Latin

Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 06

Süzlärneñ gomumi sanı 3436
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
— Акино ашҟагьы ҳцарын.
— Ибзиоуп.
— Ибзиоуп бҳәама?
— Ааи.
Аха сгәы иаанагеит, лара лгәы намӡошәа. Уаха џьара ацара
лҭахымзар, арахь мап акышьа дақәымшәозар?

Сааиԥхьхәыцааит. Мап. Инеиқәысԥхьаӡап ҳахьцо, театру
ма даҽаџьароу. Урҭ рҿынтә лара еиҳа гәыла илҭаху алылхып,
ақәысҵеит.
— Уажәазы бзааиуазар, ас амшын ҳнаваларын.
— Ибзиоуп.
— Издыруада атеатр ашҟа ҳцаргьы. Ибымбацзар, А. Гогәа
ипиеса «Иԥсаху амш» ҳбаргьы ҟалоит.
— Ибзиоуп.
— Исхашҭыз, аконцерт ашҟа ҳцар еиҳа еиӷьабшьозар? Уаха
«Аԥсны — 67» аҿы Ардашьын Аҩӡба ашәа иҳәоит.
— Ибзиоуп, ус иугәаԥхозаргьы.
— Гәында, сара сакәым аус злоу, бара боуп. Абарҭ
еиқәысыԥхьаӡаз еиҳа гәаныла еиӷьабшьо алыбхыр сҭахуп.
— Зегьы бзиоуп.
— Изакәызеи, ибзиоуп, ибзиоуп ҳәа иаԥшьыбгаз?! Акы
еиҳа еиӷьу ыҟаӡамкәа?!. — агәаара ашҟа схы сырхаргьы цәгьа
исымбо сҟалеит. Издыруада, ҳаиқәымшәар бҭахызар?
— Ибзиоуп.
— Иа... а?.. — азнык азы слымҳа иаҳаз сызхамҵеит.
— Ибзиоуп сҳәеит.
— Ибзиоуп бҳәа...м...а? — сҳәеит, сыԥсахы еибакны. Уи
акәзаарын иахьантәарак сзыргәаҭеиуаз.
— Исҳәаз узеилымкааит, Даур.
— Уи бара боуп иззеилымкааз, — сҳәеит сгәааҵәҟьаны. Иузеилымкааит, Даур, лҳәахуеит. Ҳаиқәшәарым анысҳәа, ибзиоуп ҳәа даауеит. Уажәшьҭа еилыскааит уи «ибзиоуп» закәу.
— Ус акәу сшеилукааз?
— Нас? — аҵәы наласҵеит.
— Уара иахьуҳәалак, уахьцалак сахьуцу сара сзы даараӡа
ибзиоуп. Уажәшьҭа сеилукаауоу?..
Еилымкаашьас исымахзи!

АШЬАБСҬА

Иҟан убас еиԥш аамҭак, ашьабсҭа зынӡа акгьы
анагәырҩамыз. Ааигәара иҟан ан, аб, аҩызцәа. Аԥсабара ссирын, иԥшӡан, афатә акәзар, хәцәахьы икажьын. Уаҳа иара
иаҭахызи! Адунеи иқәын қьаф уа.
Нас аамҭа аҽеиҭанакит. Зны ани аби ацәыӡит, изаҵәхеит,
нас ақәоура иалагеит, аԥша хьшәашәа ҵысит, ихьҭахеит. Ишааиуаз, афатәгьы маҷхо иалагеит: аҳаскьын зны иҩежьхеит, нас
ихҩааит. Уажәы аӡынра анааи, аҵлақәа цәҳәы-ҟьантазӡа иаанхеит, аҳаскьын еиԥш урҭгьы хҩаазшәа.
Ашьабсҭа уажәшьҭа амаҵә ашҟа ииасит. Уи уажәы аҳаскьын
уахынла еиԥхыӡуеит аҟароуп. Аҳаскьынгьы акәындаз,
изеиԥшроузеи уи аԥсҭазаара?!
Уахык ҿыџьк ишыҵатәаз ишеит. Иԥшызар, аԥсабара зегьы
ҟәашкакараӡа иҟоуп. Агәы аҭҳараҳәа иааисын, ашырҳәагьы
иҩаҵҟьеит. Усҟан иара иагәалашәаз, еибах-еибафо илеиуаз
аӡиас ахьҭаҽҽауазтәи аӡшәах ауп — убри ауп изыцәшәазгьы.
Усҟан ақәра маҷын иара. Ани аби ирыцны абахә иаахыҵын,
аҳәаша иҭҟьаны илеиуаз аӡырҩаш ахь рҿынархеит.
Есышьыбжьышьҭахь, еиҳараӡак ианшоуроу, абрахь ӡыжәра
иаалон. Ани аби еснагь агәаҽанызаара рыман, уажәы-уажә
иааҭгыло, рыхқәа шьҭкәыцәааны инаԥшы-ааԥшуа акәын аӡыхь
ишазнеилоз, аха аӡыс, агәы рҭынчны, ахаҳәқәа инарықәԥалааарықәԥало ирыцын. Уи иаздыруамызт ашәара закәыз.
Аӡы иазааигәахацыԥхьаӡа арҩаш абжьы есааира иӷәӷәахон,
аха, убрыгь иацәшәомызт аӡыс: ахы адыруа ианыҟала нахыс
иаҳауаз, иагьшәарҭамыз шьҭыбжьын.
Аӡы инхықәгылеит. Аӡыс ашырҳәа ашьамхыша хәыҷқәа
наргылан, аԥышә хәыҷы нархханы, ацыԥхьқәа шаҿанаҳәозгьы,
аӡыжәра иалагеит. Ани аби ишыԥшыхәыц иԥшыхәуан: урҭ
цқьа имԥшыхәкәа аӡыжәра рҽазыркуамызт.

Аӡыс хәыҷы аӡыхь иажәуази иаҿаҭәози убасҟак агәы
иахәон, уаҳа ани аби ирызхьамԥшӡакәа ус аӡы ажәлар, ацыԥ­
хь­гьы аҿаҭәалар акәын иаҭахыз.
Абри аамҭаз бжьык геит ицәаҭарӡыӡаганы. Амшцәгьа
бааԥсқәа раан акәын уи аҩыза абжьыцәгьа ангалоз: зны
аҵырҵырҳәа иаамацәысуан, нас акәын игәкыдыршәагаха
уи абжьыцәгьа ангозгьы. Аха уажәы амш каххаа еилган,
аҵырҵырҳәагьы иммацәысӡакәоуп уи абжьы шгаз.
Аӡыс ашырҳәа ашьапқәа иҩарықәгылазар, ишәахха аӡы
ахьеилаҽҽоз иазиашаны ан хланҵы ишлеиуаз инахьыԥшит.
Аварахь ианааԥш, ашьапкәа аԥырԥыр иҟьо, аб агәы хаххала икажьуп, агәы аҵаӷараҵәҟьа аҵәырҵәырҳәа ашьа
алҵәраауа. Аӡыс еиҵас иԥеит ганха. Аԥхьаҟа хшьыроуп, нас
наараны инашьҭуп. Ԥшьынтәҟа-хәынтәҟа иԥахьан еиԥш, еиҭа
уажәраанӡатәи аҩызаҵәҟьа абжьыцәгьа геит. Аԥхьаҵәҟьа
анышәи ахаҳәи ҩыҵнажаан, агәараҳәа иҩаҿаҳаит. Уи ахԥша
иарблаҟьан, инцәыҵаххит, аха аҽкамыжькәа еиҭа ашырҳәа
иҩаҵҟьеит…
Ари раԥхьатәи шәара бааԥсын аӡыс зыниахьаз рахьтә.
Абри инаркны убри ашәаӡыӡара аашьҭыхны ахалазаҵәык
аҿынанахеит. Уажә уи адыдмацәысгьы, аӡырҩаш абжьгьы
ирыцәшәо иалагеит. Уимоу, ӡыжәра ҳәа уи аӡырҩаш ахь анеирагьы иаҟәыҵит. Еснагь абла ихгылоуп ишьаӡагәаӡаха икажьыз абгьы, хланҵы аӡырҩаш иазцаз ангьы...
Уажә ахаан изламбацыз аԥсабара ҟәашкакараӡа ианаба,
изацәшәазгьы убри азоуп.
Иҿыхьҭааӡа иҟан. Иааџьанашьеит: аԥсабара шаҟа иԥшӡоуи
арахь ахьҭа ианырзи еимарамшәа агәы иабон. Усҟан ашьабсҭа
ӡысы еиҳагьы ишәеит.
Аҿыџь иныҵыҵын, иҟәашӡа ишьҭаз асы инылагылеит. Уи
еиҳагьы ихьшәашәан, аха уи аҵкысгьы иџьанашьаз ашьҭақәа
анпыҟҟала иахьанылаз ауп.
Шьыбжьаанӡа аныҟәара иаҿын. Амла иакит, аха иафои,
аԥсабара зегьы ихҩоуп-иҷҩоуп. Ашьыбжьышьҭахь аасра ила-

леит. Уаҟа иафоз мачхәызма: амаҵә, аиқәара, аҵлақәа рымҵан
адгьыл ахьыхтыз — аҳаскьын.
Ауыха ҵла наак ашьапаҿы хбарсҭак иақәшәан, иԥхаӡа
аҵх ахнагеит. Амала, агәы ауҭынчыз, алацәа нҭаауаны еиԥш
ицәарҳаны иааҿыхон. Алымҳа хәыҷқәа наҭа-ааҭо, кыраамҭа
иӡырҩуан, нас еиҭа, ахы хәыҷы авара инадыршәланы алацәа
нҭаауан.
Шарԥазы еиҭа аҳәылыҳәа алеира иалагеит иацы аԥсабара
ҟәашӡа ихызҩаз, аха уажәы уиаҟара иацәымшәаӡеит, иашьцылеит уажәшьҭа.
Ашьыжь иҩагылан инаԥшы-ааԥшызар, зегьы хҩаҿҩа
иҟоуп. Акыраамҭа игыланы иԥшуан. Уажәшьҭа аԥсабара
иахьықәыԥшуа ан зыхәлабгаз аӡшәах акәӡамызт иагәалашәоз,
ашьҭақәа анпыҟҟала раԥхьа асы илаланы аҿанынахаз акәын.
Уи уажәгьы иаздыруамызт иҟәашӡа ишьҭаз асы шахьӡыз,
аӡынра ишлеиуаз, ааԥынра ишыӡыҭуаз. Ашьабсҭа ус агәы иаанагон, уажәшьҭарнахыс аԥсабара ҟәашкакараӡа иҟазаауеит
ҳәа.
Аҭыԥ инахыҵны асы инахеит, аха иашьҭуам, агәышԥы
аҿынӡа иазааиуеит. Нас иларҳәны алада идәықәлеит. Краамҭа
ицон, иласкьацыԥхьаӡа асы маҷхон, афатә акәзар мачхәызма.
Алашьцамҭаз иахатәи аҭыԥ иаҩсуаз ҭыԥ ԥхак аԥшааит.
Иаха аиҳагьы уаха иҭынчны ицәан.
Аҵх агәы ааҩнашоны аиԥш ахәырдхәырдҳәа шьҭыбжьык
аҳаит. Ашьабсҭа ашырҳәа иҩаҵҟьеит, иҟанаҵара азымдыруа. Абри аамҭазы акы алаԥш иааҵашәеит. Иагьыԥеит. Егьигьы ыԥеит. Урҭ еицыԥеит акәымзар, ашьабсҭа иалахьынҵахоз
здыруадаз. Ус еибга-еизҩыда изымцеит. Иқәылаз ашьапхыц идәықәнаҵаз ашьабсҭа агәчама хәыҷы иаақәшәан,
иарблаҟьеит, аха иазнымкылеит.
Акраамҭа ишзахәоз иҩны ицон, нас иааҭгылеит. Ашьапхыц
ахьаахаз агәчама цаҳәцаҳәуа иахьаауа иалагеит, ахы нарҳәны
инахәаԥшызар, ишәыҭҳаҳараӡа ашьа ахьшьын.

Уи инаркны ашьабсҭа уахынла лацәааихшь аныҟанамҵоз
ыҟан. Уажәшьҭа аҭыԥ ԥхагьы иашьҭамызт.
Ишеит, ихәлеит. Ишеит, ихәлеит. Ашьабсҭа уажәгьы ашәа­
ӡыӡара ахымҟьацт, аха уаҳа уи аҩыза ашәарагьы иақәым­
шәацкәа иаауеит.
Шарԥазык ахаан иамаҳац фҩы бааԥсык аҿасит. Ашырҳәа
иҩаҵҟьан, ашьапы иҩықәгыланы ишынаԥшы-ааԥшуаз, иԥшы­
зар, абз ҭҳәаны омак аауеит. Ашьабсҭа хланҵы иԥеит. Ҳамҭа­кы
иԥыруашәа акәын ишлеиуаз. Уи ашьҭахьтәи ашьапы адгьыл
иқәымсӡошәа акәын ишцоз.
Изыршәаз ахықә иаақәыххын, аха ашьҭалара шбашаз анаба акәхап, уаҳа аҽмырҵысыкәа игылан иԥшуа.
Акраамҭа ашьабсҭа агәы аҭра иҭамгыло, аанҿасрак
ҟамҵакәа ацара иаҿын. Аҵыхәтәан, ианааԥса иаангылт.
Уи аҽны крыфарас иҟанаҵаз егьыҟам. Уаҳа ҭыԥ ԥхаракгьы
аԥшаара иагьаламгеит. Ҵлак ашьапаҿы асы илатәаны
ишдыӡыӷӡыӷуаз акараҳәа иаашеит. Ани аби ыҟазар, урҭ
ишәарҭам ҭыԥк рыԥшаауазар акәхарын, аха иара уи абадыруеи, ахы ахьынахо ицоит ауп. Ашьабсҭа аԥсҭазаара кьаҿ
ала, ани аби рыԥсы анҭаз, кырынтә рҩызцәа ашьабсҭақәа
ирықәшәахьан, аха изаҵәӡа ианынхеи уажәи рыбжьара имашәырынгьы акы инахьымԥшыцт. Уажәы иаазқәылаз
убарҭ рыгәхьаагара иалагеит, ани аби реиԥш. Ус акы ианиар
иацрыҵраны иауҟаху, аха иабаҟоу — урҭ ахыԥхьакырҭа рымдыруеи, уахь ицазар акәхап.
Ашьабсҭа ныхгыла-аахгыло, инаԥшы-ааԥшуа амҩа иқә­
леит, издыруада шьабсҭақәак сышԥарықәымшәари ҳәа. Ани
аби шьҭа иагьрызхәыцуам, урҭ иҟам роуп уажәшьҭа. Амала, зны-зынла ан гәхьааганы иазхәыцлоит. «Издыруада, аӡы
иамхәаҽыкәа ахы азацәгазар?!». Уи гәыӷран, иацәыӡуамызт
уи агәыӷрагьы. Аха уажәыҵәҟьа дара ирыжәлантәыз ракәын
изышьҭаз.
Уахык аҵх еилгеит, аеҵәақәа каххаа илбааԥшуан, нас
иацы нахьхьи ахәы изхыҵыз ала амза шеишеиуа иҩавҵын,

ҽынла еиԥш адунеи аарлашеит. Асы цырцыруан иахьабалак. Урҭ зегьы анеицыла убасҟак илашахеит, нахьхьи џьара
акы аавшәаргьы иаразнак алаԥш иааҵашәон. Аха ус макьана шәара иақәымшәацкәа иаауан. Ҽынла амра ԥхон, уахынла амза каҷҷон. Ишааиуаз асы ӡыҭит, уахынлагьы мыцхәы
аҵаара иаҟәыҵит. Ашьабсҭа уажәшьҭа аҩада ахы археит,
аӡыҭра иаҿыз асы иашьҭаланы ицон.
Уахык ишылашьцара илашьцахьан еиԥш, ажәҩан аԥсҭҳәа
ҩхалан, аҳәылыҳәа асоура иалагеит. Ашьабсҭа иаацәымыӷхеит
— убас еимагыланы илеиуан. Иара аиқәара акалҭ аҿы
ҿыџьк иҵатәан. Аухантәарак ишауц асоура иаҿын. Ианааша,
аҿыџь еимаҳарц акгьы агымкәа асы леихьан. Шьыбжьаанӡа
иааԥшыр, уа иагьаҵәахуан. Абри иаацәшәаны еиҵас иԥан асы
аҽныланажьит, аха џьаракыр иаузцоз, иҳәаҭмаҭуа иаалахеит.
Ус иаулак ихынҳәны аҭыԥ аҿы иааит.
Хаха-хымш иқәгьежьаауа убри аҿыџь иҵан. Хаха-хымш
асы иалагошәа, иаҟәыҵуашәа иаҿын. Ахымш рзы убас еиԥш
амла иакит, ахаҳә афартә. Ахы хырҳәҳәаны ианынаԥш,
ииаҵәҟаҟараӡа акы асы инылнабааит. Игәырӷьеит ашьабсҭа,
иаразнак иадырит уажәраанӡа извыслоз аиқәара шакәыз.
Еиҵас иԥан асы аҽныланажьит, аха ԥаса еиԥш иламҳакәа,
хыхь аҽааннакылт: асы ахьеилалаз акәхап, шьамхахьоуп
иахьынӡалаҳаз. Ус асы инаха-нахан, аиқәара аҿынӡа инаӡеит.
Ауыха иара уаҵәҟьа аиқәара агәҭаны иԥхьеит.
Ашьабсҭа иаӡбеит уажәшьҭа уаҳа џьаргьы имцарц. Ус
иагъыҟанаҵеит: асы леиуазаргьы, ақәа леиуазаргьы, абра
акәын иахьыҟаз. Инеины аиқәара инадгылон, азхара анафалак, иаахынҳәны иааины аҿыџь иааҵагылон, еиҳараӡак
асы ма ақәа анлеиуа. Мышқәак рышьҭахь ашәаԥырҳаԥрагьы
хәҷы-хәыҷла иахашҭит. Ибыбыкӡа асы илеиз гыгшәыггьы
шәарахгьы алада илбаанацазаап. Иара араҟа иахьҭанасыз,
аџьма имԥсыша амаҵә азылаҟәуеит ҳәа, иаразы ибаагәарахеит,
егьхкаарахеит.

Ашьабсҭа ари аҭагылазаашьа убысҟак иашьцылеит,
аԥхьаҟа инаԥшны аси аиқәареи ракәымзар аҟ абомызт. Иара
злиааз ааԥынреи ианеиҭымхоз изҭагылаз аԥхынреи еиҭа­
шы­нарҭагыло амалахазгьы ахахьгьы агәахьгьы иҟамызт,
аԥхыӡгьы иалашәомызт.
Ишааиуаз асоура иаҟәыҵит, амш аныцәгьоу, ақәа акәын
илеиуаз. Ақәа леицыԥхьаӡа асы иҵәахны иамаз аиқәара
цәырҵуа иалагеит.
Ашьабсҭа шарԥазык ианааԥш, адгьыл еилыӷрааӡа инықәыԥ­
шит: аухантәарак ақәоура иаҿын, акыргьы ԥхарран. Ашьыжь
амш еилгеит, амрагьы кажжы иааԥхеит. Ашьабсҭа ԥшызар, асы
иҵәахны иамаз акәазара есааира ацәырҵра иаҿын. Иаргьы
уажәшьҭа аиқәарахь имнеиӡакәа, уахь аҿынанахеит.
Ажәытәтәи аҭыԥ ахь уаҳа иагьымхынҳәит, ицеит, ицаӡеит
аккара иҵаланы...
Ҽынла ишәаԥырҳаԥуан, уахынла ишәаӡыӡон, агәы
ҭынчмызт, ацәа ҭынчмызт ашьабсҭа. Ашәарҭа иақәшәараны
ианыҟоу заа фҩыла еилнакаауан, нас ашьамхы аҽанаргон. Уи
акәын уажә хеиқәырхагас иамаз.
Асы шыӡыҭыз еиԥш аԥсабарагьы ҿыхо иалагеит:
ашәаԥыџьаԥ рыбӷьы ылыргеит, аҵар ҷырҷыруеит, акәыкәу абжьы гоит. Арҭ зегьы џьанашьон. Иҿыцыз дунеик иқәнагалазшәа
акәын агәы ишабоз.
Ҽнак, мшы бзиахәк азы, кыргьы ишоуран, ашьабсҭа нҭгылаааҭгыло ишнеиуаз, ашәаԥыџьаԥра ааимҟьан, ашьха сакара
инықәԥшит. Игәырӷьаҵәа иааҟалеит: аа, абраҟа ани аби ирыцны шаҟантә ҳәра иаахьаз!
Ашьабсҭа атрым-трымҳәа инаԥа-ааԥо, ахәы ԥшӡа
иныхәнан, инаԥшы-ааԥшит. Ара иабо зегьы ибзиаӡаны иадыруа ҭыԥқәоуп. Аа, нахьхьи арҩаш ахьлеиуа, ибзианы иадыруаз
уи абжьы ааҩуеит. Шьыри, ӡык зжәындазгьы аагәахәт.
Атрым-трымҳәа инкаԥа-каԥо аӡырҩаш шыҟаз аҿынанахеит.
Ицон ашьабсҭа иласӡа, ицон игәырӷьаҵәа. Ани аби аԥхеижьҭеи
абыржәы аҟара имшәа-имырҳауа, ус баша иагәаԥханы

имыҩцт. Иҩуан, иҩуан, аха иааԥсаӡомызт. Ус аӡырҩаш ахықә
инхықәххылеит, агәгьы нкыдыԥсааит: абраҵәҟьа аӡыжәра
иахьааиз ауп арыцҳара иахьақәшәазгьы. Ари аимгеимцараз инаскьаган ак алаԥш иааҵашәеит. Ашырҳәа инаԥшызар,
изышьҭаз аҩызцәа ашьабсҭақәа ҩба гыланы иазыԥшуеит.
Игәырӷьеит, аха иагьшәеит. Инеип, аха ирыдрымкылар?
Игылан акраамҭа, ирзыԥшуан, нас, ашьаҿақәа ааихнаган, иааҭгылт. Нас еиҭах, шьаҿақәак неихнагеит. Ус-ус рааи­
гәараҵәҟьа инеит. Руакы шаҟа иеиԥшузеи аӡеибафара иахә­
лабгаз ан! Ашьабсҭа даҽа шьаҿақәак неихнагеит. Мшәан,
шаҟа иеиԥшузеи ан!
Абри аамҭаз уи алаԥш зыдхалаз, ашырҳәа аҩыза
иаацрыҵны аҿаанахан, ашьабсҭа иаадыххылеит, аԥышәгьы
ааргӡаны иаафҩыс-фҩысит.
Абар ассир! Ан ахаҭаҵәҟьа акәзаап! Игәырӷьеит ашьабсҭа.
Игәырӷьеит ангьы. Рыҩбагьы троԥит, рыҩбагьы еиваԥалт,
еиқәгәырӷьеит, еиқәгәырӷьаӡеит, наныкьара змоу дара
роуп. Ан иацыз аҩыза наскьаны аблақәа ҭраа ирзыԥшуеит,
иџьанашьоит урҭ реиқәгәырӷьара.

ИԤХЬАӠОУ АМШҚӘА

— Аԥшәма уҟоума, аԥшәма?
Ала ахухуҳәа иаашит, аха нас иааҟрымҿрымит, иааиз
дадырызшәа.
Кәасҭа ибӷа аҭӡамц икыдҵаны ииарҭа дахьықәтәаз азныказы иаҳаз абжьы баша бжьыз џьшьаны хырҩ азимуит. Ала абжьы акәзар, уи агәрагара уадаҩын. Избанзар, ала
ажәхьан, алақәаҵәҟьа цахьан, ахара атәы мҳәакәа, ааигәагьы
аҭаацәа аназымдыруаз ыҟан. Убас зны-зынла иԥҳа Фырџьан
ааилашәшәуаны еиԥш, агәарԥ данҭалауа ишуа иналзыҵҟьон,
иналыдххыланы дааимнажәжәап уҳәаратәы. Аха акыр
ианылзааигәахалак адыхҳәа иаангылон, нас ихырбзакәырбзо, ашьапқәа лыхьнашьуа иалагон, уи ала аҭамзаара
шьҭа­наҵозшәа.
«Иажәит иаргьы», — ила дназхәыцт Кәасҭа. Ус шакәу иаргьы агәра игон. Аха гәыбӷан ауҭаратәы иҟамызт. Избанзар,
шьҭа жәохә шықәса ирықәын. Ари ашықәс рацәа ала азыҳәа
имаҷӡам.
Кәасҭа иахьеиԥш игәалашәоит уи ала хәыҷны ианааигаз.
Иара ианакәызаалак ашәарыцара бзиа ибон. Уи аԥхынра
шьхак ма аӡынра аԥсҭа ашҟа шәарыцара ицоз уаҩымызт,
аха хкаарачан Мҷышьҭа аԥшаҳәа, Ашәархәа, Аҭычыгәрыхәа
уҳәа ачақәа ахьтәаз адәқәа дынрықәԥшлон. Иагьиқәҿиауан,
зны-зынла ача анырацәахо 30—40 ача анимшьуаз ыҟамызт.
Абасҟак изымшьыр ҟаларын, алачашәа бзиа имамзар. Имихит уи ала адәыӷба аанҿасырҭа «Мҷышьҭа» аҿы инхоз
аихамҩахьча Степан. Урыс лажәла ԥшӡак акәын. Шықәсык
ала ачашәарагьы аирҵеит. Аха ашьҭахь Кәасҭа хәыҷы-хәыҷла
икаижьуа далагеит, ачымазарақәа ихаԥеит, аҵыхәтәан зынӡа
иагькаижьит. Усҟан ала ашамҭазы, ачашәара иандәықәлашаз

иҟуҵәыуо иалагон, аԥыхьа еиԥш. Нас ахала адәқәа, архақәа,
ауҭрақәа ирҭысны, иакәшаны, аӡаӡа ахьшы, амра ҵлакашәара
иҩхалон еиԥш ашҭа иааҭалон. Уи аамҭаз Кәасҭа ашьыжьтәи
амра дахьыцәтәалаз аҵыхәа рышәшәо иаԥхьа иааины
инатәон.
Уажәшьҭа акыр шықәса ҵит Кәасҭа ашәақь имкижьҭеи.
Алагьы ачашәара ахашҭит, аԥынҵагьы цеит. Иара иҳәашьа
— ахы хыԥшшаӡа иҟалеит. Арахь иԥсыр, иԥсуамызт, изшьуамызт, иагьаумҳәан, инапы ҿыҟаҟаа ииааӡаз акәын,
цәгьала игәыбылра адын, асҵәҟьа иҟамлар ҟаларын иҭиир,
шаҟаҩы мап рцәикхьаз. Игәы иаанагон, иахьа аҵкыс уаҵәы
сышԥеиӷьымхари, нас шәарыцара сҭыҵып ҳәа. Аха игәыӷра
баша гәыӷрахеит, алагьы аӡәгьы иимҭеит, ус изаанхеит
иагьԥсымкәа, иагьыбзамкәа. Убри азы акәын ила абжьы агәра
зимгозгьы.
Аха аӡәгьы дамбакәа шамаха ианымшуазгьы ыҟан.
Кәасҭа еиҭах ани абжьы иаҳаз даазхәыцт. Слымҳақәа макьана, анцәа иџьшьоуп, — иҵаруп, бжьык газаргьы, абригадир
иакәхап ҳәа инақәиҵеит, избанзар, бригадирс иҟаз ргәыла
Чынчор иакәын, шьыжьла ҿыҭуа, ауаа русурахьы иҭыҵразы
ирҭаалоз. Аха Кәасҭа изы ибжьы иргозаргьы, дыштәанчаҩу
изымдырӡои? Нас ииҭахи?!
Чынчор лассы-лассы дара рышҟа дааиуан, зны шәҟәык
сҭахуп иҳәаларын иԥҳа Фырџьан лҿы, зны Кәасҭа ушԥаҟоу
иҳәаларын. Кәасҭа дужьахыр ҟаларын, уи изеилымкаауа, ила
иамбо дыҟамызт Чынчор лассы-лассы иааира зыхҟьоз, зынгьы
џьара еидибалахьан.
— Уажәраанӡа бабаҟаз? — иҳәан, дынлазҵааит усҟан.
— Ашкол аҿы аизара ҳаман, уажәоуп ҳаналга, — лҳәеит
лара.
Усҟан дара агәашә ааигәара рыбжьы ныҵакны еицәажәон.
Амц шылҳәозгьы ихеиҵашәа ҟаиҵеит, иҭахымызт лгәы даиргар. Иара усгьы изымдырӡо дыҟамызт Фырџьан лус.

Чынчор ҷкәына цәгьамызт, аха Кәасҭа игәанала, дхәыҷын
макьаназ. Иижәша аӡыхь ахы ыҵнамхыцт ҳәа иԥхьаӡон. Чынчор абжьаратә школ даналга, Аҽгәаратәи атехникум дҭалт.
Сынтәа далган дааит. Аха аколнхара ахантәаҩы Дараҭиа уи
бригадирс дҟаиҵеит. Есышьыжьымҭан дҩагылан абригада
дналсуан, дасу адҵақәа нарыҭо. Аҵыхәтәан акәын Кәасҭараа
ргәарабжьарахь
ианбжьаиршәлоз.
Фырџьан,
ибжьы
шаалаҳалак еиԥш, иагьа ус лымазаргьы инкажьны, лышәҟәқәа
аалгәыдкыланы, лаб ишҟа лыбжьы налыргон:
— Саб, сара ашкол ашҟа сцеит.
— Бца, дад, — уаҳа ииҳәоз.
Лара дмыццакӡакәа лышьи-лышьи еиқәҵо агәашә
дынҭыҵуан, илдыруан лаб илаԥш шылху. Агәарабжьараҿы
архәара данавалалак, есқьынгьы еиԥш, Чынчор дԥышәырччо
дылзыԥшны дгылоуп. Нас еицәажәо аусҳәарҭа ашҟа
рҿынархон. Иара усгьы есышьжьымҭан асводка рыҭаразы
уахь дцон.
Фырџьан Чынчор ашкол даналгоз дицалгеит. Иара
Аҽгәараҟа данцоз, ларгьы Аҟәатәи арҵаҩратә институт сҭалап
ҳәа лгәы иҭан, аха уи ашықәсаз аӡәгьы игәшиҽанымыз, Кәасҭа
иаалырҟьаны дычмазҩхеит,ииарҭа дагәылахеит.Нас лаб дкажьны џьаргьы дзымцеит, ақыҭаҿы даанхеит. Адырҩашықәсангьы
џьаргьы дзымцеит, лгәы ацәыхьшәашәоу здырхуада. Ашьҭахь,
ԥыҭҩык аԥсуа ӡӷабцәеи лареи апионерԥызацәа разыҟаҵаразы
Қарҭҟа акурсқәа ирхысразы ишьҭын. Лаб лылаԥш ихымкәа
дааныжьны уахь ацара лҭахымызт, аха иара имуит.
— Бца, аӡәызаҵәык хаҩнаҭаҿы аҵара змоу дҟалааит, —
иҳәеит. Уи ихы дақәгәыӷуашәа аниба иҳәеит, акәымзар ихы
дақәымгәыӷуазҭгьы иҳәарымызт.
Лара дцеит, иара аҩнаҭа дазаанхеит. Ажәқәа ихьчон, рхәы
риҭон, аҳәарақәа ҭеикуан, абысҭа иуан. Уи ҿыцны ибомызт,
дзышьцылаз акәын.
Фырџьан даныҩеидас, дшеиҵбыз еиԥш, зегь лыхәда
инықәҳаит, еиҳараӡак лаҳәшьцәа еиҳабацәа хаҵа ианца,

лаб ичымазара иаацәырҵыз инахҟьаны, ахаҵа усгьы лусқәа
инарыцлеит. Ҽынла Кәасҭа ииуаз аус хәыҷқәа ирыхҟьаны, уахынла ихьаақәа цәырҵны ддырцәомызт. Дӷызы-ӷызуа ииарҭа
дагәылахон, ашара дахыццакуа. Иаашар, изакәызаалак акы
дналагар, идыруан ихьаақәа зегьы шиханаршҭуаз.
Имаҭәаиҩыҭәа хаҵа ирымаз иԥҳацәа мызкахьы знык
иаакылсны ирыӡәӡәон. Дара рышҟа раб дыргаразы иагьа
ҟарҵаргьы иара иуамызт.
— Ҳаԥсы шҭоу макьана ҳаҩны ашә аҳаркуама, усгьы знымзар зны иакраны иҟоуп, — иҳәалон, аҳәарҭа аниоулак, аԥа дахьимамыз иҩнуҵҟала игәы ишыҵаххуаз аарԥшуа.
Аԥҳацәа ԥшьҩык иман, зегьы хаҵа ицахьан, Фырџьан
лыда. Ҷкәынак иҵәҩаншьап змырӡшаз илахь данымлеит. Уи
акыр игәнигон, аҵыхәтәан дзықәшәаз ихы анираалт. Аҩны изаанханы иҟаз Фырџьан лакәын. Уи цәгьала Кәасҭа игәыбылра
лыдын. Иҟалап уи зыхҟьаз лан лыԥсра акәызҭгьы. Уи шықәсык
аимҳәа ду ицәырҵыз дагеит. Усҟан лара фышықәса ракәын
илхыҵуаз. Даҽа фышықәса рышьҭахь лаҳәшьцәа хаҵа ицеит,
аҩнус лара илхаанхеит. Ашьҭахь, Кәасҭа данычмазаҩха, ахаҵа
иусгьы лыжәҩахыр инықәҳаит: дцәаӷәон, длаҵон, драшәон.
Кәасҭа уи аџьабаа ду илбоз азы изакәызаалак аказы лгәы
лирхьыр иҭахымызт.
Кәасҭа ибӷа шкыдыз дааҳәны, ганха аҭӡамц иҽынадиҵеит.
Еиҭах ани ала абжьы игоз даазхәыцит. Ахаҵабжьы гозар, уи
Чынчор иоуп ҳәа агәра игаҵәҟьеит.
Фырџьан иахьа ашкол ахь заанаҵы дцеит. Чынчори лареи еиқәымшәаӡеит. Ус ианеиқәымшәалак, аҩныҟа дааиуан
ма ибжьы ааиргон. Нас уи иакәзар дзымааиуазеи? Кәасҭа
дыԥшын, уажәы-уашьҭан ашә аартны дааҩналоит ҳәа. Дааиргьы дыниацәажәарын, иагьаумҳәан аусҳәарҭаҿы шьыжьи хәылбыҽхеи дыҟоуп, ажәабжьқәа уа ирласны иааҩуеит
агазеҭқәа, ажурналқәа ирныланы. Ара мызкала знык еидкыланы ичаҟәаӡа иааргоит, абжак еиԥшны.

***
— Аԥшәма уҟоума, аԥшәма?! — абжьы ҿацаӡа иаагеит.
«Дарбанушь?» — ааигәахәит Кәасҭа. Чынчор шиакәымыз
уажә­шьҭоуп ианидыр, избанзар уи зныктәи иҿыҭбжьы ашьҭахь
агәараҳәа Қәасҭа дахьтәоу дааҩналон.
Агылара иҽыназикит, инапқәа наиҵаргыланы ашьшьыҳәа
дҩагылеит. Идысыз изшьапык дзықәымгыло, дцыркьуа, ииулак
днеин, ашә анаҩсан ахышә хәыҷы дынкылыԥшит. Агәашә аҿы
ҽыуаҩцәақәак гылан.
«Изусҭцәақәадашь уажә ҳазгәалашәаз», — ааигәахәт,
иуацәақәак ракәыз џышьаны.
Аҩны ашә аартны ашьшьыҳәа иҿынеихеит.
— Бзиала шәаабеит, шәҽыжәҵ!
— Бзиара жәбааит, — рҳәан, инҽыжәҵны, аԥсшәа наиар­
ҳәеит.
— Шәааи арахь.
— Мап, уахь ҳнеиӡом, акы ҳазҵаауеит.
— Ус иҟазаргьы, шәааи арахь, шәыԥсы неиҭашәкып.
— Хаццакуеит.
— Нас, азамана, шәзызҵаауазеи?
— Ажьиба Лагәысҭан дахьынхо ҳақәшәар ҳҭахын.
— Бзиароума, дад, шәзызныҟәо?
— Ааи, гәырӷьарак аҵыхәала ҳныҟәоит, — иҳәеит аԥхьа
игылаз арԥыс шаҭлаҟьа.
— Уи хируп, дад, — иҳәан, раԥхьа дниасын, — ари
агәарабжьара шәыбжьаланы шәышнеиуа, раԥхьа шәназыд­
гыло аҩны акәымкәа, аҩбатәи Ажьиба Лагәысҭан иҩны ауп.
— Иҭабуп! Саҭамзааит агәхьаа шәахьаҳаргаз.
— Закәытә гәхьааузеи.
— Абзиараз, — рҳәан, инҽыжәлеит.
— Абзиара шәзыҟалааит, абзиаразы шәныҟәалааит.
Уажәшьҭа аҩны амрагыларахь ала иаҿаҟаҵаз абарҵаҟны
утәаратәы иҟалахьан азы аҩны дыҩнамлаӡакәа уаҟа цәар­

даӷәшәа икҿасаз днықәтәеит. Аԥша, март мза иацәынханы
иҿыхьшәашәааӡа иааҿалалоз, иахьа иаҿамызт.
Амра ҵлакашәара аҟара иҩеихьан, ашәахәақәа дахьтәаз
аҿынӡа иааиуан. Уи адагьы, ашьыжьтәи аҳауа хьшәашәа
иарԥхахьан.
Ааԥын. Уахьынаԥшлак аԥсабара бӷьы иаҵәала аҽеилаҳәааҽеилаца игылан. Абаҳчақәа рҿы ашәырҵлақәа шәҭны
ибыбышӡа иҭагылаз рыфҩы лаҳалаҳауа аҳауа иалан.
«Зны сара сзыҳәангьы абасҵәҟьа сыуацәа ирылан», —
ааигәахәт, анҭ ачараҳәаразы ирылаз ааигәалашәан.
Уи ашықәс хашҭра ақәӡам, иахьа уажәраанӡа игәы
иҭымҵәо иҭахеит.
Усҟан иара ақыҭан аколнхара ахантәаҩыс аус иуан. Аусура ада акгьы ыҟоуп ҳәа дыҟамызт. Шьыжьымҭан дҩагыланы,
иҿы ӡык нақәҭәаны аусҳәарҭахь иҿынеихон. Хәылбыҽхала
аҩныҟа даныхынҳәуази данхнымҳәуази еиҟаран. Дмыцәакәа
аусҳәарҭаҿы аҵх анихигозгьы ыҟан.
Инхара-инҵыра усгьы егьыҟамызт. Иҟазгьы дааҳәны
дахәаԥшуамызт. Мҿтәы ҩны лаҟәык иаб иргылаз гылан,
уажәшьҭа иажәхьаз. Игәара, иуҭра еиужьын, ажәырҭ ахашьшьы
иҟан. Ида аҩнаҭа уаҩ дыҟамызт, иани иаби рдунеи рыԥсаххьан.
Иара аусура дагон, иҩнаҭа қьаԥҭажәха иабаҟамлоз? Аха
ашьҭахь ус хара изымнеит.
***
Кәыркәа мзазы акәын. Аколнхара арахә аратәи ашьхакәа
рҿы ҩбаҟа мза ҵуан иҟеижьҭеи. Ҽнак зны аиҳабы Тышькәа
даашьҭыхны арахә рбаразы амҩа иқәлеит. Ҽыла ҽнак ала
унабжьысны уаартә иҟан. Даргьы ҽнак иналарыгӡарц рыӡбеит.
Ашьыжь заанаҵы, ацәылашара акыр шагыз амҩа иқәлеит.
Шьыбжьон еиԥш, ахьшьцәа ргәараҭаҿы иҩкылсит. Арахә
гәарҭеит, уамашәагьы ирбеит, избанзар иубар иузымдыруа
рҽеиҭаркхьан. Ахьшьцәа ахьҭа ианакуазы иҵәахны ирымаз
ауатка аацәырырган, иржәит. Ианыржә ашьҭахь, уаха егьа

ҟаларгьы аҩныҟа ҳцароуп ҳәа иқәгылеит Тышькәагьы иаргьы. Уиакәхеит. Амҩа иқәлеит. Бзиашәа, лашьцаанӡа ишәарҭаз
аҭыԥқәа рышьҭахьҟа иаанрыжьит. Дара зны-зынла рыбжьқәа
ааиқәдыргон.
— Ҳаи! — иҳәон ашьҭахь игылаз.
Аҵх каууа иқәланы ацара иаҿын. Ашьха қыҭа ианалала, Кәасҭа иҽы «хырр» анарга, згәашә илсуаз анхаҩы
ила аахәыҵҟьан, иаарзыҭрысит. Аҽы шәаны ианынаҭрыс,
Кәасҭа днахҟьеит, аха ишьапы аҽышькыл икылашәан, акыр
дарҳәазеит, нас иара ахала иаагылт. Ала шуа Тышькәа ишҟа
аҿанаанаха, итапанча ааҭганы, иҭаз апатронақәа зегьы ала
инагәыдиҵеит. Иақәшәоу здырхуада, иҵәааны шьҭахьҟа
агәарԥ аҽынҭанажьит. Иҿыханы иааиз аԥшәмеи Тышькәеи
аԥсы иеиԥш ишьҭаз Кәасҭа рнапы дықәҵаны аҩныҟа днаргеит. Аӡы иҿархәхәо иԥсы ааргеит. Цқьа дангәарҭа, дхәахәеит
акәымзар, баҩ ԥҵәа иламызт. Нас дҩаган, хыхь, акәасқьаҿы
ддыриеит.
Ашьыжь данҿыха, днаԥшы-ааԥшит, аха дахьышьҭаз изымдырит. Иҩны дшышьҭамыз иаразнак идырт. Иҩны ас зныкыр
еилырганы ибахьазу.
Аԥенџьыр аартын, абаҳча данынҭаԥш, ицаҳәцаҳәуа
иааиҿаԥсаз ашәахәақәа рыла агәра игеит амра акыр ишхалахьаз. Дахьыҟоу издыруам, акгьы игәалашәом. Ишьҭахьҟа
данаахьаҳә, инаҩсан Тышькәа дшышьҭаз ибеит. Нас ауп
аарлаҳәа, аԥхыӡ еиԥш, еихьымӡо-еиԥымӡо игәалашәо даналага, аха уигьы рацәак ианамҳәеит. Ак шихьыз аҟара ицәа
иалашәон.
Тышькәа дааԥшуа диан.
— Ушԥаҟоу уара? — дҵааит Тышькәа.
— Схы хәыҷык исыхьуеит ауп... Амцхә анужәлак атәы умдыруеи...
Уи ауыха дыԥсраны дахыԥеит. Ииашаҵәҟьаны, арахь акгьы
ихьуамызт. Ашьҭахь икьаҿ анишәиҵоз ибӷа иахьахьҳәазоз
ихьит. Убра заҵәык акәын ицәкәыкәны иахьыҟазгьы.

Изыднагалаз аԥшәма даара зчеиџьыка бзиаз уаҩын.
Ихьӡгьы раҳахьан, уи пату зқәыз, абзиареи ацәгьареи
рҿы унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз уаҩын. Иоурыжьуазма,
шәишәирбаӷьк рзыршьхьан. Амаҵурҭа иныҩнеибагалеит.
Астол хәхәаҿы араса, аџьынџьыхәа уҳәа ирацәаны иқәын.
Акы-ҩба хпыҿ ахьынӡаржәуаз, абысҭа ԥхаҵәыԥхаҵәуа иуны
астол иаадыргалт. Нас иааҳәын, аҩыжәра иалагеит.
Кәасҭа иқьаф аныҟала акәу здырхуада, аԥшәма иԥҳа,
дықәгьежьаауа рымаҵ зуаз, илаԥш анлықәшәа, ԥыҭк иааникылт. Нас лассы-лассы илықәшәалар цәгьа имбо дҟалеит.
Мыцхәы
длыхәаԥшцәахыргьы,
хаӷеиҭа,
иблахаҵ
гьежьуашәа ибон. Иблахаҵ гьежьыргьы агәхьаа икымызт, аха
астол аҿы идтәалаз дгәарҭар ҳәа дшәон.
Лара, ииашаҵәҟьаны, дҭыԥҳа ԥшӡан. Лыхцәы ссирха ҩбаны
иԥаны илықәын. Лыџьымшьқәа рынҵәамҭахь есааира ипахо
икыдыхәхәа икыдын. Лылақәа ҭбааӡа агәкыра рыҵан.
Уи аҽны лара лакәын ила иабоз. Убри аҭыԥҳа убас
игәы лыблит, илҷыҷит, аҩныҟа данаауаз акы ицәыӡызшәа,
игәы хьанҭаӡа иҟан. Аҽны уажәы-уажәы лхаҿсахьа иаԥхьа
иаацәырҵуан. Игәыкӡа изымдыруаз цәаныррақәак аманы
игәы иҟәандаӡа инҭалон. Нас длахҿыхӡа дааҟалон.
Амшқәа еишьҭаланы ацара иаҿын, аха уи игәы дизҭымхит.
Дасны аусура даҿын. Усда дынхар иҭахцәамызт, усҟан иаразнак ани аӡӷаб игәы дааҭашәон. Нас акалашәа дҟалон, ихьуа
иаргьы изеилымкаауа. Иқәра маҷмызт, аха ас ӡӷабк дгәаҭеиуа
дықәылмырхацызт. Иагьараан игәы дынҭыганы дынкаижьуан,
аха иауамызт. Аҵыхәтәантәи аамҭазы еиҳагьы дигәалашәар,
длызхәыцлар цәгьа имбо дҟалеит. Иааигәара дахьыҟам
гәнигон, дыгәхьааиго далагеит.
Рацәак мырҵыкәа иҩны дныҩнеимгалар имуит. Адунеи иқәу зегь раҵкыс насыԥ змаз ауаҩы иара иакәхеит.
Иԥсҭазаара ацашьагьы аҽаԥсахт. Уаанӡа иус дахамшәалошәа
аҩныҟа иузаамгоз ауаҩы уажәы заанаҵы аҩныҟа дхынҳәуан.

Шьыжьылагьы аҩны адәылҵра дахымццакуа далагеит. Лара
зыбаҩ иацәымаашьоз лакәын, шықәсык ала Кәасҭа инхарҭа,
ииашаҵәҟьаны, аӡәы дшынхо мҩашьо иҟалҵеит. Абас аус
ахьылуаз иара зынӡа иҭахӡамызт. Аха лааигәара дангылаз,
уамашәа иубаша, имч илалон, аусура игәы ақәыбзиахон иара.
***
Кәасҭа шьыбжьон аахыс дахьтәаз дтәан, дҩагылт.
Абас акәын уажә даазқәылаз амшқәа шихигоз. Аӡынра
ииарҭа дзаалҵӡом, аԥхынра шыҟалалак, абарҵа днықәтәааақәтәо аамҭа цәгьала ихигагәышьоит. Амала, акы днаха-аахо
дыҟазар аамҭагьы ахьцаша ибарымызт, аха ус зынӡа акы илшомызт. Есааира деицәамхозар, деиӷьхомызт.
«Уажәшьҭак саџьал ааигәышьама», — ааигәахәуан знызынла. Уи, хымԥада, еиликаауан аԥсразы иԥхьаӡоу мышқәак
шизынхаз. Аиаша уҳәар ауми, ари игәы канажьуан. Аԥсраҵәҟьа
зҭахыда?!.
Ауҭра агәашә аартын. «Илсуаз дыламӡо дыҟазма, ишьҭахьҟа
инапы мааиӡоз?» ;— ааигәахәт. Ус, аҳаҷаҳәа агәарԥ иқәыз
аҳәыс ааигәалашәеит. Агәарԥгьы днықәыԥш-аақәыԥшит, аха
игәы дамжьеит. Имбеит. Ауҭра дынхалеит. Алада дахьԥшуаз,
ауҭ­ра акалҭ аҿыҵәҟьа, ҵыԥх Фырџьан арасақәа ахьеиҭалҳаз
иалагылан.
Ус, араса ахьеиҭаҳаз унаӡаанӡа, аӡахәа баҳча иҟаз
дныҵалеит. Урҭ алҵлақәа, аӡахәақәа зқәыз, изларҿалаз ала
иҟалар, сынтәа аҩы меигӡарахда иоуан. Ӡни ԥхни аҩы имҵәаны
дҟамлацызт. Изжәуада, иара заҵәык иакәын. Умацара шаҟа
узыжәуазеи, иара усгьы митәык изыжәуамызт. Аҩы иҭеиҭәоз
иааикәыршан дызлатәаз игәылацәа рыҩқәа иреиԥшмызт.
Раԥхьа иргыланы, аҩы цқьан, акы азиуамызт. Агәылацәа рҿы
днеиргьы, митәык ижәуамызт, ддырԥхашьаргьы. Идыруан
идыржәуаз ишшьақарҩыз. Иара дужьар ҟаларын, аҩы агьамеи ашьақарҩы агьамеи изымдыруа дыҟазар. Шьоукы шыржьо еиԥш дрызжьомызт.

Зны игәыла сасцәақәак иҭааит. Иагьреиҳәеит иаахтны ашьақарҩы шимоу. Иара даалаган, рыҩбагьы астол
иаақәиргылт, руак шьақаруп, егьи цқьоуп, агьама жәба,
ишәгәаԥханы иалышәхуа жәжәуеит ҳәа. Асасцәа иааиз
аҩқәа ргьама анырба, ирзымдыркәа ашьақарҩы еиҳа еиӷьуп,
ицқьоуп ҳәа иалырхит. Аԥшәмагьы гәаныла дырхыччеит. Убас
даара иуадаҩын ашьақарҩи аҩыцқьеи реиҩдыраара.
Кәасҭа ҭагалан, ахьшәашәаразы хьҭа хәыҷык анааилалак, еихсыӷьшәа иҟаз ихьаа аацәырҵыхуан. Уахынла
дызмыцәакәа ииарҭа данаӷроу, аҭынчра еилахәаны иаҳауан
ауардын ҿыжмыжбжьы. Усҟан идыруан игәыла шиакәыз, ауардын иақәызгьы иҭацәу аихатә уалыр шакәыз. Дахьцозгьы
Мҷышьҭаҟа акәын. Уаантә аӡы хәнигон. Аха ауаа дырбар
иҭахымызт, убри азакәын ауаа рыцәаԥсымҭазы изақәиршәоз.
Убас ҟазҵоз рацәан, еиҳаракгьы изыҟарҵоз аҭиразы акәын.
Аха Кәасҭа иеиԥш иҟаз маҷҩымызт. Шамахамзар аҩы
игижьӡом. Митәык изыжәуамызт, аҩыжәра дарчмазаҩуан,
аха хԥа-ԥшьба ҵәыца дантәо ижәуан, уи иагьизхон,
иагьиԥырхагахомызт. Асас дааиргьы, есқьынгьы бзиала иааиша, игәылацәа аӡәы дааиԥхьаны асас днаидиртәалон. Иара хԥа
дырхысыргьы, ԥшьба рҿы даангылон, ажәра игәаԥхозаргьы,
ииулак иҽааникылон.
Аҳәыс дазааигәахо даналага, быжьқәак иаҳаит. Днаԥшыааԥшит икәшамыкәша, аха аӡәгьы димбеит. Баша игәы дажьаз
џьишьеит. Аха ауҭра акалҭ дазааигәахацыԥхьаӡа аԥхьа абжьы
игоз шцәажәабжьыз агәра игеит. Уи ауҭра иаҵысуан аусҳәарҭа
аҿынтәи иааиуаз амҩа. Кәасҭагьы изусҭцәоу збап игәахәын,
аанда иҽаавырҳәҳәаны днаԥшит. Аԥыхьа зны ишибаз еиԥш,
Фырџьани Чынчори еидгыланы еицәажәон.
«Еиҭах Чынчор!» — Кәасҭа иԥсахы еибакит, аха нас, иаразнак иԥсахы шеибакыз еиԥш инеиқәтәеит. «Чынчор имаски,
мшәан», — ааигәахәит аҵыхәтәаны.
Аҳәыс аца аҵаҟа иныҵеикит. Агәарԥ иқәиҵар, агәылацәа
агәашә анадыркуази ианадмыркуази еиҟаран. Ажә акәзар, ус-

Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 07
  • Büleklär
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3263
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1963
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3331
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2012
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3378
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2228
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3336
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2163
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3286
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2195
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3436
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3451
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3309
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2161
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2086
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3364
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2137
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3391
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2138
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3339
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2162
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3277
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2069
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1975
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3386
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3250
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2038
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3286
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2124
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3363
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2209
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3392
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2188
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3311
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2193
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3284
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2077
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3292
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2129
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3376
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3374
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2102
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3299
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2172
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3288
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2153
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3332
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2149
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3287
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2155
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3266
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2173
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аҩымҭақәа - Валентин Дбар - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 1809
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1311
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.