Latin

Аҩымҭақәа. Ахәбатәи Атом. Жәамш Рхроника. Алирикатә Етиудқәа. Амраԥҳа - 09

Süzlärneñ gomumi sanı 3305
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Сгәырӷьаҵәа сҟалеит, сицны сцеит иҟазарҭахь.
Апатреҭ аниҳәа, иаабац акы акәны сгәы иабеит, аха
иззиҳәоз ҭыӡ дук ахышәара-ҵышәара инаӡо, ауаа
рацәа зныз ҭыӡсахьан. Зынӡак хԥа ыҟан дара. Егьырҭ
ҩба ирныз иахьа цқьа игәалашәом, сыԥсымзар,
Дәрыԥшьаа ҳчаирҭа ԥшӡақәеи ҳашьха ԥшӡа-ԥагьақәеи
ракәын ианыз. Амала, сахьноугалак сқәуеит, уаҩ иимбац аԥсабара ҭыԥқәа сурбаргьы, абарҭ Дәрыԥшьаа
ҳашьхақәа реиԥш иԥшӡоу шыҟам ҳәа. Дәрыԥшьынтә
уанрықәԥшуа урҭ, убас ҳаракырак, убас ԥшӡара лымкаахрак убоит, уаргьы уацхалошәа убо уи аҳаракыра,
уацԥшӡахошәа убо! Наҟ-ааҟ абахә шәаԥыџьаԥ иаҵәа
еилачыра ахьааимҟьо хараӡантә, аха иузааигәаӡан
иубоит ӡынгьы-ԥхынгьы сыбымбыл згым ашьха
ҳарак абахә кьоукьоура! Угәы иабоит убра инҵәоит
адунеи аҳәаа, уи иаанагогь уа узхылҵыз адгьыл
аҳәаагь убранӡа инаӡоит! Урҭ рԥагьара еиҳау ԥагьара
ыҟам, рыҳаракырагьы еиҳау шыҟам еиԥш! Егьа

угәы еимаҷыҩны, ухы угәахшәаны уҟазаргьы, убарҭ
ргәышԥы цаӷьцаӷьқәа уанынаргәыдыԥшылалак – дара
рҟынӡа угәеихгара ҩаӡоит, адунеи еснагь ақәзаарагьы
абри аҭыԥ ахааназ аԥырымҵрагь рыда ԥсы ухамкәа
уҟалоит! Сызҭаху, суасиаҭ назыгӡаша аӡәы дҟалар,
хымԥада, абра Дәрыԥшь агәашашараҿ сижуеит, абарҭ
ашьхақәа бзиа избо, сзыҿҳәароу, сахьыҟазаалак исыцу, сгәы иқәԥшуа, рылаԥш ԥагьа хаала сҩычаны,
џьанаҭ гыларҭагь сыҭаны! Сахы-шәымбаан, сқыҭауаа,
сызкәыхшоу!
Сахнагацәеит аханатәтәи стема! Аха уи уасмыршьцылахьеи, саԥхьаҩ хазына!
Абни ахԥатәи апатреҭ – ханҩнык аҭыӡ ҟьаҟьа ду
иахьӡашаз, наӡаӡаз сылаԥш иххалаз панорамоуп. Уаҟа
ҩ-риадкны еихагыла-еиҵагыла рсахьақәа ҭыхны
иҿаҿаӡа, рыԥсы ҭоушәа ианын сқыҭа ахьыӡҳәарақәа
– ахандеиҩцәа, ачаиҿыхцәа ҟазацәа, еицырдыруа ачаиҿыхҩы ҟаза Мариа Арӡын-ԥҳа иналыркны
аҿарацәа рҿынӡа, иара убас аҽаҩра аарыхҩцәа… Абарҭ
зегь (арк ыҟан, уҳәап, убасҟак ирацәан!) икәарӷӷаа, наныкьара изыҟаланы, дгәырӷьаҵәа дыччо рыгәҭа дгылан уаҩаԥшьк, хпашк, аха уаҩааӡак-ԥааимбарк – уи
сқыҭа исасдахь дуны иаҭаахьаз, сқыҭауаа рчеиџьыка
згәаԥхаз,– еиҳараӡак рџьыка џьазшьаз! – дыззымдыррыдаз! – Хрушьчов иакәын! – Усҟантәи Асовет
ҳәынҭқарра ахагыла! Ҳара аԥсуаа ҷыдала бзиа даабон уи зыхьӡ рҩашьаз ҳтәыла аҵеицәа рыхьӡ ахьириашаз, ҳара ирҭынхаз, ирхылҵызгьы «ажәлар раӷа»
дамыӷацәгьа ахьаҳхихыз азы! Уи инацлеит уахь дара
рахь иара инеира, аҵых ду реишәачара дахатәаны иаабац аӡә иеиԥш ихы ахьымҩаԥигаз, ихы раҭәашьаны,
дымшәа-дмырҳа акрахьифаз, иахьижәыз ахь.

Снаскьаны сахәаԥшуа, сааскьаны сахәаԥшуа садгьежьылон аҭӡы панорама.
– Ишԥаббо, ибгәаԥхо? – сгәаанагара дахыццакит
Мирод.
Аиашаз, иааилшази, уҳәап, арсҟаҩык рсахьақәаҵәҟьа
ҭыхны, аӡәаӡәала иудыруа, рыгәҭа угылоушәа ухы убо…
– Уаҳа зҭахымоуп, – сааччеит гәыкала, аха… – Аха
акалашәақәа избоит. Арҭ зегьы сыбжа зааӡаз шракәугьы,
хәыҷык итәымуааушәа избоит, измааноу сыздыруам, –
сҳәеит, инагӡаны аҳәашьагьы сақәшәомызт, арахьгьы
ииашамызт арсҟатәи џьабаа аӷрагылара!
– Аа, уи бахьашьцылам ауп. Бара урҭ бызлагылоу, ибзиаӡаны ибдыруа роуп, зыԥсы ҭоу роуп. Ари
иҭыху рсахьақәа роуп. Ҳәарада, ус егьбыхьракәын,
– аасаҭеикит. Гьамадак бакәзаап ҳәа аҳәара
изымгәаӷьызшәа илакҭагьы збеит.
– Акәхап, акәхап… – Уаҳа исҳәоз?!
Уиаҟароуп, сындәылҵны сцеит.
Уаҳагьы уинахыс џьаргьы исымбеит уи апанорама
ду.
Аа, абас хышықәсаҟа ааҵхьаны, еиҭазбахит уи
ҳқыҭа Акультуратә хан уахьыныҩнало афоие аҿы,
иӷьазӷьазуа, аҭӡы зегьы ампыҵакны икыдын.
Аҩынтә раан иахьызбаз, сыбла ахьашьцылаз акәу
сыздыруам, аха еиҳа гәакьа цәак нахыскааит.
Снеины снадгылеит, ианыз зегьы-зегьы блала снархысит. Зегь избац ракәын, избац асахьақәагьы ракәын,
ҳәарада, аха изласымбац акалагьы иҟан.
– Ари ҿыцхару, ма ани анкьатәи акәу? – сшанхашәа
саақәхеит.
– Аиеи, анкьатәи ахаҭоуп! – дааччеит исыдгылаз.

– Ахаҭа акәзар, дабаҟоу, нас… – сааҿахеит.
– Аа, Хрушьчову? Ишгәабҭаз еразнак! Уи иахьа ара
дызланылахуеи, дахькыдқәаз иахьабалак дырныҵхьазар?
– дыччеит еиҭа, акыркырҳәа лыбжьы ныхҵа-аахҵаны.
– Убри ами, нас, саргьы иҿыцхап зысҳәаз! – еиҭах
иџьасшьон.
– Иҳарҿыцыз абни иоуп, аферым, асахьаҭыхҩы!
Шаҟа ҟазарыла иҟаиҵазеи, бҳәарауазеи, баргьы
ибызгәамҭазар…
Исызгәамҭандаз, ас сҵаауазма, аасгәыхәт…
Сыла ааиҵыхны, «иҵәылхны» снахәаԥшызар, аа,
иҿаҿаӡа избоз: «асасдахь ду» Хрушьчов ихы ахихагылаз аҭыԥан уажәтәи ҳколнхара ахантәаҩы – ҳхантәаҩы
ихы ҿаҿаӡа иахаргылан, уҭаххар, убас иақәшәт, ианаалт, наџьнатә иатәызшәа, илахь ҿашаӡа! Егьырахь
ихәда, игәышԥы, имаҭәа, ихыжәҩабжь, ишәпажәпара
уҳәа зегьы ԥсахрада иҟац заманаала ианрааланы!
Ишәымбахьеи аџьармыкьақәа рҿы џьара-џьара
патреҭ-ҭыхцәақәак, цәа кьакьа уарҳал еиқәаҵәак
ҩадахьала ашьхақәа цаӷьцаӷьуа ианҵаны, агәҭа
ашьҭахьтәи ашьапқәа ирынгыланы, аҽыркьакьаны
ҽык асахьа анҵаны, хы зхагылаӡам уаҩы наӡааӡак
иаԥсуа маҭәа ишәхашьшьы, иҳазырҭрақәа игәы
икыдырԥхааны, ихылԥарч ақә ҳаракӡа ихаргыланы, иӡара ҭкәыцәаа убри аҽы дақәтәаны изызкыду? Иахәҭоу ахә-аԥса узшәар, егьа мгәалыҿк, кьаҳәк
уакәзаргьы, уабихаан ҽык ақәтәара акәым, унадгыланы аӡәы иҽышькыл ушәаны иузымкыцзаргьы, зегьакоуп, ухы нкылурҳәҳәар ахахәда аханытәи акылаара, ее, уԥаџьԥаџьуа ҽык уақәыртәаны, Абаҭаа Беслан
иеиԥш, уԥшӡаӡа, уҽкылҳәаны, уҿаҿаӡа апатреҭ уа184

анылоит! Соуп зҳәо ԥҳәызбакгьы, ҳаи, шьыри ҳәа
дзааумеилаҳари, нас?!
Зынӡак абри ахаҭа акәын ара иҟаз, абни аҽы ҭоуӷан
агын умҳәозар!
Сҟәызгаӡа
саанхеит!
Исывагылаз
аԥҳәызба
дцәыҵаччо, деиқәыгызмалха дсывагьежьуан.
– Амала, ибҭаху мыст, аиаша шыбҳәара, цәгьа ианимраалеи?
– Аиеи, аиеи, цәгьа ианираалт! Цәгьагьы данаалт! –
сааччеит.
Иабаҟоушь уи апатреҭ иахьа? Икыдҳәаны ҩнык
ааҵраҿ икажьума, леи кәти нақәԥало, ашәыга аҿыкәкәа,
еимгәацәашьы, ауаа рсахьақәа хыбжа-ҿыбжаӡа, еицакны?
Ма уажәгьы икыдума? Ианыц анума? Ианыларангьы иҟада, руа дарбан насгьы зхаҭыԥан ианыло?..
Сқыҭауаа ирцәақәӡыз рџьабааԥса ауп игәнызго
(патреҭцыԥхьаӡа шәнызқь! – ажәытәала акәын), исзеидароу ҳәа, дара еибгазааит, дара адәы иқәзааит,
инхалааит, инҵлааит, аԥсҭазаара еихарҳалааит,
иаламышхәбзазахалааит! Насгьы еицәоу рымбааит!!!
Абас иуныҳәалап, ахлымӡаах – аибашьра, аӡра-ԥсра
абырсҟатәи зхызгахьоу, абырсҟатәи хәрацәгьа имӷьаӡо
уи амшала изну.
Шәара шәеибгаз, шәара шәсымаз, сқыҭауаа, егьырҭ
зегьы усума!..

Ауаҩы игәы иҬоу дахьӠарц азы…
Еиҭах хара дсыцәгылеит с-Убыхҭыԥҳа.
Сызхьымӡаз бахәык дысцәаҿалеит.
Лара лахь снаргарц ишьҭысхуа амҩақәа зегьы,
лааигәа снеирц уамак шсыгым, саахьаргьежьны,
архәара сҩавагаланы, срыма рҿыҩархоит даҽаџьара.
Слымҳагьы иааиԥмырҟьаӡакәа аӡәы иҭеиҳәоит
абас: «мышкы иахыԥаз – шәымш иахыԥоит!..» «Мышкы иахыԥаз – шәымш иахыԥоит!»
Саргьы инацысҵоит саақәыԥсычҳаны: «Шәымш
иахыԥаз зқьымш иахыԥоит!..»
Зқьымш реиԥш иагьа зқьымш…
Саазқәылаз абри с-Убыхҭыԥҳа дхьаауа сгәы данааҵалалак, аа, егьараан акәзаргьы, иахьарнахыс
лара сылтәуп ҳәа, лызхьаара сыҽнамаздацыԥхьаӡа
иаасгәаламшәар ауӡом акы – ипритчахаз:
Ҳҩызак ихы ныхҵәо, дылҿыԥсаауа, ажәеинраалақәа
цикла илхиҩаауа, маӡа-аргама длышьҭан ԥҳәызбак.
Акраамҭагьы длышьҭан, зны амцеиԥш игәы
налцәкьаҭо, зны еибакуа, зны длызгәааны дбаны
днымхо, зны – лыда ԥсы ихамкәа…
Лара ма лгәы дышьҭнамхит, ма «ҳазшаз дирмаҷҟәикит» – издырхуада иҟалаз, аха знымзар зны лакҭа
хаакгьы лызимырбеит. Ажәа хаак усгьы иалҳәартә, лара
моу, иара ма илеиҳәартә, уаҳа лҽылмырманшәалеит.
Иҟаиҵахуаз, иаргьы даалызхьаацыԥхьаӡа жәеинраа­
лак ааиҩуан, убриалагьы ҳамҭакы дааихирԥсаауан.
Шьҭа ани иҟамлаша акәхап…
Ус, ишааиуаз, уамакгьы бжьымскәа, ҽнак иааҳалаҩит
уи ԥҳәыс дигеит ҳәа, амала ддаҽаӡәны.
Иџьаҳшьеит ӡәырҩы, ҳхаҿы аагара ҳцәуадаҩхеит,
ихы нхҵәо аӡәы длышьҭан, бзиа дибо, мшеи мыхәлеи
жәеинраалала ипоетра лара лыхьӡала игәлирҭәаауа,
дихымԥсаауа дшыҟаз, ишԥа иаалырҟьаны аӡә дшигаз!
Мчыбжьык ашьҭахь дызбеит сара уи, ҳәарада,
идысныҳәалеит иразҟы. Саамхаччан, исзицәымӡеит
сгәыҩбарагьы.
– Усоуп, нас ишԥа, – иҳәеит иара чча гәыбзыӷла. –
Аӡәгьы уҩны дыҩназароуп дунасыԥны, уҩны аԥшәма
лакәны, ухәыҷқәа ран лакәны! Аӡәгьы ухьӡ зху, уԥсы зцу
аӡә лакәны адәы дықәҵаны думазароуп. Ибмаҳахьеи
– «аԥшәма бзиа ирахә иреиӷьу абна илеиҵоит», – ҳәа!
Убригьы сыхьӡ зыхны адәы исзықәу аӡә лакәзааит!..
Исхашҭуама сара абарҭ иажәақәа.
Даарагьы илашаӡа, аччаԥшь хааӡа изҿықәу
ахәыцрақәагьы сзааргалоит.
Нас сыхьӡ зыхны исзықәу боума бара, с-Убыхҭыԥҳа?
Бықәыз, бысзықәыз, нас, с-Убыхҭыԥҳа, адәы, быҟаз
сыхьӡ зху, сыԥсы зцу аӡә бакәны! Адәы исзықәу,
сызмырааигәац, цқьа имшәҭыц ашәҭыц еиԥш, ипыҟәпыҟәӡа ана-ара споезиа ҵла иҿоу ашәҭ гәылымҵқәа
брылаз брыдԥхаауа, абас иахьа бшысзыҟоу ашәа.
Аамҭа-аамҭала снабышьҭалалап.
Аныхеиԥш снабымҵагыланы, бабаҟоу, ара быҟоума,
сҳәалап!
Баргьы, хара сыҟам, бара сбыцуп, бараӡәк
сыбзыԥшуп, бҳәалап…
Агәра згоит ибҳәо шҵоуроу!
Аа, абар уажәгьы. Ба бахь сназгарц сызнылаз амҩа
аахьагьежьын, даҽаџьара схы сырхеит, сыгәгьы иабе187

Еиҭах, сан!..
Еиҭах, сан бацәажәара!
Ус лассы-лассы ҳмеицәажәалои баргьы саргьы!
Ҳанеицәажәалогь аныкәу бымдыруеи?..
Убри аамҭа сааҭагылахт еиҭа!
Баргьы
баакылсхт
еиҭа,
бгәырраҳаҭгаха,
быԥсыртәагаха!
– Сан, сан, еидарак саԥырҵын, еидарак саҵалеит,
исзышьҭыхру, сан?..
– Ишьҭыбхуеит… Ишьҭыбхроуп, бан!..
– Аха исзынамыгӡар, сымч ақәымхар, сан?..
Ихьмыӡӷымхои, сан! Арҭ сқыҭауаа, аибашьра иалаӡыз
рыԥсы баша исыргәаҟыр, сан!.. Рыгәнаҳа хьанҭами,
сан!..
– Рыԥсы ангәаҟуа, рыгәнаҳа аныхьанҭоу – урҭ
згәалашәо даныҟам ауп, бан! Изхылҵыз, изхаану,
зыԥсы ҭоу ирхашҭшам, бан!.. Аха урҭ анԥслак, ианиаслак, иаанхо-иааиуа урҭ рыӡбахә рзеиҭазҳәода, бан!..
Уа ес еиҵеиуа урҭ рыхьыӡқәа рыцыбҵароуп, бан!
Рфырхаҵара рзынхароуп, бан!..

– Аиеи, аиеи, аха сшәоитеи, сшәоитеи, сан, сымч
ақәымхар, сымҳәеи, сан!..
– Бымч ақәхоит, издыруеит, сымҳәеи, бан! Исымдыруеи, бан дбыкәыхшоуп, хаҵамԥҳәысрак былан бимшеи!..
– Бара сбымшеи, сан!..
– Сара бысшеит, бан!.. Ҳадгьыл бахшеит!.. Иақәнагоу
ала бныҟәала, бан!..
– Сгәы уашәшәыроуп, сан! Сабыдан сызҳареи, бмыдара сынхареи, урҭ инарыцлаз саҳәшьа мцацәа, быԥҳа
хәаша, лыԥсреи лыҟамзаареи цәгьа сдыргәаҟуеит, сан!
Цәгьа сшәыркареит, сан!.. Цәгьа сшәырхеит!..
– Еиҳагьы бымгәаҟуеи, бан, ус бынхаӡар! Бгәы иҭоу
бзынамыгӡар, гәаҟ-еиҭагәаҟрахоит, бан! Еиҭах уи
бхықәкоуп, бан, ибыхәаран, бан!.. Ҳаргьы ԥсҭынчра
ҳазҭо, бан!..
– Сан, сан!.. Еиҭа бсыхәарц баҿума? Бзан еиԥш,
ԥсынгьы бсыцума, сан!.. Скалам гәаша сыԥхьоит, сан!..
Беиха, беиха, бан дбыкәыхшоуп! Беиха-а!!!
С-Убыхҭыԥҳа, сыԥсыҭыԥҳа! Ҳаиԥырҵхуама еиҭах
баргьы саргьы?.. Баргьы саргьы ҳаԥсы ҭоуп, ибзоу уаауп, аиеи, с-Убыхҭыԥҳа, сара – адунеи сықәынхоит, бара
– са сгәаҿы бҭанхоит.
Ибзоу ихәҭа – иара ицуп. Иахьа дызхьымӡогьы –
уаҵәы дахьӡоит! Иԥсыз… иҟам… Иԥсыз, иҟам, иҟам –
итәы хазуп!
Уи итәы шәымш акәым, мышкы хырԥашьа амам,
ахырԥарагьы уаҩы ҳәоу ҽеи дықәзымҵо гәнаҳа
бааԥсуп!..
Бзиала, с-Убыхҭыԥҳа, бзиала! Аамҭала!.. Ус сҳәоит,
аха…

ит убри амҩахь сзырхаз еиҭа бара бхаҭа боуп! Сқыҭа
рҵеицәа, Аԥсадгьыл зхы ақәызҵаз ранкетақәа,
рҭаарыхқәа сыԥхьоит, с-Убыхҭыԥҳа! Ирызку ашәҟәы
сыԥхьоит! Сгәы былуеит, с-Убыхҭыԥҳа, сартәомсарцәом!
Егьараангьы исзымҩыргьы, ибдыруазааит, сычмаза­
ҩуп! Исзымҩыргьы – саџьал акәхап, ҳаӷеиҭа!..

ЕиҬах, сан…

ЕиҬах Пиндарелеи сареи

– Ибзиоуп урҭқәа бахьрызҿлымҳау. Издыруада ак
бҩырц баҿызар? – Сҭылҵаауеит сыԥсеиқәырхага, избоит кыр дысзыҟәымшәышәхеит!..
– Гиппократ изкну? Мап, уи рыҩхьеит, еиҭарыҩхьеит.
– Даҽа темахап бгәы иҭалаз?
«Сгәы иҭалаз? Ҳы! – Исҳәоз, нас? Сааччеит.
– Ҵәахаҳак сыбҭар, ибасҳәап! – гәаныла исҳәеит
ҳәоуп ишыздыруаз, аха…
– Иарбан ҵәахаҳау? – Пиндарела лыбласаркьа
дҩахеит.
– Аа, ус, сыхәмаруеит!– сааҿахеит.
– Ауаҩы игәы иҭоу дахьӡарц азы игәабзиарагьы
дацклаԥшуазароуп.
– Сацклаԥшып уигьы. Уи ҳҳәеит ҳәа, Анцәа ибоит,
сызго акгьы сымам.
Жәамш инареиҳаны знапаҿы сыҟаз, зҳәатәы
сахымԥоз, сызмазҵаакәа ӡыхьшәашәагьы зымжәуаз
уажәы снапаҿы дааган, дааган Пиндарела!
Пиндарела, Пиндарела!
Иахьагьы уаҵәгьы абас зыхьӡны сгәалашәараҿ инхоу!

– Боужьшьа сымаӡам! – лыхгьы ҩышьҭылымхит
Пиндарела Гиппократ-иԥҳа, аффаҳәа, «ҳҭаарыхқәа»
халырҭәаауан.
– Мап, мышкгьы сааҭкгьы аангылашьа сымаӡам, –
сажәеи суси хҵәан саргьы.
– Аконсилиум ҟасҵоит ахәашазы.
– О, уи даҽа мчыбжьык аҭахуп!..
– Нас бхьаа цқьа еилымкааӡакәа, ԥшахьырсра баазма?
– Иабаргузеи усгьы акәзар! – Сыччон, убри аҽны
аҟара сгәы бзианы схы збахьазушь зныкыр?!
Даасҿаԥшит Пиндарела.
Лыбласаркьа
дҩаханы
лылахь
ианнадылҵа,
ԥшьыблак лымазшәа дааҟалеит.
– Бысзеилкаауам, аҩыза!
– Сеилкаара уадаҩым. Сымцар ҟалагәышьом.
– Иҟалазеи?
– Хырԥашьа змам.
– Иарбан «хырԥашьа змам?»
– «…Аԥсҭазаара кьаҿуп, аҟазара мҩа нҵәара ақәым,
еснагь ауаҩы аманшәалара имам, аԥышәа еижьагоуп,
ахәыцра уадаҩуп. Ауаа ррыцҳарақәа ак ҳмыӡбар, ак
ҟаҳамҵар амуа аҿынӡа ҳнаргоит, аха иҳалшаран иҟоу
зегь ҳалшартә ҳанныҟәауа, қәҿиароуп иаҳзыԥшу…»
– «…аха зегь ҳақәымҿиакәа, гхак ҳахьуазаргьы, иара
убригь ҳдырра иахыҵхырҭаны иҟалоит…»
Ассир, ари с-Пиндарелла лоуп исзацызҵаз!
– Афырԥҳәыс, с-Гиппократ-иԥҳа! – иҳәеит адунеи
амедицина аб Гиппократ, ҩ-нызқьи ԥшьышә шықәса
раԥхьа инхоз-инҵуаз!

Бымцар буам, избоит, даара ус злоу акы
бшышьҭнамԥааз, ақәҿиара боуааит! – раԥхьаӡа акәны
даасыхәаччеит лара.
«Бан лхылымсааит, шаҟа ибнаалозеи бқьиара мра
шәахәаҵас ианбылԥхо!» – саагәырӷьеит гәаныла.
– Амала, быхәшәтәра набыгӡоит меижьарада, насгьы… насгьы иазхоуп… – сыҭҵаауа даасҿаԥшит.
– Иарбан иазхоу?
Еиҭашьҭрақәлеит зныктәи ҳдиалог!

Дыҟан аҳақ. Ԥҳа заҵәык диман.
Быжьбаны еихагылаз ахан ақәцәан аҵәцабааш
дҭакны диааӡон.
Дииз аахыс мра лықәымԥхацызт аҳ иԥҳа, дгьыл
лшьапы ықәымсӡацызт.
Дашәырҭаҭаха, дынцәахшараха!

Баҩлашалеи хҷаҭ мацаралеи ддырчон…
Илызҳаит аҭыԥҳа.
Иахьеи уахеи лҳәацәа-лгацәа ашҭа-агәара иазкуамызт, аха маҳәы ҳасабла гәаԥхара иоуамызт аҳ, лара
усгьы илазҵаауадаз!
Ргәылара хьчак дыҟан,аха зынӡак рыцҳак,ишәымызт,
ихамызт, деихьыжә-еикәыжә, уахьынаихәаԥшуаз,
ижьы абжак ааԥшуан.
Хшыҩлагь, ҭеиҭыԥшлагь уамак дыҟамызт, «мшыбзиа» уҳәар, – бзиа убааит» ҳәа шуеиҳәарыз издыруамызт.
Хьчаран дызҿыз, гәарҭак аԥсаса дрыцын.
Ҽнак ахьча абри аҵәца бааш даваланы ирахә има
дышнеиуаз, лашарак каҷҷо иааиҿаԥхеит.
Ҳаи, изакәызеи ҳәа даныҩаԥш, аҵәца бааш
саркьаԥсараха ахышә даалибааит мрашәахәашәа
иԥхоз, аԥшӡара зхылҵуаз аҳ иԥҳа.
Еразнак игәы дықәшәеит уи ахьча!
– Сымшала бцәабтәымкәа бҟалааит! – иҳәан,
дналыҵсны дцеит.
Ахьча лыг иҿаҳәатәы ҟалон.
Аҳ иԥҳа, дшааиуаз, акалашәа лхы лбо далагеит, аха
иахылҳәаарыз лыздыруамызт.
Ус, зегьы ирбартә-ираҳартә иаалныԥшит.
Дҿаҳәатәхеит аҳ, еилагеит, ихагахт аҳ иҭаацәа.
Ишԥабыхьи, ҳашԥабшьи ҳәа дыкҿарцалт аҭыԥҳа.
Аха лара еимаҭәаны дҵәуон-дҵәуон.
– Сышәшьы акәымзар, исыхь сыздыруам, сызфазгьы дсыздыруам! – лҳәон.
Ишынеимҵарк-ааимҵаркуаз, хшара длоуит аҳ иԥҳа.
Длоуит, аха – ахазына, анцәахшара, аҵеи лаша!

– Иарбан, бымбои, аԥа ишьҭазаара!
– О, уи ԥсыхәа змам усуп! Анцәақәа сырҭыԥҳазар…
Иаасгәалашәеит сажәабжь аналагамҭазтәи апритча.
– Ишԥеилкаатәу уи? Бара бзышьҭоу абраҟагьы
бҭазмыргылаз аус ду, аҭакԥхықәра ду бымоуп. Уи
ахамеигӡара аҭахуп…
Дабанӡасеиҵоу, арахь дасны дсылабжьоит, зылԥха
ҳаура!
Саахәыцит: урҭ аҩбагьы исзеидымго шьоук роупеи
– аки-аки еибакапануа!
Ҩ-блак Анцәа иҭаны дзишарыз нас ауаҩы, акы
аҵкыс акы еиӷьуп, здазҳәазҵамоп ҳәа, акы заҵәык
дахаанимтәызар?!
Рыҩбагьы зда ԥсыхәа имам, еиԥшны ихәҭоу акы
акәны ииҭазар?..
Аус злоу – урҭ аҩбагьы злааԥшуа агәи, ахи, анархеи
имазааит Ауаҩы!
– Изаманоуп, нас, дасу итәы иара идыруеит. Боусыжьуеит, амала, иарбан ани аҵәахаҳа ҳәа бызҿыз?
Аа, ишылхамышҭыз!..

АҴәахаҳа
(Санду ллакәқәеи лажәабжьқәеи рҟынтә)

Ауаа шииуаз ашәа дшымиз еиԥш, ауаа рызҳашьагьы
изҳашьамхеит, мшызҳа-ҵхызҳа изҳауа-изҳауа мацара,
мызкы анааихыҵ, шықәсык зхыҵуаз иеиԥш дааҟалан,
дкәыруа аҩны дааҩналт.
Дныҟәеит, дцәажәеит, дхьӡыҳәарахеит!
Уаҳа иҟаиҵоз аҳ, даалаган, ачара иуит.
Агәыла-азла, иҭынха-идыр, икәша-мыкәша инхоз
аӡә даанмыжькәа зегьы дрыԥхьан, ирхәоуны аишәақәа
леиргылан, зегь лаиртәеит.
Фатәы еидарак наган раԥхьа инықәиҵеит.
Ичахьазаргьы ичахьеит анигәахә, ԥылгыд дук
аақәихын, ахәыҷы дааиԥхьан, инеииркын, абри ганы
уаб иҭ, иҳәан, итәаз дларылеиҵеит.
Шаҟа лакә рҟынтә шаҟа лакә рахь ииасхьоузеи ари
«аҵас!»
Ахәыҷы дхаҟәхаҟәуа, иԥылгыдхы дакапануа, ауаа
дрылаԥшуа дцо-даауа, знык-ҩынтә дрылсит, аха
аӡәгьы иҿы даанымҿаскәа даахынҳәит.
Иабду иаԥхьа иаақәиҵеит аԥылгыдхы, саб дыҟам
ҳәа аанарго.
Адырҩаҽны еиҭах ауаа рылеиҵеит аҳ, даҳы, дҭауаддаамысҭаха, дынхаҩы, дмаҵуҩы, лак инасуа аӡә
шәаанымхан, ачара сымоуп ҳәа.
Еиҭах еизеит ажәлар.
Ишиҳәаз еиԥш, лак инасуазгьы днымхеит.
Дааит ани ахьча ҟәырҭлахажәгьы.
Зегь рҵыхәан днатәан, ажәжәаҳәа, анцәа ианииҭа, –
изхара ифахьаз џьушьо! – акрыфара даҿын иҽақәшьха.
Аҳ ишыҟаиҵац, асаби дааиԥхьан, ԥылгыдха дук еиҭа
инеииркын, уаб иганы иҭ ҳәа дноуижьит.
Шаҟа лакә рҟынтә шаҟа лакә рахь ииасхьоузеи ари
«аҵасгьы!».

Ахәыҷы дкәыруа, иԥылгыдха дакапануа, ауаа
дрылаԥшуа, дрывсуа иҿынеихеит.
Аҳиԥацәа, акьалантарқәа дрывсит.
Аамсҭеи-ҭауади рыҷкәынцәа шьахәқәа драҩсит.
Соуп зҳәоз нхаҩ хаҵак иҿгьы даанымҿасит.
Дышлеиуаз, абни ахьча саҳәҭыражә иҿы данлеи,
аԥылгыдхы наганы иаԥхьа инықәҵаны, дыҩны иабду
иахь даагьежьит.
Ажәлар ари зегь зызкыз акрырдыруазма, ишанханы
иԥшуан, аха аҳ деилагарц акгьы игымхаҵәҟьеит.
Иҽыҟажаны аҩны дныҩналан, икҿацалан имаз иԥҳа
дылзыҵҟьеит: «Абни аччархә иҿы бхы шԥанабгеи!»
ҳәа.
Аҽшьра лҽықәылкит иԥҳа, дгьылгьы жәҩангьы ак
нылмыжьит, зегьы дырнықәт дшысзымдыруа, дшызымбац ҳәа!
Аҳ дхәыцт, гәыӷрак еиҭа днахьынҳалеит.
Акыс, ибоит иԥҳа хара шлыдым, ацыхаӡыхь еиԥш
дшыцқьоу, арахь лԥа дкәыруа аҩны дыҩноуп!
Еиҭах ахәыҷы дааиԥхьан, иҟалалак, ҽазнык дԥыс­
шәап, иҳәан, даҽа ԥылгыдхык неиркны дноуижьит.
Аха баша дгәыӷуан аҳ! Еиҭах уи аԥылгыдхагьы наганы абни ахьчажә инаимҵеиҵеит ахәыҷы.
Аҳ дгәааит, ихьымӡӷ духеит!
Иҟоумҵан, иумун ҳәа зегьы дышхьыржәжәаауаз, –
Сыгәнаҳа уаҵамлан, саб, рыцҳарак сақәшәеит! – ҳәа
иԥҳа дшыӷьаҵәыӷьаҵәуаз, уалыр дуӡӡак аҵ аамхны
иԥҳагьы, ахәыҷгьы, ахьчажәгьы лҭеиртәеит.
Иазкуаз еидарак афатә-ажәтә, ашәыр меигӡарахда
илҭеиҵеит.
Ахҩа ҵәымӷла илахаирҷабын:

– Ҿааҳәыра Анцәа ишәумҭан! – ҳәа иркәымпылны
илага амшын илеи-ҭеит.
Ауалыр ацәқәырԥақәа имҵарсны агәахьы ирыма
ицеит.
Аҳ иԥҳа дҵәуон-дҵәуон, лыԥсы лызҭымхит ауп, уаҳ
гәырҩа лыгым. Ахьчажә иакәын – ассир!
Днаҳәны днатәан, уаҳа ажәакгьы аалықәимҵеит.
Ицеит мызкы, ҩымз, хымз…
Амшын ишхыц ихуп. Рыфатә-рыжәтә анҵәара иалагеит, иара дтәоуп дыштәац, исыҭ иҳәом, исымх иҳәом!
Аҵыхәтәан илзымчҳаит аҳ иԥҳа, лхы неиқәылкит
ахьча:
– Уара инҵәаз, сабоуҟьашьи, сыгәнаҳа уабаҵалеи,
ҳабеиқәшәахьаз уаргьы саргьы?.. Зҿумҭуазеи?..
– Ҽнак быҵәцабааш саҵысны сышцоз, бкаԥхо ахышә
банаалагыла, сбеилаҳаит. Сымшала бцәабтәымкәа
бҟалааит ҳәа адоуҳа ҟасҵеит. Ишыббошәа, сдоуҳагьы
наӡеит! – иҳәеит иара ҭынч, ауалыр ааиҟәжәаны амшын иалаҳаргьы, уаҳа гәеиҭасрак имаӡамкәа!
– Унан, ахлаҳәада, нас уҳәахьа ҟалозар, амшын
ҳазхушьылозеи! Ҳуалыр кәырны амшын аҟәара
инықәҳааит, умҳәо! – Дҩықәтәеит аҳ иԥҳа, дгәашаха.
– Ҵәахаҳак сыбҭар, исҳәоит! – иҳәеит ахьча.
Аҳ иԥҳа ажәжәаҳәа ҵәахаҳак неилыркит.
– Ҳуалыр кәымпылны амшын аҟәара инықәҳааит! –
иҳәан, апырҿҳәа аҵәахаҳа длацҳаит.
Ауалыр амшын иааҭыҩрны, икәыруа аҟәара
инықәлеит.

Узԥшузеи
зкәыкәылах
нҵәаша,
ҳуалыр
ааиҟәҩырны ҳаибга-ҳаизҩыда адәы ҳнықәлааит,
умҳәо! – дӷьаҵәыӷьаҵәит аҳ иԥҳа.

– Ҵәахаҳак сыбҭар, исҳәоит! – иҳәеит еиҭах ахьчажә.
Ҭынч-ҭынч, усгьы атәыла бгозаргьы, дааццакны
ажәак иҳәап ҳәа уҟазу!
– Абар, уанаџьалбеит, усҭ! – дыццакуеит аҳ иԥҳа.
– Ҳуалыр ааиҟәырҩны, ҳаибга-ҳаизҩыда адәы
ҳнықә­лааит! – Иҳәан, иҵәахаҳа длацҳаит ахьча.
Ауалыр ккаӡа иааимыҩрит.
Рыхҩык еибгала адәы инықәгылеит.
Дгәырӷьеит аҳ иԥҳа рыцҳа!
– Абриаҟара улшон аума, агәы ҳшықәурхаз! Саб аҳ
иаҳҭынра авараҿ ханк цаӷьцаӷьуа иҳазгыланы, аҳҵас
ҳанхо-ҳанҵуа ҳҟалааит ҳәа зумҳәозеи?
– Ҵәахаҳак сыбҭар, исымҳәои! – иҳәеит иара еиҭах!
Ҵәахаҳак наилҭеит, дгәаҟуа днеизыԥшит.
– Аҳ иаҳҭынра авараҿ ханк цаӷьцаӷьуа иҳазгыланы,
аҳҵас ҳанхо-ҳанҵуа ҳҟалааит! – иагьиҳәеит, аҵәахаҳа
дагьынацҳаит, иагьыҟалт идоуҳа!
Аҳ адырҩаҽны дшыцәаз,
– Уа ҳаҳ, ҳаҳ, ассир убо ҳавараҿ! – рҳәеит имаҵуцәа.
Даадырҿыхазар, абар ассир: ханк ӷьазӷьазуа,
исаркьаԥсараха инеиҩс ақәаҵара иҭагылоуп.
Иаакәыршаны баашла икәыршоуп.
Ахьхьа-џьџьаҳәа аԥшәымеи ҳҭынуааи рыбжьы
уаҳауеит.
Уи агәы имазма аҳ, зыԥҳа заҵә амшын дхызҵаз, аха
иџьеишьеит, илакәишьеит иибаз.
– Изусҭқәоу еилышәкаа! – Ауаа ырҩны ишьҭит.
– Аҳак дынхоит, ирахә-имал, иаҳҭныуаа еихаҩаӡәҩо.
Ассир ыҟоуп! – Иишьҭыз еибарыҩны иааит.
«Уахыкала сывараҿ иааины инхаз дабатәи аҳу?..» –
Аухантәарак ахәыцра даҿын аҳ.

Аҳ иԥҳа лхаҵа ауаҭах дахьыҩнатәаз дынкылсын,
диҳәахт еиҭа:
– Доуҳа ҟаҵа, уара, уаҵәы ианаашо ақыҭа зегьы еизаны ҳаишәачара иахартәаны, сабгьы рыгәҭа дтәаны
иҟалартә!
– Азамана, амала, ҵәахаҳак сыҭ! – иҳәеит ахьча.
Аҳ иԥҳа дааласын, ҵәахаҳак неилыркит.
– Уаҵәы ианаашо, ҳқыҭа зегьы еизаны ҳаишәачара
иахатәааит, баб аҳгьы рыгәҭа дҟалааит! – иҳәеит ахьча,
аҵәахаҳагьы днацҳаит.
Ииҳәоз усгьы асааҭ иауақәымшәахуаз!
Илкылшазар, гәырӷьаран, чаран раҳҭынраҿы,
амӡырхаҿы аишәа еиужьны ауаа ахатәан.
Аҵыс кәтаӷь инаркны иҟамыз иарбаныз фатәы
хкыс!
Зегь рыгәҭа дтәан аҳгьы.
Амаҵуцәа ладеи ҩадеи ахы рыҭо, ачара дахагьежьуан аԥшәмаԥҳәыс – аҳкәажә лаша.
Лыԥшра-лсахьа ауаа рылаԥш хнакуан, дџьеишьон
аҳ ихаҭагьы.
Амшын еиҭахьаз иԥҳа лоуп ҳәа амалахазгьы игәы
иаанагозма!..
Уи иԥсыз, иӡыз рахь дишьахьан, дигәыҵиххьан.
Аҳ иԥҳа дыццакы-ццакуа днеин, аҳ ԥшра
ааихәазаргьы, ишыҟаз инхаз, мшеи мыхәлеи заҳтәарҭа
имҵысӡо иқәтәаз лхаҵа диҳәеит еиҭа:
– Уажәы ачхьыԥқәа рылыргоит, саб аҳ ичхьыԥқәа
иара изымдырӡо иџьыба иҭалааит ҳәа, уара мыжда!
– Ҵәахаҳак сыбҭар, исҳәоит! – итәы дахыԥомызт
ахьча.
Аҵәахаҳагьы ырмазеины илкын аҳ иԥҳа.

– Зегь рычхьыԥқәа анрымҵырго, аҳ иара изымдырӡо
ичхьыԥқәа иџьыбаҿ иҟалааит! – иҳәеит ахьча.
Уи акәхеит.
– ачхьыԥқәа рылжәга, ачхьыԥқәа! – лҳәан, амаҵуцәа
рахь адҵа ҟалҵеит аҳкәажә – аҳ иԥҳа.
Лара дрывагыланы, амаҵуцәа ачхьыԥқәа ықәырго
ицон.
Ишлеиуаз, лаб аҳ ианылаидгыла, иԥшызар, зегь
рычхьыԥқәа ыҟоуп, аҳ ичқьыԥқәа ыҟаӡам!
– Ухаҵкы аҳ, учқьыԥқәа ҳаҭ, ацқьа уаҳҭоит! – лыбжьы неиқәлыргеит аҳкәажә лаша.
– Аа, абра иқәын, иабацеи, мшәан? – иҳәан,
днықәԥшит-даақәԥшит. Уаҩы ишимбац ицәымыӷхеит
аҳ.
Ари зегьы еицгәарҭеит!
– Ԥсроуп исықәу, акәымзар исыздыруам изгаз! –
иҳәеит аҳ, ԥштәы ихамкәа.
– Зегь рычқьыԥқәа рылымкаа уа учхьыԥқәа згодаз,
аҳ ухаҵкы, рыцҳарак умыхьзааит! Уџьыбақәа урҭаԥши!
– лҳәеит иԥҳа.
– Иахьԥабҳәо, аҳкәажә бхаҵкы, сџьыбақәа рахь
сычхьыԥқәа назгози сара! – днеицрашәеит аҳ.
Ихьымӡӷишьеит уик зынӡа!
– Саҭамыз, аҳ, аха аус – усуп! Иџьыбақәа
шәырҭаԥшы!– Инарыдылҵеит лмаҵуцәа.
Адых-сыхҳәа инеидԥалан, наҟ-ааҟ иџьыбақәа
иларҭаԥшызар, аа, ичқьыԥқәа рхы ианкны иааҭыргеит!
– Ҽшьроуп исықәу, исыхь закәызеи! Сара – аҳ
ачхьыԥ зӡа захьӡузеи? Ара рыцҳарак ҟалеит, абааԥсы,
сышәшьы! – дӷьаҵәыӷьаҵәуа ауаа даарылаԥшит аҳ.
Иқәшәацәгьеит аҳ!

– Аҳа-а, аҳ, абри акәын исҭахыз саргьы! Рыцҳарак
ҟалеит, саб, сумшьын, сзыхҟьаз сыздыруам ҳәа, уԥҳа
хазына дшыҵәааҵәаауаз, амшын днаган дазҭаз уара
уакәӡами? Еилукаама шьҭа арыцҳарақәа шыҟалоз? –
лыбжьы рымчны инеиқәлыргеит аҳ иԥҳа лаб.
Аҳ дшанхеит, иаԥхьа игылаз аҳкәажә цқьа
даныналыхәаԥш, идырит иԥҳа шлакәыз.
– Аа, сыԥҳа! Сыԥҳа лоуп, абаа! Ааи, сара хлаҳәацәгьа!
– иԥҳа лахь днеихеит аҳ.
Ларгьы уаҳа илзымчҳаит, лаб лҽынеигәыдлыжьлеит.
Уи акәхеит, ажәлар еилаӷызит, еинҟьеинырит.
Шықәсык ирызхашаз, ҳа ҳҿынӡагь илакәны иааргашаз
аҳәатәгьы роуит!
Ахьча иакәзар, иаҳтәарҭа дықәтәаны, апырҿпырҿҳәа аҵәахаҳа афара даҿын!..
Абри алакә сгәалашәацыԥхьаӡа схаҿы иааиуеит
аччаԥшь зҿықәҳәҳәы иҟоу хәыцрак:
Ҵәахаҳак иоур, идоуҳа наӡон, уаҩ иимбац илшон
ахьча! Аҵәахаҳа иацын Агәыӷра, Аразҟы!
Уаа шәанаџьалымбеит, уаҩ қьиа шәыҟами!
Сшәыҳәоит, исышәҭа саргьы уи Аҵәахаҳа!
Мап, алакә аҿтәи Аҵәахаҳа акәым! Исышәҭа аамҭа –
илаԥшхырԥагоу, игәыхәтәыхьӡагоу!
Аамҭа – са сҵәахаҳа!
Иҟасҵалак жәбап!!!
1970–2000

ЕИҬАХ ДӘРЫԤШЬАА РТЕМЕИ С- КӘАНТРЕИ
Аҵыхәтәажәа ацымхәрас
Абри с-«Жәамш»... ҩны саналга ашьҭахь, шәықәсала
инеиужьны еизызгон архивтә материалқәеи урҭ иҭахаз
Дәрыԥшьаа рҵеицәа здыруаз ауаа ргәалашәарақәеи.
Заа сзыхьӡаз – заа изыҩуа, сызхьымӡаз сашьҭаны,
аамҭа-аамҭала акәымзар, инеиԥшьны сызрыдымтәало,
– ажәашықәсақәа цеит ахроника нагӡаны изҩаанӡа.
Аҟәеи Гәдоуҭеи аҳәынҭқарратә архивқәеи арратә
комиссариатқәа
рархивқәеи
рҿы
исыԥшааит
аматериалқәа рацәаны. Аха еиҳараӡак исыхәаз
– сқыҭауаа роуп, дара аҷкәынцәа ргәыцхәцәеи,
рҩызцәеи, рыцеибашьцәеи роуп – дара ибзианы издыруаз, ирыцызҳауаз, аус рыцызуаз, ирыцеибашьуаз,
зывараҿ ани-ари дҭахаз. Адгьыл аҿынӡа схырхәаны
ҭабуп ҳәа расҳәоит урҭ ацхыраара ду исырҭаз азы!
Убас еиҭах ҭабуп ҳәа расҳәоит (иахьанӡа зыԥсы
ҭам рыԥсаԥхьа схырхәаны!) аибашьра адәаҿы урҭ
ҳҵеицәа ирыцеибашьуаз, Аԥсны анҭыҵ, егьырҭ
СССР ареспубликақәа рҿы инхоз згәалашәарақәа,
ҳаҷкәынцәа иаадырԥшыз ахаҵарақәа имаашьаӡакәа,
даҟьа рацәала иҩны аматериалқәа сзаазышьҭыз,
зыбзоурала инеиҵыхыз адокументтә сахьаркыратә
очеркқәеи ахьӡынҩылақәеи зҩыз, иагьыскьыԥхьуаз
апериодикатә кьыԥхьаҿ. Урҭ реиҳараҩык генералцәан,
полковникцәан, командирцәан, иуаа дуқәан! Иҟан насгьы арратә маҵуратә ҭыԥ дуқәа змаз, убас тәанчарагьы
иҟаз. Урҭ раашьҭымҭа ашәҟәқәа иахьагьы Дәрыԥшьаа
рҭоурых ахьтә схы иасырхәази исзамырхәази уҳәа
аматериалқәа зегь еизганы изҭоу, усҟан еиԥш иахьагьы ҭоурыхтә ҩны маҭәарк еиԥш, гәлымҵәахк еиԥш,
сзыхӡыӡаауа сархивқәа рчамадан аҿы хәы змам ҵәахык
иаҩызоуп. Ҩажәа шықәса инреиҳаны, урҭ аҷкәынцәа
ирызку аматериалқәеи рпатретқәеи рыԥсҭынха еизганы, ухчы иаҵаҵаны, аԥсҭазаара цәгьан, сдырчмазаҩуа
аҿынӡа исзыхьанҭан, игәырҩа дуун!
Егьараан сыргәылалахьан урҭ сыгәжәажәо, сҵәуо,
сылаӷырӡ наргәылаҭәо – сматериалқәа, ахьеизымхози
иахьсзымԥшаауази, саамҭа ахьеизымхози ирыхҟьаны!
Анцәа ибоит, исылшоз ала акы агсмыжьыр сҭахын!
Иахьагьы ихьааны исзынхеит сызхьымӡаз – Москва амҵан ақалақь Подольск – СССР Атәылахьчара
Аҳәынҭқарратә Архив Хада ахьыҟаз. Адәахьтәии
сыҩнатә ԥсҭазаараҿ сеилахареи-сеилымхареи –
ҩнык, ҭаацәа дук рныҟәгаҩык – лаҳасабала!– исмоуз
аҭагылазаашьақәеи ирыхҟьаны. Еиҳарак уахь сцара
иаԥырхагахаз ирзызҩыз сыҳәарақәеи сысаламқәеи
рҭак сзымааит, знык заҵәык ада. Урҭ реиԥш иҟоу
архивтә материалқәа рахь анеира зегьы ирзиным ҳәа!
Убарҭ ажәақәа атсеиԥш ихьшәашәаӡа иахьагьы сгәы
ҭдырхьҭшьаауеит!..
Усгьы иҟамыз ауаа ауааҵәҟьақәа! – зхаҵкы сцаша?– шықәсалатәи сеидара исыцаҵагылаз, аҵыхәтәан
сыгәҭакы анагӡара Анцәа иеиԥш иахәаз!
1984 шықәсазы (сара 50 шықәса анысхыҵуаз
иақәшәаны!– иҭыҵит, – иҭсыжьит изулак! – хаԥсыра
баны уи сыхроника.– «Уара уҵеицәа, Дәрыԥшь». Ҩада
ишысҳәахьоу еиԥш, уи раԥхьатәи баҟахеит иҭахаз
Дәрыԥшьаа рҵеицәа рзы! Убри ҵакыс иаманоуп
сышәҟәы ацәа асахьа анҵаны ишышьҭарҵаз сқыҭауаа

абаҟа ахаҳәшьапы. Уи абаҟа хаҳәшьап ашьҭаҵарагь баҟа
нагӡа аартрак еиԥш, ныҳәа дуны иазгәарҭеит сқыҭауаа,
Аԥсны ахи-аҵыхәеи ажәлар алархәны, аиҳабырагь
наԥхьаны! Убри аҽноуп ианаадыртыз усҟан Кәасҭа
Габниа ибзоураны (ашьҭахь ҳаибашьраан дҭахеит
рыцҳа, иԥсаҭа бзиахааит!) еиҿикааз ацәыргақәҵа – уи
бжеиҳарак сара сматериалқәа рыла еиқәыршәан.
Зегьы ирыцкыз – убри аҽноуп ианаадыртыз иҭахаз
ҳҵеицәа рыхьӡ зыхҵаз Дәрыԥшь агәашашараҿ иҟарҵаз
аҽырҩырҭа – жәлар реизарҭа ду ашҭа ду, – астадион.
Уи аҽнытәи амш ахгарагьы хьанҭан сара сзы,
сагьгәырӷьон,
сагьҵәуон,
аҭакԥхықәрагь
еиҳа
исықәыӷәӷәон!..
Суаажәлар убри аҽны саргьы ҷыдала сыхьӡ ҳараркит,
ажәа бзиақәа схырҳәааит, ахаҵаус ныҟәыбгеит ҳәа,
хаҵаҵас ԥсуа маҭәала сеиларҳәеит – ауапа шкәакәа
сышәҵаны, изҩычоз ахҭырԥа шкәакәеи араӡын
ҟамеи ацны! – сеиқәычаԥа снадыргылт! Абарҭ зегьы азмырхакәа, ажәа ахҳәааны ҳамҭас исырҭеит
аԥара ду ахшәааны нхыҵынтә иаахәан иааргаз
аҽыз ԥеиԥеи! Агылашьа, аԥагьашьа, анаӡааӡашьа –
зынӡак Нарҭаа ррашь еиԥш изумбарыз уи аҟабарда
ҽы! Дәрыԥшь аколнхареи ақыҭеи реиҳабцәа снарган,
аҽыҩ садыргылан ауаа иддырбарц рҭаххеит, аха иамуит срашь, ааигәа снанамышьҭит, изқәыршәшәо,
иқәарқәашьеиуа иалагеит! Сгәы сыхьит цәгьала! Аха
ауаа хатәрақәа – сгәы дырҭынчырц акәу, – ирҳәеит:
– Дад, уи хьаас иҟабымҵан, аҽ бзиа аԥҳәыс ааигәара
днанашьҭӡом! – ҳәа. Инанамышьҭлак – са снанашьҭыр
акәын ҳәа, иахьагьы убри агәала сзынхеит! Иаҳҳәап,
иара адунеиаҿ ԥстәыс иҟоу аҽы ахьреиӷьысшьо,

Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аҩымҭақәа. Ахәбатәи Атом. Жәамш Рхроника. Алирикатә Етиудқәа. Амраԥҳа - 10