Latin

Аԥсуа Жәабжьқәа - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3427
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
агәыри арахәыци апартақәа рҿы иҵаҵаны, иҵәахны
иҳаман. Ҳара арӷазқәа рнаҳҵон ҳтетрадқәа.
Ачернила рбага ҳамаӡамызт. Убри ацынхәрас ахәа
акәалаԥқәа ирҭаԥсаны, ҳпартақәа рҿы иҵаҵаны иҳаман,
ианааҩуа ҳҭетрад иақәҳаԥсаларазы.
Атетрадқәа рыҵәаӷәаразы зегьы алинеика ҟьаҟьа дуқәа
ҳаман, арҵаҩцәа ргәы иамыхәо ак ҟаҳҵар, убарҭ рыла
ҳнапы иасуан. Мамзаргьы акҿыҩра ҳакҿадыргылон сааҭк,
ҩ-сааҭк.
Агазеҭи атеатри рыӡбахә ҳарҳәомызт, акино усгьы
иҟаӡамызт уи аамҭазы, убас иҵегьгьы.

Самсон Ҷанба
(1886–1937)

САБДУ ИХӘЫШҬААРА АХАҲӘ
Ахәылбыҽхарахь инеихеит. Амра амшын инӡаа­леит.
Имцабызха иныҵҟьа-ааҵҟьан, амшын нахыҵәан, инхәы­
ҵацәеит.
Акәытқәа ҟарҟаруа рыбжакы акәытҵарахь инеихеит, рыбжакгьы ал ду, Каҷбеи иҩны иавагылаз, иԥхьары­
ларц иқәло иалагеит. Ардәынақәагьы ҿықә-ҿықә, ҵыртҵыртҳәа еиқәҿыҭуа, абардрақәа рҽынарыларыԥсеит.
Иаахәлеит.
Абгахәыҷқәа, ҽынла зыҽӡаны иҟаз, алашьцара анроу, акыу-сыуҳәа иеибарҳәҳәо, аккара ааҵдырцәа­жәеит,
алақәа ахыуҳәа иааилалт. Акәытқәа ахьықәтәаз рцәа
иааҭаӡыӡеит. Кәтык иазымычҳазт иааҟырҟырт. «Ҟыит!»
– аҳәеит арбаӷьгьы, акәты инақәыҵәҟьозшәа. Зегьы
еиқәыӡырҩуа иаатәеит, ршьапхыц изықәтәаз иаларԥс,
ҳкаҳар абгахәыҷқәа ҳашьҭырԥаауеит ҳәа ишәаны.
– Умааиуеи, уара, абысҭа кнаҳхт! – амаҵурҭа ашә лхы
нылакны, лыбжьы аалыргеит Каҷбеи иԥҳәыс.
– Снеиуеит! – иҳәан, ибжьы абоурахьтә иаагеит. Каҷбеи,
уаҩ-кык, ԥсымҭәык, гызмалк, ижакьа аҵәҩан еиԥш
иҿыцәӡа, илақәа шаҟь-шаҟьо, акы деиҩаӡошәа, дхәахәахәахәо дныҟәон.
Акранырфа, инышьҭал-аашьҭалт. Каҷбеи амҿқәа шьҭа­
хь­ҟа дларыхан, акәасҭӷа аԥырӷы иаацәы­ҵеир­шьшьын, ахәа
нақәиҳәҳәан, амца ааҿеиҳәеит. Нас днеин, иҽааилыхны
ииарҭаҿы днышьҭалт. Иԥҳәыс иханы дышьҭан.
Качбеи дышьҭалт, аха ацәа ила ихымлеит. Хәыцырҭак
исит. Анахь иааирҳәит, арахь иааирҳәоит, ишәеит, из-

еит зегь рыла, дызлахәаԥшлакгьы, акы аҟны дазааиуан –
истәысымтәыр зыҟалом ҳәа.
Каҷбеи ацәара ихы азикит. Аха, умԥсуандаз, изымааит
ацәа. Анахь днаҳәит, арахь дааҳәит, ихы-игәы ихеиршҭырц
далагеит, илацәа еиқәиԥсеит, аха иамуит: ихәыцырҭа,
аламҵ еиԥш, инидҟьаны еиҭанаисуан, ихшыҩ инҭашәон,
дазхәыцуа далагон. Ианамуӡа, даа­ҳәын, игәы ҩарха
днықәиеит, ила ҭырзза, алашьцара ила ихтәала.
Аԥырқьҳәа мцабз хәыҷык ааҵҟьеит ахәышҭаараҿы.
Алашьцара неихҟьеит, Каҷбеи ахәыблы еиқәаҵәаӡа дҩа­
ҵаԥшит. Алашьцара дырҩегь ила иҩыхгылт, ихәы­цыр­
ҭа, алашара ихнаҟьаз, алашьцара аҽалакны иааизкылсыхт. Ибӷа ақәиара ааицәыуадаҩхан, дааҳәын, иарӷьара
днықәиеит, аха дызмыцәеит.
Иааигәалашәеит иҭаҭын. «Акыр исханаршҭуазар, исха­
зыршҭша уи ауп», – ааигәахәын, инапы ндәықәи­ҵан, иаԥ­
хьа игылаз аҟәардә аҿы даанапыршьшьны, иҭаҭыныжә­геи
иқьасеи ааиԥшаан, иҭаҭыныжәга неи­ҵеиҵеит.
Дынхьаԥшт ахәышҭаарахьы. Икәеикәеиуа ахәа кәицк
ыларшәын. Даагылан, ахәышҭаара днадтәалт. Иҭаҭы­
ныжәга ныҽҳәишьын, акәиц нахаиршәт, нас инацәхыԥ
ду нахаирӷәӷәан, апақ-апақҳәа днахеит. Амца анакы,
акәиц ахәышҭаарахьы инахиршәан, днеины иҭаҭын дахо
днышьҭалт, аха ихәыцырҭа шимаз иман. Иҭаҭыныжәга
аҭаҭын анааҭыблаа, иааиҿихын, аҵәҟьыртҳәа ахәшҭаара
шыҟаз дынкажьцәан, иҭаҭыныжәга инапсыргәыҵа ина­
ниҟьа-наниҟьан, ацыблыха нҭиршәшәан, аҟәардә ины­
қәиҵеит, нас сыцәаҵәҟьароуп ҳәа, ихыза иҽны­леиҳәан,
ацәара иҿазикит, аха, уаҳа умԥсуандаз, ацәа ила ихым­
леит.
«Сара уи еиҳа исзааигәоупеи. Иазиуазеи, мшәан уи
Хабжькәыт?» – ааигәахәт Каҷбеи, нас дааҳәын, ибӷа
днықәиеит, акыр аамҭа ус дыззаӡа дықәиан, нас алашьцараха даашәышәит.
– Иууазеи, уара, ҵхыбжьон аиарҭаҿы ишәышәуа уаҩ
дибахьоума? Аҩсҭаацәа ухалама? – лҳәан иԥҳәыс лыбжьы
аалыргеит.
– Аа? – ааиҳәеит Каҷбеи.
– «Аа» закәызеи, узыршәышәуазеи, ухы аҭыԥ иқә­ҟьама?
Уыцә!

– Ааи, быцәара быҟоуп. Уаха акыр уи сашьҭалахьеит, аха
исзымааит. Насгьы аҩсҭаа дысхамлеит, аха хәы­цыр­ҭак соуны, сҟьо самоуп. Убри ауп сызмырцәо, сагьзыр­шәышәуа.
– Изакәызеи уи?
– Изакәызеи, бымбои, абра ҳавара адгьылҿаҵа иҳавоу
ҳнапаҿы иаагар, иаҳтәаҳтәыр даара ибзиан.
– Хабжькәыт идгьылу?
– Хабжькәыт итәымкәа! Иара ишԥеитәу! «Сара истәуп»
ахиҵеит акәымзар. Уи зтәыз Мыса иабду иакәын. Мыса,
ишыбдыруеиԥш, даҽа ҳаблак аҿы дынхоит, ара дааны
дынхап ҳәа быҟоума, иара дгьыл хәыҷыкоуп, аха иахьыҟоу
чашәуп. Абрахь иааҭакны исымазар, уа­ҵәыҵәҟьа амца
нықәҵаны аҭырас нықәсыблаауан, ал­ҿар аахҿаны, салагон
ацәаӷәара, сабиц, – иҳәеит, иара итәыз аҟара игәы ааӡан.
– Иҳамазар иаушьахәхымыз, аха Хабжькәыт иуама? –
лҳәеит иԥҳәысгьы, лгәы азхьаауа.
– Шьоукы рџьынџь тәыс иҟаимҵеи, иаргьы саргьханда, ахҭабаажә! Уи зықәнагоз сара сакәгәышьан. Акы
аҵагалатәуп, – иҳәан, дааҿарҳасит.
Ацәажәара иааҟәыҵит. Аҵх лашьца ҟәызгаӡа ирха­тәан.
Акыраамҭа уи адгьылҽыҭ Каҷбеи ила ихгылан. Аха игәҭыха
иԥҳәыс ианлеиҳәа, ихәыцырҭа ааз­маҷхеит. Ашьшьыҳәа
дшыҿарҳасуаз ацәа, ицәыӡны иҟаз, дынҭанагалт. Аҵх
ҵхыбжьон иаҩсхьан.
Адгьыл, Каҷбеи иҟырҟы икылахаз, ҽыҭк акәын, уарҭал
бжак аҟара. Аҭырас, алҿар иаганы иҟан, агәҭа ауапа
ахышәара-ҵышәара аҟара, иҟьашӡа шьацра хәыҷык аман.
Ашара кыр шагыз, Каҷбеи иарбаӷь ал иахьықәтәаз,
икамҳарц изықәтәаз амахә ашьапхыц наларӷәӷәа, ахәда
аҽеиҵнахын, аҟырҟы акы кылахазшәа, иааҿнаҭит. Каҷ­беи
игәы иаақәҩит, аха дазмырҿыхеит.
Ԥыҭк аабжьыст. Арбаӷь абжьы еиҭаагеит, аха Каҷбеи
ицәаԥсымҭа акәын, имаҳаит. Усҟан иара аԥхыӡ хааӡа далан: дызмырцәоз Хабжькәыт идгьыл, уи уажәы иара
итәын, аҳаҳаиҳәа дықәгьежьаауа аҭырас қәыблаара да­ҿын.
Амцабз ана-ара иҵҟьо, аҿҿаҳәа аҭырасра иацран, Каҷбеи
ицаӡа идшыло, алҩагьы хааӡа иԥынҵа иҭасуа. Абар, аҭырас
аақәблааит, аццышә цәиқәараӡа иаақәҳаит, агәҭа игьежьӡа
шьацра хәыҷык аанханы...

Иаацәылашоны, дырҩегь арбаӷь абжьы аагеит. Ха­
бжь­кәыт иарбаӷьгьы абжьы аагеит. Нас еихык-еиҵык
аиқәҿыҭра иалагеит.
Каҷбеи иарбаӷь уажәтәи аҿыҭраан ацәаӷәара даҿын.
Акәаҭан амаа кны, дашьҭагыла акәакь аҿы днеин даа­
хынҳәуаны, иарбаӷь абжьы илымҳа инҭаст. Илацәа ааиха­
ҟәыс-ааихаҟәысын, илақәа аахтит. Дааҿыхеит игәы ацха
ықәшьшьы, иқьышә ачча ықәыжжы. Азныказы аԥхыӡи
алабҿабеи ааицәеилаҩашьеит, аха нас атыҟҳәа иааидырт.
«Ԥхыӡызма?!» – иҳәан, ашырҳәа ииарҭа дҩықәтәеит
игәы ацха кыдышьшьыла иҟаз аахәашьит, илахь
ааимеирџахәт. Нас иԥҳәыс, иханы ишьҭаз, лахь днаҳәын:
– Еи, бара! Ишеит, ишеит! – иҳәан, налықәҿиҭит.
– Макьана имшаӡацтеи, узыргәаҟуазеи, мшәан! – лҳәан,
дааӷьит иԥҳәыс.
– Имшакәа, ибмаҳауеи, ҳарбаӷь ал иахьықәтәоу
ахьҿнаҭуа! – иҳәан, иҽааилеиҳәан, днеин ахәышҭаара
дныҽҳәатәан, амца аиқәҵара далагеиг, аха дырҩегьых
Хабжькәыт иадгьыл ҿацә игәы иҵалт.
Цқьа ианааша, иҩны дныҩныҵын, иеигәышә абарҵаҿы
иахькыдгылаз иаакыдихын, ижәҩа инықәи­ҵан, иашҭа
дынҭалт. Илаԥш наиршәит иаха дызмырцәоз адгьыл
ҿацә ахь. Цқьа снықәԥш-аақәԥшындаз ҳәагьы ааигәахәт.
Дхьаԥш-кәаԥшуа уахь иҿынеихеит, аӡышь­ҭа акәара дын­
ҭысын, адәҟьаш днықәгылт, днықәԥш-аақәԥшит.
– Машьшьалаҳ! – иҳәан, ижакьа ҿацә ааиԥхьи­шь­шь­ааит.
Итәыз аҟара игәы ааӡеит.
Уи аамҭазы Хабжькәытгьы иԥацха ашә ааиртын,
ашәхымс дынхыҵын, ашҭа днықәылт. Иара уаҩасак
иакәын, дҩаӡа, ижакьа еилхаха, иԥаҵа кьыцәӡа, кәахьча
хылԥа хәыҷык ихаршәны дыҟан. Амырхәага хааӡа
иааиҿаҷҷеит, игәы аарԥрит. Иладахьы ахуҳәа ашәа ҳәо,
аколнхацәа рымхы иҭан.
Хабжькәыт акыраамҭа дгыланы дырзыӡырҩуан. Ра­шәа
хааӡа инеилаҵәон уажәы. Ԥыхьа аколнхара аны­шьақә­
гылоз ицәымӷын, иалалозгьы лаҵыхәала дыр­зыԥшуан.
«Агәырӷьара рхы иҭоуп, агәырӷьара!» – ааигәахәт
Хабжь­кәыт. Иагьааигәалашәеит аколнхаҩы Мамсыр иҩ­
ны ахыбра ҿыц, ԥыхьа ҟауарла ихыбыз акы ҩежьӡа иша­

қәиҵаз, нас игәыла Сакәытгьы, иара иеиҳа инанамгаз,
уажәы иԥацха кәаскьа хәыҷык аваргылара дшаҿыз. Усҟан
иара Хабжькәыт иԥацха кьаҿ даазыҵымҵит. Иԥҳәыс
даадәылҵт.
– Бара, абри аколнхара ҳалаларын? Бгәы ишԥаанагои?
А-а? – иҳәан, дынлызҵааит.
– Ишузеиӷьу уныҟәа, мап сҳәома?
– Ииашаҵәҟьаны, сагьалалоит убри! – иҳәеит иаар­
ӷәӷәаны Хабжькәыт.
Данаахьаҳә, Каҷбеи илаԥш дааҵашәеит, нахьхьи идгьыл аҿы дхара-хаԥшуа, дкьеҩӡа дахьықәгылаз, атыҟҳәа
иагьааигәалашәеит зны Каҷбеи иажәа идгьыл ҽыҭ зыӡ­­бахә
алеиҵаз. Иааигәахәт: «Сыдгьыл идикыларц далагоу?» ҳәа,
иеигәышәгьы аашьҭихын, иҿынеихеит уахь.
Каҷбеи димбаӡакәа днеидгылт.
– Шьыжьыбзиа, сгәыла! Иуԥшаауазеи? – иҳәеит Хабжь­
кәыт, ххитҳәагьы дынкажьцәеит.
Каҷбеи Хабжькәыт дибоит ҳәа дыҟамызт, иааи­гәамԥ­хеит.
– Бзиа убааит!.. Ус акгьы, скамбашьқәа арахь иаақә­­ла­зар
ҳәа сааҭысын, – амц иҳәеит Каҷбеи. – Уара уабацои?
– Џьабасиа иҟынӡа сҩеип ҳәа акәын, – иҳәеит Хабжь­­
кәытгьы.
Уаҳа акы неибырымҳәеит. Инеимыҵт. Хабжькәыт дышнеиуаз данынцәырала, даакәараҵан, бнала аҩныҟа дааит. Каҷбеи, Хабжькәыт дахьықәибааз игәамԥхо, иҩ­ныҟа
иҿынеихеит.
Адырҩаҽны Хабжькәыт данынаԥшы, Каҷбеи игәашә
ахьҿаз иҿаӡамызт: иеиҭаганы идгьыл иадрыӷәӷәаланы
ишҿаз ибеит. Нас ииашаны игәы ҩеит Каҷбеи идгьыл
итәитәырц игәы шҭеикыз.
– Бара! – иҳәан, иԥҳәыс налықәҿиҭит. – Иббауоу Каҷ­беи
игәашә еиҭаганы иахьҿеиҵа? Ҳадгьыл деиҩаӡоит ббауоу,
кьаафырмаанцыз!
Иԥҳәыс данаадәылҵ: – Ибура бдыруоу, иара аҩны
дыҟам, сара снеир, ԥҳәыск иласҳәозеи, бара бнеины бна­
лазҵааи, измааноузеи шәгәашә аиҭагара ҳәа, – дышнеиуаз
дналхьыԥшит.
Хабжькәыт иԥҳәыс лхы касыла иааҵакны дцеит. Дышнеиуаз, Каҷбеи иԥҳәыс лыжәҩа аԥҳал ықәргыла дышнеиуаз дналхьыԥшит.

– О, Шьамсиа! – лҳәан, налықәҿылҭит.
– Ибуазеи?
– Баагылшьт зны, аказы бысҭахуп!
Каҷбеи иԥҳәыс лыԥҳал ҵаҟа иналыргылеит. Егьигьы
дна­лыдгылеит.
– Ани шәгәашә, ана иацы иҿаз, ииаганы ҳадгьыл иа­
дырӷәӷәала изыҟалазеи? Убри сазҵаап ҳәа сааит, – лҳәеит
Хабжькәыт иԥҳәыс.
– Уи ҳгәашә ахьҿаҳҵо ҳара иаадырп, шәара шәус алам! –
лҳәеит егьигьы, иаахжәаны.
– Избозеи? Ани ажрагьы анахь ҳадгьыл ахы зықәга­
лоузеи? Ихышәҵәарц шәгәы иҭоуп акәу?
– Уигьы шәара ишәусым!
– Ҳаит, «шәара ишәусым» захьӡузеи, ажра ҳадгьыл
иқәыжәгалоит, ҳара иаҳусым? Ҳадгьыл жәгарц шәашь­ҭоуп
уигьы ҳара иаҳусым? Ари змааноузеи? А-а?!
– Схаҵа даар, бизҵаа!
– Бхаҵа иакәым, бара бхаҭа сбызҵаауеит!
– Ашьшьыҳәа бахьынтәааз бца, абри аԥҳал бхы иақәԥ­
ҽаанӡа!
– Ааит, ауамага! Изакәызеи, угәгьы умхуа, ухгьы ԥҽуа!
– Ауамага сара сакәым, аха бара ахҭабаа Хабжькәтыжә
иԥҳәыс боуп!
– Бара бхаҵа дышԥаҟоу, бхаҵа? Схаҵа ихы неилҟьашааилҟьашзаргьы, уаҩ иашоуп. Бара бхаҵа кыдҵәа дхәа­
хәаӡа, данныҟәо, акы дазымҵасуашәа, бзиак иоуп!
– Ааит, алаԥс!
– Багьлаԥсуп, багькаҳԥуп! Аӷьӷьаҳәа иааилалт...
– Арахь бааи, арахь! – ибжьы неиргеит Хабжькәыт рыбжьы рацәахазшәа аниаҳа.
Адырҩаҽны шьыжьӡа Хабжькәыт садгьыл Каҷбеи
иҽықәижьаанӡа сара сықәгылап, иҳәан, дцеит уахь, иеи­
гәышә аашьҭыхны.
Дахьнеиз, идгьыл ҽыҭ даакәшан, иааирыцқьеит, амца
аҭырас иацреиҵар, наҟ абнахь амца мцарц. Нас ибжьы
ҩеиргеит иҩныҟа иԥҳәыс акәасҭӷа аалгарц.
Каҷбеи Хабжькәыт ибжьы ааиаҳаит. Ашә дын­дәылԥш­
зар, Хабжькәыт иеигәышә ҟьауа нҭыҵ, дахьықәыз дибеит. Иԥҳәысгьы акәасҭӷа ҟьауа дизнеиуан. «Ҳаи, уаргьы
саргьханда, сабиц, усцәықәлеит акәу!» – ааиҳәеит Каҷбеи

гәаныла, игәамԥхо. Нас афырҳәа иеигәышә аашьҭԥаан,
акамбашьқәа ашҭа иҭца ҳәа, иԥҳәыс ибжьы налықәирган,
дкылҟьа Мыса дизцеит. Ԥыхьа зны уи адгьыл Мыса иабду
дықәынхон ҳәа иаҳахьан.
Хабжькәыт иԥҳәыс акәасҭӷа изаалгаз аалымхны инаҟьаааҟьаны, аҭырасра инцәыҵаиршьшьит. Аҷҷа аал­геит, алҩа
цәиқәараӡа иҩалыббын, амцабз ҩыҵ­ҟьеит. Ҩыџьарахыџьара убас инацреиҵеит, амцабзқәагьы рҽырлакьуа анаара иҩхалт. Аҭырасра аҿҿа аарылгеит. Алҩа еишьылӡа, еилачы иеихан идәықәлеит Каҷбеи инхарҭахь, иқәмақаруазшәа.
Хабжькәыт аҭырасра дыл­ҟьа-ылҟьо дласӡа, аандақәа
дрыван, амца абна ицәы­ламларц, иԥҳәысгьы дцәырҟьацәырасуа алҩа далан. Аҭырас аақәыблааит. Аццышә татаӡа
инықәҳаит. Агәҭа ҟьаш хәыҷы ашьацра ахьамаз ииаҵәаӡа
иаанхеит.
Каҷбеи Мыса игәашә аҟны даннеи, уа даагылт.
– О, Мыса! – иҳәан, ибжьы ҩеиргеит.
– Ҳаи! – иҳәан, иеишәа днахҟьан (акрыфара иаҿын),
даадәылҟьеит Мыса.
Мыса уаҩаӡа дук иакәын. Ижакьа еиқәаҵәаӡа, еилачы,
ахьаԥарч еиԥш, ихәда иҵажьын.
– Каҷбеи уоума! Уабаҟаз шьыжь шаанӡа? Умааиуеи
арахь, абысҭа кныхны игылоуп, какалк умкри! – иҳәан,
днеидгылт.
– Мамоу, учеиџьыка азҳалааит! Скамбашьқәа збом, умбои, иациижьҭеи срышьҭоуп, абгақәа ирфаша! Арахь акру­
базар? (Усҟан икамбашьқәа жаҳәауа, иашҭаҿы ал иҵажьын!)
– Мамоу.
– Ҳаи, алақәа ирфаша, иабаныҵаҩри! Анхара мышха,
иахьа иҵаскып ҳәа сгәы иҭамзи. Уара, Мыса ацәаӷәара унапы ауркхьоу?
– Мамоу.
– Ус акәзар, уареи сареи Хабжькәыт дҳаԥысзаап. Сы­
вараҿы, амраҭашәарахь дгьыл ҿацәк иман, иахьа амца
нықәҵаны аҭырас ықәблаара даҿуп. Уаҵәы дықәгылар
ҟалап цәаӷәара.
– Ных, џьушьҭ?
– Уара уи зџьоушьазеи?
– Уи адгьыл ҽыҭ сара истәупеи!

– Уи шԥа? Хабжькәыт иадгьылоупеи.
– Хабжькәыт ишԥеитәыз? Уа сабду Ҭлабӷан инхар­
ҭоупеи!
– Абаак! Уи сара иахьԥасзымдыруаз. Нас, иана­џьал­­
беит, ас ахьԥеиуеи, шәагьеишьцәамзи, абиԥарала шәеи­
зааигәамзаргьы, аӡәы иабду ихәышҭаара ртытуа, иагь­
злеиқәнагоузеи? Аԥсцәагьы иргәаԥхарымеи! – аациҵеит
дгызмалӡа.
Аԥсцәа иргәаԥхарымеи ҳәа ииҳәаз Мыса игәы илал­
ҵәрит.
– Иа-араби, ассир! Тәымуаҩык иузиур, акы иамусуп,
уашьаҵәҟьагьы уи узиуа даналага, нас иуҳәари? А-а? –
ааиҳәеит дхәыцуа Мыса.
– Уара уаҳаҭыр имбаргьы, уԥсцәа, уабду Ҭлабӷан уҳәа
ихәыцыр ҟалон, – иҳәеит Каҷбеи. – Бзиала, бзиала! Ҳаи,
акамбашьқәа, алақәа шәырфааит, амала сабаашәцеи! –
иҳәан, Мыса днеиԥырҵын, иҿынеихеит.
Мыса акраамҭа дгылан, иаҳаз дазхәыцуа, нас иҩны
абарҵа дныҵаххын, иеигәышә аашьҭԥаа, ашырҳәа иҿы­
ҩеихеит Хабжькәыт иахь.
Дышнеиуаз, сыдгьыл ҳәа дзышьҭаз ааигәара даннеи,
дынцәыҵагылан, дынкылԥшит: адгьыл ҽыҭ аҭы­рас ахыблаа днықәԥшит. Хабжькәытгьы аҳаҳаиҳәа дықу­гьежьаауа,
алҿар ахҿара даҿуп.
Мыса игәы ааибакит. Иԥаҵагьы длаха-ҩахеит. Дын­
цәырҵит.
Хабжькәыт дибаӡом.
Мыса ххит, иҳәан, дынкажьцәеит, Хабжькәыт данааидгыла Хабжькәыт даахьаҳәт.
Дгылан Мыса, иԥаҵа дуқәа џарџаруа, ацәтәыҩеиԥш
ихахаӡа наҟ-ааҟ иҿагылаз, имақаруашәа рҽыркьакьа.
– Уаа бзиала уаабеит, Мыса! Уабаҟаз? Бзиа ууит ҳәагьы
соумҳәеитеи?
– Сабаҟаз!.. Саақәлеит, ҽык сашьҭан, – иҳәеит Мыса, аха
иҽхыршәаа.
Хабжькәыт Мыса иҿаԥшылара игәамԥхеит.
– Иууазеи, Мыса, угәы бааԥсума, уԥштәы сымхабзиамеи?
– Сара сгәы хар амаӡам, аха уара ухы уакәиҭым
сгәахәуеит! – ҿааиҭит иҽыргәаа.

– Ҳо, иабадихәа! Сара ушԥаҟоу ҳәа аԥсшәа иасҳәоит,
иара ицәажәашьоузеи! Иахьа ушәхымс арымала ухыҵу,
иууазеи?
– Арымала схыҵ, арыӷьара схыҵ акәым, аха ари
иқәублааз аҭырас иауазеи?
– Ҭырасымзар адунеи иҟоузеи? Аҭырас архра уашьҭазар,
зегьынџьара иумоуеи? Аранӡа узаауеи, уа унхара акәшамыкәша мачхәума, иуҭахызар уааи, сымхқәа ирҭагылоу
зегьы ҭырхаа, иҭабуп ҳәа уасҳәоит.
– Уара утәы акәым сара сзышьҭоу, сара стәы ауп. Абра
иқәублаазгьы, иара зықәгылазгьы сара стәы ауп, иудыруоу,
Хабжькәыт?
– Ыы, уажәшьҭа издырт апаркь еиԥш узырчы! Ари уара
ишԥоутәыз, сара истәупеи!
– Ишԥа? Ишԥа? Сара истәуп уҳәоу? Ааи, сара истәуп. Уеилагама?
Сара сакәым иеилагаз, аха уара уоуп, Хабжькәыт!
Абра ҳахьгылоу сара сабду Ҭлабӷан дықәынхон. Абан,
абни аҳәыгәра иубо иара ихәышҭаароуп, – иҳәан, Мыса
афырҳәа днеин, ибылӡа иқәыршәыз ахаҳә аашьҭиԥаан, дааин, Хабжькәыт инеиҿеирххеит.
– Аригьы умбои, сабду ихәышҭаара ицәыҵаблыз ахаҳә?
– Избоит, избоит! Уи уабду Ҭлабӷан итәу, сабду итәу
адырра аҭахуп.
– Ишԥа?
– Ишԥа умбои, уабду Ҭлабӷан ара дықәынзырхада, уи
умҳәои, а-а? Сара сабду Соуфыџь иоуп. Уи ԥыхьа ара дынхон, нас инхара еиҭеигеит, уажә са сахьыҟоу ахь. Уабду
Ҭлабӷан дымҳаџьырын. Данаа, ажәытә иқьамҭажә даҽа
шьоукы иргахьан, царҭа анимоу, сабду Соуфыџь даа­
рыцҳаишьан, абра идгьыл ҩын ҭыԥс ииҭеит, иудыруоу ари?
Мыса ҿымҭ дгылан.
Хабжькәыт иажәақәа, Мыса ирықәҿимҭуашәа аниба,
исҳәақәо ихшыҩ азцеит ҟаиҵан, иажәа деиҭаналагеит:
– Абасоуп, Мыса. Сара сабацәа зегьы, саб Ҟаҭмас ида, –
иахраҭ бзиахааит! – Соуфыџь, Мада, Махә, Мдар, Ҭоӷәын,
Сосран, Гьедлач, Кәамзач, Мзоуҷ, Гәаџь уҳәа – убарҭ зегьы
абра иқәынхон. Уара уабиԥара, убас Сагьаса инеиркны,
– иахраҭ баиахааит, уаҩы ҟаимаҭк иакәын, уара абаажә

дуеиԥшызма! – Ҭлабӷан, Сасрыҟәа, Саламақәа, Зосҳан,
Шьрын, Рашьыҭ, Ҭатеи, Титу, Зач, Гәаџь – убарҭ зегьы,
Гәаџь ида, – уи иаҳзеиԥшыз ҳаб дуӡӡа иакәын; ара дынхон,
– иқәынхон уажәы Соузар дахьынхо. Гәаџь аԥацәа иман:
Зачи Мзоуҷи, убарҭ ирыхшаз ҳауп уареи сареи. Уара Зач
уишьҭроуп, сара – Мзоуҷ. Абасоуп, Мыса, нас сыдгьыл ҳәа
уаауеит
– Уахь уавамлан, Хабжькәыт, уахь! Ҳабацәа еиқәыԥхьа­
ӡо сицәцап угәахәуеит, аха уи зыҟаларым. Адунеи егьаҩы
аԥсаххьеит. Ҳабацәа раанӡагьы иқәнагалахьан ара. Уи
акәым аус злоу. Аҵыхәтәантәи иқәынхоз, изтәыз убриоуп
узхәаԥшыша, уи дарбан? Сабду Ҭлабӷан иоуп. Иуаҳауоу? Уи
ихәышҭаара бӷьаҭуа ара усзықәҵарым, егьа усашьазаргьы.
Идыр абри. Иууз узхоуп, ашьшьыҳәа, ушеибгоу унықәҵны
уца! Мамзар, абра сцәаӷәоит ҳәа уанаақәгыла, иухьша
дыр, уаҳа уасҳәом! – иҳәан Мыса, ашырҳәа Хабжькәыт
днеидҟьан, иҿынеихеит.
– Ааи, иа-шәи-шәиу-шәшәиу, абар ассир! «Абнатә арбаӷь
ааин аҩнатә дәылнацон» ҳәа, ирҳәо егьҵабыргызаап, –
иҳәан, иус инапы наиркит Хабжькәыт.
Адырҩаҽны Хабжькәыт икамбашьқәа ааҵеиҳәан,
адгьылҿацә ихиблааз днықәлан, ацәаӷәара далагеит.
Мыса ауха утәы-стәы дамырцәеиг, игәы былбылуа
иҵалеит Хабжькәыт игәра изымгелт даҟәыҵуеит ҳәа. Ишаашаз еиԥш, дкылҟьа дааит, Хабжькәыт иҟаиҵо збоит ҳәа.
Дшааиуаз, дааҭгылан дынкылԥшит: Хабжькәыт аҳаҳаиҳәа
ацәаӷәара даҿын, ашәагьы ахиҳәаауан. Мыса амца аԥырԥырҳәа икит. Ашырҳәа даацәырҟьан, акамбашьқәа
дларԥынххылт.
– Уа уаагыл! Уахымҵысын! Уажәыҵәҟьа иҵыртла,
сымҳәеи, акамбашьқәа! – иҳәан, дҩаҟааит Мыса.
Хабжькәыт Мыса дџьашьо, длеиҿаԥшит ҿымҭ.
– Мап акәу? – Мыса ашырҳәа дҩарзыҩт акамбашьқәа,
ажәжәаҳәа рҵыртлара далагеит.
– Ус умун, ус! – иҳәан, ибжьы ааиргеит иҵаӷаӡа
Хабжькәыт, дагьааицралт.
Мыса акамбашьқәа руакы ааҵиртлан, шьап ԥықәла
длаӷраст, акамбашь ауӷә илаҵҟьеиг. Ауӷә азхык ацәаӷәара
инцәыҵаст. Нас егьи акамбашь длазыҩт.

Уи аамҭазы Хабжькәыт ашырхәа ифырмахьҵә лым­
ҩаниҵеит, аха Мыса иҟынӡа изымнаӡеит. Нас ицәмаа
лкажьны, Мыса дҩаидыххылан, днеигәыҵасит. Мыса
иҽыҩеиҵихын, Хабжькәыт ихәдацәа длыҵасын, дбырбыруа ишьҭахьҟа дындәықәиҵеит. Икәахьча хылԥа
неихшәеит. Ихабжьра амырхәага нықәыҷҷеит. Ихахаӡа
хыц-мыцқәак ықәгылан.
– Ыы, ус акәу! – иҳәан, Хабжькәыт деицрала Мыса
длеизыҩт. Мыса инап дуӡӡа хәымсысӡа аҿааирхан,
Хабжькәыт хәымаа-жьымаашәа иҟаз, ижакьа кьацәмацәқәа,ицламҳәа иалагылаз ахәыҷы инацәкьарақәа
аарылашәан, иааилаирӷәӷәеит. Хабжькәыт ижьы ааицеит.
Ижакьа маҷк иҿазгьы амижәоит ҳәа игәы аазыб­лит.
– Ус умун, ус! Сжакьа уаламкьысын, сжакьа! – иҳәан, ибжьы ааиргеит Хабжькәыт.
– Ужакьа моу, уцламҳәеи иареи еибасыргап сара! –
иҳәан Мыса, Хабжькәыт ицламҳәа ааирхыџхыџын, дҩа­
ҵасит. Хабжькәыт ажәҩан цеицеиуа дҩаҵаԥшит, ԥсҭҳәа­
қәакгьы илаԥш иныҵашәеит.
«Ари сжакьа ыҵижәозаап!» – иҳәан, Хабжькәыт Мыса
ижакьа деиҩаӡо далагеит иаргьы. Мыса ижакьа Хабжькәыт
дшашьҭалаз игәы азцан, ихы анахь-арахь иҟьо далагеит,
иимыркырц, аха Хабжькәыт инацәақәа Мыса ижакьа еилачы иналашьшьит, иагьааилеигәеит.
– Иоужь сжакьа, сымҳәеи! Мамзар идыр, снапы иаку
шалызжәо! ҳәа, – ааҿиҭит Хабжькәыт, ибжьы аарыӷәӷәа,
иҽаархаҵашәа, Мыса ижакьа анимпыҵашәа.
Усҟан уи ақыҭан ажакьа апату мцацкәа иҟан.
Мыса ижакьа еилачы иҟаз данаазхәыц, Хабжькәыт ижакьа аауижьт. Егьигьы иикыз аауижьт, инеигәҭасын, ине­им­
ҟьеит, аха дырҩегьых атах-сахҳәа иеиҭанеидыслеит, ишнеиуаз, бӷарҵахьы иааибакит.
Рааигәара игылаз ал иқәтәаз аҵыс цәыш ҷыр-ҷырҳәа
инықәԥыр-аақәԥыруа, оума ҟанаҵо иалагеит, аҵаҟа иеи­
қәԥоз мбатәшәа ибаны ирхыччошәа. Уи абжьы заҳаз
аҩызцәа ааигәа ақәыц-мыц, абардрақәа ирымаз рҽы­
лыр­шәшәа иааин, ал рҽаларыԥсо иалагеит, аҷҷаҳәа оума
рхырга.
Мыса уаҩаӡа дук иакәын, Хабжькәыт уаҩасак, аха ласык иакәын, еиҳа дҵәиуан. Ианааидысла, Мыса Хабжькәыт

даашьҭижәан, анахь-арахь имҩанҵара далагеит, аха дизкамыжьт. Ддәықәиҵацыԥхьаӡа, Хабжькәыт ишьапқәа
рҵәаҳәны, Мыса ишьапы иааҿаиршәуан, дигәыдыззала
даанхон. Мыса иааигәалашәеит Аҟәа, уахык зны ацирк аҿы
аиқәԥараан аӡәы иҽнышьҭакны, иақәԥоз дихыршәҭны
дышкаижьыз.
«Акы дканажьуазар уи дканажьып», – иҳәан Мыса
ашырҳәа иҽнышьҭеикын длеихиршәҭит. Аха Мыса иаԥхьа
Хабжькәыт дҩаҵҟьан, Мыса длеихаххит, игәы аахаҵахан.
– Ааит, ақьаафыр! – иҳәан, иҭачкәым ааираҵәан,
Мыса ихы аҿыгә-ҿыгә нахиргеит, аха Мыса имч ӷәӷәан,
дааигәдиҳәҳәалан, длеихырҩры длаиҵеигәан, Хабжькәыт
ихәдацәа ҩҵикааит.
– Ҟҟы... – иҳәан, Хабжькәыт иԥсы акит, илақәа ҭыҵны,
илахь иқәло иалагеит. Аҵабыргазы, даашәеит дихәаҽӡар
ҳәа. Иԥсы хәыҷык игашәа данааҟала, иҽырԥшқашәа
даацәажәеит:
– Бзамыҟә, ус умун, ус, сыхәламшәа уамхаԥҵәоит,
сыхәламшәа! Акы уамхамуааит, аҽада!..
– Ҿумҭын! Сыдгьыл уқәҵуоу, уқәмҵуоу, абыржәы
абраҵәҟьа иаасоуҳәароуп! – иҳәан, дырҩегьых иааила­
ирӷәӷәеит Хабжькәыт иҟырҟы.
Дауимыжьуашәа аниба, Хабжькәыт ишьамхы маӡа
ашьшьыҳәа дҩахо, Мыса итәарҭа иҩадыргыланы, дҩеи­
ҵасын, дҩеихиршәҭит. Дҩаҵҟьеит Хабжькәыт, иԥсы ааигеит. Дҩаҵҟьеит Мысагьы, дырҩегьых, арбаӷьқәа реиԥш,
иҩеидхахалеит.
Хабжькәыт иԥҳәыс иаагәалҭеит. Акәукәуҳәа дааҳәҳәан,
дыҩны дара рахь лҿыҩалхеит. Алақәа аху-хуҳәа ишуа,
иҵҟьаны иҩалышьҭалеит, акәытқәа ҟырҟыруа иааилаҩҩит,
аҵар ҷырҷыруа инеилаԥырт. Аҳәыс бзамыҟә, зегь
анеибарҵысы, быҩ-быҩҳәа, иҩеиҭаԥа-ҩеиҭаԥан, аҵыхәа
ркьакьаӡа иҩны ашҭа иааҭалт.
Аколнхацәа, аҳәҳәабжьы анга, машәырк ҟалазаап,
рҳәан, – «Ҳаи-чеи! Иҟалазеи!» ҳәа, – еиқәҿыҭуа, аколнхара
амхы иҭыбӷьыжә идәықәлеит.
Ауаа раԥхьа, гәыла-зла иҟаз рлақәа зегьы еизан, иқәԥоз
ирыкәша атахҳәа иркит, ашәарах еишуазшәа.
Каҷбеи иԥаҵа далаччо ақәԥара иалагеижьҭеи рзыԥшра
даҿын.

– Бара, бцеи уанӡа, мамзар аӡәы даакылымшәеит
ҳзырҳәап. Сара исызҵаауазар, дыҟам ҳәа раҳәа, иеибар­
ԥсуа ббааит! – иҳәан, Каҷбеи иԥҳәыс дындәықәиҵеит.
Ашьҭахь иаргьы изымчҳазт, дхәахәаӡа аҩны дыҩ­
дәылҵын, маӡа-маӡа аҵлақәа иҽрываӡо, дҩеиуа, иеиқә­
ԥоз рааигәара абардра иҟаз амӷыш днарыха-аарыхо,
дынцәыҵатәан, дрызкылԥшуа далагеит, игәы еибакуа:
иааигәара иҟоу аиха рыхха Мыса Хабжькәыт ихы дзамысуазеи ҳәа.
Аколнхацәа адруҳәа ианаакылибаҳәа, иларысын, напхыцла иеибакыз ааиҟәырхит.
– Ақьаафыр, ус акәмызт уаргьы-саргьхандаз! – иҳәеит
даамақарны Хабжькәыт.
– Иусырбарын сара, сабиц, аха!.. – иҳәеит егьигьы. Уа
иааиқәтәеит, ашоураан алақәа реиԥш, иҳаш-ҳашуа.
– Ԥу! Чу! – рҳәан, аколнхацәагьы Мысеи Хабжькәыти
рыла инҭажьцәеит.
Мыса акамбашь иҵиртлаз аанда иаван ақьышә
нышьҭышь-аашьҭышьуа. Аҩыза ззаӡа ауӷә иаҵагылан
ижаҳәо.
Уи аамҭазы Каҷбеи ила абардра инцәыҵаххын, аху-хуҳәа
оума ҟанаҵо иалагеит. Каҷбеи аԥхӡы хьшәашәа иқәнаҭәо
далагеит. Ала шьызар моу имамкәа дҟалеит! Садырыр,
иаҟәыҵып ҟаиҵан, ицәыҵаӡа ахьӡ ааиҳәеит, ала азныказы
ала ҭырзза иааихәаԥшит, аха дазымдрит акгьы ҵӡомызт
аҩны дныжьны сааижьҭеи, ара дааины данбацәыҵатәеи
аҳәозшәа, инеихәаԥшын, еиҳагьы аҵыхәа ашьҭарҽ иеишуа иалагеит. Уажәы дылҵны ддәықәлар, дырбар ҳәа
дацәшәеит. Сгәарымҭар ҟаиҵан, иҽааникылт. Аха ала ашра
ианаҟәымҵӡа, изакәызеи иабаз, рҳәан, игылаз абардрахь
рҿынархеит. Уи Каҷбеи иаагәеиҭеит. Дҩаҵҟьан, ашырҳәа
ишьҭахьҟа длаҭрыст, аха амӷыш илаҳә дыркит. Каҷбеи
дгәаҟ-ԥсаҟуа акы иҽамихын, даҽакы дакит. Ус инеин, абард
ааимыртытны ианынцәыҵаԥш, Каҷбеи дцәыҵагылоуп,
амӷ дырхха дыркуп. Омашәа ирбеит.
– Каҷбеи уоума? – иҳәан, аӡәы ибжьы ниқәиргеит.
– Аиеи... Сара соуп... – иҳәеит Каҷбеи, аарла ибжьы ҭкаа.
– Уа абард ицәыҵухуеи?
– Уахь снеиуан...

– Арахь уааиуазар, амҩала уааирауаз, уахь узцәы­ҵа­
лазеи? Улҵ!
– Арахь... Амӷ... иқәӡааша... – иҳәан, ицхраан даа­
цәыҵыргеит.
Данаарҿаԥшы игылаз, сыччоит ҳәа ицқәа аанхир­
џьаџьеит, аха арахь уисыр, шьакәарак илҵуамызт.
Ила данадыр, иҵыхәаршәшәо инеидԥалт, саҭоумҵан,
усзымдрит аҳәозшәа.
Каҷбеи иԥҳәыс лхаҵа абардра данаацәыҵырга, длеи­
қәԥсы дцеит, лкасы лылахь илҭалырԥеит: «Унан, уԥсындаз,
ҳшыбзаз ҳумшьи! Аҩсҭаацәа ургааитеи, аҩны утәазарауаз,
арахь аҩны дыҟам ҳәа расҳәахьеит!» – лҳәан гәаныла, дахьгылоу длыҵапҟа дцар аалҭаххеит, аха иабаҟоу!
Хабжькәыт дааҵҟьеит.
– Ааит, Каҷбеи, ара уцәыҵатәаны уаҳзыԥшуан акәу?
Уаргьы ари сыдгьыл ҿаҵа уеиҩаӡо удәықәын. Иеибарԥсыр,
сара исзынхап ҳәа акәу, ара уцәыҵатәаны узаҳзыԥшуаз?
Уажәшьҭа сгәы иаҳәоит, уара уакәхап Мыса дсыжәызҵа
ҳәа. Усоума, Мыса?
Мыса ҿимҭит.

Миха Лакрба
(1901–1964)
АСАС
Аҭаҳмада Цыгә Ҳанашә иашҭаҿы, аӷшҵла аҵаҟа ашә­
шьыра дыҵатәаны, ажәцәеимаақәа иӡахуан. Иԥазаҵә
Ҭемыр иакәын иззиӡахуазгьы. Ус ала шын, Ҳанашә ихы
дҩаханы днаԥшызар, арԥыск дыццакуа, агәара даахыҵын,
ашҭа дааҭалт. Ҳанашә дҩагылан, иааиз асас днеиԥылеит.
– Бзиала уаабеит, дад! Улеи аҩныҟа!
– Бзиа убааит! Сыршьразы исышьҭоуп ауаа, сҵәахы ламыс умазар! – иҳәеит асас.
– Уааи арахь! – иҳәан, днаиаԥысит Ҳанашә. Дыццакуа днеин, акьыба ааганы, инадиргылеит аҭӡывара, нас
инеиирбеит: – Хыхь ухал, дад, абрахь! Аҭуанахь ухал! Уа
аласа ықәуп, унеины унылатәа. Иааиуа сара дызбап, уара
умшәан.
Асас аҭуанахь данхала, Ҳанашә акьыба иган, аҩны
ашьҭахь ахәачараҿы иҵәахит. Нас днаскьан днаԥшыааԥшит акыр, аха аӡәгьы димбеит дааиуаны. Дааласшәа
днеин днаиҵагылан, диазҵааит исас:
– Изусҭқәада, дад, сысас, «сыршьразы исышьҭоуп»
ззуҳәаз? Умшәан, аӡәгьы дызбом ааигәа-сигәа. Узых­
дырҟьоузеи умҳәо?
– Ауаҩы дысшьит, – иҳәеит аҭакс асас.
– Ҟоҳ! Ауаҩы дысшьит уҳәоу! Дзыхурҟьазеи душьит аха?
– Изымбатәбарахеит аҭаҳмада.
– Сҽыжәланы сшыхәмаруаз сҽы дасит иҟамчала. Уи сара
дсысыр иаҩызан, – иҳәеит асас.
– Убызшәа хәанчашәа избоит. Уашәуоума, дад?
– Ааи, сашәуоуп сара.

– Издырит уцәажәашьала. Акыс – шәарҭ ашәуаа шәҿоуп
иаҳа иахьхьымӡӷ дуу, ушҽыжәу даҽаӡәы уҽы дасыр.
Дызусҭоу умҳәо иушьыз?
– Дсыздырам дызусҭоу. Иахьадагьы дсымбацт. Ус алашыбжь го иалагеит.
– Сишь! Усҭыҳә! Иааит ҳәа сыҟоуп! – иҳәан дындәылҵит
Ҳанашә. Днаскьан, ааигәа уаҩ данимба, алашбжьы ахьгаз
ашҟа дыԥшуа далагеит хара, инапы илахь иадкыланы. Цқьа
данԥшы, ибеит инахараны џьоукы ахәы иқәланы ишаауаз.
«Имҩасцәоу, арахь акәу иахьаауа?» ҳәа – дышхәыцуаз,
иара иашҭа агәашә ахь рхы шхаз мҩашьо иалагеит.
Ҷкәынак даараԥысын, агәашә ааиртит. Ашҭа иааҭалеит
ауаа маҷҩымкәа, аӡәгьы дааҭаргалеит сакасала ауапа иқәыршәны. Дааганы ашәшьыраҿы даашьҭарҵеит.
Иааицәымыӷхан, «Дызусҭада ари? Иҟалазеи?» ҳәа,
азҵаахагьы имҭакәа, иааиз даарылҵын, Ҳанашә дааидгылт Баз Хабыб, иуа бзиа, игәыла.
– Уҽырӷәӷәа, Ҳанашә, «зеиԥш ҟамлац ыҟам» – рҳәоит.
Уԥазаҵә Ҭемыр дыршьит иахьа...
Имч ааилӡаан, длеизҟәыҿит дахьгылаз Ҳанашә.
– «Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан» – рҳәоит. Ҵыԥх
уажәааны сара сзықәшәаз ауп иахьа уара иухаԥаз ацәгьара,
– даҿын Баз Хабыб ацәажәара...
Аха аҭаҳмада ак иаҳауамызт: иԥсы илшәшәеит. Аҵәы­
уара ҭалт ашҭа. Агәылацәа еизеит. Ҩаха-ҩымш еих­сыӷьра
рымамызт аҳәҳәареи аҵәыуареи.
– Сызфада? Дызшьыда сыҷкәын? – иҳәан дҵааит
Ҳанашә иԥсы анаа.
– Ашәуаки иареи аҽқәа шдырхәмаруаз акы ааимаркын, икьарахә ааҭԥааны дхысит ашәуа. Уи иаџьал алазаарын Ҭемыргьы, иаразнак акәхеит, – иҳәеит арԥарацәа
руаӡәы.
– Дабатәиу? Дабаанагеи уи ашәуа? Дыздыруада?
– Уаҩгьы диздыруам – даарагьы сҵаан, аха, – иҳәеит
даҽа арԥыск. – Аӡәы дицны днеизар акәхап аха, ас ацәгьара
аниу, дназгазгьы ихы ирзом, даҳзеилымкааит.
– Нас еимаркзеи зырҳәа?
– Изларҳәаз ала, еимаркыз уи ауп, – Ҭемыр ашәуа иҽы
дасит ҟамчыла. Уи хьымӡӷ дус иԥхьаӡазаап ашәуа...

– Еилкаауп шьҭа зегьы... еилкаауп, – иҳәеит Ҳанашә
деихаԥсны.
Хаха–хымш аԥсы дықәын ацәарҭагәы, дырҵәыуон,
хаха-хымш аӡәгьы имырбакәа афатәи аӡи нхагаланы
ииҭон Ҳанашә аҭуан иқәтәаз исас. Аԥшьымш азы, аԥсы
дыржын, ауаа анеимпы, Ҭемыр иқәлацәа-иҩызцәа Ҳанашә
инаишьҭалеит аҩныҟа.
– Аԥсра иқәшәандаз убри ашәуа! Абра џьара абна
иҽеиҭан иҽыҵәахны дтәоуп... Амҩақәа ҳкит, ҳаихааҩеит,
иԥшаара ҳаҿуп иахьабалак, аха даҳԥыхьашәом макьана, –
иҳәеит руаӡәы.
– Дцәырҵып, дабацари! – иҳәеит даҽаӡәгьы. – Уи
шьҭа уара иунаҭо егьыҟам, аха ҳара уԥа иҩызцәа ҳуал ма
инаҳмыгӡари; сара саӡәыкны ҳаҩныҟа схынҳәуам Ҭемыр
ишьа сымукәан!
Абас еибырҳәан, ицеит арԥарцәа. Имацара данаанха,
Ҳанашә амакәан ирҭәит фатәыла, нас днеин, акьыба ааиган, аҭӡывара инадиргылан, ҿааиҭит исас иахь:
– Улеи, дад, сысас, шьҭа арахь! Сымацара соуп, уаҳа ара
уаҩ дыҟам.
Дналбааит асас.
– Абри аанкыл, сысас! – иҳәан, Ҳанашә исас инаииркит амакәан. – Абра амҩаныфа ҭоуп, иузырха, Ашәы, уҩны
унеиаанӡа. Арҭ, иушьыз иҩызцәа, рымақаршьа уаҳауазу?..
– дынхьаирԥшит ҩадахьшәа инеиуаз амҩахәасҭахь. – Абри
амҩахәасҭа уанымҵкәа уца: хәдаҟала уалнагап уи ҳқыҭа,
урҭ иушьҭоу удмырбакәа. Нас ушзахәо уцала Нхыҵҟа.
Уҳалҵып уеибганы. Уца, умҩа бзиаз!
Длаҟәын, Ҳанашә икәымжә акалҭ дагәӡит асас, нас уаҳа
мҳәакәа убри амҩахәасҭа днанылан, иҽнеиҭеит алашь­
цара...
АРГӘЫН СЕИДЫҞ
Ҽаҩраҭагалара иаамҭан, ақәа кыдыҩр илеиуан, ихә­
лахьан, илашьцан. Еш Џьарназ иашҭаҿ алақәа аашит.
– Уа аԥшәма, уҟоума? – ҳәагьы аӡәы ибжьы аагеит. – Ҳаи,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
  • Büleklär
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2131
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3404
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2277
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2237
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2364
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3341
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2094
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2220
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2041
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3382
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2278
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2370
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3285
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2366
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3357
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3358
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3383
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2371
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2219
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3388
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2260
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3377
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3335
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3321
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3308
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3361
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2336
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2233
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3329
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2295
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3303
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2192
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2363
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аԥсуа Жәабжьқәа - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 2105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1507
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.