Latin

Аԥсуа Жәабжьқәа - 45

Süzlärneñ gomumi sanı 3459
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ицәырнагон ашәҭқәа рыԥшӡара, ахаан ирымбацызшәа
зылаԥшқәа зцәадхалоз маҷҩымызт. Амҩа ианыԥсалан
ашәҭқәа, еилаҵәа инеиуаз ажәлар инрыжьыз рышьҭақәа
реиԥш.
Ус Баџьга изыҳәан анышә ԥҟаны иахьыҟаз инеит.
Акәыба ахҩа нахарҵан ҵәымӷла ирчаԥеит.
Адамра инҭадыргылан, анышә аҭаԥсара иалагеит…
VII
Дышцәырылгаз убеит, аферым. Асыс мҟаа, уаҳа акгьы…
Уи азыҳәан илуҭои Сасариа, ахаҳә агәы ҭылымшьаауеи,
баша лыхьӡ цаз џьушьоума… Амаҵмаба наганы инаилыркит, иудыруеи ихәар, дахьнеиуа дрыдыркылар. Уа зегь рыдыркылоит – ацәгьагьы, абзиагьы… Уигьы дуаҩын, нас…
Ихьаршшала! Умшәан, Сасариа хара ицо лакәӡам, лҭыԥан
уара унаагоит, нас зегьы шаҟа уҭаху ахәша рыхьшьла.
Уара уанымыцҳауаз аамҭак сымбеит… Сыцҳаӡом, аха аиа­
ша сҳәоит…
VIII
Ажәлар еимпуан. Урҭ иахьа излаԥшыз зыбзоураз
рахьынтә аӡәы анышә дарҭеит – Баџьга, рацәак имга­
кәангьы дырхашҭит.
Егьи – Сасариа – лыҩныҟа амҩа дықәын. Нара ԥыҭк
днаскьалгеит, Нара бзиа, убри аҩыза жәахаақәак лалҳәеит,
убас аҭакәажә лгәы ҟалҵеит, Сасариа дԥеиԥеиуа акәын
дышнеиуаз, Тигра лыхьӡомызт, иҳақь-ԥсықьуа илышьҭан.

Уигьы дырхашҭхьан еимпуаз ажәлар, ҽа ԥсрак аҽнынӡа
дыргәалашәарангьы иҟаӡам. Аха уи уажә илымбеит Сасариа: амыткәмаҳәаҩы знык ла лтәы аныҟалҵа, нас
дмыцхәуп, дыӡроуп. Ҽакын уи дзызхәыцуаз: ллабҷашь
лыцәдухо иалагеит. Сажәит, сажәӡеит, лҳәеит уи гәаныла,
зегьы ҳзылҵыз, зегьы ҳзырҭынчуа адгьыл сазааигәахоит,
убама.
Нас Тигра ашҟа даахьаҳәын, даамақарит:
– Иахьа уҽушьит, иумуит, аха ҽазны усышьҭал, агәы
узҭазар, Алышькьынтыр иахәхаша!

УСЫМШЬЫР АДА ԤСЫХӘА СЫМАМ, МАЏЬ!
Уараӡәк уакәӡам сыԥсы иасҭахьоу, Маџь, ԥыҭҩык ыҟоуп
урҭ, макьанагьы иасҭаша маҷҩым – аибашьра шааилгаз
аԥаршеиқәа шәыплит, иахьанӡа шәхы шәоужьуп. Аԥсны
агәы ҭаҳаҳаны ишәфарц акәушь! Ус шәара шәымсааит!
Кьахь Ҳаџьараҭи Наԥҳа Кьагәеи рхыԥша еиқәымтәац,
жәлар рҳақ шәызгараны шәыҟаӡам – сара изуам. Ааи,
ааи, абри иатәаумбо сара – измам-изыхӡым, изшәымизхам, зыфа иагу, зыжә иагу, аха… аха аҳәа зыҟәну! Ахәыц
еиҩызҵәо аҳәа ццышә – аиашаҵабырг ахаҭа! Зегь раасҭа
зылшо, зегь ириааиуа ҳабацәа рҭынха – аиаша.
Аибашьра цқьа еилымгацызт, шәара, алаԥынҵа икыл­
ҟьақәаз, ақырҭуа иҷан лаԥшхырԥагас иҟаҵаны, ҳажә­
лар рмал аимҵәара шәалагахьан. Ишәыҳәҳәеит, ишәы­
ҳәҳәеит, аха имҭәит шәыԥсы. Саб сиԥазар, уи шәыԥсажә
арахь иҭсырҵәраашт дук мырҵыкәан.
Гәнаҳала уеиҵапапа уҭәуп. Иуршахьоу зегьы сара иабаздырхуеи, издыруа ԥыҭк-чыҭк ртәы сҳәашт – уи азхоит ухы аҵәы ахаркьакьаразы. Уара уакәӡами ани амшын аҿықәан игылоу аԥсшьарҭа ҩны Хасики уареи
ианышәзеимакыраха, Хасик даԥырызхыз? Ауа иуа –
кьынтыжә маҟа, аха ишәыбжьамзи, иагьа еимыттахьазаргьы, убри хьаас иумкыз аиуара мыжда. Иахьагьы Хасик
хәашабга ибаҩ иарбан нышәу изфаз рыздырӡом иҭаацәа.
Усҟан аибашьра еилгеижьҭеи мызкы-ҩымз ракәын иахы-

лахьаз, ашьрақәа рацәан, аҽнышьыбжьон ауаҩы гәырӡшашәаӡ дыбжьаӡыр ауан, аха хьаас измадаз уи – зегь
рыбла аш хын: атрофеи иашьҭан. Уи ухы иаурхәеит, Хасик ианимуӡа – уигьы уор-хьи заҳауа иакәӡамызт, саамҭа
ааит иҳәан, имԥыхьашәаз зегьы, аҵырбел еиԥш, иҽаларԥс
икит, – такәы ақалақь иалганы ишәымаз аразборкаҿы
ицызи иареи аҟәҟәаҳәа инаргәыдҵаны ишәшьын, ахәҵахь
џьара ицәыҵашәкәаҳаит. Ашьҭахь Гал арасеи амандаринеи меигӡарахда иҭызго қыҭақәак уара утәқәа ахаургылар уҭаххеит, аамҭа шуцәцахьазгьы – Аҟәеи Гагреи ушрыбжьаз, мрагыларахь ԥынҵала аӡы зымжәуаз аӡәырҩы
иуаԥыргахьан. Уара уи уннакылозма, хаала иахьауз –
хаала, иахьамуз – мчыла (убас аҳәатәхамҵақәа ҩыџьа
рымҩа шәкын, иахьеиԥш шарԥазык рыгәқәа ҵыблааны
ишьҭашәҵеит, амала, аԥхьахә ақырҭуа «партизанцәа»
иртәхеит – дара ирықәырҵеит), аха ишакәхалакгьы ушь­
кылкыҩцәа наганы агырқәа инархауртәан, ахҷаҭ угым –
иахьагьы агәыжгәыжҳәа рхьара уаҿуп, уаҳә ԥжәеит.
Уи ашьҭахь, еиҳагьы ииашахоит, абарҭқәа инарываргыланы ҳҳәар – унапы злакымыз иарбану, аҟәрышь
ахьхьаҳәа уџьыба иҭазыԥсоз акы уацәыԥхамшьеит,
уаҩымсит – Ԥсоу инаркны Егрынӡа иааҟоу абазарқәа
уҵоукырц уӡбеит. Аха абраҟа унаршә рацәак ихиамхеит – Аҟәатәи абазар заҵәык ауп унацәа алушьыртә еиԥш
уахьеиқәшәаз, егьырахь – ахәгьы-аҿгьы уқәдмыргылеит,
урҭ ус аламала узрывало иҟаз ҷкәынцәамызт, урывалеит – аминуҭаз ухьӡ ухадыршҭуан. Уаргьы иахьалҵуеи
иахьалымҵуеи ибзиахәӡа иумдыруаз, Анцәа исаҭәеишьаз
уҳәан, иузырхашәа уаатәагәышьеит. Уажәазы, нас иҟало
аабап, ҳабаццакуеи.
Инукылеит убасгьы имаҷымкәан адгьылқәа, арахәашәахә ануҵеит, ахьшьцәа рыцҵаны ашьха икыдуҵеит.
Ажәакала, удац-уԥашә уҳаит, Аԥсны ахи-аҵыхәеи иахьабалак арахь иалыҳәҳәоит, избарц зҭахым аӡәырҩы
ирыхҟьашаны рԥышәқәа ҭаԥырҵәахьеит. Уашҭа-угәара,
уҩнра ду – Анцәа ишиҳәара уҟоуп, измам уҵашьыцны
иԥсуеит, измоу уацлабуеит. Сара сагьуҵашьыцуам, сагьуацлабуам, сара стәы хазуп, сара – аиаша сашьҭоуп, Маџь.
Ҳарҭ аӡәгьы хышла ҳкәабаӡам, саргьы сналаҵаны, аха
иҟоуп, уара уеиԥш, рыла ахьҭоу умбо ашәытарақәа ибаҳҭ-

баҳҭӡа изну. Ҳадгьыл оф-гәышьа ҳәа аԥсы еивнагарц
азыҳәан анҭ иуҳаз удацқәа арахь иҵжәатәуп, Маџь. Угәы
иалумырсын, узықәшәаз ауп, адунеи аӡәгьы ихимфаац,
уаргьы иузхыфаараны уҟаӡам, иазхоуп, џьаҳаным уамбар
иԥсуеит, иузыԥшуп.
Анҭ, анышәаӡа згәы иқәжьу, зшьала ҳадгьыл зкәабаз,
ҳажәлар еибганы ахлымӡаах иалызгаз – убарҭгьы урзым­
хәыцит, Маџь. Анышә иамазааит, рықә-рҵас ҟаҳҵеит
усгьы, шьҭа зыла ааԥшуа ҳхы ҳахәап. Иҟаларын, сгәы
хьаԥссаны сувсыргьы, аибашьра иаблыз агәаҟқәа,
ахымхәацәа урыцхрааит, ахәшә-абыӷьшәы зҭаххаз урывымсит, амла иакыз уҿаҵа рыцеиҩушеит егьиҳәа, ауаҩ
ирыцҳашьара шулоу атәы зҳәоз лымҳаҭасқәак сымазҭгьы.
Аха уаҳа умԥсит, уи аганахь ала – ҿымҭ-ԥсымшьароуп,
уҿызхшаз ажәакгьы мааҩит. Аԥсреи абзареи урыгхомызт,
урҭ рҿы инамыцхәынгьы ахаршә ушәон – ауаа иахьырбоз, иахьырымбоз капеикылҵәак умпыҵшәара акәым,
арахь ирҿуԥаауан. Уџьип еиқәызза ашҭа иааҭалон, уаргьы
уеиқәызза уааҭыҵуан, фҩы бааԥсык уԥынҵа иҭасызшәа,
ухы-уҿы еицакуан иаразнак: сахьынӡаҟоу жәбоит, шәа
шәҟынӡагьы схы шназгаз жәбоит. Аџьар еизыҩны аԥс­
шәа уарҳәон, иалаҟазгьы, иалаҟамызгьы унап кырҭа
рибаҭомызт – Аԥсуара ус иахәҭоуп. Уаргьы аԥсшәа уҳәон
– Аԥсуара ус иахәҭоуп. Арахь – уаргьы дара уҭахымызт,
даргьы уара урҭахымызт, ушрылагылоу уԥсы ааухшәар
– рымгәа ҟәырт аҳәомызт, амала, сыгәра га, иҟалон,
Анцәа зегь ибоит, ихәҭаа дақәиршәеит зҳәоз. Уаргьы иудыруан уи – иуцәнымхошәа иумҵақьақьоз реиҳараҩык
ушырцәым­ӷу, умариа шаарбаз ушьаҽны ишухысуа. Аха
изашьҭази – аԥсшәа агәы ахьуам, ахы ахьуам. Уи шудыруазгьы, рнапқәа рымухуан – Аԥсуара ус иахәҭоуп,
арахь гәаныла: амаа сара искуп, ирылшои арҭ арыцҳақәа,
исҭаххар саанда иаласшышуеит. (Ус сҳәеит ҳәа, уара
ухи-уԥси, нас ухшареи раамҷыдаха аӡәгьы шамахаӡак
ухәыцра далауршәуам, абас уанақәшәо ада.) Аҵәцагьы
ануку Аԥсуара иахәҭоу агужьуам – ҳажәлар урмаҵуҩуп,
иҭахаз зегьы уашьцәа роуп, аӡәаӡәала зегь рыхьӡқәа
хьы нбанла ҳҭоурых ишаныло агәра угоит. Иреиӷьқәаз,
мыцла еибарку Аарцәы ныжьны, аҵабырг ахьыҟоу
Нарцәыҟа ицеит. Анцәа ихаҭа игеит урҭ – уигьы абзиақәа

дрышьҭоуп, ҳара ҳҩызцәа асса-мыссақәа иҭахӡам, убри
азоуп иахьанӡагьы ҳаԥс хәыҷқәа зҭакьакьоу. Уззымдыруа аӡәы игәы урԥшаар ауан – убасҟак ухы рыҵаҵаны,
угәы иалырсны урыхцәажәон. Уззымдыруаз ужьон, сара
– мап, угәы сҭаԥшхьан, избазгьы иахьанӡа ауааи адгьыли иахьырычҳауаз схаҿы исзаагомызт. Аха маҷк ауп инхаз, маҷк… Ашара адунеи иқәлахьеит, уажәааноуп уаргьы
уанҭыҵуа, уахьиз-уахьааӡаз уқыҭа гәакьа уԥсы алоуп,
уԥсы алоуп уҩны, зны иаабац аԥсуа кәасқьа, уажәы –
аҩнеихагыла ду замана, хымз рыла ишьҭухыз, ак агымкәа
еибуҭаз ахан хьыҵәцара. Хымз рыла! Аҟәагьы, Гаграгьы,
иара Шәача ахаҭагьы – ҩаԥхьа иаацәгьарахар уҵакыреи
уареи шәызбаша аҩнқәа умоуп, аха абратәи зегьы ирылукаауеит – уабацәа рхәышҭаара аброуп иахьыҟаз, аброуп дара анышә иахьамадоу, аброуп уаргьы уҵәҩаншьап
арсзарц ахьуҭаху (ус уҳәалоит агәыла-азла ианраҳауа,
уахыҽхәаны, уазԥагьаны). Уи уџьыршьеит уҳабла, уқыҭа,
ууаажәлар – уабацәа рџьынџь ахьумырӡыз, аихаҳара
уахьаҿу. Ус рҳәалоит уара иануаҳауа, шаҟа гәыкала ирҳәо
– уи уара иудырып.
Аха зегь зыхҟьо зынӡаск аҽакуп. Имлашьуа игәароу
алашьапыфацәа узларықәгәыӷуеи, еснагь угәуҽанызароуп,
иуҵаргало сеидроу, ара, егьаумҳәан, иааукәыршан ин­хоит
уеиашьара (урҭ рахьынтәгьы алашьапыфацәа маҷҩым,
аха…), «ҳаит!» рҳәаргьы, рыҽхаршаланы иааувагы­лоит
– Аԥсуара ус иахәҭоуп. Уаргьы урҭ рыжәҩа макьана –
асҵәҟа ицарым, нас, мышкызны еиқәтәашт – иуҭахуп
аҟынтә, иналаршә-ҩаларшә ԥсымышьҭыгак рҿушьлоит,
ԥхьаҟа ихуртәаларц угәы ишҭоу ала еижьагоу гәыӷрақәак
инархьырԥшуа. Аха абраҟагьы угәы каршәны уахык иумыршац, иумырхәлац – уашьцәа бџьарла еиқәных ишувагылоугьы.
Еимыггоит. Шьҭа угылахьеит, Маџь, шьыжьхьагьы ум­
фацкәа уҟам, ус анакәха – иаарласны амҩа уқәлоит, шамахамзар есҽны ишыҟауҵало еиԥш, уаҳра ахи-аҵыхәеи
еимдатәуп, уусқәа шцо гәаҭатәуп – улаԥш агурхар уҭахым.
Аха иахьазы уи улымшар ҟалап, Маџь, избанзар – усымшьыр ада ԥсыхәа сымам.
Азин узҭада сара абас сатәамбаӡакәа сыхцәажәара!
Уара аицаҟьажә, уабацәа ракәын цәгьарамзар бзиа зыму-

цыз, иахьа, уԥсы уаҳәахь ианца, уқьышәгьы сықәыуҵар
цәгьа иубом. Уаангыл, уаангыл, Маџь, хәыҷык ауп исыгу,
са иусырбап ус ацәажәарақәа зеиԥшроу, ухы акәамаҷиара
ианҭасыртәалак ани уԥсы еиҩызҵәо ацаҳәцаҳә, ахааназ уаҳа ацаҳәцаҳә уамеилаҳауа!.. Уамеилаҳуаз зны, зегь
ануеигәырӷьоз, маҟаҿамҳәа-бажәгәалам, – уан, уаб, уанду,
уабду, акыр иуеиҳабыз, хаҵацара иазхьаауаз уаҳәшьцәа.
Зегь улахәмаруан, укуа-ушьҭуа, ҭаха урҭомызт, арахь уара
уан лахь акәын иахьуҭахыз – аиҵарҟәаҟәа бзиа иубон.
Абысҭа цеи ахш цеи еиҵарҟәаҟәаны. Ашьақаргьы ацзар
акәын, мҳаҵә заманак азна ашьақар – ааигәоуп уанкашәаз,
аха аԥсҭазаараҿ зегь раасҭа еиӷьу уцәа иалашәахьан:
ахаа. Уаныҩеидас уи уашьҭалеит, умаҟахы ԥмыртлаӡакәа,
акырқәагьы урыхьӡеит, аха аҵыхәтәаны сшәақь аԥынҵаҿ
уаанагеит. Аҟырҟырҳәа иччон, уԥси-уԥси еихьымӡо уи
аиҵарҟәаҟәа шуфоз збоз, ркьатеиах ԥыҵәҵәо иччон,
рыбжьқәа хацаланы иччон, рылабжышқәа рызнымкыло
иччон, уара уи хьаас иукызма, ар ушьҭоушәа, уан иуҿалкуаз
амҳаҵә уазыҩуан. Амҳаҵә ацимфондаз, сқамфафыл, лымшын гәыблыла иухәаԥшуаз лара. Уи ацаҳәцаҳә иаҩызам
уажәы иузырхианы исымоу, сбажәгәалам, уи узырсарым,
убас ихьанҭаӡа иуӷратәарц иҟоуп, уаҳа шьаҿак узыҟамҵо.
Изхарада, аԥсымҭәра уҳәеит ҳәа, асеиԥш аԥсымҭәра уаҩы
ибахьоума, ухы уаиааины уҽаанукылар еиӷьымзи, Маџь,
знык иуарҳәеит, ҩынтә иуарҳәеит, хынтә, аха иуумырҳаит,
ҽырдагәа ҟауҵеит, исылакьысуада, сызгәаӷьуада уҳәеит,
забџьар харшала иудгылоу умаҵуарқәа уеиқәдырхоз
џьушьеит. Уара уакәым, ианаҭахха Кеннедиҵәҟьа дыршьит. Иумбахьеи даныршьыз аҽны иҟарҵаз аҭыхымҭа,
Жаклини иареи машьынала ианнеиуа. Иара дгыланы
инапы ҟьо салам риҭоит иԥыло ажәлар. Ус игоит ахы­
сыбжьқәа. Ахызаҵә ихы ианҭашәа, ихы шԥаиҟьеи,
анаџьалбеит – дыхҭазкыз мҵык иҟәицозшәа. Иудыруаз,
уаргьы убасҵәҟа иуҟьарц уҟоуп ухы – ухы иҭасыртәар (аха
уи алымҵыр ҟалап – умашьына уҭганы сара усызҭода,
уа ушҭажьу усрыԥхуазар акәхап). Сабду рыцҳа иҳәалон:
аӡи амцеи урмеисан. Сабду рыцҳа дуаҩҟәыӷан, аха, сара
усазҵаауазар, иажәа ироуцәеит – «ахы уамеисан» иҳәар
азхон. Уи уаԥыҩланы иузынкылом, аԥсы ҭанаҵы иаратәы
ҟанаҵоит. Умаҵуарқәа ахысыбжь раҳаны иахьынтәигаз

еилыркаанӡа, еилкааны исгәыдырҵаанӡа, мамзаргьы
исышьҭалаанӡа, сара абна снылашәкәа сцоит, сышьҭа
сырӡуеит, насгьы ари аҩыза амшха – иумбои ашьа
шаҿыҵуа – изықәкны изеихсыша аӡәымзар-аӡәы дырбараны иҟоума, сышьҭаларагьы згәаӷьуа дарбану, зегьы
уцәнымхошәа инаухагьежьуеит, уԥсы шухыҵхьоу шырбогьы, ахәышәтәырҭахь амҩа уқәыргалоит – ахырқьиараз.
Башагьы умгәыӷын – знык ианҭсырҟьа, мыц аҳәаӡом. Аиашазы, уареи сареи иузеилмырго еимак ҳаманы ҳаҟаӡам,
сымҩа хумҵәеит, умҩа хысымҵәеит. Ҵоуп, аибашьраан
зхы аџьыка ықәызхыз уреиуам, аштаб уадын, ахсаалақәеи
ақьаадқәеи ухы шрынкылаз ирынкылан, аха уи сара
иаба сусу. Сара схәызар, сыбжазар, уи уара иухарам –
абџьар скын, ахы саҿагылан. Амала, искыз абџьар убас
исҵеит, аҵыс мҩас абла ҭысхуеит. Ишԥааури, иагьарааны
иузкаԥхахьазаргьы, абраҵәҟьа уразҟы иамкит. Са сеиԥш
инагоу хысҩык иакәымкәа, башак дуқәшәазҭгьы, иауан
уԥсы узгаргьы, ахҭыԥ анпыҟҟала, икәалаауа уназго умашьына амҩан угәы ҭҟьаны уҭамԥсыр. Аха абри аамҭазы
абри аҭыԥан сшәақь аԥынҵаҿ уҟаларц улахь ианын,
ҳалахь иану аӡәгьы ҳзацәцом усгьы, Маџь.
Ишьҭысымхыз-ишьҭасымҵаз џьумшьан, саргьы ауаҩ
игәы сызҭоуп, саргьы патула зхы ныҟәызго сизыразуп,
улахь уџьымшь ыҟоуп ҳәа, ахаангьы иҽԥнысҳәараны сыҟа­
ӡам, имҩа кны ишьра акәым. Уаргьы закәазы сулакьысран
сыҟази, цәгьарас акгьы сзумуит, сан думшьит, саб думшьит, саҳәшьа улақәымԥеит, уԥс хәыҷы уҩыҵ­рак ҩаԥхьа
уқәындаз адгьыл, аха… аха убас усхымцәажәар акәын,
Маџь, уаҵәҟьа ужәҩа кшеит. Ҳабацәагьы ахаан ажәаҭынха
уаҩы ианарыжьуамызт, ажәаҭынха аҵыхәалоуп ашьа
зрыбжьалозгьы, иумдыруеи – Аԥс­уара ус иахәҭоуп. Сара
уа сыҟамызт, сыҟазҭгьы ус уҳәарымызт – иаразнак ухы
ишҭаԥоз удыруан, усзымшьыргьы блак узцәырымго, ӡык
уамыӡәӡәо уҟасҵарын. Аха иуҳәеит, изаҳаз саргьы слымҳа
аҟынӡа инаргеит, шьҭа ҽмырҳа ҟаҵаны тәашьа сымаӡам:
Аԥсуара! Аҳәынҵәа улазкәаҳаз дуаӷоуп, имариа шааубаз
еиԥш уԥсы данаумҭа, аӡәгьы уизеилкааӡом. Иџьаушьаша,
иара уаӷа ихаҭагьы уизеилкааӡом, ма шәыргәындас,
ма гаӡас, ма зегьы ззеиԥшу, зых пату ззақәым аӡәыс
уиԥхьаӡоит. Узшьыз дзусҭоу уаҩы изымдыруа иаанхоит,

Маџь, аха сара уи хьаас исымаӡам, ихадоу – сара стәы
ҟасҵеит, сара иакәымла исызхәыцуаз, исыхцәажәоз,
сатәазымбоз, уаҩыс сзымшьоз аҽаӡәы адунеи данысхит. Аӡәгьы изымдыруа сҳәеит ҳәа, ацәгьа, мап – аиаша
ҳабжьазҳәаз гәҩарак рмоукәа иҟаларым, уи азхоит. Нап
сылакра шамуа еиҭах агәра ргашт, иахьанӡа ишсызныҟәо
еиԥш исызныҟәалоит ԥхьаҟагьы, уи збо егьырҭгьы
архәыцышт, рхаԥыцқәа рыбзқәа инарықәдырӷәӷәашт.
Исыцәнымхо акәӡам аиаша шҳабжьарҳәаз, дара ртәала
сԥыршәоит, уи адагьы, Маџь, уареи сареи ҳахқәа
ҭеибаҽҽыр рзыфеидоуп, избанзар, иаанхаз реизцара,
рмагәшьхәа аҭацалара еиҳа ирзымариахоит, аҽҟьарҭақәа
еиҳа ироуеит. Уқьышә иқәуҵаз дзакә шҳаму зузымдыри, Маџь, анкьа иубац шиакәым ухы изыԥнамҟеи –
иԥнаҟазҭгьы, еибганы ишухагылоу унсаҩрны уцарын,
умаҵуарқәагьы рқьаф ҭазза, ихаппала инсаҩрны ицарын.
Иԥнаҟазҭгьы – саргьы ара сҟалаӡомызт, аҵх салыхәхәа,
ақәа схыкәласуа, аҟәара сеиҵасуа, уаҩы симбо абна
сҽаҭаны, ақыҭа сахыкәшаны аатәыс исоуӡомызт, уаргьы
сыҽзымаздаз ахәы иаҵгоу мҩала зегьы-зегьы ураҩрны
уцашан, уеибга-уеизҩыда.
Хыхәҭак рахьынтә хәҭак сиҭахьеит, иаанхазгьы анси­ҭа­
лак – ԥыҭрак снанагоит. Егрынтәи иаарго ҽеим, аҷкәынцәа
кадды анҵәара иаҿуп, Ԥсоутәи иашьҭалатәуп. Анҭ акгьы
зымбц агаӡақәа реиԥш сҽасҭом усгьы, исылшо здыруеит,
мызкахьы ҩынтә-хынтә – аха абзиа! – хәдацәахьы исызхоит. Уи ада ԥсыхәа сымам, аха сҽадысцалацәар сахькылнаго здыруеит – агаӡҳәыҭқәа ирыхьуа сыхьуеит, рацәак сызнеиуам. Уи иаанаго – схәыҷқәа еиҭымхеит ауп, ран лхала
ишахәҭоу – аӡәы иеицәамкәа, ак рыгымкәа – илзааӡараны
дыҟаӡам: илылуршои аԥҳәыс заҵә, зҭынхацәа баӷьаӡа извагылам... Ирыцҳахоит…
Амала, сгәы сҽанызароуп – уи амахәалахьа ашь­
тәыц­қьақәа дреиуоуп, «иршәхьоу» рацәаҩуп, саргьы
«сиршәырц» ма саԥырихырц уажәнатә имыхәшьадкәа
дыҟам. Зегь иреиӷьу – стәы шсоулак еиԥш иахәтәра: иаргьы дҭынчхоит, саргьы сҭынчхоит. Ани, зуац рҩаны арашы алызхуа, изыхгараны дыҟоума иоуз ахарџь – шаҟа
дизтәаз иахьауажәраанӡа ивагылаз, ҩыза гәакьак иеиԥш

иибоз – ма «сиршәырц», ма шьаӡагәаӡаны исҿихырц далагоит. Убри аҟынтә – иахгатәым, сԥарақәа снапаҿы ишсоуз еиԥш иҭыԥ дықәҵатәуп.
Уи ари иаасҭагьы дыцәгьоуп – аҳәагыла даҩызоуп,
шаҭара издырӡом, иааикәыршаны иргылаз зегьы иара
итәқәа роуп – иашьеи иаҳәшьеи рԥацәа, иацы иҵшәаз,
аха абга шьа шрылоу аазырԥшхьоу иабхәындцәа, ицеибашьуаз аӡәык-ҩыџьак, урҭ рзы акы деигӡом – илауҵаз шааурыхуа имдыруеи, даргьы нцәак иеиԥш дырбоит, ихаҵкы
кадыршәуам, ихьӡ мҳәакәа ӡы ржәуам. Ак анихь – изхароу адгьыл дыҵазаргьы дыҵхны иқәнага дақәдыршәоит.
Импыҵаку рацәоуп, аибашьра иара изыҳәан акәын
изыҟалоз. Иаргьы амҵқәа ԥхьаӡо дтәамызт, ишалагаз
аҽны инаркны абџьар даҵагылеит, ашьагьы каиҭәеит –
даара ӷәӷәала дхәын. Ишааилгаз иџьабаақәа зегьы бзабааны иԥылартә еиԥш дныҟәеит, гәыбӷан злаиуҭои, аҩнқәеи,
адгьылқәеи, аԥсшьарҭақәеи дзыхьӡаз зегь импыҵеикит,
унеины имх, ухаҵазар, азакәанԥшра аиҭахьеит, шьҭа узивалом. Са сеиԥш зхы изамыхәаз баша ҳгәы ҳахаԥжәоит
акәымзар… Шәмыццакын, шәмыццакын, саргьы скәакәар
мбылыц макьана, саргьы сыхәҭаа шәҿысхырц сыҟоуп,
ишеибгоу илбааҳдахьеит, арсароуп иаҳзынхаз ҳәа,
шәыблақәа шҳазӡа шәҽырҭынч шәыштәоу! Уажә схаԥыц
аҿҿа ыҵгоит, аха сгәыԥжәара саиааироуп, абри аус знык
инасыгӡап, настәи нас иаабап.
Ирыбжьалаз ауп исзымдыруа, рыжәҩахырқәа еибы­
ҭаны амитә дырҿиахьан, иаркы-иаркы, ирцә-ирцә ҳәа
иҟан. Аԥара акәхап, уаҳа ирыбжьалози. Еимаркит, утәыстәы рзеилмыргеит. Ма руаӡәы егьи диҵаӷьычит. Ма
ацәгьа рыбжьарҳәеит, ириааиз – ирыбжьарҳәаз ацәгьа
шыкшоз, уинахыс арҭ аҩыџьа дгьылк ықәеибаӡашьа шрымамыз рымдыруаз ацәгьа рыбжьазҳәаз – ҳҽаидаҳкылап
ҳәа ӡбаны. Урҭгьы рхатә ҳасаб рыман – еиҳа зымчу
уҽиԥушьыр еснагь ишеиӷьу рымдыруаз. Ишакәхалакгьы,
сара сҿы даанагеит, иаразнак абжа саҳәеит, аха ирымуит –
сыгәра рымгазар акәхап. Са сеибгазар, уигьы шәҿысхышт.
Мап, иӡбоуп, уи имацара иҿы иаангылатәым, егьырҭ­
гьы ԥыҭҩык шьҭаҵатәхоит. Зегьы иреиӷьын аха­натә
мап скызҭгьы – урҭ рҿы ҳаӷоу аус имоуп, уи сзымдыруа
сыҟамызт, аха даргьы ирзымдыруа иҟамызт аҭшәараҿы

сшааиз, мап акышьа шсымам. Уи рхы иадырхәеит, исыдыргалазгьы маҷушьо иҟамызт, сақәша­ҳаҭхагәышьеит.
Сшашьцылахьоугьы, еснагь иҿыцуп абри аус мыжда сара сзы. Еснагь сгәи-сгәи еилаԥшуеит. Абыржәгьы…
Сшаалгаз еиԥш ак нҩыҵалахуеит сгәы... Абри аҩыза ассир… Идыр уара шьҭа – измааноу. Анкьа ҽакала иҟан,
«сҿахәы» сылаԥш шынеихьысыз схысганацәа ахала
иаақәацон, аҵаҳәара аҭахӡамызт. Анкьа сҳәеит ҳәа, иҵуеи уи аахыс… митә ҵуашәа убоит. Жәохә–жәаф шықәса
ирыҵаркыз маҷума, аха шаҟа ирлас ицазеи! Рыбла
аҭаԥшыхагьы самраӡакәа ииаҟьеит аибашьра ашьҭахьтәи
ашықәсқәа. Саргьы шьҭа схәыҷым-сҳасым. Уи азы акәхап
зны-зынла… иԥшаауеит сҳәом, аха... сгәы... сааԥсарақәа
схьымӡакәа сыҟам, сықәсит, анаарахь исыгәоит шьҭа…
Нахьхьи архәара иаавҵит аџьип, еиқәыззак, еиқәа­
ҵәасамсалк, даара ӷәӷәала ахы иақәгәыӷуа инеиуан,
аҽырԥагьа. Уи инашьҭархх иаавҵит убри аҩызаҵәҟьа
аҽа џьипк. Убригьы даара ахы иақәгәыӷуа инеиуан,
аҽырԥагьа.
Рыуа дызҭатәоу сеидру. Рномерқәа арантәи исбарҭаӡам, исбарҭазаргьы иснаҭои – урҭ еиԥшуп, дара аџьипқәа
реиԥш, еиҩдыраашьа узрыҭом.
Инарықәкны, схысганацәа... Аха... Аха ак нҩыҵалахуеит сгәы...

Анатоли Лагәлаа
(1961)

АҲАҬГӘЫНҚӘА РЫРҲӘЫҨЦӘА
Уи ақыҭа дырҳәхьан, ихдырҵәахьан, иаланхоз аԥсуаа
ԥыҭҩык, уа иаларбылхьан, ԥыҭҩык зыԥсы згаз ашьха қыҭа кҿахақәа рахь ицахьан, ԥыҭҩык, усгьы абџьар
зкыртә иҟаз, уахынла-ҽынла ицәырҵуан амҩахь. Ақырҭуа
гвардееццәа аҟанҷ ицәыркәыкәыз амжәабаӷь еиԥш, ақы­
ҭа ариаҟара иандырҳәы, дара акгьы анырзаанымха, шьҭа
иҟарҵооз, даҽа қыҭак игәаӷьны изалаломызт, уахь аԥсуаа
аҭабиақәа жны иҭатәан. Урҭ убриаҟара ирзынхаз рқыҭақәа
рнапқәа рыларԥсны иркын, рҭабиақәа унарҭалан аӡәаӡәала
ишьны иҭумгозар, шьҭахьҟа ихьаҵуаз ракәӡамызт. Шьҭа
ишԥаҟарҵоз агвардееццәа, Жәыргьыҭынтәи, Қәҭе­шьын­
тәи, Қарҭынтәи иахан ианаа, џьара ԥгалак роур акәын,
акәымзар, мала-ца, мала-аа ҳәа ихынҳәуан. Ганкахьала, ус ахынҳәрагь разҟын шьоук рзыҳәан, акәымзар,
ара ианыршьлак, ирхынҳәны Қырҭтәылаҟа ирымгозгьы
рацәаҩӡан, амшын иаларыжьуан дара ртәқәа. Уахь инаргар,
нас ирылаҩыр ҳәа ишәон, ҳаҷкәынцәа шьны аттаҳәа раагара иаҿуп, иаанхазгьы иабыкәу иахьыҳашьҭуа ҳәа. Амшын
иарҭаз рхабар усгьы уаҩы издырӡомызт, рҭаацәа, хаҵарыла
аибашьра иаҿуп шәыҷкәынцәа ҳәа рарҳәон, уимоу, ргәы
аладырӷәӷәаларц Аҟәа иреиӷьу аԥсуаа рҩнқәеи руадақәеи
рыхьыӡқәа ҿаҿаӡа ирнуп, рмалгьы уаҩы даламкьысыртә
уаҟа аизгара иаҿуп рҳәон. Урҭ рабацәагь аигәырӷьозар
акәхарын, Бериа инапы зиркхьаз аус наӡеит ҳала ишабоз ҳәа. Усҟан дара раҩысҭаа хыхь дықәтәан дырхыччон,
арахь дара рхаҭақәа убриаҟара иаҩысҭааушәа рбон, атәым
аҩысҭаа дырхыччоит ҳәа ахаангьы ргәы иҭашәомызт...

Ажәакала, уажәтәи агвардееццәа ақыҭа цәҳәы иала­хеит.
Џьара ак рыӡбар акәын, акыр зладырҳашаз, мышкы зны
рнапы ыркало рыҩныҟақәа ихнымҳәырц.
Руаӡәк, уи иаҳа дҟәышзар акәхарын, дҟәышымзаргь
дгызмалын, насгьы иара цәгьала дагьшәаҩын, хәҩыкфҩык еидикылеит, иаҳа зыбаҩ иацәымаашьоз, иана­ҭаххоз,
уахынлагь аус зушаз. Уи диԥшааит агыруак, уи аԥсуа
қыҭа авара иҟаз, Ахалдаба инхоз аӡәы, ари ақыҭа иаланхоз аԥсуаа бзиан издыруаз. Ибзиан ахьӡми, уажә ари аибашьра иалагеижьҭеи иԥсхьази, иқәҵны ицази ракәым,
уаанӡа еихбаала инхоз, змалгьы ԥыҭк наҟ изыцҭарҵаз.
Аԥсы усгьы даныржуаз ихьтәы сааҭ, ихьтәы мацәаз,
ма дыԥҳәысзар – лыхьтәы лымҳарыҩқәа, лыхьтәы
хәдахаҵа дахырбааӡомызт. Ус иҟаз анышәынҭрақәа ара
имаҷӡамызт, аха уи азы урҭ мҩашьо издыруаз агыруа
данырыԥшаа, даргьы хәҩык аныҟала, ҽынла ақыҭа аԥсуа
ишьапы аламгыларц ирыхь­чошәа ҟарҵон, уахынла русахь
иныҵашәа ицон.
Уахык, реиҳа ахысрақәа анааиқәтәа, иалагеит рус.
Аԥсыбаҩқәа ирмеигӡакәа ломла, баҳала иҵырхуан, ироуазгьы макьаназ ииашан иеиҩшо иааиуан.
– Ари џьанаҭ дыҟаҵәҟьан! – иԥаҵақәа агәам рылатата аӡә ихыбаҩ ааҵихит ақырҭуа гвардееццәа руаӡәк. –
Имацәаз, ихәдахаҵа, ихьтәы сааҭ. Џьара акы аарзынимыжьит иҭаацәа!
– Ишнимыжьыз ауп, – иҩызцәа инархыкны аӡәы иаҳар
ҳәа дшәаны дыччашәа ҿааиҭит Ахалдабатәи агыруа, –
акәымзар, урҭ иҭины шьҭа автоматқәа аархәахьазаарын!
– Аиашаҵәҟьа уҳәеит! – ани зԥаҵа агәам алататаз инапы ҟьашьқәа иеиқәа инахьишьын, аԥсыбаҩ ааимир­ттеит,
– дасу абри ахаҵа иеиԥш дара рыхьқәа наҟ иргозҭгьы,
аԥсуаа акрырзыҟаҵаран иҟахызма?!
– Гәы мыждақәак рызҭоуп, урҭ автомат аҵкысгьы
иеицәоуп, шәара рықәӡам, – ани знык ахы зӡывасхьаз
Қәҭешьтәи агыруа, дахьцәажәозгьы аԥсуаа дышрыцәцаз
анааигәалашәа, дааилыбзааит. – Савтоматгьы касыжьит,
ааҵәак азна сџьаԥҳангьы џьара исхьыҩрны илеит. Амала
исаахаз ахы сжьышә акәымкәа, суаҭәа абаҩ илақәшәазҭгьы,
иахьа ас абаҳа кны сызшәыдгыломызт.

– Ацәажәарагь бзиоуп, аха шәаанаԥшы-ааԥшла, аԥсуаа
абжьасқәа ирҩызцәоуп, абна иахьылҟьо уздырӡом...
Азныказ зегьы еиқәлымҳаха иааӡырҩит, рбаҳақәагь
нышьҭарҵан равтоматқәа аашьҭырхит. Аха уаҳа
изыцәшәашаз шьҭыбжьы анырмаҳа, еиҭах дара рыда ԥсы
зхоу изымгәаӷьышаз аус ҟьашь иналагеит.
– Ари еимаа ҿыцқәакгьы ишьан, аха дрылгахьазаап!
– Ееи, џьымхеит, ари аратәи аколнхара деиҳабын,
нырцәыҟа дцеит ҳәа аныҳәара даҟәыҵуазма?!
– Даҽа ԥыҭрак аԥхьа ҳихьӡазҭгьы иеимаақәагьы ҳахәон,
Иосилиани иҿаԥхьа ицыр-цыруа исышьаҵан сышгылаз
убарын!
– Иеихашәк! – иҳәеит урҭ рҟынтәи есымша згәы зҽаныз,
есымша згәы адаӷь аӡмах ишҭымԥара иҭыԥоз агвардеец. –
Ҳара ҳқьырсианцәоуп, ма абри аҩыза аус ҳанаҿу анцәагьы
игәы даҳмыргалап!
– Уеилагама?! – зылақәа аарла зхы-зҿы еимассы амаҭқәа
икылырҵәахьоу адгьыл еиԥш икылыҳәҳәоз агвардеец уи
днеиҿаԥшит, – ҳара фҩык ҳаҟоуп, ара Анцәа ихәҭаз ҳәа
егьҳазныжьӡом!..
Ани ашәаҩ ида зегьы ааибарччар рҭаххеит, урҭ изхагылаз абаҩқәа рыфыҩгьы усс ирымамызт, аха нас рыччабжь
рызнымкылар, аӡәы иаҳаны, иреиӷьу ақырҭуа гвардеец­
цәа ҳәа шәызхәаԥшуа, аԥсуаа зегьы шьны иалгахьоушәа,
анышәынҭрақәа рҿы ҵыԥх иԥсыз рхьымаҭәа иашьҭан
ҳәа ирыларҵон азы. Ар рҿы ицәырыргоз рыламыс
рцәыҟьашьыр ҳәа ишәеит... Уи аламыс иахьынӡауаз адәа­
хьала иеиқәырхатәын, избанзар, уи Қырҭтәылатәи ар зегьы
рзы иуашәшәырахон, шәыта еиқәаҵәан ианхалон. Ус ҟалар
шалшоз зны-зынла акәын рхаҿы амацәыс еимҟьареиԥш
ианаацәырҵуаз, абжьааԥны амалырҳареи аԥсыцәгьареи
анаҟә еиԥш, ижәагәаны иаман уи ацәырҵырҭа...
– Ари иԥсы ҭазаргь уаҳа ҳазицәгомызт! – ибаҩқәа наҟ
аҳаҭгәын инҭарԥсан, анышә аимаԥсара иналагеит.
– Абри еиԥш зегь беиазҭгьы, аԥсуаа абзақәа ирылакьысуадаз, рыԥсцәеи ҳареи ҳаиурыжьыр, мызкала
ҳааилгон!..
Еиҭах инеиҿаԥшы-ааиҿаԥшит, еиҭах ишқьырсиан­
цәаз, анцәа игәы иамыхәоз шыҟарҵоз, аӡәы игәала­шәазар

убриаҟара ифеит, убриаҟара игеит, даныржуазгьы, урҭ
аныԥслак Гыртәылаҟа иргалон аха, ари ара Аԥсны иԥсы
акалашәа иқәын, акалашәа бзиа ибон рҳәан, Аӡҩыбжьаа
шәыдгьыл ҽыҭк ҳахыжәымбаан, абра даҳжуеит ҳәа
ианрыҳәа, даргьы мап рзымкит. Ари иԥсы анҭаз акәын
адгьыл анизымхоз, уажә метраки бжаки рыда иҭахымзар
акәхап, убриак иаҳҭап рҳәан, иақәшаҳаҭхеит. Анҭ
иҭынхацәагьы урҭ знык рақәыршаҳаҭра акәын ирҭахыз,
даныԥсуаз имаз иҩнқәа руак иаҟараз анышәынҭра издыргылеит, даргьы хара имхәыцуази, ари ауаҩ амал ара
абриаҟара зырҳахьаз, мышкызны ҳиваржыргьы, ҳаргьы
акгьы ҳагирхарым рҳәазар акәхап!
– Акры ахьыҵоу здыруеит аха, дагыруагәышьоуп!... –
Елгәыџьа абри аниҳәа, иара шаҟа деиҵанарӷәӷәаз аҟара,
даргьы еиҵанарӷәӷәоз џьишьон, аха уаҳа умԥсит.
– Уи данагыруаз иԥсы анҭаз акәын, дааины аԥсуаа
«дрыванхазар» иаргьы даԥсыуоуп. Дҳарба, дахьынӡа агыруоу, ма дахьынӡаԥсыуоу ибаҩқәа, имаха-шьаха рыла ҳара
иуаҳҳәоит. Ҳарҭ антропологиа ҳәа изышьҭоу анаукаҿгьы
ԥыҭк еилаҳкаауеит!.. Насгьы, Аԥснытәи агыруа гыруа бжатоуп, уи аԥсуаа нмырҵәакәа заа дцеит, урҭ рыпроблема
ҳара ҳахәда иқәижьит!
– Абни анышәынҭроуп... – Елгәыџьа инапы нақәикит.
Азныказгьы иааицәымыӷхеит инапы ахьнақәикыз, избанзар, аԥсуаа ирҳәо иаҳахьан, анышәынҭра унапы ақәукыр
ҵасым ҳәа.
Агвардееццәа уаҳагь имыԥшӡакәа анышәынҭра ашә
ааимыржәан, аҳәақәа ажьаӷь ахькажьу ианақәпапо еиԥш,
шьоук баҳала, шьоук наԥхыцла, шьуок ломла ажра иналагеит.
«Угәнаҳа анцәа исықәумҵан, Боча, – иҳәеит гәаныла
Елгәыџьа, – уара уеиԥш иҟаз агырцәа аныԥсуаз, зегь
ҳуцыԥсызҭгьы. Абри аҩыза ҳала иабаӡомызт. Рыҷкәынцәагь
ҳшьуа, рыдгьылгьы иахаҳцо, рыԥсыбаҩқәа ҳарҳәуа... Ҳара
еигәышәԥынҵала амаӷ кылырхаан, ҳааган ҳанзырхаз ргәы
ҳақәыхәмаруеит. Анцәа ҳәа аӡәыр уҟазар ҳумшаҭан...»
– Ари иахьынӡахәҭаз аҵкыс дласкьаргеит! – иџьашьаны
еиҿаԥшуан агвардееццәа, – ҳнапқәа ахьзымнаӡо дыргарц
рҭаххазар?..

– Имал хьанҭацәаны дыҵанацалазар?!
– Ҳара уаҳтәуп, уиаҟара џьабаа ҳаумырбан, иумоу арахь
уаах!
– Абас абарҭ ҭаҵәахык-ҭаҵәахык рымамызҭгьы, ҳнапы
ыркало Қырҭтәылаҟа агьежьра ҳақәшәон.
– Еихашәк! – урҭ реиҳаб илом убас иҵаиқшеит, рызегь
ахьгылаз ргәаҵәа иалҟьан, анышә еиҩыжааны иҵалазшәа
рбеит, – аус ҟаҵаны зыҩны ахәшҭаараҿы итәоу роуп ас
згәы рҭынчны ицәажәо!..
Даргьы ааиқәышьшьит, аҵхгьы иналаԥшит, аха аҵх
убас илашәын, анышәынҭрақәагьы рҿымҭра анацла, зынӡа
рыгәқәа ааҭыԥсааит агвардееццәа.
«Аԥсуаа рԥеиԥш еицәа ҳаргьы иаҳԥеиԥшуп...» –
Елгәыџьа ихы изыҟажомызт, аха шьҭа хьаҵшьа имамызт,
уимоу, иҟарҵоз џьара акала ишигәамԥхоз аадирдырыр,
анҭ еиҩыржаауаз анышә дынҭажьны иааимарыԥсон.
Аԥснытәи агыруа гыруабжоуп рҳәахьан усгьы!..
– Уара Жәыргьыҭ арҭ зегьы уцҵан унаргазҭгьы, шьҭа
удырҳәхьазаарын! – инаиҿыҵҟьеит руаӡәк уи ицҭаз
ахьымаҭәа даннахәаԥш.
«Ҳара ҳакәым, аха шәара шәоуп агыруа бжақәа, – игәы
дҭаӷызуан Елгәыџьа, – ара ҳара ҳаԥсцәагьы ҳаргьы пату
ҳақәын шәара шәаанӡа...»
– Абра зегь иашан иаҳшароуп!.. – руаӡәк изычҳауамызт
шьҭа иара иаҵкыс егьырҭ иахьроухьаз.
– Шәааԥши! – аԥсы ихыбаҩ шьҭыхны иааникылт
ани зегь раҵкыс зыла уҭазмырԥшуаз, зызхара ҟамлоз,
ақәыџьма ажьышә ишазымыҩра иазыҩуаз агвардеец, –
ари еиварыԥхаа ахьы-хаԥыцқәа изыҵагылан. Уажәшьҭа
ҳара гәыбӷанс иҳамои, уи урҭ ирылаифаша рылаифахьеит,
ҳаргь шьҭа ԥыҭк рылаҳфап, – иҳәан, даахан, акакан ацәа
анеиҟәдыршьо еиԥш, ицламҳәа аамиршәеит. – Арҭ, аӡәгьы
шәгәы иалымсын, са исыԥшааит, са истәуп!..
Егьырҭгьы неиҿаԥшы-ааиҿаԥшит, аха акы иҿадырхьыр,
ишхьы-хаԥыцқәамызгьы, дара ртәқәагьы ааҵирышәшәон.
– Егьырҭ еиҩаҳшоит, – акакала аԥс ицҭаз ахьымаҭәақәа
ааиҩыршеит. – Уара, Елгәыџьа, уаԥшәымоуп, ас егьа
ҭаҵәах умоуп, иудаҳгаларгьы асасцәа иҳампыҵкәкәаан
иумгозар акәхап. Насгьы уареи, уара уҩызцәа агырцәеи

ҳара шәаҳмыхьчазҭгьы, Аԥсны шәнышәынҭрақәа убас
ирацәахарын, ҳрыхҟьашаны, ҳԥынҵақәа хыжәжәа­хьа­
заарын!
«Ах, шаҟа шәҳәақәоузеи, – Елгәыџьа ибз иқәххқәаз
иажәақәа арахь ианизымҳәалак, илбааидарц далагон, ихә­
лымшәы – хәаҽны иркуан. – Шәара шәшьапқәа Аԥсны ианналагыла инаркны, ҳара ҽеи шаҳԥеиԥшымыз ҩашьо­мызт.»
– Елгәыџьа! – ибжьы ныҵакны ҿааиҭит еиҭах урҭ
реиҳабы, аха уажә еиҳа уи ибжьы амаӷ алыҳәҳәон, – даҽа
ҳаԥшьа бзиак ҳақәуршәароуп! Нас уаргьы аҩныҟа уцаны
ҭынч уцәап, ҳара усгьы уи лахьынҵас иҳаут, Аԥснытәи
агырцәа шәыцәа-хаа ҳара иҳахьчоит! Амала амаҷ-саҷаз
шьҭа ари аҩыза аџьабаа ҳазбом, хьыҭрак ҳҭаужьроуп!
«Шәара шәызҭажьтәыз ҽакын, аха... – еиҭах изымҳәоз
иажәақәа ибз иқәххуан, дырхәаҽуан, – аԥсцәаҳа дышә­
цәыӡит... Саргьы шьҭа шәара сышәҩызахт, аҳәақәа урыларкыр – уҳәахоит...»
– Абни жәбома, абна, шәгәы ҭәыр ҟалап... – уи идирбеит жәаа шықәса шылхыҵуаз машәырла амашьына иашьыз ӡӷабк лнышәынҭра. – Лара дқәыԥшӡан, даԥсыуа
ԥҳәызбан, дышәҭыцны дҩаҵхахан, шәгәы иауазар,
шәыламыс иауазар…
– Аламыси анцәеи уаха рыӡбахә уҿахацәеит! – аӷьырԥ
ааихиргеит ани аҳәагыла иазыҵҟьоз реиҳабы. – Уи амыцхә
ирылаҽцәан иҟоуп азы ауп аԥсуаа рнырҵәара ҳзаҿу. Уаргьы мчыла ухы ҳҿоумыжьын, нас!
Агвардееццәа агәгәаҳәа аӡӷаб лнышәынҭра инҭалеит.
Урҭ рыцҳашьарак, ма ламыск мчыла ргәы ирыцәҭамларц
азы иржәхьаз арыжәтәгьы шьҭа даара иаарылсуан. Раԥхьа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
  • Büleklär
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3404
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2277
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2237
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2364
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3341
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2094
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2220
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2041
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2278
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2370
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3285
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3357
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3383
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2371
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2219
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3388
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2260
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3377
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3335
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3321
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3308
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2336
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3329
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2295
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3303
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2192
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2363
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 2105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1507
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.