаху уи дыззаарышь­
ҭыз акәым, ииҳәаз ажәа ауп.
– Ииҳәазеи ажәас? – лҳәан, деиҭаиазҵааит сан.
Саб дыччан:
– Ииҳәаз сҳәарыма, Гач? – иҳәан, снапы аанкыланы
сааидихалт.
Сара саныхәыҷыз, саб Гач ҳәа дсышьҭан. Исеиҳәаз
сзеилымкаазт, уамашәа ибаны сынихәаԥшит.
– Уи снаскьеиԥхьан, даара сгәы иахәоз ажәак сеи­
ҳәеит. Аҟәа школк ыҟоуп, аԥсуа ҷкәынцәа, абри уара
уҷкәын иқәра зықәроу, ашәҟәы иахьадырԥхьо. Иацы
убраҟа аҷкәынцәа аҷҷаҳәа ашәҟәы иаԥхьо ианызба, абри уара уҷкәын даасгәалашәеит. Уҷкәын ҵарык
иоуп, изымҵо иакәӡам. Уара, уала-қәлала зҳәаз иеиԥш,
дузҭаҵар, казенла драаӡоит, – ҳәагьы нациҵеит. Нас,
аклассқәа ртәы бзиа издыруаз Алмасхангьы убра
даасықәшәан, убригьы даара иаасымаирҽхәеит.

– Аҟәа иҟоуп, иҳәеит, ашкол, аха уаҟа казенла 25–30ҩык аҷкәынцәа рҭаҵара уадаҩуп, даара цхырааҩ бзиак
думамзар… Абра уажәы Аҟәа дааны дыҟоуп Куҭешьтәи
агубернатор. Убри ашәҟәы иуҭар, аҷкәын днаганы диурбар, дидикылар ҟалап ҳәагьы сеиҳәеит, – даҿын
ажәабжьҳәара саб. – Ҳписар Леуантиагьы даара исабжьигеит, аҷкәын уажә думаны уцаны, агубернатор иҿы
уашшы ҳәа.
– Уажәы ианба, сынтәоу? – лҳәан, дизҵааит сан.
– Сынтәа закәызеи, уаҵәи-уаҵәашьҭахьи руакы дызгарц ауп ирҳәо.
Сара, сабаргои аасгәахәын, сшәаны, схәы-сжьы ааилагылт.
Сан, акҿыҩраҿы акы лҭахушәа дныкҿагылан, акраам­
ҭа арахь дыкҿымҵит. Алашарахь, амцахь данааи, лыла­
қәа ҟаԥшьӡа иҟан, дҵәыуозаарын.
Санду (саб иан) ари ангәалҭа, излацәажәоз анеилылкаа, уи зынӡа аргама аҵәыуара далагеит, ҳаԥшқа
дабажәгои, зҿы дыншәыжьуада ҳәа.
Сангьы иаалзымычҳазт ақьып-шәыпра далагеит, нас
сара сыззыԥшыхызи, саргьы саақьыз-қьызын, аҵәыуа­
ра сналагеит. Саб хәыҷык игәы иаацәымӷхан, ила ҭраа
дҳахәаԥшуан.
Ҳгәылацәа итәазгьы иаарцәымӷхан, сан дрыжьжьарызу, санду дрыжьжьарызу рзымдыруа, игачамкны
иаақәхеит, нас саб даӷьуа далагеит:
– Уажәраанӡа ҳаҷкәын аҵара иманы дҳамандаз,
шәҳәон, уажә џьара аҵара ахьиоуша дызгоит анысҳәа,
аҵәыуара шәалагеит, џьаргьы дызгаӡом, абра дшәымаз,
– иҳәан, днатәеит.
Саб ас аниҳәа, аҵәыуара иааҟәыҵқәеит, саргьы сҽаа­
сырҭынчит.
Нас ҳгәылацәа руаӡәы даацәажәан:
– Шәыҷкәын аҵара иоур, даара инасыԥ дууп,
шәҵәыуахуама! Ижәдыруазеи, аҷкәын аҵара иоур, писарс дҳахәарҭахо дҟалар, уажә ҳписар Леуантиа иаҳҭо 90
мааҭ иара иаҳамҭалари. Шәыҷкәын, шәыҩны дыштәоу,
90 мааҭ шықәсык ианиоу, уаҳа ишәҭахузеи, уи даара
насыԥ бзиами, шәҵәыуахуама? – иҳәан, даарабжьеит.

Егьи ҳгәыла, уаҟа итәаз, гәынкылагас убасгьы наци­
ҵеит:
– Писарс дҟалар бзиоуп, аԥхьашәа Гәдым ишиҳәаз
еиԥш, иҩны дыштәоу 90 мааҭ иоулап, мап анакәха,
акануеицәа дреиҳабхап. Иҽи икәадыри еиқәҵаны, дԥеиԥеиуа ддәықәзаап, аха еиҳарак иабџьар дақәиҭны дҟалоит,
насгьы 140 мааҭ иоуеит шықәсык.
– Шәара шәгәы ишаанаго еиԥш ус иаарласынгьы уа
дрыдыркылом, аха уеизгьы уаҵәашьҭахьҽеи дызгап, днадсырбап, – иҳәан саб даҽажәак ахь диаст.
Ус ишеицәажоз, агәылацәа руаӡәы ус ҿааиҭит:
– Абри аҷкәынцәа рзы ашкол ҟарҵаргьы, иҭарҵаргьы,
уи егьоурым, аха абри аӡӷабцәа рзы ашкол зхәарҭоузеи?
Аӡӷаб аҵара анлоу, акгьы даԥсам, аҷкәынцәа асалам
шәҟәқәа рзылҩуа далагашт.
Зегь абри иақәшаҳаҭхеит – аӡӷаб лзы аҵара акгьы
ишаԥсам.
Абри ашьҭахь аизараҿы иҟаз ажәабжьқәа инарылалан,
акраамҭа ицәажәо итәан, нас агәылацәа ҩагылан, рыҩнқәа
рахь ицеит.
Адырҩаҽны сан даара лылахь еиқәны дыҟан, аха илн­
лырԥшуамызт. Сандугьы лылахь еиқәын, аха саб иаԥир­
ҟәҟәаауазаап, рылахь еиқәны сара исыдмырбаразы, сара
сгәы камҳаразы. Сара усҟан, 1883 шықәсазы, 9 шықәса
сырҭагылан.
Исыгыз-исыбзаз зегьы аадырхиан, саб сааиҽхьниҵан,
Аҟәаҟа ҳцеит.
Уи аҽны аусҳәарҭақәа ирҭыҵхьан. Ауха Басла ацҳа
ааигәара, саб иидыруаз дәқьанхьчак иҿы ҳаангылт. Ауха,
сзышьцыламыз афатә ахьысфаз акәу (ачарҳәы рацәаны
исфеит), аҵхыбжьон сааҿыхеит, аӡба сынҵәо. Иагьа
исычҳандазгьы, шаанӡа исзымчҳаит. Ашырԥазшәа саб
сынивҵын, сцеит ӡыжәра ацҳа ашьапахьы (уа акәын
адәқьанхьча аӡы ахьитоз. Уи ахәылԥазы игәасҭахьан).
II
Уаҟа сахьнеиз, ацҳа ашьапы флыкак адҳәалан. Афлыка
аӡә дҭаиазаарын, днеины афлыка ахы дықәгыланы, Басла
аӡаҿы аӡкаҭәара дшаҿыз збеит, нас уи зжәуазма, схынҳәын,
сааины сышьҭалеит.

– Уабаҟаз, иуҭахыузеи? – ҳәа саб дсазҵааит.
– Аӡба сакын, аӡаҿы сцеит, аха аӡы злазжәышаз ак сымгазт, аӡы ымжәкәа сааит, – сҳәеит.
Иаҳҳәоз адәқьанхьча ианиҳа, абӷьааҳәа амаҵуҩы ҷкәын
имаз дырҩны дишьҭын, графинкак азна аӡы иааиргеит.
Аӡы ахьынтәааигаз здыруан, аха сыԥхашьан, егьым­
ҳәаӡакәа, аҵәыца дук азна снаҵашьшь изжәит.
Аҽны ианааша:
– Аҷкәын ашкол иаархәаразы агубернатор прошеник
исҭап ҳәа сгәы иҭоуп, убри еиԥш зҩуа иҟада? – диазҵааит
саб адәқьанхьча.
– Абазар аҿы унеир, заҟаҩ уҭаху аҟара убоит аурыс­қәа,
убри еиԥш апрошение зыҩқәо, – иҳәеит уи.
Абазар аҿы ҳахьнеиз, убраҟа саб дибеит иидыруаз кан­
уеик, убри даҳзиԥшааит урыск.
Убри аурыс ҳиманы, дәқьанк аҿы днеин, ашьҭахьтәи
ауаҭах аҿы дныҩнатәан, қьаад дук наимҵаҵаны, аҩра
далагеит. Ԥаҭлыкак азна аҩы лаимҵаҳаргылан, акануеи ишҳаиҳәаз еиԥш, аҩрагьы даалгеит, аԥаҭлыкагьы
ааҭаирцәит, нас мааҭбжак аҟара наиаҳҭан, ҳапрошение
ҳаманы ҳцеит. Ҳанцоз апрошение амарка ақәҵатәуп ҳәа
ҳаиҳәеит.
Саб дахьцоз саргьы схысхысуа сишьҭан, ихы шхаз бала
еиҵагәаны иҟаз дәқьанк аҿы днеин, дрызҵааит амарка
шәымоума ҳәа.
– Мамоу, иҳамам, – рҳәеит.
Саб уамашәа ибеит, абри еиԥш адәқьан ду аҿы амарка
хәыҷӡа ахьрымамыз.
Даҽа дәқьан дук аҿы ҳнеит, аха уаагьы акгьы ҳмоуит.
– Уаҩы иабаиоури амарка? – ҳәа дрызҵааит.
– Ахазынаҿы иуоуеит, – ҳәа иарҳәеит.
– Уаҟа аԥсшәа здыруа ӡәыр дыҟоума? – дизҵааит ауаҷар
еиҳабы.
– Уаҟа дыҟоуп аԥсшәа здыруа, Бабала-иԥа Бидаиԥа Иуана,– ҳәа иеиҳәеит. Уи саб дидыруан. Абӷьааҳәа ҳаццакны
уахь ҳцеит.
Амш шьыбжьаахьан.
Ахазына ахьыҟаз аӡәы иаҳирбан ҳнеит. Бабала-иԥа
Бида иԥа Иуана ззырҳәозгьы уа даабеит. Саби иареи еибадыруан, аԥсшәа ааибырҳәеит, аха ауаа рацәаны аҿхышә

иадибагәала игылан, цқьа изымеицәажәеит. Ҳара амарка имаҳхыз ҳаманы ҳандәылҵын, ақьырсҭа дуқәа икажьыз акы ҳнықәтәан, ҳапрошение неиҵаҳхит, аха амарка
ахьақәаҳҵарыз ҳзымдырызт, амаркагьы апрошениагьы
иманы деиҭацеит Бабала-иԥа иахь. Уи иахьақәнагоз аҭыԥ
аҿы инақәырҷабны иҳаиҭеит.
Нас иҳаманы, ҳаццакны ҳнеит агубернатор дахьыҟаз
аҩнаҿы (уи ԥаса акануеи иаҳирбахьан, иааигәан).
Уа ҳахьнеиз ҭарџьманс агубернатор иҿы игылаз Бабалаиԥа Бида иакәын (Иуана иаб), саби иареи даара бзиа еиабадыруан.
– Аамҭа аныҟало сара ишәасҳәап, – иҳәан, ашә аҿы дгылан. Уаҟа ҳара ҳаԥхьа инеиқәаз ауаа иқәыԥсычҳауа игылан,
харантә иааз уаазар ҟаларын.
Сгәы анҿыӷь, адәаҟны, дук ашә иацәыхарамкәа, хаҳә
дук кажьын, ласба шкәакәа хәыҷык уҟа иаватәан, аҽарԥхон
амраҿы. Хәыҷык сналахәмарыр сҭаххеит, аха «ӷ-ӷ!» аҳәан,
ахаԥыцқәа ааснарбеит. Сшәан, наскьа сгыланы сазыԥшуан,
уамашәа ибо: аласбақәа ианакәызаалак ас ргәыжәла
цәгьаны иҟаломызт, ари абас изыҟалазеи ҳәа.
Нас снеины, ахаҳә снықәтәан, аха ахаԥыцқәа снарбо ианалага, сшәан, саҟәыҵт. Убри аамҭазы саб уааи ҳәа
сызҿиҭит.Ахаҳә ахьтә сынкаԥан, аласба аҵыхәа снақәԥалан,
сыҩны сҿынасхеит ашәахь. Аласба ҳәа сзышьҭаз ҩаҵҟьаны
инсышьҭалан, сшьапы иацҳаит. Аха уеизгьы агубернатор
иахь ҳаҩнамлар ҟаломызт, уахь ҳаҩналт.
Агубернатор ҳашәҟәы днахәаԥшны:
– Ибзиоуп, аҷкәын даанаҳархәап ашкол аҿы, аха
уажәыҵәҟьа изыҟалом, уажәы аҩныҟа уца. Адырра
ануаҳҭалак даага, – иҳәан, ҳандәылҵит.
Уахьынтә ҳандәылҵ, сшьапы слахәаԥшызар, ашьа ацрашы иҟан. Смесҭ иалырҟьаны уаҳа изымыцҳазаап. Саб, –
уи ажәхьеит, ласбаӡам, ԥиноуп, аласба еиԥш уалахәмарыр
ауам, – иҳәеит. Аха уеизгьы исыцҳахьан иалгахьан.
Саб адәқьан аҿы днеин, хәыҷы-мыҷык ихәҳан, аҩны­ҟа
ҳдәықәлеит.
Саб гәалас иман, ашкол сизҭамҵакәа аҩныҟа сыр­
хынҳәны сахьигоз. Сара сгәанала сеигәырӷьон аҩныҟа
сахьцоз.

Аҩныҟа ҳандәықәлашаз ашкол аҿы снеиган, ахәыҷ­
қәа сирбеит. Ашәҟәыԥхьара иалгахьазаарын. Ампыл
иасуа, еибарҩуа, ихәмаруа амӡырха иқәын… Ахәыҷқәа
реиҳа адуцәа рацәан. Акраамҭа уа ҳрыхәаԥшуан.
Ҵоуп, ԥыҭракгьы сааилаҳаит уа аҟазаара: ампыл асра,
ахәмарра…
Нас саб дыҩҽыжәлан, сара сааиҽхьынҵаны, ауха
аҵхыбжьон аҩны ҳааит. Сани сандуи ҳара ҳцеижьҭеи
егьымфакәа
иҟазаарын.
Сан
дышҵәыуоз
хыхьк
аалызҵысын, дышьҭан, ҳара ҳанааи. Сшылбаз еиԥш даабзиахеит, абӷьааҳәагьы дҩагылт. Ҳхәы аадырхиан, зегьы
краҳфеит, аҟәантәи ача, ачарҳәы уҳәа иаахәаны ирзаагаз
еигәырӷьаны ирфеит. Ашьҭахь, сан лажәа зеиԥшраз ала,
знык Аҟәаҟа санырга, ашкол аҿы срыдыркылар рҭахын. Избан уҳәар, иаразнак ақыҭа ирылаҩит сара ашкол сҭаҵара­зы
Аҟәаҟа сшыргаз. Адырхаҽны схынҳәны, срыдрымкылакәа
сахьнеиз хәыҷык иԥхалшьон, насгьы лычгара, лҵәыуара
зегьы амала илзынхеит. Арҭқәа анызба, саргьы хәыҷык
гәалас иҟасҵеит сахьрыдрымкылаз.
– Дук мырҵыкәа аҷкәын иԥхьарацы дыҟоуп Аҟәа­ҟа, ирыдыркылаз аӡә иеиԥш дыԥхьаӡоуп, – иҳәан, даахыҽхәашәа
аҳәара далагеит саб.
Нас ала ахьсыцҳаз сшьапы сан ианылсырба, хәыҷык
даазгәаашәа, хәыҷыкгьы даазысамырҟәылшәа, саб иахь
лхы налырхан:
– Сыҷкәын Аҟәа дганы, ала ирцҳаны даага ҳәа уасҳәаз­
ма, – лҳәан, даахыччеит.
III
Ҳаԥшит мчыбжьык, ҩы-мчыбжьа, хы-мчыбжьа, мызкы,
хәымз, иабаҟоу, исмыԥхьаӡеит.
Шықәсык аҟара ааҵуаны, саб Аҟәа даан, ашкол еиҳа­
бы иҿы дашшит. Сыҷкәын дшәыдышәкыларазы ҵыԥх
агубернатор сақәиргәыӷын, сынтәанӡа дзынхазеи ҳәа.
– Сынтәагьы макьана иҭыԥ ыҟам, аҭыԥ шааҟалалак,
адырра уаҳҭап, усҟан дааугап аҷкәын, – иҳәан, наҟ днеи­
ԥырҵит.
Саб дхынҳәны днеит аҩны, илахь еиқәны.
– Иуаҳазеи? – ҳәа сан дынизҵааит.

– Исарҳәац еиҭасарҳәеит, – иҳәеит, – дук мырҵыкәа
адырра уаҳҭап аҷкәын дааугаразы, уажәазы аҭыԥ ыҟам,
рҳәеит.
Дырҩегьых аԥшра ҳалагахт, адырра анбаҳарҭо ҳәа, аха
адырра ҳәа акгьы ҳмоуит уи ашықәсан.
Адырхашықәсан (1885), аҷкәынцәа ашкол ахь иандәы­
қәырҵоз аамҭазы, симаны дааит Аҟәа (усҟан сара 12
шықәса сырҭагылан). Прошениак аӡәы иирҩын, аначальник округа ииҭеит.
– Аҷкәын џьара ҭыԥк изыԥшаа мызки-ҩымзи рҟынӡа
дахьаабша, уаанӡа ашкол аҿы днеины ашәҟәы даԥ­хьалааит,
нас аҭыԥ хтып, аҷкәын даанаҳархәап, – ҳәа иеиҳәеит.
Ҳанындәылҵ, саб аҭырџьман дизҵааит:
– Ишԥазури? – ҳәа.
– Абра иудыруа аӡәы дыҟазар, убри иҿы дааныжь
аҷкәын мызкы-ҩымз раҟара, уаанӡа аҭыԥ хтып, аначальник ишиҳәаз еиԥш, нас даанадырхәап ашкол аҿы, – иҳәеит
аҭырџьмангьы.
– Абри аҭыԥ хтыр рҳәоит, измааноузеи? Уажә аҭыԥ
хҩаны измоузеи? – иҳәан, дизҵааит саб аҭырџьман.
– Уи змааноу убри ауп, уажәы аҷкәынцәа азхара ҭоуп
ашкол, уи иамцхәны аӡәы дрызрыдкылом. Убри аамҭазы
аӡә дыԥсып, ма далырцап, ма иара ихала далҵны дцап,
убысқәа ҟалақәоит, нас уҷкәын даанадырхәап, – иҳәеит
аҭырџьман.
– Ашколҷкәынцәа аӡә дыԥсыр, сыҷкәын даана­дыр­хәоит
ҳәа, абра сыҷкәын дахьынсыжьуа егьыҟам, – иҳәан, симаны абазар шыҟаз иҿынеихеит.
Абазар аҿы ҳахьнеиз, иидыруаз ҭеразык дибан, иааи­
цәажәан, убри иҿы саанижьит. Ҽынла ашкол ахь сцон, уахынла аҭеразы идәқьан аҿы шьҭаларҭас исыман.
Ҩы-мчыбжьаҟа, хы-мчыбжьаҟа ниасуаны, излаҟала
сыздыруам, ашкол аҿы срыдыркылт.
Сентиабр мза аказы ҳаизарцы хыхь-хыхьшәа адырра
ҳарҭон, ҳара 15-20 рзы ҳаизон.
Нас декабр мзазы 15 мшы ҳәа ҳаурышьҭуан. Декабр
20 инаркны ҳара ҳаизон ианвар 10-15 рзы. Нас амшаԥ
азыҳәан 15 мшы ҳаурышьҭуан, ҳара 20-25 мшы ҳаизомызт.
Убри азы акгьы ҳарҳәаӡомызт, ианаамҭаз шәмааит ҳәа

аӡәгьы ддырԥхашьомызт, дахьдырхәуа­мызт, уажәы ҳасаб
злазыруала, дара иаҳагьы еиӷьыршьон.
Нас аԥхынразы ҳәа ҳаурышьҭуан, маи мза анҵәамҭа­
зы, 20-30 инадыркны. Нас абарҭ инрыцуҵар аҳәынҭқар
имшныҳәақәеи иуахәама ныҳәақәеи (урҭ рацәаӡан), ҳара
ҳадырԥхьон ашықәсан шықәсыбжа заҵәык, егьи аамҭа
баша иаҳхаагон.
Иаҳдырҵон, зегь раԥхьа иргыланы Аԥсаҭа ус, аурыс бызшәа уҳәа. Аԥсшәатәы ԥхыӡынгьы иубомызт,
егьуаҳауамызт.
Уаҟа аҵара сҭанаҵы, иӡахыз тетрадк сымбаӡеит, ақьаад
бӷьыцқәа ҳарҭон, ҳара иааӡахуан. Убриазы есқьаангьы
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
  • Büleklär
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3404
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2277
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2237
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2364
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3341
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2094
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2220
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2041
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2278
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2370
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3285
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3357
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3383
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2371
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2219
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3388
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2260
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3377
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3335
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3321
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3308
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2336
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3329
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2295
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3303
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2192
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2363
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 2105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1507
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.