Latin

Аԥсуа Жәабжьқәа - 26

Süzlärneñ gomumi sanı 3285
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Зны «сендыс» еицаҵалан, Асҭана даҵахеит.
– Марҭа, быхьымӡӷ сҭоуп, «сендыс» саҵабырхеит, аха
исылшалак ббап! – иҳәеит иара дыххаччо. Маџьга арҭ
иибақәоз амца иаурыжьуан, уажәы-уажәы деикәашәон,
даазқәылаз Асҭана зынӡа длаԥшықәиҵеит, блаҵыхәала
акәын дышихәаԥшуаз.
Агәыԥ аилыҵрахь рхы дырхеит; шьхыҵын акәын.
Асҭана «сендыс» даҵахазар аахыс Марҭа лахь дымнеицызт: иҭахын уи лышҟа даннеиуа диргәырӷьарц,

ауаа илыдырбалаша ҳамҭак лызнеигарц, аха ус иаарласны иҽизеиқәыршәомызт... Арахь абзиабара игәы
ҿнакаауан. Марҭа заҟаамҭа димбоз аҟара, игәы дыҵалон,
дылҿыгәҳәаауан.
Аха ҽнак ашьыбжьон, иаҵеигала здырхуада, Асҭана
шьабсҭақыжәк аԥсы шҭаз икны, Марҭа ҳамҭас илиҭарц
иварԥало, аҭыԥ аҿы даакылсит. Аҭыԥ аҿы агәыԥ аԥхьарца
ашәа ацҳәо еилақьы итәан, Асҭана ишьабсҭа ангәарҭа,
дааџьаршьан, еибарыҩны инеиԥыххылт, – удырҩатә
еиӷьхааит, – рҳәан, бӷьыжәқәакгьы неигәыдырҵеит. Аха
Марҭа Асҭана данылба дгәырӷьацәан, илуа-илҳәо дры­
қәым­шәо, дгьежьы-хынҳәуа ақьала дааҵахеит.
Маџьга игәеиҭеит иҟалақәаз зегьы, идырт ашьабсҭа
Марҭа лыхьӡала ишааигаз. Ичҳара хыҵит, иҽизнымкыла­
кәа, Асҭана ишҟа дааи дааҵҟьеит:
– Уара избо, агаӡара зытәӷәқәа ахшьны игәароу аӡә
уакәзаап!.. Уахьзымҩаӡоз ушьапы кыдургылт, џьым, уахь­
зымҩаӡоз!.. Ауаҩы мыжда уицнагалар, шьапыла Дал ацара уқәшәоит ззырҳәо абри ами уара!.. – инацицеит итәаз
рышҟа дынхьаҳәын.
Маџьга ииҳәаз иарччақәазгьы ҟалеит, аха агәыԥ
аиҳараҩык ргәы иалсит.
– Асас алаба иааимырхеи, ҳаи, шьашәы уҭарблааит!.. –
ихы иақәиҵеит Алхас. (Уи Маџьгараа рычныр иакәын...) –
Уаӷәра уҿазкуа аҭынха дышԥаумамишь, сабиц... Аӡахәаԥшь
ухарҵааит сара усныҳәаанӡа! – Маџьга имаҳаратәы
даамақарт. Аха Марҭа арҵәаа анааҭлырга, даахьаԥшзар,
Маџьга ақәыџьма еиԥш аҭыԥ длыҵԥан, Асҭана ишьабсҭа
ҳәынҷауа изкыз дларымҟәыҵасны иаарымҟәыҵжәаны
иоуижьхьан. Ашьабсҭа ахьуҳәа аԥсара иҩылҟьеит... Уажә­
раанӡа ирзымҟажоз аҭыԥлақәа еивасны иашьҭалеит, аха
иабамаҭәаз, ахы ианақәиҭха иԥрит...
Асҭана иҽиҟажеит, Марҭа лгәы дзамыст. Ичҳаит зегьы.
Аҭаҭын амца аркны инеиҿыҵеикит. Аха дзымтәеит:
– Сыԥшышьа хәарҭам, ашьабсҭа ицаз алақәа ацрызцо
дамам... Сцалароуп, –дааԥышәырччашәа иун, агәыԥ ааныжьны иҿыҩеихеит, ихы аҩада аккарахь ирханы.

Аусқәа зегьы рыхқәа еилашәеит: Асҭана дцеит дышцарыз, уахь уаҳа дықәымлеит... Марҭа уи лхы ахырҟьаны
маӡеи аргамеи шаҟа лаӷырӡ калҭәаз лара лыда аӡәгьы издырам. Лгәыӷрақәа налымҟәыҵацәа ицеит, лашьа бзиамха
– Маџьга урҭ рымҵәыжәҩақәа анхирҟәыдаа, дхырқәақәо
днарыдтәалт...
Ииасит аԥхынра; аԥхарреи аԥшӡареи агәыҵаҳәҳәа ицеит. Уи ахаҭыԥан иааиз аӡын лаӷырӡырқәақәо, аҟыба-ӡыба
амҵәомызт, иахьеи уахеи иҵаауан, аҷыхь иареиџьуан
ԥсы зхаз зегьы. Маџьгеи Асҭанеи агәынҷыхьажәақәа
акатаҳәа ирыбжьысуан: аԥсабара еимаҷыҩны изыргылаз
амҟәыл еиԥш рыгәқәа еицәыхьшәашәеит... Аха Асҭанеи
Марҭеи рыбзиабара аԥсы ҭан; иара ахаҳәатәы иара
иныҟәнагон, адацқәа аҳахьан, урҭ адацқәа мраҵас рыгәқәа
ирықәҵәиаашон, еиднаҳәалон!..
Дыгәжәажәон Марҭа. Асҭана ибзиабара дахыԥсаарц
иақәылкит. Лашьцәа уи аҵыхәала есҽны илабашьуан, аҵаа
ашьашьалқәа реиԥш, агәырҩа бааԥс лгәаҿы иадырчаԥон,
аха ашьыжь шәаԥшь хаа – абзиабара лгәаҵахь ианкаҷҷакаԥхалак, лыԥсы лнаргон, раԥхьаӡа Асҭана данылбаз
амш аҽнеиԥш длахҿыхӡа даақәнаргылон. Аха уи хәыҷыхәыҷла лшьара дшықәнаҟьоз мацара дҵыкәкәеит, лԥынҵа
укыр лыԥсы налыхшәаратәы. Иџьоушьаша, даазқәылаз
лцәаҩагьы лыԥсахт; хәыҷҵас ауаҩымра ҵылгеит, лҽеи­
ҭалкит, аха иаарласны Асҭанеи лареи еигәныҩт.
Асҭана ажәа лниҵеит: «Абга ҵысуазаргьы, быбла
сынҭамԥшыр исзыхгом!.. Бхы сықәыршәа». Иажәа дамеижьеит, ауеиа бааԥс иҟалаз – асы иауз дыԥнамкит, ииулак
Ԥанаҩ дхыҵны, Дәаб аԥсҭа дҭысны длеит аҿҳәара анлиҭаз.
Ишылашьцара илашьцахьаны еиқәшәеит.
– Асҭана, уабаҟоу, мшәан!.. – уаҳа лзымҳәеит, акәапаҳәа
лҽынаигәыдлыршәлан, игәышԥҟьаҟьара днадшәаҟьа­
леит... – Уаала аҩныҟа!.. Срыцҳашьа Асҭана, сымацара адунеи санхалазшәа збоит, – дааӷьаҵәыӷьаҵәит лара.
– Марҭа, Марҭа, сгәыӷырҭазаҵә! Бшыгәхьаазгоз мацара сгәы бажәхеит, сҿажәкит... Сара сҵыхәала башьцәа
бықәымчыр, уажәшьҭак исзычҳауам.

– Аҩны схала соуп иҟоу, Маџьгеи Сузари Бақьҟанҟа чарак ахь ицеит, уаҵәуханӡа иааӡом. Уахьцозаалак саргьы
сга, Асҭана, сааныжьны умцан, суҳәоит...
Алашьцара рҽарҭан, рышьи-рышьи еиқәҵо, акәасқьа
ашьҭахь шыҟаз инаскьон...
IV
Амца агәгәаҳәа еиқәын, еихсыӷьрак амаӡамызт; ахьа­
цамҿы аҿҿаҳәа ибылуаз ахәышԥырӷы хәажжаӡа иҟана­
ҵахьан. Алхас иԥҳәыс деиҵақьы-еиҵақьуа дышҵәы­уоз
лыблақәа ҭчааит, амцахь дааскьан, згәаҟажәа зҳәоз Асҭана
дизыӡырҩуан:
– Лыԥсы сымалдеит... Саргьы сыԥсы ҭан лараӡәзаҵәык
лзыҳәан! «Уахьцалакгьы саргьы сга, саанумыжьын,
суҳәоит» анылҳәа, сгәырӷьеит, уаҩԥсы дшымгәырӷьара!
Дсырццакит... Ларгьы дшыччоз, дышҵәыуоз, хаҵа
маҭәала лҽеилалҳәеит. Лан иԥсхьоу лпатреҭ лызхара
илызгәыдкыломызт: «Бзиала, сан, сылашара! – Марҭа
лыбжьы иаҳауазшәа игәы инаҭон: – Сан, сызхара исзымбацыз, сан рыцҳа, бара бааӡара сызныҟәымгеит: аҩны
ашә ныдҵаны ахала иаансыжьуеит... Бгәы ԥыбымжәан,
сбыҳәоит сан. Ашьхауаҩ бзиа сибеит, бысхымыччан сан,
шьҭа сҭыԥҳауп, сыԥсы иҿҳәароуп саргьы!.. Сашьцәа
дуқәа ргәы шԥызжәо здыруеит, аха бара ибзыӡырҩуеит,
бсызрацәажәа сан, саҭарымҵааит. Сан, сара сынасыԥ
сеигәырӷьоит; снапы исҭеит згәы разу, сара сзы мацара
зыԥсы ҭоу ауаҩы. Сара уи игәра згоит, ԥсраҽнынӡа сара
сзы дшыҟоу здыруеит: сгәы саиргом, ахьҭа саиркуам...
О, Анцәа, ухьышьаргәыҵа сакәыхшоуп, амҩа иреиӷьу
сықәҵа!.. Быԥсы хаа сакәыхшоуп, сан! Бзиала! Бзиала!..»
Асҭана иблақәа кыдхаланы, дҟәызгаӡа дтәан. Адауаԥшь
иаҩызаз арԥыс илакыҵақәа ҵшәаахьан, иԥсы ихыгга,
ахәышҭаара дыҽҳәаҳап уҳәарын. Амца аԥхара дарԥсасин,
дхырсысыр иҭахны, аарла акәын ибжьы шҭикаауаз:
– Схы сақәгәыӷт; лашьцәа сыхьӡаанӡа Ԥанаҩ сызхы­
ҵрыз џьысшьеит, асы ԥны саахьан, издыруан иҟаз иныз;
ҳамч зқәымхоз, ҳнызкылоз ԥынгыла ҳамамызт. Шәара
агәыла­цәагьы ҳажәбар ҳәа ҳашшәоз, амҩа ҳақәлеит

ҳаҽӡаны... Аухантәарак ҳгәырӷьаҵәа ҳцон. Иацы, амра
агәы ихалахьан, ахра ду – Цаҟьазҭоу ашьапы ҳнаҵагылт,
гәаҵаӷара асы шьҭан, уаҳа ҳалнамыршеит. Амрагьы
ԥхеит кәыркәа мза аан еиԥш, ҳшикуан. Асгьы еиқәаҳаит,
иԥсасит... Цаҟьазҭоу ҳнаҿалт ҳнапқәа еибаркны. – Асҭана
инапқәа шҵысуаз гәеиҭан, даарыхан иааигәыдирӷәӷәалт.
– Ахра абжара ҳаҿысхьан... Исгәалашәоит, аҟәаҩҳәа бжьы
бааԥсӡак геит; ахра бгеит ҳәоуп изқәысҵаз, атәыла бгеит,
абӷа ҵысит ҳара ҳзын: аӡхыҵреиԥш асыԥса ықәыҩрны илбаауан... – ибжьы наихәлашәеит, илаӷырӡқәа Алхас иԥҳәыс
игәалымҭарц, зымҩа днаҳәит. Аха акырқәа рышьҭахь иԥсы
ааивигеит:
– Лыҵәаабжьы слымҳа ҭнашьаауеит уажәгьы. Иҟалаз
ҳәа акгьы сгәалашәом. Асыԥса ахыԥша ҳаршәзар акәхап...
Заҟаамҭа цаз сыздырам, аӡыгәҭа аҵыхәан џьара асы сажны сшыҟаз сааԥшит... Схы здыруа саныҟала ҿысҭуан лыхьӡ
ҳәаны, ҿысҭуан алашьцара иаасымнахаанӡа. Слышьҭан,
сыԥшаауан... Сынасыԥ ацәымза еиԥш иххаӡа ишыскыз
исцәыӡит. Лдунеи лыԥсахт, илзамуит акгьы зқәымыз...
– илаӷырӡ дырҩегьых инаихәлаҵәеит, аха мчыла игәы
ааиқәиҳәалахт.
– Акгьы лықәмызт лара... асаби илҩызаз, зызхара
аԥсабара иқәымԥшыцыз, зызхара имыччацыз, амра хаа
зқәымԥхацыз... – уаҳа иҿы изамырҳәазт, ашьҭахь игәы
иҭиҳәаауан: «Дрыхьҭшьны, дыхьшәашәаӡа асыԥса аҵаҟа
џьара дҵәахуп... Саргьы лааигәара сыҟазар ишԥасабаԥыз;
абџьар-мца сгәаҿы иҿыцәаар наӡаӡа сраҳаҭхон, аха
лара дрыцҳасшьеит, асы анӡыҭлак алашәага дгәарҭар
ҳәа сшәеит... Марҭа сылашара, схьыршәыгә, башьцәа
быхьӡаанӡа ҵыси-ҳәыҳәи бырҷаԥшьалап! Сара быҩныҟа
сааит, сшәаџьҳәаҩуп, буаажәлар «сыргәырӷьарц» саҿуп....
Бырԥыл ианнеиуа, иҳәа зегьы сара ишысхароу; абзиабара
сыбла амса шыхнаҵаз!»
Аӷьеҩҳәа ашә ааимԥааны дааҩнашылт Алхас.
– Ҳаи, уара, уажәыгь ара уҟоума, ахәаӡ уҵалааит!.. –
Асҭана даниба иааицәымыӷхеит иара.
Иҩны ишаауаз мҩашьо, Сузари Маџьгеи иҟанҭаруаз
мацараха, абжьасқәа реиԥш Алхас ишьҭахх, аҟыԥсыԥҳәа

иааҩнаххит... Бақьҟанҟа ачарахь иҟан ишааиуаз, аҩны
иааӡаанӡа Алхас дрықәшәан, иреиҳәеит изыниаз...
Асҭана амца зхыз иблақәа неиқәиԥсеит; ахаҳә еилар­
ҭәеиԥш қәацара имаӡамкәа, дышәны дгылан. Гәаныла
иҳәон: «Иҟалаз сара исыхҭнышәҟьа... Сшәыҳәоит, уаҩы
ишьа шәылазар, шәшьа кәапеила ишәта... Убриала саргьы сгәы аҵәымӷ алысхып: Марҭа лыгәнаҳа схысхып!» –
ахәыцрақәа аҷыҷыга еиԥш дырҿаргалт; алаԥшҵашәарақәа
геи-шьхеи дрыхьнагӡеит... Аха акыр ҵхьаны иблақәа анаахит, аӡәгьы дыҟаӡамызт, аԥшәмаԥҳәыс иҿаԥхьа дахьгылаз
дгачамкны дизыԥшуан.
– Урышьҭала уара насыԥеиқәаҵәа, урышьҭал! Ицеит умбаӡои? Ууаӡа уанбанӡагылазаауеи, умԥшын! Еҳ уара
ашәиԥхьыӡ!..
Асҭана игәы иааҭиҳәааит: «Гәырҩала адәы сықәзарц
еиӷьаршьазаап; сԥеиԥш бааԥс сыбла иамбаӡо сышьны
снышьҭарҵар, сара сзыҳәа ираҳаҭрахар ҳәа ишәеит... Ааи,
иара саргьы марцхалк иадамхаргьы ус Марҭа ишылзеиӷьхо
здыруазар, ԥсраҽнынӡа ааӡабла сыҟазаауан».
Асҭана дбалыбаҭо аҩны дааҩнахеит, иблақәа ҭыҵны
ицарашәа ишаҟьшаҟьо даанаԥшы-ааԥшит, нас ишимчыз
инапқәа ааиниҟьан, ибжьы лыҭцаны акыркырҳәа дыччеит.
Абаҩҷыда илалеит, ихаԥыцқәа аҿҿа рыҵга хыла ашә дласын, ахыкәалааиԥш дылдәылҟьеит. Амӡырхаҿы аграпара
дақәымшәазт, асы днаха-нахеит, аха дааҭгылан, ибжьы
рдуны ҿиҭит:
– Марҭа!.. Марҭа!.. Марҭа!..
Иҟалап ихы еилаԥсазаргьы.
Асы еимаҩӡаны алеира иаҿын. Аҳаблаҿы еигәныҩхьан;
зехьынџьара аӷәи-ҵибжьқәа гон: ашара рыхьӡаанӡа, лаба
наззышьҭыхуаз зегьы еибарҵысны аԥсҭа иҭалт. Амҩа
днарбарц ацәашьқәа иркыз еицрыхәхәа, еимхәыцҵас
алашьцара иалаԥсан. Асҭанагьы, ахәыҷы акакаҷ ирбаны
даннарԥхьо еиԥш, ихха-ххаӡа ацәашьқәа инеиуаз дтаатиуа
днарышьҭалт!..
V
Аԥсабараҿы зегьы рыԥсы ҭалт. Аҳабла ашлара аала­
наԥсеит: уахьԥшлак, аҳәасақәа быбышӡа ишәҭхьан. Ихааӡа

иԥхаз амра ашәахәақәа адгьыл дыргәтәит, иԥшшеит
иара, аԥхара аналала, ашьац ықәыҳәҳәы иаауан. Аԥсаа
ҷырҷыруа, ақәаҵарақәа рхаргалеит, ргәы ҟарҵон адгьыл
ақәаарыхыҩцәа.
Зегьынџьара ацәқәа ҵаркит; анхацәа ргәы ацԥыҳәаны
адәаӡақәа ԥыржәон, амардақәеи аԥшаҳәақәеи рыбжьқәа
ықәҩуан, иҵаҟьон... Акәыкәу лахҿыхӡа иаарылабжьеит:
«Кәу-кәу, кәу-кәу!»
– Ееҳ адунеи, шаҟа маарафеҭла ушоузеи, иараби, –
дгәынқьуан Алхас. Илабашьа нарсны, игәышԥлымҳа
инаҵыргәан даакахәыцлон: «Џьара шьхоуп, џьара рхоуп, зны уахынлоуп – илашьцоуп, зны ҽынлоуп – илашоуп!..» – иқәра дҭысзар аахыс иқьышә иқәкуп иара.
Ихы данҩахалак, дҩарыҵаԥшуеит дзымҵагылоу ашьха ҳаракқәа, аӡы нырцә-аарцә зҽеимтаӷа игылоу Ҟадеи
Мышәқьарыӡӷеи. Урҭ сынтәа заанаҵы иԥшӡахазшәа ибоит, игәы дырҷкәынуеит, аха анкьеиԥш аҳарак дызхалом,
имчқәа каԥсахьеит, дкыдҟьо дызмаз иԥсҭазаара маҟәмаба
адгьыл дшықәнарӷәӷәоз мацара, ибӷа хәеит, дажәит!..
Амала ааԥынра анааилак, амырхәага дыҿнабаауеит,
даӡрыжәуеит: дҳакәа-шәакәо адәы днықәлахуеит.
Ауаҩытәыҩса ҩынтә агамлақәа дрыцырҵозаап: зны
даныхбыџу, даҽазныхгьы даныҭаҳмадахалак. Алхас имо­
ҭеи иареи уажәы игамлахьчаҩцәоуп. Ҽнак, жәхьаншьҭахь,
рыгамлақәа нараԥырцан, рҩадахьыҟа – Ахаԥалара азқәахь
иҩарцеит.
Амра ԥхон ихааӡа. Алхас дкәакәыцакәуа быцақәак
сҿоит ҳәа амарда дахьынаҿалаз, аԥсҭа иҭысны иаауаз
кьаразаа иреиуаз џьоуки иареи еиқәшәеит. Усҟан, Ԥанаҩ
ахәаҿы Мкьашьаб ҳәа иахьашьҭоу ахҭыс ду ҟаланы иалгахьан: аменшевикцәа шьхала ибналаны ицарацы иақәыз­
кыз кьаразаа рыхьӡаны ирабашьхьан.
Еибадырит Алхаси амҩасцәеи. Ахаԥалара азқәахь иласкьаны, аҳабла иалаԥшуа, аумаамҭа итәаны Ԥанаҩтәи
ахҭыс иалацәажәон... Алхасгьы игәалашәеит анкьа Цаҟьа­
зҭоу иҟалаз, иреиҳәеит ахаан ихамышҭуаз – Асҭанеи
Марҭеи рҭоурых.

– Лара ҳқыҭан зегьы ирҵеиз аӡә лакәгәышьан, –
иажәабжь аахиркәшеит иара. – Асыԥса даҵхны дааргеит,
ҳнапы аҟны дықәҵаны днаган, нахьхьи аӡнырцә адәҳәыԥш
аҟны лызқәаҭыԥ ҟаҳҵеит... Абан, абни ақәацә ахьгылоу...
– Алхас ашьанҵара иҵакшо иикыз иеигәышә наирххан,
дзацәажәоз нырцәҟа инхьеирԥшит.
Зегьы еиқәпата итәан ҳамҭакы. Ҭынчран. Рҩадахьшәа
араш иқәтәаз аҟармаҵыс заҵәык иааҟәымҵӡакәа иҷыр­
ҷыруан, ааԥынра иеигәырӷьаны ашәа аҳәон.
– Лылахь егьанымызт уи агәаҟ, злыԥхаҳаура лылахь
уа­ҳа акгьы анимҵазар акәхарын... – Алхас дышхәыцуаз
имоҭа данынеиҿаԥш, ихы-иҿы ааиқәлашан, инацицеит:
– Аха ҳаамҭа ааҳәит, аҽаԥсахт, аҵеирагьы уажәшьҭа
аԥеиԥш бзиа аман, ахақәиҭра ҳзаажәгеит, дад, шәара, ҳҿы
шәырцәажәеит! Ауаа зегьы зинла еиҟарахеит шәҳәеит,
дад, уи бзиоуп! Уажәраанӡа зыӡбахә сымаз арыцҳарагьы
зыхҟьаз, дад, убри, атәамбарақәа иҟаз роуп!.. Лашьцәа
зыхьӡ-зыԥша ыҟаз, акрызкыз уаан, драҭәарымшьеит
далтәи арԥыс... Датәарымбеит... Знык, дад, аҷкәыни аӡӷаби
ргәы анеибаркаа урԥықәсылар, хиамҩа иқәлараны иҟаӡам;
имцурашахоит зегьы... – Алхас иҭаҭыныжәга ахәҵәы
ааицәцәан, иҿы азна алҩа ҟаҵаны инаихәлеигалт. Игәы
ихаиршҭырц даҿын; Марҭа ллахьынҵадара еимырттаауа
даналала, ҩныҵҟала амца икны дбылуан.
– Ауаҩы имацара иакәым иахьа зхы иақәиҭхаз, –
даацәажәеит кьаразаа руаӡәы, – аҵыхәа ԥҵәеит аиҟарамра,
рхы иақәиҭхеит ауаҩрагьы, анамысгьы, абзиеибабарагьы... Аџьажәлар ашьа карҭәеит џьабаала ихандеиуа дарбанызаалак патула адунеи дықәзаарц, дынхарц, дынҵырц!
Ҳаамҭа арыӷьарахь ихынҳәит, иаарласны уара умоҭагьы
ашкол дышҭоу убара уҟоуп!.. – Аҭаҳмада игәы ҟарҵеит
кьаразаа: иахьынӡаиҭахыз иацәажәеит, нас иҩеибаргылан,
рымҩахь ицеит...
Алхас дҳәарԥсаруа дырҩегьых амарда дҩаҿалан,
быцақәак аахиҵәҵәеит, аха Асҭана ихы дааҭашәан, иикуаиишьҭуа акы ибла иамбо даарыцҳаишьеит. «Сцап иара
иҟынӡа, иԥсҭазаашьоугьы збап!» – иааиӡбеит. Агамлақәа
имоҭа инапы инанҵаны, иеигәышә иварсуа акаӡӷы

дылҭалт, ҵаҟа аҳәысҭахьы данлалбаа, икаба аԥшь бӷьаауа,
иара итәала иныҟәашәа ааирӷәӷәеит, дук ахмырҵкәа Дәаб
ацҳа днықәсын, анаара днаҿалт.
Анаараҿы абардҽыгәрақәа рацәаӡан. Абнара днылсаалсуа, Алхас амҩахәасҭала дахьнеиуаз дхәыцуан: «Шьы­
жьымҭанла Асҭана иџьмақәа абра ирхыџьҳәыџьлон.
Ԥшьшьапык зҵоу ҳәа уи иныҟәигалоз ԥшь-џьма заҵәык
ракәӡан. Даргьы хьӡык-хьӡык рыман: Алыкәаҷы, Салы­
кәаҷы, Мыгәлыкәаҷы, Ҵыхәапеи!.. Иахьа хәлаанӡа рыхьӡ­
қәа рыла дрыԥхьо, ихала дцәажәо абарҭ абардрақәа дрылан. Џьмакы анажәлак, ацынхәра иқәиргылоз аӡысгьы уи
ахьӡ нахьӡиҵон, убас мацара даауан... Асҭана уаҳа Далҟа
дымцаӡеит, иҭынхацәа илҵит уи аҵыхәала, иҵарымгалаз
акгьы ыҟам, аха имуит. Марҭа дылхыԥсаарц иақәикит,
лнышәынҭраҿы ԥхьарҭас иҟаиҵеит, ауапа иҽылаҳәаны
дшыцәоу иршауан. Лашьцәа, аӷьатама хжәацәа, аҳәаҭыхаа
ҳәа изышьҭаз алакартаԥшьқәаҵәҟьагьы дрыцҳаршьеит;
ианарыжьит иҟалаз зегьы!.. Ашьҭахь, иара убраҵәҟьа
қәацәк иргылан, иахьанӡагьы лҩак ҩаишьҭуеит, алуажә
еиԥш дууаӡа дыҩноуп: Марҭа лҳаҭгәын дахылаԥшуеит...
Ихьчоит...»
Алхас агәашә данааҭала, иамхацәгьахан дааҭгылт. Ашҭа
ақьамҭажәеиԥш ахәача ахыҵәахьан. Алҩақ иаҷышәхьаз
аԥацха хәыҷгьы алахь еиқәышьшьы, иқәықәма-шәықәмаха
игылан. Ҵыԥх ҭагалан аахыс, Алхас ари агәарԥ дҭамлацызт,
игәы инархьт уажәы иибақәаз: аандақәаҵәҟьа каԥсахьан,
аҳаҭгәын иахагылаз ачамҳа ду хырԥаны зымҩа икажьын.
Уи, Асҭана инапала еиҭаҳаны ииааӡаз ҵлан.
Иҭацәуп уахьԥшлак... Иҿаҳауп... Идагәоуп.
Алхас ишьапқәа ашьшьыҳәа иааихигеит, ибла иабоз
изхамҵо. Асҭана ес-уажәааны анышәынҭраҟны ашәҭқәа
леиҵон. Аха Алхас уахь днаԥшызар, ассир ибеит: уаанӡа
иакәыршаз аҵангәара ыҟаӡам; уи аҭыԥан аҳаҭгәын
иаакәыршаны ахаҳә шкәакәа ссақәа рыла иқәҵоуп...
Авараҟынҵәҟьа ашьац хҽаны, иара убас ахаҳә ԥшӡақәа
реиваҵара даҿын Асҭана. Ихазы иҟаиҵозҭгьы акәхарын...
Деилаҳаны дахәаԥшуа, ихала дҟәындҟәындуа акы
иҳәақәон:

– Иҟабҵо закәызеи, Марҭа? Сара ахаҳәқәа еивасҵоит,
бара еихырԥсаҟьаны зымҩа икабыжьуеит. Избан, Марҭа,
барамыжда, сзыхбырҟьозеи, анышә хьшәашәагьы сахыббаауама? Бара бааигәа сыҟазар зыбҭахымзеи?..
Асҭана дуазыруан, аха дахьынаԥшыз, Марҭа мшаҽны
дшибац дыххаччо дааины диацәажәозшәа ибеит:
«Анышә хьшәашәа сызуаҭәашьом, Асҭана. Изуҭахузеи
адамра лашьца, дышьман, наҟ иуҟәыблаауп... Срыцҳашьа
Асҭана, уара уда адунеиахь уаҩ дсымаӡам. Зегьы
срылҵхьеит, аӡәгьы сиҭахӡам...»
– Сара бысҭахуп, с-Марҭа, сыхаара! Аха сишь, сара сахь
бааԥши, цқьа баасыхәаԥши. Марҭа рыцҳа, шаҟа ибыгхазеи!..
Агагеиԥш ауп бышгылоу!.. Мшәан, бааскьарауазеи сара
сышҟа. Банызбо аиҳа банысымбо еиҳауп, ибзымдырӡои?
Сымацара ас санбанӡаҟазаауеи? Агәысакара сшықәхаз
бымбаӡои, Марҭа? Сзацәажәо дсымаӡам...
«Сара сыҟоуп, сара суацәажәалоит, Асҭана. Уахьцалакгьы суцзаауеит, Асҭана, бзиа узбоит...»
– Бзиа сылбоит... – дыччеит агаӡацәа рыччашьала. – Саргьы бзиа бызбоит Марҭа!.. Саргьы бзиа бызбоит, Марҭа!..
– Еҳ, уара узыҳәа аԥсцәаҳагьы дышԥабжьаӡи. Ларгьы уаргьы шәеицыԥсыр уҭынчымхоз... – Алхас дшәиԥшьиуа амаҵурҭахь днымҩахыҵит. Асҭана ибла ҭраа
Алхас днеизыԥшит, аха илаҿимҭӡеит; уи даазқәылаз
ауаа рацәажәара даҟәыҵхьан, ихи-ихшыҩ еимадамызт,
деилаԥсон ашоура аныҟалоз.
Ишәым, ихам, ишьапқәа хырҟьаҟьа дҩагылт Асҭана.
Алхас дахьихҭыгәлаз игәы намӡеит, дгәааит. Ибла акакаҷ
ыҵашәо днеиҭаҵын, ихырԥаны икаижьхьаз ачамҳа ахџыџ
днадгылт.
Ахџыџ аҩныҵҟа аиаҳәеиԥш иҭцәааны, ҟәардәк аҳаса­
бала атәарҭа ҭаҟаҵаны иман! Дыҩхалан дынҭатәеит;
дынкыдиаалан, имышьхәылҵқәа наҟ-ааҟ инықәиҵеит.
Дтәан деимасабаӡа, ижакьа ҟәаш игәы инықәыԥсо... Илахь
еиқәын, илакҭа аччаԥшь ахашҭхьан: илахьынҵеи иареи
ахҟа рыбжьан, еицәгәышуан...
Дааԥсахьеит Асҭана: дбылхьеит, дҷыҷхьеит, аха
иарԥысра зынӡа иҿымцәаац, ацәаара иҟәнубаауеит;

игәышԥы ҟьаҟьаӡа, акәаш еиԥш дыӷәӷәаӡа дахьтәоу ихы
наирҟәӡом; ахьшьыцба аԥынҵеиԥш иԥынҵа агәы ылгоуп,
иблақәа ҭбаа-ҭбааӡа, хрыжь-хрыжь еиқәиԥсоит.
Иҽырмашьцашәа данаатәалак, ахәыцра даамҵанарс­
уеит... Усҟан иуҳәо иаҳаӡом, Цаҟьазҭоу даҿаԥшуа џьишьоит.
Уи ахра илаԥшҵашәараҿы аҭыԥ ылнаххьеит...
Шаҟа ҵуазеи уи аахыс!.. Аха ирҳәоит Асҭана есӡынра уахь дцалоит ҳәа. Цаҟьазҭоу акалҭан, лбаа нырцә
аккараҿы ақьала дшыҵатәоу алӡынрак ихигалозаап: ес-ҽны иблақәа ааихмырсыӷьӡакәа, еимаҷыҩны,
ибыбышӡа иҿаԥхьа игылоу ахра ҳаракы дазыԥшуазаап.
Аԥсҭҳәақәа анааимҟьалак, амрахәага наиҿаҷҷоит иара;
ираӡынԥсараха, ахьыҵәцеиԥш еилаарцыруеит; убла хнакуеит. Аҭаца ԥшӡа – Марҭа длахҿыхӡа, лкасы шкәакәа
лхаршәны, дкахәхәа дгылан длыхәаԥшуашәа игәы иаанагоит ахра данахәаԥшуа... Иқьышә ааԥшӡахоит... Аха
инақәырццакны илаԥш иҵашәоит: згәазхара еибамбац
Марҭеи иареи рнапқәа еибаркны, ичча-ччо, ргәы азҳаны,
ахра ашьапахьы иаҿала­ны инеиуеит... Уи аамҭазы еибарбылгьо зҿаазхаз асыԥса-ӡхыҽҽа дуӡӡа нарыжәлахуеит...
Инеимаҵәоит зегьы!.. Марҭа лыҵәаабжь иаҳауеит...
Асҭана дыҳәҳәаны аҭыԥ дныҵҟьоит...
– Марҭа!.. Марҭа!.. – ибжьы дарҿыхоит... Инапқәа рхахан дахьгылоу иоуразоуроу дҵысуеит, аха иҿыҭбжьы
еихсыӷьӡом, ахра шкәакәа ианыҩны, акраамҭа иууеит
игәыҭшьаагаха.

Алықьса Гогәуа
(1932)

АШӘАЏЬҲӘАҨ
Аҳәасақәа аԥхарра иажьаны заацәа ианышәҭыз ашықә­
сан ииз... Аранаатәи...
Иахьагьы, ахаанеиԥш, ашара адәы инықәлаанӡа
арбаӷьқәа рыԥси-рыԥси еихьымӡо ҿырҭуан, амш ҿыц
аира атәы аҽаӡәы ирцәиҳәар ҳәа ишәошәа. Урҭ рыбжьы
акәын уи еснагь дзырҿыхоз, аха иахьа игәы иқәҩыӡаргьы
дазмырҿыхеит. Арҿыхага сааҭгьы анаҩстәи ауадаҿ иқә­
гылан, ианаамҭаз инароуны аккаҳәа абжьы аргеит, аха
уи абжьы игәгьы иқәымҩит. Аха ардәына ашәаҳәабжь
шаагазҵәҟьа игәы иқәыҩуа иалагеит. Ус иаармариан ихыԥсаара зҭахымыз ацәа, ԥхыӡушәа, лабҿабоушәа,
гәалашәароушәа иҟанаҵон уи. Аха ишнеишнеиуаз гәхьаак,
гәжәажәарак ахьшәашәара аанаго иалагеит уи ашәаҳәабжь,
убри дагьарҿыхеит. Ашьшьыҳәа иблақәа аахитын, иҽыр­
ԥсны дааӡырҩит, ардәына ашәаҳәабжь ԥхыӡны, иныҵаба
ицар ҳәа дацәшәаны. Ани цқьа игәаламшәоз, изымдыруа
иҟалахьаз ахьаа, агәжәажәарагьы далаӡон, иара аҟәымҵыр.
Ардәына ашәаҳәабжь шгац игон.
Анаҟә шыӡлачызгьы, аԥенџьыр илԥшуаз ашарԥаз
алашь­цара алаӡыҭхьан. Илаҳа-лаҳауа, анаҟә иаман ауада
иҩналон ихарацәамкәа ибыбышӡа ишәҭны игылаз аҳаҵла
аҟынтәи иааиуаз афҩы. Ардәына ашәаҳәабжьгьы уантәи
акәын ишааҩуаз, аха, анаҟә ахьыхчылаз аҟынтә акәхап,
акыр инахароушәа акәын ишиаҳауаз. Харантә мацарагьы
акәымкәа, ииасхьоу, акыр шықәсақәа хәыҽны изӡаау аӡы
аҵантәи ахьшәашәара аман иҩеиуазшәа.

Иахьа абасҟак сышьҭазкзеи ҳәа ихы азҵаара дахь­ӡаанӡа,
аҳаҷаҳәа еиҭеигәалашәеит, иаха аҵх акыр инеигәаанӡа
дызмырцәоз иахьатәи имҩа. Уахь ацара идрымҵаргьы
ауан, аха ианидырҵагьы мап ацәимкит. Иара аҽаџьара ихы
дырхар, Аҟәаҟа ицо мачхәызма, змашьынақәа зҵыԥраауа
игылоу асҟатәи ҷкәынцәа. Аха иара игәы иаанагақәо аӡәгьы
игәалашәаӡом, анкьа аӡәы гәҩарақәак имазаргьы, уиаахыс
ианбатәиаамҭоу, иахаанугьы даараҩык нымхаӡеит. Нас­гьы,
иара ихы иҭиҳәаауазаргьы ҟалап, акәымзар акры ыҟазма?
Ас ҽыҵгак имамкәа, асҟак иҽышьҭеикуа дыҟазма,
арбаӷь аҿыҭбжьы аума, асааҭ абжьы аума, илымҳа
ианынҭас, дыҵнарԥон. Усеиԥш аан уанаацәыс-жьыс, агылара уацәыԥсуа уааҟалоит, иангылатәыз данымгыла,
дамахашәа дынхеит. Дамахан мацарагьы акәмызт, ихы
дацасуашәа, изымдыруа аҽа шьоукы дырцасуашәа, акы
иласны дыҟан.
Ас ианца сынтәагьы махәҿиаа ҳәа акгьы ҟамлеит,
иҳәазҳәазо аԥенџьыр ихыҵны ауада иҩназ анаҟә
дазыԥшуа дхәыцуан, иара акгьы даланамкӡошәа, акры
нхаргьы икьаҳә-маҳәӡа, икьача-мачаӡа, иԥыхҭны инхоит. Есышықәса еиҳа-еиҳа еицәахоит, аҳауа бжьысит,
дгәамҵыр иҭахын, аха уахьгьы иалҵуамызт.
Ардәына ашәа аҳәон. Уажәы-уашьҭан уаҩԥсҵас аҿы
ааилгап ҳәа уаҩы игәы иаанагарын. Уажәоуп ианааи­
гәалашәаз, ардәына ашәаҳәабжь, ус лымҳаҭасла иаҳа­
хьазаргьы, дазымӡырҩижьҭеи акырӡа шааҵуаз. Есы­
шықәса ааԥын аԥсыԥ лагаҩагара ианналага инаркны,
иаргьы иаҳәозар акәхарын, аха иаҳаӡомызт, уии иареи еинымыҩуа ҩ-дунеик рҿы инхазшәа. Иаҩымшәоз
арбаӷьқәа рҿыҭыбжьы акәын. Даргьы есышьыжь адунеи
аныршаз аахыстәи рус иаҿын, рыԥси-рыԥси еихьымӡо,
дгьыли-жәҩани рыбжьара зеиԥш ҟамлац акы ҟалараны
иҟоушәа.
Арбаӷьқәагьы асааҭгьы аамҭа атәы акәын ирҳәоз, аха уи
нҵәара шақәӡам зынӡа иугәаламшәартә, уажәы-уашьҭан
иаанҵәарашәа удырбон.
Ардәына ашәаҳәабжь аҽакала дҟанаҵон. Ани аԥхьаӡа­
ра ахьыҟаӡам аамҭа ахаантәи азымҩа, уажәы-уашьҭан
дааҵанакрашәа, аратәи акы ихарамхо, нас шеишықәсеи

изхаша, ҿамҩак иадамзаргьы ԥсеивгарак инаҭарашәа
дгәыҩ-ҿыҩны. Аха ииасхьоу ашықәсқәа хәыҽ-хәыҽны измаз аӡыжь аҟынтәи иааӡоз ахьшәашәара иауамызт. Зны,
аӡхыҵра бааԥсеиԥш дӷәыхны ихысны ицахьоу абжьы хара
аиԥш илымҳақәа еиманаҳәахуан, абылфҩы еиԥш агьама
иқьышәқәа инарықәшьны еиҭааихсыӷьуан, илымҳақәа­гьы
мыцхәы иааихыккон.
Уеизгьы, уажәшьҭа дгылалар изеиӷьын, дмыццакыкәа
иҽеибыҭан, дмыҩкәа автобус дахьӡартә. Знык ихыза
ԥхьаршәҭны даннықәтәа, дшашьцылахьаз еиԥш, дыццакы-ццакуа аҽеилаҳәара далагеит. Автобус ацара такәы
набжьан, макьана иҩнымаҭәақәа ишәиҵар еиӷьын.
Ардәына абжьы наскьеит, ани ииасхьоу ашықәсқәа
хәыҽны измоу аӡыжь амгәарҭа иҭыҩуашәа акәын иааҩ­
уашәа-имааҩуашәа ишыҟаз. Уажәы, анаҩстәи ауадаҿ,
иԥҳәыси иареи иахьырзеиԥшыз акәакь игҿарӷәӷәа иакыз,
зшьапқәа ауз астол хәыҷы ашәҭқәа рцынхәрас иқәгылаз
асааҭ абжьы еиҳахазшәа иааҩуа иалагеит: уццакы, уццакы, уццакы. Арбаӷьқәагьы ус акәын: уеиха, уеиха, уеиха
рымшын, аӡхыҵра ашьҭыбжь бааԥсгьы, аӡыԥшагьы аманы иааскьаӡахьоушәа, дышзахәо дахьӡаны, уи ахьзымҩаӡо
хәык дмыхәнар ԥсыхәажәла ыҟамшәа.
Хыма-ԥсыма, асааҭ абжьы ишьамхы иаҵанагалоз аритм
дзацәымцакәа, имаҭәақәа ааишәхеиҳәҳәан, иблузгьы маҟа
амӷамҵакәа ус ишеиужьыз иааныжьны ишьамхы дҩых­
гылт.
– Ашара изшарахеит... – ибжьы аҵәы иахаҵаны
инаир­геит уи, егьа дааԥсаны дыҟазаргьы, егьа иԥсеи­
лахаразар­гьы, игәы алаҟамзаргьы, есышьыжь излаир­
ӷәӷәоз. Раԥхьатәи, иажәақәа аниҳәа, иаразнак дааннакылт, дааӡырҩит: урҭ шиҳәахьазгьы рышьҭыбжь
макьана игәалашәон, аха абжьааԥны аҵкыс ирыцҳахәха
иҟаз­шәа ибеит. Аха, зегьы дара роуп, иацызгьы иҳәар
акәын: – ҩашьара зқәым иԥсҭазаара ҩажәа нызқьи...
– еснагь дшыццакуазгьы, адгьыл шигәозгьы, иаразнак игәалашәон, аха иахьа иҵасуаз зегьы ирԥырхаган.
Даахәыц-хәыцын деиҭаналагеит: – Мап, мап, маҷк
сахнаԥааит, сахыццакцәеит... Зеижә нызқьи ҩышәи
ҩажәижәибжьтәи амш аҽны... Андриа Аранаатәи!..

Ашкол данҭаз аҭоурых азы рҵаҩыс ирымаз абырзен, Дмитри Кириак-иԥа Мистакопуло, уаҵәтәи рыдҵа
рзеиҭаҳәо дышнеиуаз, иаҳҳәап, ажәытәӡатәи аурыс
племиақәа – адревлианцәа, аполианцәа уҳәа дыш­
рылацәажәоз, зны-зынла, иара ишьҭра ду аҟнытә шьоукы ихьӡаны рхы игәаладыршәозшәа, иааҿахҵәаны,
иаразнак бырзентәылатәи ажәытәрахь диасуан. Уажә­
раанӡа игәырҿыгьгаз аҭоурых арҵага шәҟәы рацәак
дзавамгылакәа, цԥыҳәарак аҵамкәа, иагьхаамкәа, иагь­
шшамкәа иҟаз ажәақәа, еснагьтәи ацыфеиԥш игәы кыднахны ишиҳәоз, иаразнак, дзеилаҳауаз фатәы хаак
иҿыҵашәазшәа, ижьцәагьы нылбааидон, ибжьгьы еилыкка иааҟалон. Аҵанӡа иԥсыԥ неивигон, ашәаҳәара
иҽазыҟаиҵошәа ихиҿы аалашон. Нас иныбжьаршәны
имаӡамацараха иҟаз хҭыск рзеиҭеиҳәон, кәашара днықә­
ла­рашәа, уажәы-уажәы иарӷьа напы ҭарлакьуа ишьҭих­
цыԥхьаӡа, иҭырҟьа-ҭырҟьаны, Аранаа зеиԥш мгацыз
ахьыӡқәа алаиԥсон: Артемидор Ефесски, Прокопии Кесарииски, Феофан Византииски, Агафии Миринеискии...
– Нас, ҳара ҳзеицәада, – иҳәеит иара ддәылҵырц
иҿанынеиха, – Андриа Аранаатәи, Леуарса Агәаҩаратәи,
Уарқәа Аҿырҳәыдатәи, Ҵҟәыҟә Амҵырбӷьратәи, Камшьышь Аԥсҭахаҩаӡаратәи!..
Дандәылҵ анаҟәгьы ԥыҭк иҩышьҭыҵхьан, цқьагьы
ишахьан. Аҳаҵла ихьыдҳан иақәжьыз ашәҭ афҩы аҳауа
иалаӡҩон. Ауада иахьыҩнаҳацәаз ишыжәпаз еиԥш
ижәпамызт адәахьы, иҵаӷан, аха заа иҟало ақәыԥсҳа аӡы
аиԥш иааҿацан.
Иашҭа ҭбаа, зыԥхьакырҭақәа рҿы еилырга-еилых
ашәыр­ҵ­лақәа зықәгылаз, уи анҭыҵ, шеи-шықәсеи хҩаха
ҟам­ҵакәа еиҵаиааӡаз абаҳча, зеиԥш рқыҭаҿ иҟамыз,
ҩбаны еихагылаз иҩн-ду – зегьы-зегьы мшаҽнеиԥш
ашарԥаз аҵых ишалоу инаркны, инеихашәа хәлаанӡа инапы, имч, ицәа шырҭахыз, ишрықәырӡтәыз еиԥш ирҭахын,
ирықәырӡлатәын иахьагьы, уаҵәгьы, уинахысгьы, – иԥсы
ҩыҭшәаанӡа.
Аха даангылангьы днықәымԥш-аақәымԥшыкәа, дагьы­
мыццакыкәа амаҵурҭахь иҿынеихеит, шәалаӡап, саргьы
хақәиҭрак сҭахуп иҳәарашәа.

– ...Зеижә нызқьи... – дырҩегьых дааҿахеит шаҟа мшы
ихыҵыз ихашҭны гәанылагьы ихы даахыччеит, изҭа­
хыда уи, мамзаргьы аӡәы игәалашәома, иргәалашәеит
ҳәангьы иалырхузеи. Излаиаҳахьаз ала, иагьаншамыз,
иагьаныхәламыз, раԥхьатәи арбаӷьқәа ҿырҭаанӡа, иан
гәаша лыԥсы мцо-имаауа дныжьны, уахь адунеи иҽы­
қәиршәит. Дышьҭызхыз Аҭакәажә уи злалгәалашәо,
ашықәсан аҳәасақәа аԥхарра иажьаны заацәа ишәҭызаап,
ашьҭахь ҷыхь хәыҷқәак анаарыхьӡа, џьара ӡнаашә кәҷышьк
назҵарҵоз ҵәыҵәырак злухша аанымхакәа иаблит.
«Аҳәасақәа аԥхарра иажьаны заацәа ианышәҭыз, мамзаргьы аҳәасақәа аҷыхь ианагаз ииз...» – игәы дааҭаччашәа
иуит.
Анаҟә баша ихымызт, ишаара иаахьаз ашьац ақәаԥсата
ақәыҳәҳә иҟан. Аҳәарақәа џьаргьы иҟамызт, иԥҳәыс ах­
каара иҭалҵахьазар акәхарын.
Абас, шаанӡаҵәҟьа ажәқәа зылхьазеи, игәы даа­ҭа­
гәамҵит Андриа, аха иаразнак даахьаԥыссеит: лара диашазар ҟалап, шаҟа заа игәарҵуа еиӷьуп, ашьац макьана
иԥшқоуп, зегьынџьараҵәҟьа имаац аҟынтә, шьыжьы инаркны ахәлара иаарымырхаанӡа ажәжәаҳәа иахалар акәын.
Аҳәрагьы усуран, аамҭагьы аҭахын, амчгьы, ашьамхгьы.
Амаҵурҭа аԥхьа акәҷар ԥшқақәа зҵаз аҟәарҭ инҭгылаааҭгыло ахы аҳауа иналакшо, уахь иалахар ҳәа ишәошәа,
арахь ирҭрысны иаахо, рзаа-рзаа «Ҟәырҭ-ҟәырҭ» аҳәон. Урҭ
мыршәакәа днарывсырц иҿынеихан, аха акәҷар хәыҷқәа
ааилаҩҩын, руакы ибааӡажжыраӡа иҟаз ашьац инылашәеит.
Егьырҭгьы аҟәарҭ анаҩсшәа иахьеилагьежьуаз иааибархьусут. Аҟәарҭ усҟак аҽамырххеит, аҽамырхагеит, иахьгылаз иаагьежьы-гьежьын, еиҳа ирлас-ырласны аҟәарҭра
иалагеит, иаҭахӡамкәа, ҟәадас иақәушәа, иахашҭыз акы
агәаламшәошәа аԥшыцқәа иреиԥшыз аблақәа кыдырхало.
Ари аҟәарҭ аҭоурых аман: имҵааӡакәа иҟәарҭын,
аԥшәмаԥҳәыс даалаган, егьырҭ ирҵаз акәтаӷьқәа аҵаҵан
ихылҵан, ихымгылеит. Нас егьи ихнахыз акәҷарақәа иара
иалҭеит. Ихызхыз ҭакны аҟәарҭра ахалыршҭуан. Гәаныла
дахыччалон ари, аха ус зыҟабҵозеи ҳәа дылзымҵааит. Ари
аҟәарҭгьы иара ихнахыз акәҷарақәа шьҭнахшәа ауит, аха

«ҟәырҭ» мацара ада анра еиԥш иҟоу аԥсабара мыч ду акгьы
ззаларшәымыз, уи иаҵанакит мацара ауп, ус ахӡыӡаара
аԥсы ҿнарҳәыцаауа иазыҟамҵеит. «Ҟәырҭ-ҟәырҭ» ҳәа цқьа
иақәымшәо иаҳәозгьы мчы амаӡамызт, дара акәҷарақәа­
гьы ҿааихак ҟамҵакәа ихьусууа хара-хара иашьҭан.
Андриа иҽыларҟәны, ашьац бааӡаҿ мчы змамыз
акәҷышь аалиган, аҩызцәа инарылеиҵеит.
– Ушьапы уаԥшны уныҟәала, ушьапы! – амаҵурҭа лыбжьы ааҩныҩт иԥҳәыс. – Акәҷарақәа аҵоумшьын...
Абжьааԥны, ажәа уаара лҭиуашәа, ажәак зҿыхра цәгьаз
иԥшәмаԥҳәыс, уажәы иаалымнахуа акәын лыбжьы шлыргоз, урҭ ракәын иугыз, ма урҭ урҟьыцыр лҳәарашәа.
Иахьа иаалырҟьан ус илыргоу, еснагьгьы лыбжьы ус
иҟазу ҳәа, даалызхәыцит. Иҟалап ус иҟазҭгьы, аха иара
дазҿлымҳамызт, иаҩижьуан.
– Зежә нызқьи ҩышәи ҩажәи жәаба мшы ахылеит иахьа,
– ибжьы ширгац аҵәы иахаҵаны иааиргеит уи ашәхымс
дшынхыҵыз еиԥш. – Андриа Аранаатәи иқәра, акырӡа
иаԥсоу иԥсҭазаара!..
– Иахымлакәа... – кәармак аҟара аччаԥшь аӡыҷҷеиԥш
аҳауаҿ абжьы аалыргеит, макьана цқьа иахьылашамыз акәакь ахь инаскьаган игылаз астол иадтәалаз
Аҭакәажә, иаалхыҳәҳәо ихәаз лыбӷа дацәцарц лҭахушәа
даахәцәырххан. – Атәыла бгеит... – Агҿаҩраҿы зхы
ақәырԥсны амажәа зкәаҳауаз иԥҳәысгьы илҭынханы иҟаз
лԥынҵа аахьарҳәны, имырхаакәа днаизыԥшит.
– Иахымлакәа... – аҽа кәармак аччаԥшь аҳауа иналал­
ҭәеит Аҭакәажә. – Уажәшьҭа изумҳәозеи, уаниуаз ҩахаҩымш Хьыкәыр, лыԥсы сакәыхшоуп, иузҭымхит уаҳа акы
угымхеит. Уахгьы-ҽынгьы саалԥырымшәо слыд­тәалан...
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
  • Büleklär
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3404
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2277
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2237
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2364
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3341
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2094
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2220
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2041
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2278
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2370
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3285
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3357
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3383
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2371
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2219
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3388
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2260
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3377
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3335
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3321
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3308
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2336
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3329
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2295
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3303
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2192
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2363
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 2105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1507
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.