Latin

Аԥсуа Жәабжьқәа - 08

Süzlärneñ gomumi sanı 3415
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Манџьана – ихараӡоу ҩадатә хьыԥшаарҭатә дгьылуп.
Аӡиас аԥшаҳәаҟны ирацәоуп ашахтақәа, амардарақәа рҿы
аштольниақәеи, дук нарыбжьамкәа ишшапа-шшапаӡа,
еива­ӷӷа инашьҭу ажрақәеи.
Нарбеи Маиорови иԥшыхәцәоуп – геологцәоуп. Ман­
џьана усурҭас иҟоу зегьы, ажрақәа инадыркны ашах­тақәа
рҟынӡа, напхгара азызуа – дара роуп. Сергеи Викториԥа Маиоров даурысуп, Манџьана азааигәаӡа џьара ииз
аӡә иоуп. Нарба Денуар – даԥсуоуп, харантәи дааит. Уи
дахьынтәааз Аҟәа инаркны Манџьананӡа, ианеиҵаха 15
нызықь километра бжьоуп. Аҩадатәи адгьылқәа рҟны аусура игәаԥхон азы иԥҳәыси ихәыҷи иманы дааит абраҟа.

Нарбеи Маиорови даара бзиа еибабо уаауп. Абар шьҭа
хәышықәса егьрыгым Манџьана аус еицыруеижьҭеи.
Ахьыԥ­шаара иалашыҩкны иаҿуп. Ишәымбои иара уажәгьы
еицны усураҳәа ишцаз. Шахтеи штольниеи егьа еимырдап! Ҳара иаҳзеилымкаауа иагьа ус хкы иалацәажәап,
имҩаԥыргап. Урҭ быргцәоуп, ҳара ҳазларыхәозеи. Иаҳа
еиӷьуп, ҳаиасып ҳҩыза хәыҷы иахь. Ҳалацәажәап Рушьеи
иара ила Вулкани ртәы.
Рушьа, Вулкан иманы, аҩныҟа даахьан. Ала адәныҟа иааныжьны, иара аҩны дыҩнан. Дук мырҵыкәа ддәылҵит
ахәыҷы, дырҩегь деиҭанадгылт ила, ахәша зыхьшьны
иан илҭаз ачаса дацҳауа. Ичаса ԥыҭк аамԥиҽын, Вулкан
инамҵеикит. Ала аблақәа гәыбзыӷӡа, заа Рушьа инапы
арбзеит, нас ашьшьыҳәа ача ааимнахт. Машәыршәагьы
џьеи иакьысрын уи ахапыцқәа ахәыҷы инапы, уи бзанҵык
иҟалахьоума!
Алеи Рушьа хәыҷи рхы рдыруа иҟалеижьҭеи инаркны
ҩнаҭак иааӡон.
Рушьа ԥшьышықәса ихыҵуан, иаб диманы Манџьана
данааи. Убри ашықәсазы Денуар џьоук рҟынтә иааигеит зыжәла бзиоу – ахьча-ла иахылҵыз аласба. Рушьа гәахәа дус иҟаиҵеит аласба, бзанҵык ибахьазма уи
еиԥш иԥшӡаз: ибажәгәалеиуа, ахәы иақәыз, асысхә еиԥш
итатаӡа, иҟәымшәышәӡа, абла хәыҷқәа ҭиқәаҵәааӡа, ахаҿы
кәырӡа, иҷаамашәӡа – иаашьҭыхны исгәыдсырӷәӷәаландаз
уҳәарын. Рушьа аласба игәыдиҳәҳәалт, аха уи аҟны мацара даанымҿаст, ақьышәгьы днагәӡит. Аласба бажәгәалеиуа
абриаҟара бзиа избаз, иаргьы бзиа дшабоз адырра инаҭеит:
абз хәыҷы ааҭнахын, иқьышә инахьнашьит.
Абасоуп ахәыҷи аласбеи раԥхьаӡа иреиԥылашьахаз.
Убри инаркны урҭ есааира еишьцылон, ирызҳауан. Денуар, алақәа бзиа избоз, аласба азыҟаиҵон, ибжьон.
Убрижьҭеи ицеит абар шьҭа хәышықәса. Ахьча ласба ла
духеит, ашьҭахьтәи ашьапқәа ирықәгылан аҽанаашьҭнахуа,
гыларыла Денуар инаидҩыло. Вулканҳәагьы хьӡыс иарҭеит.
Изҳаит, ддухеит Рушьагьы – ихыҵуеит шьҭа жәшықәса,
хара имгакәа далгоит аҩбатәи акласс. Иазҳаит, иӷәӷәахеит
Рушьеи Вулкани ирыбжьоу абзиабарагьы.

II
– Вулкан! – ибжьы наиргеит Денуар. Уи аамҭазҵәҟьа
алагьы иаԥхьа иааины иаагылт. – Амагазин аҟынӡа уцароуп. – Денуар ақьаадбӷьыц акы наниҵан, нас уи абӷьыц
ԥарақәак нацҵаны, арҭмаҟ инҭеиҵеит. – Усҭ, иаанкыл. Уццакы, мамзар Рушьа аурок даҳцәагхоит.
Вулкан неиҭаԥеит, ахапыцқәа рыла арҭмаҟ аашьҭнахын,
ашырҳәа адәныҟа индәылԥеит.
Амагазин аҟынӡа километраки бжаки бжьан. Вулкан
уахь ацара-аара иашьцылахьан. Ауаҩԥсы иаҵкыс иа­зы­
ман­­шәалан, ианаамҭоу ихәаахәҭны аҩныҟа ахынҳәра.
Амагазин аҩныҵҟа ауаа рацәан: афатә зҭахыз, арыжәтә
зҭахыз, еизаны иҟан. Вулкан ашьшьыҳәа ауаа инарылсаарылсуа, аӡәгьы идымкьысло, ахы даара пату ақәҵаны,
адахҭа ашҟа аҿынанахеит.
– Аочеред, аочеред! – џьоукы хәмаруа, рыбжьқәа надыргеит, даҽа џьоукы, амҩа азкны, инаҿагылт. Аҵыхә­
тәантәиқәа аминуҭ азы инаԥырҟьеит, ала мӷыӷ­ӡеит, аха
убри еиԥш блақәак ҳәа днарбеит, урҭ аԥырымҵыр ԥсыхәас
ирымаз!
Арҭмаҟ адахҭа инықәҵаны, Вулкан ахәаахәҭҩы инеи­
ҿаԥшит.
– Бзиала уаабеит, Вулкан! – дахәлаччо ҿааиҭит
ахәаахәҭҩы, арҭмаҟ иҭихыз ақьаадбӷьыц даԥхьо, нас
ажәлар днарылаԥшын, дыхәмаруа ус нациҵеит. – Ишыжәбо
еиԥш, сас бзиак даҳҭааит. Пату иқәҵатәуп.
– Утәеишь, утәеишь уххьызгеит! – иҳәеит ауаа ахьеилагылаз аӡәы, акәакь аҿы икҿагылаз аҟәардә инапы
нақәырххо, ала иарбауа.
Иааибарччеит зегьы. Вулкан иаҭахӡамкәа алаԥш ааихнагеит уи ахаҵа, абри акәхап иаӡбызгьы: атәара уаргәаҟуазар,
утәа ухаҭа, сара атәаха сымам: ауаа сзыԥшуп.
Ахәаахәҭҩы ашьақари чабаба бжаки капанны арҭмаҟ
инҭеиҵеит, аганахьшәагьы џьара инавеиҵеит иаанхаз
аԥарақәагьы. Арҭмаҟ ахы неибаркы ала ианамҵеик, аха­
пыцқәа рыла иаашьҭнахт аҵӷақәа ирынкны, нас амагазин ианыҩналоз еиԥш, ахы пату ақәҵаны, ашьшьыҳәа
индәылҵит.
Рушьа крыфа-крыжә, ишәыра хәыҷы ихәда ихшьны аҩны дандәылҵ, адәныҟа, иара аҭыԥ аҟны ихырбза-

кәырбзо игылан Вулкан. Уигьы ианаамҭаз шьыжьхьа
афеит: Сырма, Рушьа иан, иалҭахьан акәац злаз асуԥ ача
аҵарҟәаҟәаны.
Еицдәықәлеит Рушьеи Вулкани, еиццоит урҭ ашкол ахь.
Ахәыҷы имацара мышкгьы ашкол ахь дымцацт, есымша
днаскьанагон Вулкан.
Инеиуеит Вулкан, ахәыҷы ивагыланы, алымҳақәа
кьацә-кьацәӡа, аҵыхәа ду хьырнаа иахьнырҳаланы, ахы
ҳаракны инаԥшы-ааԥшуа. Агәҽануп уи, иудыруазеи,
зеиԥш ҟамло егьыҟам, адәы иқәланы инеиуеит, уа арахә
ҳәуеит, икшо анрылоугьы абахьеит Вулкан. Бзанҵык
иахашҭуама: зны ацәҵыс ацәа иҭачы, Рушьа ишҟа
аҿанаанахаз. Дзықәнаршәоз ахәыҷы, Вулкан уа идгыламзар! Икыднаҵеит Вулкан, ацәҵыс аҟәаҟәа ацәа аӡы аанамго иҟаҵаны, иԥхарс идәықәнаҵеит.
Ашкол аҿы инеит. Убраанӡа ҩ-километрак иреиҳам.
Рушьа агәашә аартны ашҭа данынҭала, Вулкан ашьҭахьҟа
игьежьит. Ицоит шьҭа аҩныҟа, агәы ҭынчуп: Рушьа иахь­
шәарҭам аҭыԥ аҟны дыҟоуп.
Шьыбжьонгьы ахәыҷы хырҩаада дыннажьуам Вулкан: аҵыхәтәантәи аурок иалгарц 10–15 минуҭ шыбжьоу,
агәараҿы инеины иаатәон изыԥшуа, мамзаргьы Рушьа
агәашә дҭыҵны, адәы данаақәлоз, инеиԥылон иара.
Рушьа гәыԥҩык ахәыҷқәа дрыцны даауеит ашкол
аҟнытә. Ивагылоуп Вулкан. Атәым хәыҷқәагьы бзиа ирбон
ала. Зны-зынла, ахьӡ ҳәаны, ахгьы рнапы аақәыршьлон. Уи
азин рнаҭон иара, аха амцхә уақәымгәыӷын!
Ахәыҷқәа еицны ишаауаз, Рушьеи ҷкәына хышки аимак роуит. Аҷкәын хыш Рушьа иаҵкыс деиҳабын, илангьы
дыҟан. Леишәацәгьак иакәзаарын: ашырҳәа днеиҭаԥан,
Рушьа имахцә нҭарс иааникылт дымҩаниҵарц. Ахьымӡӷ
имгеи... Рушьа иакәу џьышәымшьааит, мап, Рушьа ацә­
гьара данақәшәа, акаҳаха имҭакәа, Вулкан атахҳәа инарыбжьалан, аҷкәын хыш гәышԥыла иахьынаижәлаз,
деиз­ҟьа днышьҭанаҵеит. Ала, азшьапык аҷкәын игәы
инықәырӷәӷәа инеихабабеит, аблақәа цәгьашәа ицәырк­
шаԥаны, ахапыцқәа хырџьаџьаны.
Шамахамзар ахапыцқәа хнарџьаџьомызт Вулкан, аха
уажәазы аԥсахы еибакызаап. Уиаҟара игәааны ишы­
ҟазгьы, ала аҷкәын икажьра ада даҽа мыцхәык ҟа­нам­

ҵеит: имаҭәа џьара иԥнамжәеит, – аԥсахы еибакит ҳәа ани
аҷкәын иацлабуазма, дыршәатәын, – даршәеит, даҽазны
уи еиԥш аус хәымгақәа нап рылеикрым.
Аиаша ами, еицыз аҵаҩцәа зегьы рцәа иааҭаӡыӡеит.
Аҷкәын хыш дҟәиҭӡа, иҳәа уамшьуа, иуы уамшьуа,
иԥштәы ихыгга иҩызцәа даарылагылт, Вулкан акәзар,
иааӷызымызын, ҩынтәҟа Рушьа иааикәшеит, нас абз татаӡа
иааҭганы, ахәыҷы инапгьы иӡамҩагьы аарбзеит.
III
Нарба Денуар иҩны еилыхаран. Иҟан уа атәымуаагьы.
Аидарамҩангага автомашьына аҩны иазааигәаӡаны игылан, ашьҭахьтәи аборт аартны. Манџьанатәи ҷкәын­цәақәак
уи иақәырҵон аилаҳәарақәа, ачамаданқәа.
Денуари, Сырмеи, Маиоричи џьарак еидтәаланы
еицәажәон. Вулкан аҩны аԥхьа аандаҿы иҿаҳәан. Рушьа уи
дадгылан, ахы, агәы инапы ахьшьуа, илахь еиқәышьшьы,
уажәымзар-уажәы илаӷырӡ ааиҿыкьасап уҳәаратәы. Вулкан гачамкны алақәа ҭраа, зны ахәыҷы иҿаԥшуан, зны
аҷкәынцәа, еихьыс-еиԥысуа автомашьына амаҭәақәа
ақәызҵоз.
Ала иҟалаз азеилкаауамызт. Автомашьына ааины
иахьгылаз усс иамамызт: аԥхьагьы иабахьан, абра иааихьан, иара Вулкангьы Денуар иагьарааны иақәыртәаны
џьара игахьан, иааигахьан. Аха уажәы зынӡа даҽа­ка­лашәа
иҟан уи амашьына: ашьҭахь аартын, аҩны идәылганы
маҭәақәакгьы ақәырҵоит. Измааноузеишь абри? Вулкан
уи еиԥш бзанҵык иамбацызт. Нас аҷкәын хәыҷы Рушьагьы хьаак имоуп. Уи есқьынагьы длахҿыхӡа акәын дшыҟаз.
Ихьзеи мшәан уажәы? Изҿарҳәазеи иара, Вулкангьы
иаалырҟьаны? Иҟамлазааит абри аҩнаҭаҟны рыцҳарак!
Абас ахәыцырҭақәа аман Вулкан.
Иҟалаз уи ауп. Нарба Денуар иԥхьаны Аԥсныҟа дыргон. Манџьанатәи ахьыԥшаарҭа анапхгаҩцәа ироуит ашә­
ҟәы. Уи абас аҳәон: «Ҳазну аамҭазы Аԥсны агеологиаԥшыхәратә усурақәа ӷәӷәала аҿиара иалагеит. Иҳазхом
аҭыԥантәи ауаа иреиуоу аҟазацәа, убри аҟнытә, ҳшәыҳәоит
Нарба Денуар дырхынҳәны даҳзаашәышьҭразы».
Манџьанатәи анапхгаҩцәа абри еиԥш ашәҟәы анроу, мап рзацәкуазма! Урҭ иаҳагьы еигәырӷьеит амилаҭ

хәыҷы рреспубликаҿы аҿиара иахьалагаз агеологиатә
ԥшыхәратә усура дуқәа. Аԥсны ҳаҭыр ду ақәызҵоз, аҳауа
зхы иазырхәалоз, аԥсуа шәыри амаҷар ҿацеи ргьама хаа
збахьаз, Нарба иааиԥхьан, иарҳәеит аусқәа зеиԥшраз,
Аԥсныҟа ацара шаҭаххаз.
Дақәшаҳаҭхеит Нарбагьы, иаҳагьы деигәырӷьеит: Аԥ­
сынгьы адгьыл иҵоу абеиарақәа рыԥшаара зынӡаск
еиҵырхзаап. Уи ус бзиоуп. Аԥышәа имоуп Денуар. Дацхраашт.
Агәылацәа еизаны, Денуар имаҭәақәа амашьына иа­
қәырҵон, днаскьаргон.
Денуари Сырмеи, Маиорич ҭынха дук иеиԥш дыԥ­
хьаӡаны, рыԥсы рзиҟәымхуа иацәажәон.
– Аԥсшьара аншәоулакь, хымԥада шәнеи Аԥсныҟа, –
лҳәеит Сырма.
– Аҟәа амшын азааигәара аҩны бзиа ҳазгылоуп, –
дазыҟаиҵон Денуаргьы, – иреиӷьу ауада уара узы ихиоуп.
– Ҳаит џьушьҭ, сара стәы уиаҟара иусым, – енагь еиԥш
дҿаԥхаҿаччо дцәажәон Маиорич. – Шәымҩа бзиахааит
шәара. Аус ду – агеологиа ԥшыхәра имарымажаны, алыҵ­
шәа бзиа шәнаҭо ишьақәгылааит Аԥсны. Вулкан... Ҳаи,
шаҟа ибзиоузеи Аԥсныҟа ишәызго иҟазар. Сыгәра жәгоит
усгьы, саргьы ишәасҳәоит: ауаҩытәыҩса иеиԥш ҳаҭыр
ақәҵаны иныҟәызгоит.
Ԥсыхәак аманы иҟазар, Денуар Аԥсныҟа игон Вулкан
– ала бзиа, иҷкәын хәыҷы ихыиааӡалаз, аха уи залшомызт: жәохә нызқь километрак узлахәозеи! Ала аҳаирплан
иҭартәаны излоугарызеи, насгьы ҽык иаҟароу ала.
Уақәиҭызтәуада!
Рушьа хәыҷы азаақь ааҭиргеит, иани иаби амашьына
иақәтәарц рҿанынарха. Инапқәа ала ахәда иакәыршаны
икит дқьызқьызуа.
– Уаала, нан, уаала, – длыргәыбзыӷуан иан, – уаала.
Убраагьы иузыҳаԥшаап ала бзиа.
Ахәыҷы Вулкан инапқәа аларԥсны дгылан, ауеи­мадаҳәа
инеимаҭәо. Ангьы абгьы даара ирцәы­хьан­ҭан ала ааныжьра. Аиаша ами, Сырма азныказы лылаӷырӡ аахаҟәҟәалеит,
аха Рушьа илмырбеит, зынӡа деицәахаӡоит лгәахәын.
Вулкан, изааӡази иареи реиԥырҵра иаҳагьы иацәы­
хьанҭахеит: аҭаацәа амашьына инҭаланы рҿанынарха,

иууаӡа иԥан, аԥхьатәи ашьапқәа аанда инадыргыланы, ауыура иалагеит, амашьынахь ахы рханы. Иуыууан, аҽашьуан Вулкан, ауаҩытәыҩса иеиԥш иҵәыуон.
Ицәажәон, иара атәала абас аҳәон: «Шәабацои сныжьны,
сзыхшәырҟьозеи? Шәара шәыда исзычҳауам. Снышә­
мыжьын, снышәмыжьын: сгәыкны сыԥсуеит!»
Нарба иҭаацәа шцазҵәҟьа, Маиорич иҩныҟа игеит
Вулкан. Уи хәыҷык иаҳасабала игәцаракны дахылаԥш­
уан. Иҩны ауадақәа руак аҟны атәарҭа азыҟаиҵеит, уа
иазышьҭеиҵеит иҟәымшәышәӡа иҟаз акәахьча. Шьы­
жьымҭан дшаагылалакь, ала ахьыҩназ ауада ашә ааиртуан, днеины Вулкан ахы ишьышьуан, иадигалон
аконфеҭқәа, ԥыхьа даара бзиа иабалоз, нас асуԥ кәац
мацараха иазыҟаиҵон. Хымш, иага азиундазгьы, ҿаҵак
ачаӷьа лбаанамдеит. Убри анаҩс афатә инамцкласаамцкласуашәа ауан, аха крафеит азуҳәартә иабаҟаз! Маиорич иргәыбзыӷуа ақьышә афатә анаақәиклакь, агьама
абон ауп, лак ишафац иафартә ианадицалалакь, аблақәа
ҭраа иҿаԥшуан. Урҭ цәажәон, ицәажәон урҭ аблақәа:
«Сгәы иагом, срызгәыкуеит сылацәа анаахыст инаркны
сзааӡаз ауаа!»
Ицеит мызкы аҟара. Маиорич икылҟьа изнеит ашәҟәы
Анарбақәа рыҟнытә, дара еибганы Аҟәа ишнеиз ала. Ани
аби, нас дара рԥа хәыҷи, асалам изаарҭиуан Маиорич,
иазҵаауан Вулкан агәабзиара.
Нарба иҭаацәа згәабзиара иазҵаауаз ала, иубар иузымдыруа иҟалахьан, аԥштәы ахыгга, аӷра ҭаҳаны. Маиорич егьа азиундазгьы, иагәарԥханы ҳәа крафомызт.
Амч цеит ала, ҽнакала зынзаҵәык ауада иаадәылҵлон,
адунеи инықәыԥшны, дырҩегьых игагалеиуа аҭыԥ аҿы
инеины инатәон иқьақьаӡа.
Маиорич игәы архыҭхыҭит иоуз ашәҟәы. Аҽныҵәҟьа
днатәаны иҩны идәықәиҵеит аҭак – асалам шәҟәы.
Уи Нарба иҭаацәа адырра риҭеит, Вулкан хар амамкәа
ибзиахәӡа иҟоуп ҳәа. Маиорич аиаша имҩит, Рушьа хәыҷы игәы иаҵасыр ҳәа дацәшәаны, насгьы уи
дгәыӷуан Вулкан аҟазшьа лассы иаԥсахуеит ҳәа, агәыкра
– аамҭалатәи ачымазара еиԥхьбоит ҳәа.
Маиорич адырҩаҽны шьыжьӡа дҩагыланы, иаахитит
акәац зҭаз консервтә банкак. Уи игәалашәеит Сырма

абанка аахтны Вулкан ианалҭалак, ала даара гәахәа дус
иҟаҵаны, ишафалоз.
Ала ахьыҩназ ауада ашә ааиртит. Дныҩналт абанка
кны. Ала атәарҭаҿы дагьнеит, днеилыԥсааит, ибанкагьы
неимпыҵҟьаны ахыӷәра инықәҳаит: иаԥхьа аҽеиҵых
иԥсны ишьҭан Вулкан.
– Вулкан! Вулкан рыцҳа! – ааҭиргеит Маиорич.
– Ас сгәы иаанагомызт сара. Угәыкра, угәхьаагара
аамҭалатәи усуп ҳәа сыҟамыз. Амц сҳәазаап нас: убзиахоит ҳәа сақәгәыӷны, хар умаӡам ҳәа ашәҟәы ҩны
идәықәсымҵази Аԥсныҟа. Исзеилымкаазаап, узааӡаз
рзы уара угәбылра шыӷәӷәаӡаз, ԥсахра шақәмыз. Вулкан!
Вулкан! Ааи, ииашаҵәҟьазаап дара аԥсуаа ражәаԥҟақәа:
«ала ауаҩы ишьа алоуп», «ала зтәу итәӡоуп, даԥсахуам».
Маиорич дыгәжәажәо дзаԥырҵуамызт ала, ожәыожәы ичабра ааиҿшьуа, илаӷырӡ ирбон.
Вулкан, аӡәы еиқәикызшәа акәын аҽырҽеины ишы­
шьҭаз. Уи ԥсынгьы аҟазшьақәа еицанакуамызт: алым­
ҳақәа кьацә-кьацәӡа игылан, агәышԥы шкәакәа ҭган,
аҵыхәа ду ашьҭахьтәи ашьапқәа иаарыдкьысло, ишша­
паӡа ирыван. Абз ҭыхны ҵаҟатәи ацламҳәа иақәын, абз
тата, Рушьа хәыҷы инапқәеи иӡамҩеи зырбзалоз.

Мушьни Папасқьыр
(1915–1999)

КЬАМСЫС АФЫРХАҴА
I
– Гәазаза, бааишь абранӡа! Ибжьы наиргеит Ерасҭа, иԥҳа
лышҟа.
Дааит Гәазаза, аӡӷаб ҵәрышкәа, лыхцәы кахәхәа.
– Акы басҳәашан, Гәазаза, абра аҭаҭын иахода?
– Уара уами, баба, аҭаҭын иахо, – наиаҭалкит лара,
акьанџьа еиԥш иаԥхьа дахьгылаз.
– Сара снаҩсан?
Гәазаза дааԥышәырччеит.
– Исцәымӡакәа исаҳәа аҭак.
Гәазаза ҿылымҭит.
– Бан далагахма Елыр ныха, Қьач ныха, ҳәа дықәны
даҟәыҵын, шәаҩык лакәын, шьҭа уаҳа илҿыҵалкуеит
ҳәа сыҟамызт. Уи сҳәеит ҳәа, Гәазаза, аныха ныхоуп, аха
аҭаҭынгьы гызмалуп. Анцәа иаҵкыс аҩсҭаа даниааилогьы
ыҟами, аха лара мап зылкрыз?
– Анцәагьы дыҟам, аҩсҭаагьы дыҟам, баба, – Гәазаза
лнапы налҟьан, ацара лҽыназылкит. Ерасҭа дааԥы­шәыр­
ччеит.
– Уи лафуп, аха аҭаҭын ахара иалагада? Исаҳәишь…
Амаӡа маӡоуп, Гәазаза, даҽаӡәы иҿы еиҭасҳәар ҳәа
бымшәан, ибдыруеит, уҳәан-сҳәан сылам.
Гәазаза лқьышә ачча аақәыжжит.
– Иуҳәо зхыуҳәаауазеи, баба? – дизҵааит лара.
– Аҭаҭынҟаҵа есымша ҳмагазин аҿы иҟам, санақәшәалак, ԥыҭк аахәаны иаазгалоит, уи бдыруеит, аха акоробкақәа
зны-зынла иӡлоит, уажәгьы акы ыҟаӡам.

– Исыздыруам, баба, акымзарак сыздыруам. Иҟалазеи,
аҩсҭаацәа иргома?
Гәазаза дцеит. «Ран лакәхап, илзымычҳакәа дахьалагаз дацәыԥхашьаны илҳәом» ҟаиҵеит Ерасҭа. Иара
ҳасабеилыргаҩыс аус иуан аколнхараҿ, аҽны мҽышан, аха
аусутә рацәан, дҩагыланы уахь дцеит.
Аамҭа ԥыҭк бжьысит. Гәазази дқьыпшәыпуа лаб дааидгылт.
– Ибыхьзеи, баба? Кьамсыс бгәы нирхама? Иҟаиҵаз
саҳәишь ихы адамаҟьара икыдысҵап!
Гәазаза лаҵкыс Кьамсыс деиҵбын, аха иеисыр, иара
диааиуан.
– Нана аџьынџьыхәа ахьылҵәахуа иӷьычны ифоит, арахь сара исықәиҵоит. Иара шиакәыз нана лҿы
ианиқәԥысҽ, ибсырбап иҳәан, ддәылҵны дцеит. Ашьҭахь
схала сыштәаз дааҩналан, сыхцәы кны дахеит, скаижьырц
акгьы игымхеит.
Гәазаза лылаӷырӡ лҿыкьаса ицон.
– Ассир саҳауеит, дышԥаҟалеи убри ахәыҷы! – иаа­
џьеишьеит Ерасҭа. – Биԥхьеишь арахь!
Лылаӷырӡқәа рыцқьо Гәазаза днаԥшы-ааԥшын, лаб днаидыххыланы илымҳа дынҭахәыҭхәыҭит:
– Баба, упапиросқәа зго иара иоуп.
– Была иабама!
– Атәым уаҩы ара дааӡом, нана аҭаҭын дахаӡом.
– Иара дахоума?
– Ааи, иҭирббуеит… Баба, сара ишысҳәаз иоумҳәааит!
– Аԥхьа санбазҵааз исабҳәар акәмыз, Гәазаза? – даа­
ԥышәырччеит Ерасҭа.
Гәазаза лцәа дҭаҵәиуа иаԥхьа дгылан.
– Биԥхьа! – иҳәеит Ерасҭа.
Дааит Кьамсыс, еиқәа дҭаԥало. Инапқәа ишьҭахь иҟаҵа,
дӡыӷәӡа, иаб иҽицәыхаратәны даагылеит.
– Гәазазеи уареи еимашәкызеи? – дизҵааит.
Кьамсыс деихаԥсы дгылоуп, ихахәы еилабаба.
– Аџьынџьыхәа маӡа иуфоит, нас ари излықәуҵозеи?..
Ԥхашьарами? Амцҳәара ҵугар, узмаҭәахәзеи? Нас акапеи
кылҵәа уаԥсам… Иурокқәа шԥаҟаиҵои? – Ерасҭа ихы наирхеит Гәазаза лышҟа.

– Иацы аҳасабтә изымҳасабӡеит.
– Нас уи атәы заа ибҳәар акәмыз!.. Шәтәа абыр­жәыҵәҟьа!
Цқьа дыбзымӡырҩуа далагозар, исаҳәа, нас иареи сареи
ҳаицәажәап!
Гәазазеи Кьамсыси раб иԥырҵны рҿынархеит.
II
Ерасҭа иаҳаз џьеишьеит. «Абни аҭаҭын ахара далагама, дышьҭаӷьачаӡа, ҿаҵак дыҟам? Иабжьызгадашь,
зымцахә ыцәаша? – дхәыцуеит иара. – Жәашықәса рыла
уи шьҭызхыз, наҟ-наҟ иага ҵигап… Бзанҵык дазхьамԥшуа
абыржәнатә даҟәыхтәуп… сара сшаҟәыҵыз еиԥш,» –
инациҵеит иара ихаҭа ихәыҷра аамҭагьы ааигәалашәан.
Аха иара зны ари цқьа еиликаароуп. Аԥхьан Гәазаза
илеиҳәан еиԥш, аԥхьа данлазҵааз Кьамсыс дыбзиахәын,
данипҟа ауп аҭаҭынахара даналага.
Акаробка хтны азал аҿы иаанижьуа далагеит Ерасҭа.
Апапиросқәа аттаҳәа иҭыԥрааны ицон, аха Кьамсыс акгьы
идибаломызт.
Ицон аамҭа.
Ҽнак Ерасҭа усурантәи даауан, аккара иҵгаз амҩа даныланы. Иварахь данынаԥш, змахәқәа зхьыссы, иҵҩрны
икажьыз аџь иқәтәан Кьамсыси Валикәеи аҭаҭын иахо.
«Уажәшьаҭ еилкаауп зегьы», – дааҟәындҟәындит Ерасҭа.
Иара ашацаҳәа дцон. Дцон игәы дҭахәыцуа.
Имч лшарак дамеигӡа аус иуеит, игәы-иԥсы зегьы ихшара ирызкуп, урҭ рзы ауп адәы дзықәу. Аа, уажәы «аҳамҭа
бзиа» ахьиоуз – ҿаҵак иаҟарам иԥа аҭаҭын дахо дтәоуп.
«Уажәнатә даҟәыхтәуп, даҽа ԥыҭк дҩеидасыр, нас аӡәы
дихәараны дыҟам. Даҟәыхтәуп илымҳақәа ҿырҟаԥшьааны.
Икыдҵатәуп!» – дхәыцуеит Ерасҭа.
Ерасҭа аҩны даннеигьы дҭынчмызт, амца ицран. Ус,
абарҵа дныҵыҵны, ибжьы иргеит:
– Кьамсыс, о-о Кьамсыс!
– Аау, – аҭак абна иаалҩит.
– Уааишь, уара, уааишь!
Ерасҭа абарҵаҿы дахьтәаз, хҭыск днагәыланагалт:
Кьамсыс игәы бааԥсхан аҳақьым лахь дыргеит. Усҟан
иара ԥшьы-шықәса ракәын ихыҵуаз. Аҳақьым дихәаԥшны
арецепт лыҩуанаҵы, Кьамсыс егьи астол иқәыз ақьаадқәа

ықәхны акарзинка иҭаижьит. Аҳақьым уи ангәалҭа, шьарда
илцәымыӷхеит, дыҩны днеин, ақьаадқәа ҩаԥхьа рҭыԥқәа
рахь рықәҵара далагеит. Ерасҭа ахәыҷы ихы даннықәс,
лнапы дааҩахан: – Иаҭахым, лҳәеит. Ус, ақьаадқәа
ԥхьакны ишҟа даахьаҳәны инацылҵеит: – Ари ахәыҷы
ргәыбзыӷрыла дааӡатәуп, мчыла ҳәа шәаналага, дыбжьысуеит, ижәдыруаз.
«Мчыла ҳәа шәаналага, дыбжьысуеит, – уажәы игәы
инҭиҳәааит Ерасҭа. – Хаала дузаҟәымхыр?..»
– Сзыуҭахыз, баба? – амардуан даахалеит Кьамсыс.
Ерасҭа ихы дааҩахан, блала днеимидеит. Абжьааԥны
еиԥш иаб длахҿыхӡа данимба, Кьамсыс иааицәымыӷхеит.
Дгылоуп ҵаҟа дышьҭаԥшуа, исаҳарызеишь ҳәа, деи­қәы­
ӡрҩуа.
– Ус баша, Кьамсыс, уахьыҟаз сзымдрызт, – иҳәеит
Ерасҭа, иажәақәа дрықәыӷәӷәо.
– Ана сыҟан, баба, – акәарахь инапы неирххеит, –
Валикәеи сареи ҳаиқәшәан…
– Уа ушыҟаз сзымдрызт… Уурокқәа ҟауҵахьоума?
– Аурокқәа ҳарымҭаӡеит.
– Зынӡакгьыу?
– Аԥхьатә хәыҷык ҳарҭеит.
– Уалага аԥхьара! Удҵа заа уалгар бзиами?!.
Кьамсыс дгәырӷьаҵәа амардуан дналбаан, инапқәа
афыр-фырҳәа иҟьо, амаҵурҭахь дцеит.
III
Икажьыз аџь аҵыхәахьшәа ахҵәара иаҿын Ерасҭеи
Кьамсыси. Аҽҭра ахыб ԥсахтәхеит. Ерасҭа иӡбеит аҟа­уар
иршьарц. Ԥыҭраамҭак аус аныру, «ҳаԥсы ҳшьап, Кьамсыс»
иҳәан, иџьыба апапирос ааҭиган, дахо днатәеит.
– Ари аџь абас икажьуишьҭеи акыр ҵуеит уҳәо саҳахьеит,
баба, угәы унамырхьӡои уажәы иахьԥаҳҟо? – иблақәа
азҵаара рхыубаало, иаб днеиҿаԥшит Кьамсыс.
– Аиаша уҳәеит, сгәы снархьуеит, аха ада ԥсыхәа ҳамам,
– иԥа иахь ихы неирхан: – Уҭахызар ажәабжь уасҳәап?
– Ибзиоуп, баба, исаҳәа!
– Уара суаҟаран усҟан, – ажәабжьҳәара дналагеит
Ерасҭа. – Ҽнак абра ҳаиқәшәеит Валикәа иабду Фазмеҭи
сареи.

– Уи дыԥсиижьҭеи акыр ҵуама, баба?
– Ааи. Иара сара саҵкыс деиҳабын, абыржәы Валикәеи
уареи шәшеизыҟоу еиԥш ҳаизыҟан иареи сареи. Фазмеҭ
дыхьчан, аџьма дрыцын, сара ашкол сҭан. Ҽнак сшәыра
сыжәҩа ихшьны сышнеиуаз, Фазмеҭ ибжьы иргеит. Иара
абра дықәтәан.
– Ақьаад сыҭ, аҭаҭын сызлахо сымам, – иҳәеит иара, сааины санааидгыла. – Иахьа аԥырчагьы сзаамгеит, қьаад
кьынҷаԥкгьы џьаргьы исԥыхьамшәеит – аҭаҭынахара сгәы
иҵаланы сыҟоуп.
Сшәыра аартны сынҭаԥшит, аха исҭахымыз қьаад
сԥыхьамшәеит.
Исцәымыӷхан, акыргьы саалакҩакит, аха атәыла мбгеит
сҳәан, ҩ-бӷьыцк аагәылхны исҭеит. Ашьҭахь уи азы ажәа
бзиақәагьы саҳаит ашкол аҿы.
Зҽеиқәырԥс, заб изыӡырҩуа итәаз Кьамсыс дааԥы­
шәырччеит.
– Сҩызцәа ртәқәа раԥхьа стетрад анынҵәа, арҵаҩы сылахь аԥхӡы ааигеит.
– Уеизгьы-уеизгьы атәыла бгама? – иааџьеишьеит Кьамсыс.
– Атетрадқәа маҷын усҟан, аха уи акәым аус злоу.
Аҵаҩы ирҵага маҭәахәқәа ҳаҭыр рықәиҵозароуп. Аха
урҭқәа ирзаауеи. Ақьаад анисҭа, Фазмеҭ дгәырӷьаҵәа
ацигар рҳәны инеиҿыҵеикит, ак рҳәны саргьы сқьышә
иаақәикит.
Ерасҭа аҭаҭын дахо, ахьхьа-хьхьаҳәа ииасны инеиуаз акәараҷҷа шыҟаз днаԥшит. Ус, илаԥш ахәыҷы ишҟа
иааиҭакны инациҵеит:
– Фазмеҭ дсыҳәеит ақьаад изысыԥшааларц. «Заур
ашәҟәқәа рацәаны имоуп, абынсҟак ирзиуазеи. Ииҭахым
ҳәа угәы иззаанагақәо аагала, саргьы џьара акы сухәап», –
иҳәеит иара. Азныказы иџьасшьеит сашьа сицәӷьычларц
ахьсабжьигаз. Мшқәак аабжьысхьаны, Фазмеҭи иҩыза
Ҭҳасоуи шьынка дук џьара ирӷьычын, ирыманы ишнеиуаз
саарԥылеит.
– Ирласны аџьыка ҳзаага! – исыдиҵеит Ҭҳасоу. – Сгәыр­
ӷьаҵәа сҿынасхеит саргьы, шьынкак сфап аас­гәахәын.
– Ақьаадгьы, – инациҵеит Фазмеҭ.

Зхы акгьы ԥнамҟо агаӡа ззырҳәоз сакәын – аџьыкагьы
ақьаадгьы рызназгеит. Убри нахыс Заур ишәҟәқәа ӷьычны
амшгацәа рыҭара салагеит. Ашәҟәқәа аҽыҵаргыларҭаҿы
иқәын. Ауарыдын анаҵагылоу, усҟак џьабаа мбакәа
сҩықәланы акы аарылсхуан – уи саҿын.
– Заур аҵара ду имазма, баба? – дҵааит Кьамсыс.
– Арҵаҩцәа рсеминариа далгахьан. Аҵара ду иҽазикырц
игәы иҭан, аха игәыхәтәы дахьымӡеит – ддырӡит. Аҵара
шиҵоз ала, иаӡар, мбатәык иакәхон… Хәылԥазык Заур
сақәикит ишәҟәы шылбаазгоз, – наицҵеит Ерасҭа. – Уи
аамҭаз Заур аԥсшьараз аҩны дааны дыҟан. Аҽҵаргыларҭа
алыӷәра санықәлалак, ала неины исыҵатәозаарын. Уи ала
иара ирхәмарлон, зны-зынла иқәыргьежьаауа иманы ашҭа
дҭан. Аҵыхәа кьакьаӡа исыҵатәо ианалага, идырит акы
шыҟаз.
– Уа уҽзықәурхоз? – дҵааит Кьамсыс.
– Иахьызгоз сҭахыз џьушьо, ииҭахқәам згап ҳәа
срылаԥшаауан, ииҭахызи ииҭахымзи сзеиҩдыраауазшәа.
– Иабоугои ари? – ашәҟәы аасымихит, исҩыҵракны
саннылбааԥа. Иаартны еиҭныԥсахло, Заур ҿааиҭит: – Шекспир итрагедиақәа…
– Сара иахьа сықәын ара, изымбаз сышәҟәқәа рацәоуп,
– иҳәеит иара.
Ҭынч дцәажәозшәа даҿын, аха иҩашьомызт деицра­
шәаны дышгылаз, уажәымзар-уажәы сыхәдапара икыдлоит
ҳәа, сцәа сҭаӡыӡо симҵагылоуп саргьы. Аха дсыламкьысит.
– Уаалеишь арахь! – иҳәан, симаны аҽҵаргыларҭа
днықәлеит. Алампа наиркын днатәеит, саргьы снаиваир­
тәеит. Ссиршәа избеит изгахьаз ашәҟәқәа Заур иаразнак
иахьгәеиҭаз.
– Урҭ зысҭахыз уара узы акәын, сара сырхысхьеит, –
иҳәеит иара. – Унарыдыххыланы иузыԥшааӡом, амалагьы
иуоуӡом – аԥара рыхҭнуҵалароуп…
Ауха ҵхагәы еиҩнашаанӡа сызмыцәеит – исыхьыз
хьымӡӷысшьон.
Хрыжь-хрыжь дцәажәон Ерасҭа, илаԥш иԥа иаҩ­мыр­
шәа… – Уԥсы ушьама? – дҵааит иара ԥыҭрак ашьҭахь.
– Ааи.
Иҩагыланы аусура иалагеит.

IV
– Заур ажәа рҟәышгақәа ансеиҳәа адырҩаҽны
агәылара сцеит, – дналагеит Ерасҭа, ҩаԥхьа рыԥсы
ршьарц иантәа. – Маџьганараа рашҭа санынҭала, ама­
ҵурҭа ацәажәабжьқәа ҩныҩны исаҳаит. Арахь, аҩнқәа
рышә ыҵарҟаца иаркуп. Иҟоузеи ҳәа смагамаго сышнеиуаз, Фазмеҭ даадәылҵын, ирласны уааи ҳәа инапы
иҟьеит. Слакҩакуа саанхеит.
– Уааи ирласны, уааи! – анапҟьара даҟәымҵит.
Уи аамҭаз аҳаҷаҳәа сгәы иааҭашәеит Маџьгана уи
амчыбжьнаҟьак ашьхымӡаԥшра дшаҿыз. Ацхафара иаҿыз
џьысшьан сҿынасхеит, абжьааԥны Маџьганараа ацха сахырбаауаз џьушьап. Аха сгәы сажьеит. Фазмеҭи Ҭҳасоуи
аџыр хҵәаха хәыҷқәа зҭаз аишьыкь ԥҽны рҭгара иаҿын. Уи
аџыр Маџьгана изиҭахыз сыздыруам, иахьынтәааигазгьы
аллаҳ идырп.
– Фазмеҭи Ҭҳасоуи уи иазыруааз, баба? – дҵааит Кьамсыс.
– Еихымцас ирҭахын. Усҟан абас уныдыххыланы ас­
ԥычка уоуамызт… Ҭҳасоу хыхьынтә иааишьҭуан, Фазмеҭ
аттаҳәа дышьҭасны, ишшапа-шшапаӡа аџыр хҵәахақәа
шьҭԥааны, икәа иҭеиҵон.
– Уласы! – днасықәҟааит Фазмеҭ, изура сзымдыруа,
сҳәалаханы сышгылаз аниба.
– Ашырҳәа снышьҭасын, саргьы акы аашьҭысԥааит.
Фазмеҭ ибжьы иаҳазар акәхап, аҩны ҳандәылҟьоны Маџь­
гана амацәыс еиԥш ашҭа дааҭаххит. Иара уаҩы цәын­
дышәшәыра дук иакәын, ибжьгьы усшәа иҟан. Иҭицеит
бжьык, аха уазымҵаан: ҳәҳәарахеит, ҟаарахеит, аллеи-абгеи ирҵысит, ажәакала, ҳазлацоз ҳзымдыруа хыла абна
ҳаирсит.
Кьамсыс аҟырҟырҳәа дыччон, илаӷырӡ иҿаҳәҳәы.
Ерасҭа инациҵеит:
– Ишысҳәаз еиԥш, сахьцо сзымдыруа, скәалаауа сышнеиуаз, бардрак снаваҵәиин, аџыр хҵәахақәа сҵәахит.
– Аҩны иуарҳәазеи, баба? Урымпҟаӡеи? – дизҵааит
Кьамсыс.
– Апҟароума аус злоу, Кьамсыс. Сыԥхашьаны схы
ахьыз­гара сыздыруамызт, сылахь ахәхәаҳәа аԥхӡы аауан,

– инаиаҭеикит Ерасҭа. – Аха сани саби Маџьгана иҿы ианнеи, гәыбӷан зиҭоз егьырҭ ракәын.
– Шәара шәтәгьы дыҟан, аха ашьҭахь ауп уи данрыхҭыгә­
ла, ихароузеи ани аԥшқа, акгьы имгаӡазаргьы ҟалап, –
иҳәеит Маџьгана сара стәқәа гәыҭҟьа-ԥсыҭҟьаха ианиԥы­
ла. Ахьаԥарч еиԥш сцәа сҭаланы, абардра сҽыларҟәыҟәны
сахьыӡырыҩуаз урҭ ажәақәа ансаҳа, сыԥсы аасылалеит. – Ус,
деиԥхьхәыцаауа Ерасҭа инациҵеит: – Сымҩахымҟьахьаз,
ахәылԥаз сцеит исҵәахыз аџыр хҵәахақәа сыԥшааразы,
аха аҳаскьын иахьыласҵаз схашҭит. Иԥеиԥеиуа аҟәаландар
сылатәаны, аҳаскьын снапы аларҟацаны аҵыжәжәара
сшаҿыз, акы хьшәашәаӡа иаасԥыхьашәеит. Снахәаԥшызар,
агәышҵа шкәакәаӡа маҭаԥшьк скыуп! Слаҭрысны сыҩит.
Адыԥ-дыԥҳәа сгәы ҭыҵны ицон.
– Изакә гәаҟроузеи иухыугаз, баба, – иџьашьо ихы
ирҵысуан Кьамсыс. Ԥыҭраамҭак зымҩа дыԥшуа, деиԥхь­
хәыцаауа дтәан Ерасҭа.
– Убри нахыс, дад, Кьамсыс, иеилыскааит сымҩахҟьара
сышҭанархоз, – инациҵеит иара ԥыҭрак ашьҭахь. – Аӷьычра
саҟәыҵит. Аду, ахәыҷы ҳәа иҟаӡам – знык унапы ануҟьашь,
иаурклакгьы зегьы акоуп: аҭахызар икапеиз, аҭахызар­
гьы цәкамбашьыз. Акы неимпыҵҟьаргьы, ацәгьа-мыцәгьа
ӡыб­лара зҽамҭакәа, ҩаԥхьа амҩа иашахь зхы зырхаз иоуп
ахаҵа.
– Аӷьычра уаҟәыҵит, баба аха аҭаҭынахара?
– Усҟан саҟәыҵит аҭаҭынахарагьы. Схәыҷиижьҭеи сахозар, уажәраанӡа сзааиуазма. Сандуха, амыҟәмабарақәа
санрықәшәа, ҩаԥхьа самхалагеит. Ари агызмал заҟа исԥыр­
хагоу удыруандаз?
– Ахаҵа ақәнамга зҽампыҵызхуа иоуп умҳәеи, баба?
– Ииашоуп, Ерасҭа дааԥышәырччеит. – Аха уи уҽоу­р­
шьцы­­лаанӡоуп. Знык уҽоуршьцылар, иҵугаз акар­шәра
цәгьоуп, нас уи зегьы ирылшом. – ус, Ерасҭа деиԥхь­
хәыцаауа, изажәӡа, еиқәыгызмалха иҿаԥхьа итәаз иԥа
дааи­хәаԥшын, инациҵеит: – Уара уакәзар, узаҟәыҵрызу
аҭаҭынахара?
– Сароу?
– Ааи.
Кьамсыс ииҳәара изымдыруа даауалыуашеит. Ицәа
дҭаҵәиуа, алабыҵә адгьыл илакшо дтәан.

– Ыы, узаҟәыҵрызу? – ҩаԥхьа диазҵааит.
– Саҟәыҵуан, наиаҭеикит. – Зынӡагьы исҿасымкуа
саҟәыҵуан.
– Ус агәамч ӷәӷәа змоу аӡә уакәзар, суеигәырӷьоит!
– Уеизгьы-уеизгьы иаҭахым шԥаԥшьызгои, баба.
– Иахьа абра ҳахьааз сеигәырӷьоит, ииашаҵәҟьаны,
аҵеи бзиа дышсымоу еилыскааит.
Кьамсыс ҿимҭит.
–Уааԥсазар, ҳцап аҩныҟа? – дҵааит Ерасҭа.
– Мап.
– Нас даҽа ԥыҭрак ҳахап! – дҩагылт.
Абар шьҭа ибжьысит ҩышықәса, аха убри нахыс, Ерасҭа
ипапироск ыӡуа имбеит. Гәазаза лакәзар, дықәуа-дшәо лаб
агәра илыргеит Кьамсыс аҭаҭынахара дшаҟәыҵыз.
«Афырхаҵа, Кьамсыс дҵоурахарц дыҟоуп, сџьабаа
имырӡит, насыԥ сыман, – игәы иҭиҳәаалоит Ерасҭа, –
Валикәагьы џьара дсымԥыхьашәандаз!»

Баграт Шьынқәба
(1917–2005)

АҬАКӘАЖӘ РАСИДАЦ
Аҽны аҭакәажә Расидац аҩныҟа данаашаз аамҭа акыр
дахыԥаны дхынҳәит. Абазар ахь уи ҭитәыс иналгалоз
ахарҵәи ашәеилаҵеи ракәӡан усгьы, аха абжьааԥны еиԥш
уи аҽны илықәеимырымҵәеит, иҟалах сеидру, аахәаҩцәа
маҷҩын. Аҭицәагьы, наскьа-ааскьа илыдгылақәаз ршьара иқәҟьазшәа акәын ишыҟаз: рыхқәа неиҿакы-ааиҿакуа
еибырҳәон ани дышҭаркыз, ари имаҵура дшамырхыз,
ахҩык ашьыжь иусбарҭахь дышцаз, аха уаҳагьы аҩныҟа
дшыхнымҳәыз. Расидац дызлахынҳәуаз автобус аҿгьы
цәажәатәыс иҟаз, урҭ амшқәа раан Аҟәа имҩаԥысуаз
аконтрреволиуциатә, террорист-шпионтә организациак ыҟазшәа, уи еиҵызхуазгьы напхгаҩцәақәак амазшәа
еиқәырҽаҽаз апроцесс аӡбахә акәӡан...
Аҭакәажә лыԥсы лхаҳан ауп аҩны дшыҩналаз, амлагьы дакуан, лхәы аацәырылгеит, аха днацклас-ҩацкласит
акәымзар, акгьы лзымфеит, амала, маҷк иаарџьбарашәа
акаҳуа еиқәаҵәа илыршыз лгәы иахәан днаҿыхәо, ҳамҭак
астол дадтәалан, лыблақәа еихмырсыӷьӡакәа џьарак
дышьҭаԥшуа.
Ҭагалантәи амра, аԥсҭҳәа ӷар-ԥшарқәа рымҵәыжәҩақәа
хыблаауа, ҵлак ашәара аҟынӡа аҭашәарҭахь иласкьахьан. Ԥыҭрак ашьҭахь ара ашәшьы ҭаҳашт, ашьхақәа
хырҟаԥшьаауа амрахәагақәа ҩаскьашт. Уажәааныла
аҭакәажә лыжәзаҵә Чага архантәи иҳәны, агәашә ахь
аҿаанахон, ахарантәгьы аӷызы-мызра иалагон, «сышнеиуа бдыруаз!» – лгәылҽаннаҵон, аха уаха уи ахабар
ыҟаӡам. Днашьҭаԥшыр акәхеит Чага мыжда, уи лыдымзар,

Расидац ишԥалҭахыз ҳамҭак аҟара днықәиар, лшьапқәа
рыеҵәа жьышәқәа ҭыԥсаа-ҭыԥсаауан, имариоума ас зымч
зшәахьоу лзыҳәа мшынаҟьак ашьапықәгылара!
Расидац деиха-еигәо дҩагылан, лыҩны шьҭасаҟьа
абарҵа ҭшәа дныҵагыланы, лбаа амшын аҿықә аҟынӡа
акаршәра ишьҭаз днықәԥшит. Аҭакәажә 71 шықәса
дшырҭагылазгьы, аԥхьара аан аланарԥшыга лхы иалырхәон
акәымзар, хара анаԥшраҿы лыблақәа усҟак ирыгымхацызт,
насгьы уи Чага, ԥштәы еиқәаҵәеи шкәакәеи реилаԥсарала
иӷран, харантәилагьы аҳабла рыжәқәа рылбаара усҟак
иуадаҩмызт.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
  • Büleklär
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3404
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2277
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2237
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2364
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3341
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2094
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2220
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2041
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2278
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2370
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3285
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3357
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3383
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2371
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2219
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3388
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2260
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3377
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3335
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3321
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3308
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2336
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3329
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2295
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3303
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2192
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2363
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 2105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1507
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.