Latin

Аԥсуа Жәабжьқәа - 11

Süzlärneñ gomumi sanı 3384
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ишьҭахьала дихәаԥшуан Ардашьыл.
– Ааи, ауаагьы ҳазнеиуеит, иҳазнеиуа пату рықәҵаны
ҳарԥылоит, даргьы ҳара иҟаҳҵо пату ақәырҵоит…
– Иабаҟоу, нас, дад, уи шәԥацха? Ус ауми ишрыхьӡу
уажәтәи акакалкырҭақәа? – иажәа ныбжьеигалт Шьаҳан.
– Ҳԥацха, ааи, усоуп ишашьҭоу иара, аха иамоуп иара
ахатәы хьӡы «Аԥшәма қәыԥш».
– Избан ус захьӡышәҵаз? – дҵааит, акы ицәа иала­
шәазшәа.
Мкан имашьына аныҟәашәа иагырхо, дааҳәны Ардашьыл днеиҿаԥшны, дааччеит. – Уи аҭоурых амоуп, – Мкан
зны иаԥхьаҟа имҩахь дыԥшуа, зны ишьҭахь иҭатәоу рахь
даахьаԥшуа игон имашьына. – Уи, Ардашьыл Осман-иԥа,
шәаргьы ижәдыруеит.
– Иарбан, уара, саргьы издыруа? – хәыҷык дыҽхыр­
цәажәашәа, хәыҷык иҽырҟасашәа дҵааит Ардашьыл.
– Аԥыхьа ишысҳәаз еиԥш, ишәгәалашәо, зны ҳаҩны
шәаннеи, ишәзызуз? Убри ахҭыс иадҳәалоуи иареи
знымзар-зны ԥыҭҩык ахьыҟоу ирашәҳәар, уаҳа акгьы
сҭахымызт. Убри сара сыԥсҭазаараҿы даара акраҵанакуа,
амҩа иашахь скылымсыр ҟамло исзыҟалеит…

– Ҟои, дад, исашәымҳәо, нас, ус ҭоурых змоу акакәны
иҟазар, – иаҳагьы даалахҿыххеит Шьаҳан.
– Уи ҭоурых дук аманы сара исыздыруам, аха исгәа­
лашәоит цқьа, ибзиаҵәҟьаны шәыҩны саннеи, нас уи
адырҩаҽны ашкол аҿы… – ара даангылеит Ардашьыл, акы
дазхәыцуашәа.
Мкан иҭахын уажәы абра иҟазарц иара дыздыруагьы,
дыззымдыруагьы зегьы, аха иабаҟоу? Изладурҳари урҭ зегьы, ара иҟоу, уи уажәы изаҳауа Шьаҳан заҵәык иоуп.
– Уи рацәак зҵазкуа ҭоурыхым, аха ианцәыраага,
иаҳҳәап, Шьаҳан игәы бжьажьо дынхар аҵкыс, амала
изҳәода: уара уакәу, сара сакәу? – Ардашьыл дихәаԥшуан
Мкан.
– Сара исзеиҿымкаар ҳәа сшәоит, сшәыҳәоит, шәара
ишәҳәа, Ардашьыл Осман-иԥа, акаанмыжькәа зегь шәҳәа­
роуп, амала.
– Ибзиоуп, уара амашьына аԥсҟы укуп, сара исҳәап. Уи
аахыс иҵуазар ҟалап жәохәҟа шықәса. Усҟан сара аус зуан,
Шьаҳан, ишудыруа еиԥш, ашкол аҿы рҵаҩыс, – Шьаҳан
ихы наиқәикт Ардашьыл. – Ишдыру еиԥш, ахәыҷқәа зегьы
еиԥшым, аӡәы илеишәа бзиоуп, аҵарагьы бзианы иҵоит,
даҽаӡәы аҵара иҭахым, илеишәагьы бааԥсуп. Аԥхьан,
иара ихала ишиҳәаз еиԥш, абри аҷкәын аҵара зымҵақәоз
дреиуан. Иара дахьтәаз акласс аҿы напхгаҩыс ирымаз
сара са­кәын. Ҽнак, иақәыскит, иҩны сцап, иаби иани
срацәажәап ҳәа. Аурокқәа зегьы рышьҭахь сҿыҩасхан
сцеит. Ашколи да­ра ахьынхози акыргьы набжьан.
Рыҩны саназааигәаха, из­беит, Мкани ргәыла ҷкәынаки
агәарԥ аҿы ишеицыхәмар­уаз. Даргьы сгәарҭазаап. Схы
ишнықәыԥшызҵәҟьа, апҟаҩҳәа наҟтәирахь агәашә
хәыҷы инҭҟьан, ес ақәаҵа илыҵаланы рҽырӡеит. Сара
агәашә саадхалеит. «О, аԥшәма!» сҳәеит, «о, аԥшәма!»
сҳәеит, аха егьырҭ зегьы архаҟа иҟазар акәхарын, аӡәгьы
ибжьы смаҳаит. Араанӡа санаа сааԥшып, ахәылԥазы
аӡәы дышԥакылымсри, сҳәан, избаз қдык снықәтәеит
агәараҿы. Амра ахәы илавалон еиԥш, Мкан иаб еидарак афархь даҵала агәара дааҭалеит. Саниба, иеидара
амҿырҟәараҿы илкажьны, дааин, аԥсшәа сеиҳәеит. Ҳаи,
умацара ушԥатәоу, ухәыҷымкәа-умаҷымкәа, – иҳәан, да-

ара игәы иалсит исыхьыз. – Ҳаи, абзамыҟә, асас данааи,
дуԥымлаӡакәа илыҟаиҵазеи, – иҷкәын дизгәааит аб, аха
иааг, иҟалашаз ҟалахьан.
– Ашкол аҿы џьара мцурак ҟаиҵазар акәхап аранӡа
уааз­цаз! – иҳәеит Махаз (ус ихьӡуп Мкан иаб).
– Мамоу, умшәан, ус акгьы ыҟам, аха уҷкәын аҵара
иҵом, иаҳҭо адҵақәа ҟаиҵом, арҵаҩцәа дырзыӡырҩуам, –
сҳәеит сара.
– Ааи, убри аҵыхәала заҟантә алаба дыҵхны дыспҟахьоу
удыруоу, аха иамуазаап. Сылахь егьанызаарымызт, сыхшара заҵә дыԥхасҭахоит!.. – игәы ԥжәон Махаз.
– Иҟоуҵара уасҳәап. Апҟара знымаало ахәыҷы дыҟоуп…
– Хаа бызшәала иасымҳәац џьушьома! – сажәа дна­
ԥыҩлеит аԥшәма.
– Уажәы уареи сареи абас ҳаицәажәап. Уҷкәын дыбзиахар уаргьы иуҭахуп, ҳаргьы иаҳҭахуп. Уаха данааилак, дымпҟакәа, днартәаны уиабжьа, имырӷьеҩцәакәаны,
иаҳәа иҟаиҵақәо шыбзиам.
Уи ала ҳаидыҵит.
Адырҩаҽны снеит ашкол аҿы. Раԥхьатәи аурок ахьсымаз Мканраа рыкласс аҿы акәын. Ауада сныҩнашылан,
аԥсшәақәа нараҳәаны, инасыртәеит. Аҽны аҵаҩцәа уи
акласс аҿы зегьы ыҟан. Мкангьы иҭыԥ аҿы дтәан. Сара
акласстә журнал нықәҵаны, баша ажәабжьк аӡәы ианиҳәо
еиԥш, сҩагылан абас расҳәеит: 1937 шықәсазы, акгьы
рхараӡамкәа ауаа аныршьуаз, иандырӡуаз, асовет жәлар
ураӷоуп ҳәа ахьӡ ихҵаны ддырӡит аԥсуа шәҟәыҩҩы Шьалуа Леуарсан-иԥа Ҵәыџьба. Зежә шықәса рышьҭахь, Сибра анаӡараҿы аџьамыӷәа цәгьа ихганы, 1956 шықәсазы
Аԥсныҟа дхынҳәит ҳпоет. Убри ашықәсанҵәҟьа иҩит
ахәыҷкәа рзы ашәҟәы. Уи ашәҟәы «Аԥшәма хәыҷы»
ахьӡиҵеит.
Сызхагылаз астол амгәа иааҭызгеит заанаҵ уа
иҭасҵаз иара ашәҟәы. Иҩышьҭысхын, зегьы инадсырбеит. Ахәыҷқәа зегьы еизыӡырҩуа итәан. Ас иҟоу
аиҿцәажәарақәа дара даара иргәаԥханы иазыӡырҩуеит
ианакәзаалак. Мкан­ҵәҟьагьы, «аамҭа» аниоулак, ацәысра
бзиа избоз уажәы даа­ра ихы кыдҵаны дӡырҩуан. Абри
ашәҟәы аатуеит ажәеин­раалақәа «Аԥшәма хәыҷы» ала,

инасыгӡон сара сажәа. Нас ашәҟәы аанкыланы саԥхьеит
уи ажәеинраала. Абас иҟоуп уи анҵәамҭа:
Ахәыҷы асас
Днеиԥылан инеиҳәеит,
Дыццакуа, ажәак
Даҿамхаӡакәа:
«Дии бабеи шьыжьӡа
Џьара ицеит,
Аха… са сыҟами…
Шәааи аҩныҟа!

Санаԥхьоз, Мкан ишҟагьы снаԥшуан. Иара даа­ҟаԥшьхан,
ихы длахеит. Шәымбои, ари ахәыҷы асас дшиԥылаз, сҳәан,
ашәҟәы ианыз асахьа зегьы инадсырбеит. Сара убри аан
егьырҭ зегьы реиҳа сзызкылԥшуаз Мкан иакәын. Аха,
сҳәеит сара, џьоукы-џьоукы ҳаҷкәынцәа асас иԥылашьа
рыздырӡом, рыҩны уаннеилак, дара рыҽӡаны ибналоит…
Мкан дыԥсӡеит дахьтәаз.
– Изусҭцәада ус ҟазҵо? – рҩызцәа инарылаԥш-аары­
лаԥшит.
Сара ус сгылан ҿымҭ ҳамҭакы.
– Иҳашәҳәа, изусҭцәоу, – рҳәеит ахәыҷқәа реиҳараҩык.
– Уажәтәиала урҭ зусҭцәоу сҳәом, амала даҽазны убри
аҩыза анрыдызбала, среигӡом, шәаргьы ишәсырдыруеит,
агазеҭгьы иҿаҿаӡа иланысҵоит. Убри нахыс Мкан дузымдыруа иҽеиҭеикит, иҵатәқәагьы иҵо далагеит, илеишәагьы
ирбзиеит. Амц сҳәозар, абар, иара дахьыҟоу.
– Ҟоҳ! Ардашьылхеит, амц зныкыр иуҳәахьоума,
ихасымҵакәа, – даацәажәеит Шьаҳан.
– Иахьа сара сызлаҟоу шәара ишәыбзоуроуп, Ардашьыл
Осман-иԥа, шәара убасҟан даҽакала шәсызныҟәар, сара
сыԥхасҭахар ауан. Убри азы еснагь иҭабуп ҳәа шәасҳәоит,
сшәеихырхәоит адгьыл аҟнынӡа. – Мкан имашьына
аныҟәашәа иагырхо даахьаҳәт Шьаҳани Ардашьыли рахь.
Ус, ақалақь иналалеит. Убри ашьҭахь, дук мырҵыкәа, аусура салагеит даҽаџьара. Мкангьы уаҳа дсымбаӡацызт
иахьанӡа, – иажәа хиркәшон Ардашьыл.

– Умбои, аԥышәа змам даҽаӡәызар, Мкан убри аамҭазы
даҽакала дизныҟәар, уара ишуҳәахьоу еиԥш, дыԥхасҭахар
алшон. Аха уара уажәа ҟәыши уҟазшьа бзиеи ирыбзоураны аҷкәын амҩа иашахь, абзиарахь дкылсит. Ианаамҭоу
ииашаны алабжьара акыр иаԥсами, – Ардашьыли Мкани
ирҳәаз аихшьалара ҟаиҵошәа, днахцәажәеит аҭаҳмада
Шьаҳан.
– Уажәы, доусы иахьышәҭаху аҭыԥқәа шәҳәар, шәназ­
гоит, – иҳәеит Мкан Ардашьылраа рахь дхьаԥшуа.
– Ақалақь аҿы уара иахьузыманшәалоу џьара иаанкыл, иҭабуп, дад, ҳааумгеи, ҳшьапы ҳақәмыркьысӡакәа, –
рҳәеит Мкан ипассаџьырцәа.
Мкан амашьына ааникылеит, ақалақь агәаҿы ианнеи.
– Уқәра уахьӡааит, дад, машәыр уқәымзааит, амҩа алԥха
умазааит, – рҳәеит Шьаҳани Ардашьыли, Мкани дареи
анеидыҵуаз.

Нури Бараҭелиа
(1912–2000)

АИАША УМҨА АРЛАШОИТ
Абар зегьы зыҿҳәароу ааԥынра ааит. Уахьынаԥшлак
ашәаԥыџьаԥ рхашьшьы, иаҵәа маҭәала рыҽҭарҳәҳәахьан.
Аԥсаатә рашәаҳәабжь хааӡа иахьумаҳауа џьара кәакькгьы
ыҟамызт…
Дызусҭада иамеигәырӷьоз ааԥынра! Аха ахәыҷқәа ра­
ҟара уи аамҭа иеигәырӷьо уаҩ дыҟоуп ҳәа сыҟам.
Урҭ ррыԥхага маҭәақәа нкаԥсаны, блуз заҵәы илас­
кәантраӡа, икашәкаҷо, ршколқәа рахь, русурахь, рспорт
дәқәа рахь рҿынархоит.
Агәуаа ршкол иҭоу аҵаҩцәагьы раамҭа еигәырӷьоит.
Урҭ аҵареи аусуреи адагьы аспорт абзиабара рымоуп,
еиҳаракгьы – аимҵакьачара.
Иахьа аԥшьбатәи аклассаа ааицәажәан, ашкол анҭыҵ
адәаҿы ампыл иасырц рыӡбеит.
Иахьеибырҳәаз ианеиза, нырцәааи аарцәааи ҳәа рҽааи­
ҩыршан, ампыл иасуан. Аха саагылазаргьы урҭ иахьеиԥш
абас еиздаҭланы ампыл иасуа сымбацызт.
– Ма ҳара, ма шәара!– аарцәаа рҭаҷкәым хәыҷқәа
раҵәаны инаддырбеит нырцәаа.
– Ҳаи, ҳаи, ишәмуӡахт! Шәара шәзы ҳахьтәоугьы ҳгылом!
– хәмаршақә абас иааиқәмақарт аиҩызцәа. Ҵабыргны,
«Кәыдры зырмақаруа Амтҟьал ауп» ҳәа, – нырцәаа
зырмақаруаз Баҭыр Ануа иакәын. Уи абжьобжьыкь еиԥш
ихахәы еиларгыла, уаҩ дихәомызт; аҽыҩ бзиеиԥш, деилыхха, дҵарӡа дыҟан. Знык ампыл шьҭԥаа данҩаҵҟьа, «нас
уишьҭамлан» – рҳәон иҩызцәа.

Уи иеикануаз ҳәа аарцәаа ирымаз Машьыхә заҵәык
иакәын. Уи деилаџыхӡа дыҟан. Мычлагьы зегь реиҳа ды­
ӷәӷәан, шьамхыла Баҭыр иаԥигон акәымзар.
Баҭыр дахьынаҵыслак дишьҭан, дишьклаҳәуан. Мпылк
ааимԥыхьашәаргьы, ибӷа аиҵыхха ииҭомызт, ашәи-ҭышәи
днаишьҭуамызт. Уи иԥсахы еибанаркуан Баҭыр, игәаӷгьы
иман цәгьала.
Ахәыҷқәа ампыласра еиҳа-еиҳа иалашыҩкуа. Ршыкьбжьы цәгьан. Иагьа рундазгьы нырцәаа аԥыжәара шрымазгьы, џьара мпылк машәыршәагьы ирзымгацызт.
Абар, аарцәтәи аимҵакьачаҩ ампыл ааганы иааидыркит. Уи инаихыкны ҵәҩанҵәы ампыл иршәт, иҩыза иаԥхьа
дасырц.
Егьи дааццакцәан, ампыл сымбахь идәықәысҵоит ҳәа,
илаба аҿынеирхеит. Ампыл аабрын, асыҩцәа ирхууаа ицан,
аколнхацәа рпатырқалҭра иҭаҳаит.
Аимҵакьачараҿы ампыл зго дахьыркуа амбатә аҵа­на­
куеит: ампыл изымгаргьы, дахьыркуа иамариаша игыланы еимҵакьачароуп.
Исзымгаргьы, ампыл шьҭыхны ԥыҭк снаскьап игәахәын,
деиҵас дууаӡа аанда днахыԥеит Баҭыр. Уи дҩышьҭасын,
ампыл аашьҭиԥаауаны, ишьҭархх иааиуаз ҷкәынак шьап­
ҿаршә ааизиун, Баҭыр иҽизнымкылакәа ахыԥҳәа дын­
цәыҵаҳаит. Ампыл нимҟәыҵҟьан инкашәеит.
Машьыхә днышьҭасын, ампыл шьҭкәыцәаа, дҩаҵҟьан
дыҩт. Аддыҳәа апатырқалрҭа шьаҟьауа, ишьҭеибаҵа иааиуаз зегьы агәара инахибаҳәеит.
Баҭыр Машьыхә изы ихы ааирмаџьаҟәт. Деиҵаӷәӷәаеиҵаӷәӷәо дҩеихазар, апатырқалшьап ыҵахжәаны икажьуп. Аха агәхьаа имкцәеит. Машьыхә ампыл рымҵԥаа
дахьнеиуаз акәын игәы зеиҟәыҷҷоз.
Баҭыр дӡагә-ӡагәуа иҿанынеихоз аамҭазы бжьык
ҭахәаҽӡа илымҳа иааҭаст.
– Ааит, уара амӡышәа. Ишԥыкәу апатырқал шхужәаз!..
– дқәаџ-қәаџуа, илаба ырмақаруа даауан ҭаҳмадак амбатә
рҿио.
Баҭыр, уи даниба, дшәеит. Ахьышәҭҳәа абардра иҽна­
вакны даахьаԥшзар, аа, абар аконхара ашәырбаҳча
ахылаԥшҩы Кәанач.

Уи дҳәар-ԥсаруа агәашә дшааҭыҵызҵәҟьа, Машьыхә
илаԥш дааҵашәеит. Днаимҵасын, имахәар нҭарсны дааникылт, апатырқал хызжәаз Машьыхә иакәыз џьшьа.
– Ацәгьара уны, уҩызцәа уҽрылаурӡырцу? Мап, уи
зыҟалом! – иҳәеит иара.
– «Ҟеҳ, шьыри-шьыри! – игәы ааишьышьит Баҭыр. –
Ишԥоубои! Иуирбап уи. Рацәа уаҿашәеит ацәҟьа! Усоуп
ишуқәнаго!» – дцәыҵаччо абардра дкылԥшны дааԥшуан
Баҭыр, иара ацәгьара ихҟьаз Машьыхә ихараз џьшьа дахьикыз игәы иахәаны.
– Сара акымзарак схарам, даду. Апионер ажәа иа­
ша аныс, амц шысымҳәо. Ихаҵа, даду! – Машьыхә дӷьа­
ҵәыӷьаҵәуа ихы арқьиара иҽазикит.
– Ԥсал-ԥсал! Баша умқәынишь, арԥыс хԥарашәа иҟоу!..
Уара уакәымкәа, нас дарбану ихызжәаз? Да, исаҳәишь!..
Машьыхә иҽеихарԥс дгылоуп. Ҿиҭуам.
– Дарбан, уара ихызжәаз? Зҿумҭуазеи? Исаҳәа уласны!
– Кәанач Машьыхә дилаҳәаҵа дикит аиаша иирҳәарц. Иагьа изиуандазгьы, Машьыхә аҭак ҟаимҵеит, иҽеихарԥсны
дгылоуп. Мшәан, нас ишԥа иҩыза динаԥхозма?
Кәанач есааира иԥсахы еибакуан.
– Ҿуҭуам акәу?.. Ее, гьиди, сабиц! – ҿааҭит Кәанач
аҵыхәтәаны. – Аколнхара правление ахантәаҩы дахьыҟам
уԥсы иаԥшәмахеит. Уаха даар, иасымҳәозар умбари. Уи
иуирбап ақәнамга ҟаҵара зеиԥшроу! – даамақар-чақарын
Кәанач наҟ иҿынеихеит.
Баҭыр иааџьеишьеит. Иара иеиԥш Машьыхәгьы ампыл
ахьеимаркуаз дгәааз џьишьон. Уажәымзар-уажәы санбаи­
наԥхои ҳәа дыԥшын. Аха мап. Машьыхә дымнаԥхеит.
«Мшәан, сыӡбахә шԥеимҳәеи?.. – уамашәа ибон Ба­
ҭыр. – Уаха ахантәаҩы даар, иҟалаз зегьы иаҳашт. Қәнам­
гаҟаҵаҩыс дрыԥхьаӡашт. Иацәҳашт. Апатырқал ахәгьы
идыршәашт. Избан? Ихароузеи Машьыхә?!. Ампыл сым­
пыҵиԥаа закәыхи! Сара сеиԥш иаргьы икоманда ахьӡ аргара дазықәԥоит. Игәаӷ зсымоузеи?..» – абас агәаа­нагарақәа
деимҽхаркит Баҭыр. Илахь еиқәышьшьы, ихы ҟәыншьо
абардра даалҵит. Иҩызцәа даарылагылт. Ирҳәарызеи ҳәа
днарҿаԥшы-аарҿаԥшит, нас рылаҿымҭкәа дынрылҵын,
ахәацаҳәа иҩныҟа иҿынеихеит.

***
Амра ажәҩан агәышҵа ҩыҵырҟаԥшьаауа, икакәкәа
аҭа­шәара иаҿын. Аԥсаатә ҷыр-ҷыруа аԥхьарылара рҽа­
зыркуан. Ажәқәагьы ааин, иӷзы-мызуа ажәгәара иадгылан.
Зегьы аԥхьарылара рҽазыҟарҵон, Баҭыр ида.
Уи дгәырӷьаҵәа акәасқьа днылбааҟьеит. Ааҵраҿы
икыд­гылаз ажыга днамҵасын, афырҳәа ауҭра дынҭа­
ԥалт.
Дыццакы-ццакуа патырқал шьапык анышә шамаз иаа­
ҵихын, ажыгагьы иаргьы игәыдырӷәӷәала икны, дҩаҭ­
рысын, аколнхара ашәыррҭахь дыҩт.
Баҭыр дахьынхози ашәырҭреи акрыбжьан. Иааила­
шәшәуаны уа дкылҟьеит.
Дҳақь-ԥсықьуа аколнхара ашәыррҭа дынҭалт. Ихжәаз
апатырқал шьап аҿы инышьҭеиҵеит ацынхәра иааигаз аиҭаҳатә. Иблақәа шаҟь-шаҟьо апатырқалырҭа ааимидеит. Шаҟа иҭахыз Баҭыр абаҳчахьчаҩ Кәанач дибар,
ихы ирқьиарц, Машьыхә ицәгьа имҳәарцаз диҳәарц, аха
аԥсабара алашьцара ахаԥахьан, уаҩы далимбааит.
Ишԥеиуаз нас, уи димбеит ҳәа, апатырқал еиҭаҳатә иааигаз иҩныҟа игозма!
Баҭыр игәы каршәны аиҭаҳатә еиҭеиҳарц анышә
ыҵарԥԥуа ажра даҿын.
Убри аамҭазы Кәанач апатырқал шьапқәа иҽрыҵа­
ҵәахны дҵиҟә-ҵиҟәуа дааиуан, аӷьыч дыскуеит ҳәа, Куанач ашьшьыҳәа дааскьо-дааскьо, илабашьа ҩыҵирззан
ирқым-қымуа даацәырҟьеит.
– Еи, уарбану апатырқал шьапы ыҵызхуа?.. – дхәааит
ишимчыз.
Баҭыр игәы нҭыԥсааит. Ахьышәҭҳәа даахьаҳәзар, аа
Кәанач. Ижыга нкаиршәын, иааигаз аиҭаҳатә аашьҭиԥаан,
Кәанач дааиԥыххылт:
– Даду Кәанач! Аа, абар ихжәаз апатырқал шьап
ацынхәрас иаазгаз, – дхахаӡа апатырқал еиҭаҳатә џарџаруа
инаиирбеит. – Даду, апаҭырқал хызжәаз Машьыхә иакәӡам.
Сара соуп!..
Амра анҩыҵхахо, ажәҩан агәышҵа шҩыҵнарҷҷаауа
еиԥш, Кәанач иаҳаз ажәақәа илакҭа аадырлашеит.
– Ҳаи, уԥсынҵры духааит! Сара уӷьычҩыз џьысшьан,
– Иааибарччеит. – Зыгха здырыз, дад, изгымхаӡаз диҩы­

зоуп. Уаргьы аиаша ахьуҳәаз – уаара зегьы ухыухит. Аиаша умҩа арлашоит, сбаба, – иҳәан, Кәанач Баҭыр дааи­
гәыдиҳәҳәалеит.
Баҭыр игәырӷьара ҳәаа амамызт. Аидара хьанҭа иқәыз
нихҳәаны икаижьызшәа, длахҿыхӡа дааҟалеит. Ихы-игәы
дақәгәырӷьо, ахьышәҭҳәа ажыга аашьҭиԥаан, апатырқал
аиҭаҳара иҽазикит.
– Дад, ари апатырқал еиҭаҳатә аҩны ирамҳәакәа иааумгазааит, – дҵааит Кәанач, ақәнамга иахьыҟауҵалакгьы
– қәнамгоуп ааигәахәын.
– Мамоу, даду Кәанач! Машәырла апатырқал шыс­
цәыхжәаз атәы аниасҳәа, саб исиҭеит. – Баҭыр дҷыр-ҷыруа
апатырқал ашьапы анышә адыҳәҳәало, Кәанач иацәажәара
даҿын. Кәанач апатырқал ашьапы риашаны икын.
– Иахәа, даду… – ҿааиҭит Баҭыр дкәанызануа, гәалак
шимаз мҩашьо, дыԥхашьа-ԥхаҵо, – Машьыхә иакәыз
џьшьа ахантәаҩы иоуҳәама?
– Мамоу, дад, шәарҭ ахәыҷқәа машәырк шәымҟәыҵ­
ҟьеит ҳәа, сыҩны сцаны ахантәаҩы иасҳәап ҳәа шәыҟазма!
– наиаҭеикт Кәанач дааԥышәырччан.
Баҭыр дгәырӷьаҵәа дааҟалеит. Анышә агәӡара зегьы
ааизыҳәҳәаны апаҭырқал ашьапы иадиҳәҳәалт. Аԥашә
ӷәӷәахаанӡа, аԥша иамырҵысырц, ихнамжәарц азын Баҭыр
дцан, ҵәҩанк ааиган, апатырқал иаварсны иадҿеиҳәалт.
Нас дцан аӡы ааганы иаҵеиҭәеит.
– Уҵх аабзиахааит, даду! – ҿааиҭит Баҭыр дҿаԥха-ҿаччо,
русура иалган иҿанынеихоз аамҭазы.
– Унаскьазгоит, сбаба, – Кәанач илаба ахьыҵаркьакьаз
иааҵихын, днаскьеигарц дшәаргә-маргәуа днаишьҭалт.
– Мамоу, даду, схала сцоит. Сшәаӡом сара. Хьаас
иҟоумҵан. Ухынҳәы!
– Уҵеимшхааит, дад, уԥсынҵры духааит! – дааҭгылт
Кәанач, Баҭыр анаскьагара анимуӡа.
Аҽкәар бзиеиԥш, Баҭыр ишьапы сса-сса еихго дцон
иҩныҟа. Кәанач илабашьа иҽанҵаны такәаамҭагьы ди­
зыԥшуан уи, иҟәыбҷарақәа дрызхәыцуа.

Гәышька Папасқьыр
(1914–1999)
АҼХӘАРА
Шьасиеи сареи ҳаиҩызцәан. Аиҩызара иагьҩбоуп,
иагьхԥоуп, мышкы ҳаибамбар ҳзычҳауамызт. Ҳанааиқә­
шәалак гәы-ҿыӷьшьа ҳамамызт. Ҳшеихәмаруа иҳамба­
ӡакәа амра акәапаҳәа ианылҭашәозгьы убарын. Аха
изхәарҭоузеи, цқьа ҳаиқәызмыршәоз акы ыҟан, лара
илыман ҟазшьа ҷыдак: уи, бзиа илбон ахырҽхәара, иҟаминым еиқәыртәа-еиқәыргыла лхы иадылкылалар бзиа
илбон. Сара стәала, абри азы маҷкгьы слабжьахьан, аха
дысзаҟәыхуамызт. Убри аҟнытә, иӡбаны сыҟан, аҽхәара
дышналагалак сналԥырҵны сцаларц, ма даҽа ажәак бжьагаланы илхасыршҭларц. Ус иагьыҟасҵон, аха ҳашнеишнеиуаз иара убригьы дацәгәаауа далагеит. «Бара, –
лҳәеит, – бхы дубеиа иббоит, сзыӡырҩра баҭәабшьом». Аха
сара ҽмырҳа ҟасҵон, акгьы агәхьаа скымызшәа анылбалак
лхы сылагаланы сацәажәара далагон.
Ԥхны мшык азы, лара, сара, нас иҵегь ҳгәыла ӡӷабцәа
ҳҽааибаҳҭан ҽыкәабара акәараҷҷаҟа ҳдәықәлеит. Ари
акәараҷҷа ҳаҵаҟа ииасуан. Ҳара хәны ҳақәынхон.
Ҳамӡырха уқәгыланы ҵаҟа уанԥшлакь, рхы уқәыԥшуан
ииаҵәҟаҟараӡа, алаба аархушьылартә еиҟарахәҵәаӡа еилагылаз аҵла хаууалақәа. Убарҭ рыҵаҟа инхәыҵкәыраахәыҵкәыруа илеиуан уи акәараҷҷа. Уи, аԥхын мышқәа
раан џьара-џьара иҭабаны иҟан, џьара-џьара еергьҳәа
аԥсы шынҭшәара ашьшьыҳәа ахаҳәқәа инарыҵкәыраарыҵкәыраауа илеиуан, аҽаџьарах, иаабжьымхӡакәа
аӡыжәқәагьы гьагьаӡа иахьҭатәаз убарын; ус ашәшьырақәа
ахьахаԥаз аҭыԥқәа ҳара игәаҭаны иҳаман, ҳаизалон

аҟыршоурақәа раан аҽырхьразы, ҳҽааилыхны акәапасапаҳәа ҳҽылҭаҳаԥсон. Шәара ишәызхаҵарым, ҳара аб­
раҟа закәытә гәазҳараз иҳауаз. Ашәшьыра ҳаҵашьшьы,
зны, ӡеиқәҭәа ҟаҳҵаларын, зны – хӡаарҟәрыла, ахәлара
иааҳамнахаанӡа аҩныҟа ҳгәарлаӡомызт.
Абри ҳзыхцәажәарц ҳгәы иҭоу ахҭыс аныҟалаз аҽны,
ҽаамҭанык еиԥшымкәа ашоура цәгьан. Ҽыкәабара
еицца­лоз сара, Машьа, Шьасиа, Атка ҳакәын, аха иахьа
ҳхыԥхьаӡара аӡәы дацлеит. Машьараа рҿы ақалақь аҟын­
тәи аангылара дааны дыҟазаарын ҷкәын хәыҷык, Кәыҷа
захьӡыз. Машьа лан лаҳәшьаԥа. Уи сара уажәада дсымбацызт, дхымпыҿӡа, иланы, ибла еиқәаҵәақәа гьагьаӡа
иџьымшь кыдыршалақәа ирыҵан, ихахәы аҭсыс ахәы
еиԥш ирҳәны ихымбыбылӡа ихагылан. Абри, Машьа длыцны ҳаҩны данааи уамашәа дбаны сихәаԥшуан. Ҳаҩны
иааит, избан акәзар, ҳҽеизгарҭа араҟа акәын, асынтәи
агәарабжьара ҳныбжьаланы алаӷьа ҳанҭалон.
Иҟалап, Кәыҷа хәаԥшырҭахәыс дшыҟасҵаз гәеиҭа­
зар, иаргьы сыхәаԥшра далагеит. Сара даара исцәымыӷ­
хеит, иахьа ҳхыԥхьаӡара дахьацлаз тәымуаҩык, акысгьы,
ҳара зегьы ҳаӡӷабцәан. Абри еиԥш аҭагылазаашьаҿы
ҳҟазшьақәа азнык азы, хәыҷык рҽырмԥсахыр ауамызт.
Ҳаицрыхәхәа ҳдәықәлеит, аха ԥыхьа еиԥш ирласны ҳзымнеит акәараҿы. Ҳара зегьы ҳшьапқәа хтны
ҳаниба Кәыҷагьы длатәан, ашырҳәа ишьаҵақәа ааишьх­
ны иааиҩыҵреикит, аха дзымныҟәеит, дышнеиуа дыҩ­
ныҵәааны даангылон, ишьапқәа акакала еиҭ­ныԥ­сахланы
ишьҭихуан. Амаӷқәа алакьакьазшәа ибон, ҳна­хәаԥшыаахәаԥшны ҳандәықәлахуан.
Абраҟа, сара игәасҭеит аӡәы дҳаиԥшымкәа Шьасиа иаҳа
гәцаракра шизылуаз. Дивагыланы лҿыналхеит. Машьа
днеиԥырҵын ҳара дҳалагыланы дааиуан.
Ҳаибак-еибашьҭуа, иааулакь акәараҿы ҳанкылсит.
Атта-ттаҳәа ҳҽылҭаҳаԥсеит. Аха Кәыҷа дшәаны аӡмыжь
дыз­ҭамлеит, ҟьаԥ-ҟьаԥ ҳәа аӡӷӷарахь даван. Ԥыҭрак ашь­
ҭахь сыԥшызар, Шьасиеи иареи ҳааигәара игылаз ахьаца
еимҿхаха ашәшьыра иҵатәоуп, Шьасиа днапырхахо акы
лҳәоит, иара дылзыӡырҩуеит.
«Изакәызеишь, абарҭ, иахьада иеибамбац еибырҳәо?» –
афырҳәа сҩыҭҟьан аӡы схьыҵәҵәа уахь сҿыҩасхеит.

– Кәакәа улызҵааи, исҳәо мцызар убап! – лҳәеит санынарыдгыла.
– Актәи акласс инаркны амаҭәарқәа зегьы рзы аԥхьа­
гылара сымоуп, аха зегьы раҵкыс исыцааиқәо иреиуоуп
аҳасабра, ус ами Кәакәа! – лхы насықәылкит.
Сара исҳәара сҿамшәазт сааҿаха-ҿасит.
– Абас ибзианы иахьысҵоз азы ҳамҭас исырҭахьеит
Аркадии Гаидар иҩымҭа ашәҟәы «Ҭемыри уи икомандеи». Ах, заҟа сгәы иахәозеи абри ашәҟәы аҵакы, – Шьасиа
дханагалаӡаны аҽхәара далагеит.
Аҳасабра бзианы издыруеит анылҳәа сыԥсы халаны исыхәлачит. Сара сакәӡами, уи амаҭәар азы аҵатәқәа
иҳарҭақәоз зегьы раҳасабраҿы илыцхраауаз? Аҳамҭа сыр­
ҭеит ҳәа дызҿыз зынӡак уамашәа избеит.
– Уара, – лҳәеит, – ишԥоуҵои аҵара?
Ижәҩа ааирҵысит:
– Иузымдырӡои мшәан, ишуҵо?
– Ишԥасзымдыруеи?
– Иумҳәои нас.
– Бара беиԥшҵәҟьа ибзианы исызҵаӡом, исымоуп
ԥшьбақәагьы. Амала, ҳарҵаҩцәа изларҳәо ала, исҭаххар
ибзиаӡаны исҵалар сылшоит.
– Нас, изуҭахыми? – сҵааит иаалырҟьаны сара.
– Ишԥасҭахым, аха, дара ҳарҵаҩцәа ус ргәы иаанагоит.
Кәыҷа сара дызлеилыскааз ала, ԥхашьаҩын, ҳәатәха­
ҵаҩын, амцҳәарагьы иҭахымызт. Уара ухы илоумгалакәа
иара иҽулеигалаӡомызт. Дышқалақь ааӡараз мҩашьо
дназлаԥшыз: абнара, акәарақәа, кәыли-ҷыли ҳәа аԥсаатә
рашәаҳәабжьы уҳәа изхара дзырзыӡырҩуамызт, изхара
избомызт, дынкыдыԥшыла-аакыдыԥшыло, уамашәа ибаны дрыхәаԥшуан, аԥсаатә рашәаҳәабжь илымҳа кыдҵаны
дазыӡырҩуан. Уи ус шакәыз гәасҭеит, избан акәзар, илақәа
ҭраа Шьасиа лажәақәа дырзыӡырҩуашәа дышлыхәаԥшуа,
ашьшьыҳәа илаԥш аалҟәыганы анаԥшы-ааԥшра далагон.
Лара, уи аугәалҭахуаз, дааҟәымҵӡакәа апарпарра даҿын.
– Уара угәы ишԥаанагои, аҵараҟны мацара акәу
џьушьома сахьҿырԥшыгоу, аҩнгьы убас ауп сшыҟоу. Ашкол аҟынтәи сшааилак смахәар ааилӷәыцәааны сан сналывагылоит. Зны сыӡәӡәоит, зны аӡы аазгоит, зны аҩны
сыԥссоит, имаҷума уаҩы иҟаиҵаша!

Абарҭ ажәақәа ансаҳа зынӡаск иџьасшьеит. Лан ла­
кәымзи, жәаха игәамҵуа изҳәоз, «иараби, акы баасыхәар
атәыла бгома, есымша ахәмарра ада ус ыҟаӡами» ҳәа.
Иҵегь лҳәақәарц лҽыназылкт, аха абри аамҭазы дарбан
сгәалашәом ҳанацәа руаӡәк лыбжьы аагеит.
– Ихәлеит баар, шәгәарла шьҭа аҩныҟа, ари аҟара
ҽыкәабара жәбахьоу!
Афыр-сырҳәа рҽааиларҳәан рыҩныҟақәа рахь рҿы­
нархеит зегьы. Машьагьы даакылсын Қәыҷа длыма дцеит.
Шьасиеи сареи ҳхала ҳанааизынха ҿаасҭит:
– Аҽхәара рҳәеит ҳәа ас уаҩы ибахьоума, быԥхамшьаӡои,
издыруада иаабыҵихыр шыбзоу ԥсраӡами?
– Бара ибымҳәозар иазҳәода, – лҳәеит лҽеиқәырԥс.
– Сара уи ианакәызаалакгьы исҳәараны сыҟаӡам, аха
исзеилкаауам балаҟаӡамкәа абасҟак бзыҽхәо.
– Сзыҽхәои бымбо, исҭахуп убарҭ зегьы срылаҟоушәа
ргәы иаанагарц.
Абас ҳшеицәажәоз аҩны ҳнеит. Аха сара саара сгәы иалан, иахьада илымбацыз аҷкәын деиқәжьа дахьықәылҵаз.
Ауха исыӡбеит аринахысгьы срышьклаԥшларц. Аха
шәгәы ишԥаанагои, абри ала даҟәыҵ џьышәшьома. Амала, игәасҭеит ҳашнеи-шнеиуаз Кәыҷа ԥыхьа еиԥшҵәҟьа
дшылзымӡырҩуаз. Ацәажәара дшаҿу ашьшьыҳәа дҩагы­
ланы данцалозгьы убарын.
***
Ицеит аԥхынра нҭакәкәа. Иааит ашкол аҭалара аԥхьа­
тәи амш. Аҵәҵәа иасит. Досу ҳаклассқәа рҿы ҳлатәеит.
Ҳаԥшын ашәахь, ҳарҵаҩцәа рыуа иааҩналарыдашь ҳәа. Уи
аамҭазы Кәыҷа инапы кны дааҩналеит Машьа лан Вера.
Ҳлеиқәыԥсы ҳцеит Шьасиагьы саргьы. Ҳалақәа ҭырхаха
ҳлеихәаԥшит. «Иахьа араҟа даазгазеи? Иҩныҟа ақалақь
ахь дзымцазеи?» – азҵаарақәа аасызкылсит сахьтәаз.
Ус, ҳарҵаҩцәа рахьтә Алиас Мџьыҭ-иԥа дааҩналт. Вера,
уи днаидгылан акы неиалҳәеит Кәыҷа дирбо. Ашьҭахь,
даахьаҳәын, иҭацәыз партак аҟны днатәеит иаргьы, лара
дындәылҵны дцеит.
– Бара, Кәакәа, ари зызҳәоузеи? – лхы насыдкыланы
слымҳа дынҭацәажәеит Шьасиа.

– Исыздырам, сыжәҩахырқәа сҩарыхеит.
Аурок иалагеит, аха сара акгьы саҳаӡомызт, хәыцраха
исысит. Шьасиа лымцқәа зегьы аалыҵыҵит, шьҭа ишԥа­
луеи?.. Лара лакәзар, дҭынчым, дҳәыҵәы-ҳәыҵәуа дтәоуп,
избоит агәырҩа шлымоу.
Аԥсеиҭакрақәа раан, илаԥш дыҵашәар ҳәа дшәаны хара-хара диван. Абас мацара иаанҵәеит аурокқәа зегьы.
Ҳаргьы ҳлаҵибарҟьан, ҳхы шхаз аҩныҟа ҳаихеит.
– Абри акәымзи ибасҳәоз, ишԥабыԥсыхәоу? – сҳәеит,
ҳашнеиуаз. – Ҳарҵаҩцәа, ҳҩызцәа, зегьы иреиҳәозар
акәхап, бшыбзаз бымԥси!
– Сара иалыздыраауаз, араҟа дааны ҳашкол дышҭалоз.
– Уеизгьы, абас, иҟам-иным ала дызжьатәыз!
Ҿылымҭит лара.
Убри ашьҭахь мышқәак аабжьысхьаны ҽнак, ҳарҵаҩы
Шьасиа илыдылҵеит аҩныҟа адҵа иҳамаз еиҭалҳәарц.
Шьасиа дҩагылт еидара дук даҵазшәа деиҵаӷәӷәа. Иаалыртит адҵа иҳамаз ахьаныз ашәҟәы аҿы. Инықәылҵеит
апарта, лнапы нахьшьы-аахьшьны абӷьыцқәа аалырҽеит.
Дгылоуп, дгылоуп, ҿылҭуам дҳәыҵәы-ҳәыҵәуеит.
– Ҳабзыӡырҩуеит, – иҳәеит, знапқәа зышьҭахь иҟаҵаны
лаԥхьа игылаз арҵаҩы.
Аха уаҳа умԥсит, лҿы еихылхуам. Лаԥхьа итәоугьы, лышь­
ҭахь итәоугьы хьаҳәны лара илыхәаԥшуеит, еиқәыӡырҩуа.
– Сара излазбо ала, сынтәагьы балагеит адҵақәа
рыҟамҵара. Маап, сылашара, бгәы иаанамгааит, ҵыԥх
еиԥш ибанаҳажьуеит ҳәа. Мшәан, бара бакәӡами ибзианы
аҵара салагоит ҳәа ажәа ҳазҭаз?
Ҿылымҭит ҩаԥхьа.
– Ҽааны хәба рахь сцоит ҳәа бгәы иҭоума уажәтәи
бдыррала? Уи аҩыза зыҟалараны иҟаӡам. Иаҳҳәап,
ма бҩызцәагьы бырцәыԥхамшьаӡои? – даалзыԥшит
акыраамҭагьы. – Ирласны сеиҭабызҵаахуеит, бтәа уажәы!
– дналԥырҵны иҿыҩеихеит арҵаҩы. Дышнеиуаз астол
днадгылан, ижурнал акы наниҵеит.
Днатәеит Шьасиа деишәар-еиҵараха. Лаԥхьа иқәыз
ашәҟәы неикәаԥсаны апарта иныҵалҵеит.
Ҽаамҭанык еиԥшымкәа иахьа иаҳа дрыцҳасшьеит сара,
лоуразоуроу дҵысуан. Лыԥсы лхыгга дҟалеит. Ари, уажәы

акәызма, деиқәышьшьы аҵаҩцәа рҿаԥхьа дангылахьаз,
аха абасҟак илныԥшӡомызт. Еразнак издырит уи зыхҟьаз:
Кәыҷа иахьиаҳауаз азы акәын. Лара лакәым, иара сара
схаҭагьы рыцҳара дук иақәшәаз иеиԥш схы збо сҟалеит.
Илыхьқәашаз зегьы здыруазшәа, заҟарааны иласҳәахьаз
абри быҽхәара баҟәыҵ ҳәа. Уажәшьҭа зегьы иреиҳәозар
акәхап!
Абри аамҭазы Кәыҷа ииҳәозеишь ҳәа акәхап, лхы дҩа­
хан иара иахь даахьаԥшит, иаргьы илақәа еихмырсыӷьӡа­
кәа длыхәаԥшуазаарын, рылаԥшқәа ааиқәшәеит.
Аԥхашьара еимҽхакны иамаз Шьасиа лылаӷырӡқәа
аахаҟәҟәалеит, иаргьы иаразнак илаԥш аалҟәиган, ҵаҟа
дԥшуа даатәеит. Уи иблақәа ирхубаалон Шьасиа лҟынтәи
иара абри аҩыза дшақәымгәыӷуаз, уи игәы иаанамгози зехьынџьарагьы дҿырԥшыгоуп ҳәа, ус акәымзи лара
ишсалҳәоз. Мцызма нас арҭ зегьы?!
Абри инаркны Шьасиеи Кәыҷеи рҟазшьа аҽаԥсахит.
Ԥыхьа еиԥш еидгыланы иеицәажәо убаӡомызт. Ааигәа
лыҽиқәлыршәомызт, иҟалап, лыграқәа лаҽԥниҳәар ҳәа
дшәаны акәзар, хара-хара диван. Аха сара игәасҭеит
акы, Шьасиа дахьцалак Кәыҷа илаԥш лхын, лассы
данҳалимбаалак анаԥшы-ааԥшра далагон.
Шьыжьык ашкол аҿы ҳааит Шьасиагьы саргьы. Ҳара
ҳанааи, аҵаҩцәа рацәаҩымызт, еихьышәшәа-еиԥы­шәшәа
аара иаҿын. Иҳаӡбеит иаанхаз аамҭа ҳхы иархәа­ны, ҳҵатә­
қәа еиҭаҳҳәарц. Иҳаӡбеит сҳәаргьы сара соуп иаԥ­шьызгаз,
амала, уамашәа избаз, ларгьы мап ахы­лымҳәааит. Азама­на,
иеиҭаҳҳәап, уи ами саргьы исҭаху лҳәеит. Убас, шамахамзар, уи лҟынтәи исмаҳацызт. Ианакә­заалакгьы ахәмарра
иаҳа дханагалон. Ҳашәҟәқәа ҳшәыра иааҭааган, ҳлатәаны
ҳадҵақәа реиҭаҳәара ҳалагеит. Зны лара еиҭалҳәо, зны са­
ра еиҭасҳәо ҳаштәаз, ҳҩызцәагьы аттаҳәа аҩналара иалагеит, иааизыҩҩит ирацәаҩны. Урҭ, ҳҵатәқәа шеиҭаҳҳәозгьы
рбеит, аха агәхьаа ркызма, аӷьӷьа-гәгәа рыхга, иеибарыҩуа
иныҩналт. Шьасиагьы лхы аалызнымкылазт дыҩны
днарылапҟеит.
Иҩнало, иҩнало уажәшьҭа зегьы ааит ансгәахәуаз
аамҭазы сышәҟәқәеи стетрадқәеи леикәасыԥсан, спарта илыҵасҵеит, схы сҩахан сҩызцәа саарылаԥшит. Абар,

Шьасиа, ҩаԥхьа дрылагыланы аҽхәара дахьаҿу, иаас­
цәымыӷхеит. «Мап, ари бзанҵыкгьы даҟәымҵуазаап убама!» – сҳәеит, гәаныла.
… – Аҵара ибзиаӡаны салагеит, Кәакәа шәлызҵааи
ус акәымзар. Иахьа шаанӡа саан стәаны сҵатәқәа зегь
еиҭасҳәеит, – лҳәоны, ашә даалагылт Кәыҷа ишәыра ихәда
иахшьны. Ишызбоз лажәа ааҿахылҵәеит, дҟаԥшьӡагьы
дааибакит. Иара иакәзар, аӡәы диханы дааникылазшәа,
дџыџӡа ашә даалахеит. Аҩыџьагьы гыланы иеихәаԥшуан.
Илзыӡырҩуазгьы иҟалаз рзымдырызт ҷытбжьык рыхә­
лымшәо, игачамкны игылан.
Убри инаҿаршәны Шьасиа Кәыҷа иҿы аҽхәара да­
ҟәыҵит, ԥыхьа еиԥш лассы-лассы еиԥымлогьы иалагеит. Аха игәасҭеит, иара, Шьасиа данҳалимбаалак,
ила­қәа шаҟь-шаҟьо анаԥшы-ааԥшра далагон. Зны-зын­
лагьы, ҳаилатәахьаны данааҩналалак, ашә иҽаалакны
днаҳалаԥшыр акәын, Шьасиа дангәеиҭалак диасны иҭыԥ
аҿы длатәон.
Ҽнак, ҳашкол аҿы дааит, Шьасиа лаб, ҳарҵаҩцәа дра­
цәажәарц, иӡӷаб лҵашьақәа, лхымҩаԥгашьақәа уҳәа зегьы еиликаарц. Акыраамҭа иеицәажәон аҭоурых ҳзыр­ҵоз
ҳарҵаҩи иареи. Уамашәа иубаша, Кәыҷагьы днеин дӡыӷәӡа,
рааигәа дгылеит, инапқәа ишьҭахь иҟаҵаны. Уи збаз Шьасиа лхы ахьылгара лмоуа дҟалеит, лара леиԥшҵәҟьа саргьы
исцәымӷын абарҭ иҟалақәаз зегьы.
Уи сҳәеит ҳәа, Шьасиа иаразнак илызкаршәуамызт
даагылазар дзышьцылаз аҽхәара. Ҽазынгьы лҩызцәа
рыгәҭа дгыланы аҽхәара дшаҿыз ашҭа аҵыхәан лы­
лаԥш иқәшәеит арахь зҿаазхаз Кәыҷа. Иаразнак иаа­
ҿахылҵәеит дызҿыз. Абас мацара, дышнеи-шнеиуаз
иаакалыршәӡеит. Аха иазууазеи, Кәыҷа данылбалак
дҟаԥшьӡа дааицрашәон.

Платон Ҷкадуа
(1904–1984)

АЖӘЛАР РЗЫҲӘАН ДШАН
Хәымшҟа ҵуан сара Ленинград сыҟазижьҭеи.
Асасааирҭа «Октиабр» саадәылҵын, ҵҩа змамкәа
ау­ли­ца ианыз амашьынақәа сшырзыԥшуаз, «Победак»
саԥ­хьа иааҭгылт.
– Аамҭа иахымԥац ҳәа сыҟоуп, ҳара ленинградаа
амцҳәара ҳаздырам. Кыр ҵуама ара угылоижьҭеи? –
дааччашәа дсазҵааит амашьына аԥсҟы зкыз, иарӷьа­
рахьтәи ашә аартуа.
– Мап, Иаков Иван-иԥа, саргьы уажәоуп санылбаа. –
Сажәа мроуцәакәа, снеины иара снаидтәалт. Ашьҭахьҟа
итәан рацәак зықәрахь имнеицыз хаҵаки ԥҳәыски.
– Ари Аԥснытәи дааит, дсас дуны дҳамоуп, шәеиба­
дыруаз! – ибжьы ааиргеит Иаков Иван-иԥа, зназы сара
даасыхәаԥшшәа иун, нас ишьҭахь ихы нарҳәны.
– О, Аԥсны, Аҟәа, Гагра, урҭ сымдыруеи, уахь кырқәа
сцахьеит, шаҟа идгьыл бзиақәоузеи, сара Виктор Едуардиԥа Курганов, ҳаибадыруаз, аригьы сыԥҳәыс лоуп, –
иҳәан, ахаҵа дҩеихашәа инапы аасиркит. Саргьы аҭак
наиасҳәан, идтәалаз аԥҳәысгьы сынлеихырхәеит, саԥ­
сышәаха.
Неватәи апроспект ааныжьны ҳцоит Финлиандиаҟа
игоу амҩаду ианыршәланы. Иаков Иван-иԥа имашьына рацәак имырццакуа ажәабжьқәа рҳәара даҿын,
алафқәа налаҵо. Виктор Едуард-иԥа зназы ҿимҭуашәа
дӡырҩуан, аха нас иаргьы уи ицәажәара иҽналаирхәт.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
  • Büleklär
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3404
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2277
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2237
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2364
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3341
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2094
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2220
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2041
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2278
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2370
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3285
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3357
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3383
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2371
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2219
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3388
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2260
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3377
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3335
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3321
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3308
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2336
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3329
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2295
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3303
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2192
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2363
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 2105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1507
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.