Latin

Алаԥшҳәаа - 07

Süzlärneñ gomumi sanı 3398
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
злырх­уаз адкьац аларцәуан, «авакьыц» – акалаҭ злеибарку,
даҽакала «абаҩ», «еимаасак» – аӡәы ишьеиҵаша злыҵша
ацәа (ажәцәеимаа анырӡахуаз).
Аацы ақыҭа инхо Чамагәуа Заабеҭ иакәзар, уигьы
амҿлых даара дазҟазоуп. Иажәаҳәаҿгьы иуԥылоит анап­
ҟазара иадҳәалоу ажәақәа рацәаны. Аха урҭ рахьтә ҳарзааҭгылап акык-ҩбак: «агәыбжьаҵә» – аеҳәа аҭыхга,
«агәҭыхра» – аеҳәа агәҭыхра, «адыргьла» – анышәаԥшь
иалху кҿаҩратә маҭәаруп, «ақәыԥа» – ишшны иҟарҵон, нас
аԥш ҭаԥсаны «аҭамскәагә» ала иасуан. Аԥш рыцқәа кылшәшәаны ҵаҟа икаԥсон, убас алагьы аԥш ҿдырпуан.
Анапҟаза Чамагәуа Заабеҭ излеиҳәо ала, ажәытәан
џьара сасык данырзааилак, напыла исыз «ахәымџьари»
«ашьамхқәыршәи» еилаҳәаны данцоз ҳамҭас ирҭон.
Ҳаамҭазы напҟазацәақәак раҳасабала Гәдоуҭа араион
аҿы зыхьӡ ргәалашәо иреиуоуп: Зыхәба Ҷуҷка, Арухаӡе
Мас, Володиа Цвок, Ҳашыг Ҷыҷын, Ҳашыг Кәасҭа, Анқәаб
Кәыта, Анқәаб Саид, Анқәаб Аруҭан, Анқәаб Мсураҭ, Џьыкырба Мсураҭ (Хәаԥ); Џьынџьал Ԥшьҟан (Афон); Ҟалӷьы Ҳанашә (Абӷархықә); Аџьба Владимир (Аҷандара); Ԥлиа Дамеи, Ԥлиа Хәсин, Ҳалуашь Зафида (Уаҭҳара); Аҩӡба Луман,
Аҩӡба Смеал, Мархолиа Шьаадаҭ (Аацы).
Очамчыра араион Арасаӡыхь ақыҭа анхаҩы, анапҟаза,
имаҷымкәа амҿлых аус адызулахьоу Асланӡиа Шьалуа Уазамаҭ-иԥа игәалашәоит иқыҭаҿы иансуаз, ианжьиуаз, ацәа,
амҿы уҳәа аус анрыдырулоз, ишрыдырулоз. Уи излеиҳәо
ала, иара данахьӡаз аамҭазы, анапҟазарақәа рахьтә ажьиреи амҿы аус адулареи рнаҩс, аҭыԥ ӷәӷәа ааннакылон
асратә напҟазарагьы. Игәалашәоит цуфарак аҳасабала,
иахлафаашәа асеи аԥшыци рзы «Шьари шьацәҟьы иакри
кәымпрышә» ҳәа шырҳәалоз.
Асырҭы ааигәанӡагьы аҩны иҵәахны илыман Очамчыра араион Ҭхьына ақыҭан инхо Адлеиԥҳа-Салаҟаиаԥҳа Бабуца Ҭарашь-иԥҳа.
Хыхь зыӡбахә ҳҳәаз Асланӡиа Шьалуа еиқәиԥхьаӡоит
амҿы иалхны иҟарҵоз амаҭәарқәагьы: «аиаҳәа», «агәабалаа», «асаара», «ачмызҟыл», «аныга», «аҭәырӷәы», «амҿтәы
рхнышьна», «ахәыҷы дызныркәабало аиаҳәа», «амҵәышә»,
«акалаҭ», «аҟәыдыршьшьыга», «амҳабысҭа», «амҿтәы
храӡага», «амҟәыба храӡага», «акәапеи», «ачаҟәа», «ахмаҷыр», «абҟәыл», «ауалыр», «акалам џьам», «ацәарҭаӷәы»,
«акәыцҳа», «акәаҷабҭра», «амҳаҵә»... Урҭ рахьтә ирацәоуп
иара ихаҭа инапала иҟаиҵахьоугьы.
Очамчыра араион Арасаӡыхь ақыҭа анхаҩы, ажьиҩынап­ҟаза Қапба Қаласа Тоу-иԥа еиқәиԥхьаӡоит ихатә жьираҿы имоу амаҭәарқәа, амыругақәа рыхьӡқәа (ианҵоуп
еиҭазҳәаз ибызшәа аҷыдарақәа ҳасаб рзуны): «аԥсынгьери», «аџьаҳәа», «акыга» – арыҭәа (амаақәа ауны измоу
«аиха акыга», урҭ ҩба-хԥа хкы ыҟоуп), «акылҵәага» (аиха
акылҵәага), «аԥҟага» (аиха аԥҟага), «ахәархь ԥҟага», «адамыӷ анҵага» (аиха ахьыԥҟатәу, иахькылҵәатәу уҳәа адырга зланырҵо), «аҵәымӷ ртәага», «аларҭа ртәага» (аларҭазы
аҟәуа ҳәагьы рҳәоит), «аҭәырӷәы», «аҵәаҳә» (акәиц анахаахага, ахәыҵышьшьаага), «анапылачархь», «афымцачархь»,
«афымцатә ԥшандага» (афымца ҟалаанӡа – аӷа).
Қапба Қаласа излеиҳәо ала, ажьираҿы аԥсуа рацәа
ахархәара еиҳа еиӷьуп, адгьыл иҵырхуа «аҳәынҭқар ирацәа» аасҭа. Избанзар, «аҳәынҭқар ирацәа» аиха аԥсы алнахуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Ажьиҩы излеиҳәо ала, ажәытәан
арацәа ауаа рхала идырцон. Урҭ рахьтә хаҭабзиарала еиҳа
еиӷьуп ҳәа иԥхьаӡоит ахьеи аџьи ирылху. Анапҟаза излеи­
ҳәо ала, ажьыраҿы иааҟарҵо амаҭәарқәа, амыругақәа
зегьы рзы «Ажьыра иҵыргаз», «Ажьыра иҵгоу», «Ажьыра
иҵыҵыз» ҳәа рҳәоит.
Иҟоуп иара убас, хыԥхьаӡарала имаҷзаргьы, ацәа аус
адызуло аҟазацәагьы. Урҭ еиҳарак иҟарҵо аӷәрақәеи акәадырқәеи уҳәа рыӡахраҿы рхы иадырхәо ааҷа ауп. Убарҭ
аҟазацәа дреиуоуп Очамчыра араион Ҭхьына ақыҭан
инхо Шьынқәба Сандра Кәагәса-иԥа. Иқәра акыр ишынаскьахьоугьы, иахьауажәраанӡа уи инапы алакуп ааҷа
аҵыхра. Имоуп уи азы ихы иаирхәо амыругақәагьы, урҭ
ирхадоуп аҭалаҟи абырҵкали.
Абасала, аԥсуа бызшәаҿы анапҟазаратә лексика даара
ибеиоуп. Урҭ ирыдҳәалоу ажәақәа зегьы ирымоуп дара
рхатә ҵакы, рхатә ҭоурых. Абарҭқәа дырҩегьых шаҳаҭра
руеит аԥсуаа рҿы жәытәнатә аахыс анапҟазаратә культура
шыҳаракыз, аҭыԥ ӷәӷәагьы шааннакылоз урҭ рыԥсҭазаа­
раҿы. Ус анакәха, абызшәадырра аганала анапҟазаратә
лексика аҭҵаара ҳаԥхьаҟазы ихымԥадатәиу акакәны иаан­
хоит.
Имаҷым анапҟазара иадҳәаланы ажәлар рҿы ирҳәо
ажәабжьқәа. Урҭ рахьтә ҵаҟа ишәыдаагалоит акык-ҩбак.
Ҟалӷьы Ҳанашә ишәақь
Абӷархықә ақыҭан дынхон ажьиҩы напҟаза Ҟалӷьы Ҳанашә. Уи иҟаиҵон абџьар.
1866 шықәсазы Лыхны иҟаз ақәгылара аиҿкааҩцәа
ҳәа икыдҵаны иршьыз Маан Ҟазылбақьи, Какәчал-иԥеи
дрыцыршьит Ҟалӷьы Ҳанашәгьы.
Аамҭала зны Смыр Апыгә ҳәа Абӷархықә ақыҭан дынхон шәарыцаҩ ӷәӷәак. Уи Ҟалӷьы Ҳанашә иҟаҵамҭаны
иныҟәигон мыц зымҳәаӡоз ашәақь.
Апыгә дахьынхоз аӡиас Ҿбаарҭа нырцә дынхон Ҟалӷьы
Мсураҭ ҳәа нхаҩык.
Ҽнак зны Апыгә Мсураҭ иқәҿиҭит: «Мсураҭ, убра уахьгылоу амжәаҵлаҿы џьара цәҟьарак сызкыдҵа» ҳәа. Мсураҭ
даалаган, ичабра ааиҵыхны амжәа ашьапаҿы иныкнеи­
ҳаит. «Шьҭа маҷк унаскьа!» – иҳәеит Апыгә. Дук мырҵыкәа
игеит ахысбжьы. Мсураҭ ацәҟьара данадыххыла, ибеит аӡнырцәынтәи ихысыз Апыгә ихымҭа ацәҟьара агәҭаҵәҟьа
ишаахаз. Аха иаарласны Ҿбаарҭа нырцәынтәи иааҩит
абжьы: «Унаскьа, Мсураҭ, иахьысҭахыз исзақәмыршәеит,
даҽазнык схысуеит».
Абасала, Смыр Апыгә ҩынтә дхысит. Мсураҭ ацәҟьара
данахәаԥш, аҩбатәи ахы ахьаахаз ҳәа акгьы изгәамҭеит.
Ашьҭахь, амжәаҵла еихала иԥҟаны игәарҭазар аҩхыкгьы
еихагыланы аҵла иаалырхит. Абас дҟаза дуун ажьи Ҟалӷьы
Ҳанашә, убриазоуп иҟаҵамҭа ашәақьгьы амц замҳәаз, уи
ахҭа иҭанаршәит.
Иҳәамҭоуп Смыр Џьон Чықьиԥа.
Ианҵоуп октиабр 13, 2009 ш.

Ажьи Адагәа-иԥа
Адагәа-иԥа ҳәа жьиҩы ӷәӷәак дыҟан.
Ҽнак зны аҳак дизнеит «саҳәа таруа иалагеит,
исыӡрыжәыр сҭахуп» ҳәа. Адагәа-иԥа ҿимҭӡеит. «Уара ари
ддагәоуп, исҳәо иаҳаӡом», – иҳәеит аҳ. Адагәа-иԥа убри
аамҭазы аӡыӡ аҟаҵара даҿын. Нас ихы дааҩахан, ус ҿааи­
ҭит: «Уара, сара сдагәаӡам, аха абри аӡыӡ уаҳәа кылнаҵәо
иҟасҵарц саҿуп». Аҳ иаҳаз изымбатәбарахан, ажьи днеи­
ҿаԥшит, игәгьы дааҭахәыцит, «излалшозеи, мшәан, аӡыӡ
хәыҷӡа сара саҳәа кылнаҵәо аҟаҵара» ҳәа. Аха нас, иаразнак ихахьы иааит – аӡрыжәра. Аиха шаҟа ибзианы, иара
ақәнагала иуӡрыжәыз аҟара аӷәӷәареи анҵыреи аиуеит.
Иҳәамҭоуп Цәышба Мыза Ԥшькьаҿ-иԥа.
Ианҵоуп август 18, 2009 ш.

Хәсин аиаҳәа дышҭахаз
Аамҭала зны дыҟан Хәсин ҳәа напҟазак. Уи аԥсҭа дцаны
аеҳәақәа ҟаиҵон.
Ҽнак зны Хәсин игәымжьаҵә кны аеҳәа аҭыцәаара
дшаҿыз, далгарц дук игымкәан, ишыҟалах здыруада, аеҳәа
аазазан, иааҳәны ихы инҭаԥеит, иаргьы адызҭымҵуа дааҭахеит. (Аеҳәа анааҳәуаз иикыз игәымжьаҵәгьы импыҵшәазаарын). Уахыки-ҽнаки уаҟа дҭатәан. Ашьҭахь игәымжьаҵә
иԥыхьашәан, аиаҳәа цәны сҭыҵуеит ҳәа даҿын. Аха цқьа
дангәаҟ, еиликааит анышә жны аеҳәа даҵыҵыр еиҳа ишымариаз.
Иҳәамҭоуп Сыҷынаа Уасиа Шәануа-иԥа.
Ианҵоуп сентиабр 24, 2009 ш.

Ажьи арыҭәа шиӡбаз
Ажәытәан зны жьиҩык дыҟан. Аиха ныҽҳәаҵаны ирш­
уан, нас ишшыз инапала иаанкыланы аус адулара днала102

гон. Хымԥада, аиха шын, инапы абылуан. Аха иԥшәма ԥҳәыс
убас еиԥш иҟаз хәшәык изыҟалҵон, уахынла инапқәа инарыхьшьны данышьҭалалак, шьыжьымҭанынӡа иӷьон.
Ҽнак зны ижьираҿы еихак ныҽҳәеиҵан, цқьа ишаанӡа
ҳәа ҭаҭынк наиркит. Инаҩс ила ашьапқәа еихышьны итәаны ихәаԥшуан. Дшыԥшуаз, ала ашьапқәа ааиқәнахит, нас
еиҭа еиқәнаршәит, убас акырынтә. Ари збаз ажьи, «саргьы
абас еиԥш акы неихышьны исыӡбар аиха аласымкуеи»
иҳәан, даалаган арыҭәа ихәыцит.
Иҳәамҭоуп Сыҷынаа Уасиа Шәануа-иԥа.
Ианҵоуп сентиабр 24, 2009 ш.
Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа «Адырраҭара»,
2011 ш., № 3

ЖӘЛАР РМУЗЫКАТӘ ИНСТРУМЕНТҚӘА:
ИАЦЫ, ИАХЬА, УАҴӘЫ
Жәлар ринструментқәеи жәлар рашәаҳәаҩцәеи
Аԥсуа жәлар рдоуҳатә культура абеиара иузаҟәымҭхо
иадҳәалоуп амузыка. Аҵарауаа ишазгәарҭахьоу еиԥш, уи
аԥсуаа рҟны жәытәнатә аахыс еиҳарак ивокалтәуп. Амузыкатә инструментқәа ракәзар, иара хадырҭәаауеит.
Ажәытәан жәлар рмузыкатә инструментқәа ирызҟазаз
ауаа қыҭацыԥхьаӡа иуԥылон, еиҳаракгьы аԥхьарцарҳәаҩцәа.
«Қыҭацыԥхьаӡа иҟан аԥхьарцарҳәаҩцәа. Урҭ, идырыз,
ҳаҭыр дугьы зқәыз уаан, аӡәырҩы – Аԥсны ахи-аҵыхәеи,
иара убасгьы агәыларатәи араионқәеи рҿы. Дара нарыԥхьон ачарақәеи аныҳәақәеи рышҟа», – иҩуан археолог, аетнограф, амузеиҭҵааҩы, аԥсуаа рматериалтә культура иазҿлымҳаз А. Миллер 1907 шықәсазы, Аԥснытәи
иныҟәарақәа рышьҭахь (А. Миллер. Из поездки по Абхазии в 1907 г. «Материалы по этнографии России». Т. I, СПб,
1910. С. 70).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса аҩбатәи
азбжеи рзы Аԥсны иҟаз жәлар рашәаҳәаҩцәа-аԥхьарцарҳәаҩцәа дуқәа ҳәа зыхьӡ рҳәо иреиуоуп: Ачба Жана,
Гәынба Алиас, Гамсаниа Хәыхә, Баалоу Шьардын, Чыкәбар
Шаҷ, Асаӡба Омар, Анаҟәаԥиа Смел, Ашәы Ҭаҭауаз, Адлеи
Маҷкәыкә, Арсҭаа Ҟасҭеи, Орчыҟәба Чыф, Мархолиа Шьаа­
даҭ, Кәарҷелиа Лиҭ, Ахба Еснаҭ, Ажьиба Зосим уҳәа убас
егьырҭгьы. Аха аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа
реилазаара ҭоурыхла акыр ишбеиоугьы, маҷк еиҵаханы
иҟан егьырҭ амузыкатә инструмент хкқәа рганахьала. Убри
атәы лҳәоит амузыкаҭҵааҩы Инна Ҳашԥҳа 1979 шықәсазы Аҟәа иҭыҵыз, «Аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа»
захьӡу (урыс бызшәала) лыҭҵаарадырратә усумҭаҿы: «Аԥсны араионқәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгоу аетнографиатә експедициақәа агәра ҳдыргоит араҟа ишыҟаз
аинструментқәа рыхкқәа зегьы – асратә (ударные), аԥсыԥтә, арахәыцтә рҳәагақәа. Урҭ рахьтә реиҳарак иахьатәи
аамҭазы ахархәара рымаӡам».
Усҟантәи аамҭазы ари аҩыза аҭагылазаашьа зыхҟьаз,
аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа инарҭбааны
ахархәара ахьрымоу агәыԥқәа, ансамбльқәа, аоркестрқәа
уҳәа ахьыҟамыз акәхоит. Ҵоуп, Асовет аамҭазы, 30-тәи
ашықәсқәа рзы Аԥсны еиҿкаан жәлар ринструментқәа
рансамбльк, аха уи рацәак анарха амоуит. Убри ашьҭахь,
аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа ицәгьамкәа
ахархәара роуит иҳаҩсыз ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа
рзы Аԥсны жәлар рартист, акомпозитор Кәасҭа Ченгелиа
инапхгарала еиҿкааз ансамбльқәа «Риҵа», «Ерцахә» рҟны.
Аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа рыла ишьақәгы­
лоуп Аҟәатәи аҵаралашаратә ҵараиурҭаҿы еиҿкааз,
иахьагьы ахәаԥшцәа зыршанхо, Аԥсны жәлар рартист Роза
Чамагәуаԥҳа напхгаҩыс дызмоу аҭыԥҳацәа рвокал-инст­
рументалтә ансамбль «Гәында». Иҟоуп иара убас акомпозитор, Аԥсны жәлар рартист Оҭар Хәынҵариа напхгаҩыс
дызмоу ахәыҷтәы музыкатә театр «Мамзышьха» (Гагра).
Шықәсқәак раԥхьа Хәаԥ ақыҭан еиҿкаан аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа роркестр «Аҿарпын». Анапхгаҩы –
Денис Арухаа.
Иахьатәи аамҭазы аԥсуа жәлар ринструментқәа
рарҳәашьа ахьыддырҵо, аҿар уи агәыбылра, абзиабара ахьрыларааӡо культуратә хәышҭаараны иҟоуп Аԥсны
зҽаԥсазтәыз артист Сира Аҩӡԥҳа еиҳабыс дызмоу Аҟәатәи
аҳәынҭқарратә акультуратә ҵараиурҭа. Араҟа иуԥылоит
аԥхьарца, аҩымаа, ахымаа, аҿарпын, ачамгәыр, аҟьаԥҟьаԥ,
аҟаԥҟаԥ, абыкь, асаркьал, аӷәылаба, адаул уҳәа реиԥш
иҟоу амузыкатә рҳәагақәа.
Аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа ртәы анаҳҳәа,
акраҵанакуеит, иазырҳәо рнаҩс, дара аинструментқәа
рхаҭа рыҟаҵара. Уи азы иаҭахуп анапҟазацәа бзиақәа.
Ажәытәан, изларҳәо ала, жәлар ринструментқәа ҟазҵоз
еиҳарак дара иазырҳәоз рхаҭақәа ракәын. Аха иҟан иара убас
ҷыдала аинструментқәа рыҟаҵара иазкыз, уи занааҭс измаз
анапҟазацәагьы. Убри аганахьала иаҳхысыз ашәышықәсазы инхоз рахьтә иалкааны рыхьӡ рҳәоит Ладариа Ҳаџьараҭи (Абӷархықә) Шамба Еқәыԥи (Гагра).
Аҟаза
Иахьатәи аамҭазы Аԥсны ахы-аҵыхәа ахьынӡанаӡааӡо
ҟазара ҳаракыла аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа
ҟазҵо иакәны дыҟоуп Гәдоуҭа араион Хәаԥ ақыҭан инхо
Арухаа Уасил.
Арухаа Уасил Кәычка-иԥа диит 1957 шықәса, маи 10
рзы, Гәдоуҭа араион Хәаԥ ақыҭан. Иқыҭаҿы ашкол даналга
арра дцоит. Уантәи даныхынҳә ашьҭахь дҭалоит Аҟәатәи
акультуратә ҵараиурҭа, ахореографиа аҟәша. Қәҿиаралагьы далгоит. Уи ашьҭахь, 14 шықәса инарзынаԥшуа Едуард Бебиа напхгара зиҭоз Аҳәынҭқарратә акәашаратә
ансамбль «Шьараҭын» аҿы аус иуан. Анаҩс, иаҳхысыз
ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Уасил
иԥшәмаԥҳәыс Цадкина Иринеи (уигьы занааҭла дхореографуп) Руслан Дбари Гәдоуҭа ақалақь аҿы еиҿыркаауеит акәашаратә ансамбль «Адац», ақәҿиарақәагьы аман.
Ус ишааиуаз, Уасил Ленинградҟа аҵарахьы дрышьҭуеит.
Уа дшыҟаз ауп 1992 шықәсазы Аԥсны Аџьынџьтәылатә
еибашьра ишалагазгьы.
Уасил иҵара ныжьны дхынҳәуеит иԥсадгьыл ахь. Аԥсны ицон ашьаарҵәыратә еибашьра. Усҟан иара иашьеиҳаб
Витали амцашыра далагылан.
Аԥсадгьыл ихы ақәиҵеит Витали Арухаа. Уи «имшҩын­
ҩажәи жәаҩа» ҟамлацкәа иԥсҭазаара далҵ­уеит зыҷкәын
иҭахара хьаа ӷәӷәаны иззыҟалаз, Аԥсны ицоз аибашьра
хлымӡаах згәы иазымычҳаз аб Кәычка. Уасил ааӡатәыс
изынхеит иашьа ихәыҷқәа хҩык. Иара итәқәагьы хҩык
ыҟан. Урҭ амлеи ахьҭеи иаимыркит, излаилшоз ала ак рыгмыжькәа иныҟәигеит.
Аԥсуа қыҭа ԥшӡа Хәаԥ, заб игәараҭа камыжькәа иахыз
Уасил, аибашьра анеилгагьы изанааҭ ала аус иуртә еиԥш
алшара имоуит. Ахәыҷқәа ракәзар, ирызҳаит, аха еиҳагьы
ирҭахын ацхыраара, ршьапы иқәыргылатәын. Ганкахьала,
иара иҭахын бзиа иибоз изанааҭ ала аусура, аҿар акәашара дырҵара, рылааӡара. Даҽаганкахьала, иқыҭа ԥшӡа, иаб
иҩнаҭа ашә изамыркит, изкамыжьит. Ажәакала, ақыҭа ԥсҭазаареи акультура аганахьала аусуреи реилагӡара ицәуадаҩхеит. Ауалафахәы азҵаара акәзар, ишдыру еиԥш, даара
имаҷын. Арахь жәларык ныҟәгатәыс иман. Убри аҟнытә, Уасил иӡбеит ақыҭаҿы даанхарц, анхара-анҵыра иациҵарц,
убриаан, излаилшо ала, дхәарҭаны дахьыҟало аганахьала
аԥсуа жәлар рдоуҳатә культура дацхрааларц.
Уасил Арухаа аԥсҭазаараҿы аҭаацәара аганахьала даа­
ра насыԥ змоу аӡә иакәны дыҟоуп. Иԥшәма Ирина Цадкина дхореографуп, Аҟәатәи аҳәынҭқарратә акультуратә
ҵараиурҭаҿы аус луеит. Иҷкәын аиҳабы Денис Аҟәатәи
аҳәынҭқарратә акультуратә ҵараиурҭа доушьҭымҭоуп.
Далгахьеит Краснодартәи аҳәынҭқарратә акультуратә университет. Иахьа Хәаԥ ақыҭан жәлар рмузыкатә ринструментқәа роркестр еиҿкааны имоуп. Дҭаацәароуп. Гәдиса
иакәзар, уигьы Аҟәатәи аҳәынҭқарратә акультуратә ҵараиурҭа далгахьеит. Анаҩс аамҭала ателехәаԥшра «Абаза»
аҟны операторс аус иуан. Аха ишьа-ида иалаз абаҩхатәра
ахы цәырнамгар амуит. Диасуеит Аԥсны жәлар рартист
Кандид Ҭарба напхгара зиҭо Аҳәынҭқарратә жәлар рыкәашаратә ансамбль «Кавказ» ашҟа, кәашаҩыс. Ансамбль
асолистцәа дыруаӡәкуп. Дениси Гәдисеи раҳәшьа Илона
Аҟәатәи иаарту аинститут аҿы аекономикатә факультет
далгахьеит, дҭаацәароуп.
Арҭқәа зегьы зыбзоуроу, зегь раԥхьаӡа иргыланы, ани
аби роуп. Уасил иԥшәмеи иареи акыршықәса акультура
амаҵ азыруан, иазыруеит иахьагьы. Азанааҭқәа ралхраҿы
ирхылҵызгьы дара иахьырҿыԥшыз рацәоуп.
Уасил Арухаа Хәаԥ ақыҭан аԥсуаҵас еиҿкааны инхо анхацәа ӷьеҩқәа дреиуоуп. Уи иабацәеи-иабдуцәеи ахьӡ-аԥша змаз уаа нагақәан, анхацәа ӷьеҩқәа ҳәа ззырҳәоз иреи­
уан. Анхара-анҵыра бзиа ирбон, арахә-ашәахә рацәаны
ирзанын. Убри адагьы, ишырҳәо еиԥш, зхымҭа камшәо
шәарыцацәан. Ҟазшьала реиҳарак иуаа қьиақәан. Абар урҭ
ирызкны ашәҟәыҩҩы, Хәаԥ ақыҭа иалҵыз Н. Ҳашыг ииҳәо:
«Сара саб Аԥсны аҵыхәтәантәи амҳаџьырра адырҩа­
шықәсан диит. Уи иҳәоны изласаҳахьаз ала, иахьа Хәаԥ
ақыҭан инхо Арухаақәа Мкалаз-иԥацәа ҳәа ирышьҭан. Уи
ихылҵыз роуп дара зегьы. Уасил иабду иаб Дакәаҭ ихьӡын
аҟнытә, ишааиуаз, Дакәаҭ-иԥацәа ҳәа рҳәо иалагеит.
Ажәлар рҿы рчеиџьыка ӷәӷәан. Уаа цқьақәан. Дара ажьира рыман, рабацәа зегьы жьицәан. Дакәаҭ ҳәа иҟаз убри
еиԥш бжьы ӷәӷәак ихан рҳәеит, ашьха, Хьыџьгәара ҳәа
иахьашьҭоу ахықә днықәгыланы ҿиҭыр, ибжьы Хәаԥынӡа
иааҩуан. Кәычкеи сареи ашкол ҳаицҭан, бзиа ҳаибабон,
пату еиқәаҳҵон. Убри аҟнытә абра иаазгарц сҭахуп уи
идҳәаланы иҟалахьоу хҭыск.
Кәычка аамҭала ақыҭаҿы ЗИС ҳәа изышьҭоу амашьына дақәтәан. Ҽнак зны дышцоз, иқыҭантәи нхаҩык амҩан
дышгылаз ибеит. Сиаҩсны сышԥацои иҳәан, амашьына
аани­кылеит. Аха аҭыԥ имамызт. Егьи савагылангьы сцоит, сга аниҳәа, дышьҭихит. Дышнеиуаз, амҩа ахьыцәгьаз
ҭыԥк аҿы амашьына аӷьеҩҳәа ианылҭас, аган иавагылаз
длалыҩрын, дкаҳаит, уи иахҟьангьы иԥсҭазаара далҵуеит.
Иҟаиҵагәышьозиз, дҵәыуеит-дхьит, сышәшьы ҳәа иҭаацәа
рҿы днеит. Ашьҭахь азинхьчаратә усбарҭақәа ихы риҭеит.
Аха амашьына иашьыз иаб, уара акгьы ухарам, имашәырхеит иҳәан, изаҟаразаалак џьара вбак иимҭеит, ашьауӷатә
усгьы дацәихьчеит. Аԥсраҿы Кәычка аџьабара далагылан.
Аԥсыжра ашьҭахь амашьына арныҟәцара азин шимаз зыршаҳаҭуаз ашәҟәы ԥыжәжәаны инкаижьын, схарала ауаҩы
дҭахеит (иара ишихарамызгьы), шьҭарнахыс уаҳа амашьына аԥсҟы шысымкуа ҳәа дқәит. Убриаҟара аилкаара змаз,
аламыс, аԥсуара пату ззақәыз иакәын.
Мкалаз ҳәа иҟаз имаҭа Езыгә «Аԥсуа сотниа» далан, деи­
башьуан. Хьӡи-ԥшеи иман. Сара сзыхьӡазгьы, иахьа иҟоугьы, Арухаа рыжәла ахьтә иакәымк ҟазҵахьоу, ишакәым
зхы мҩаԥызгахьоу ҳәа аӡәгьы дсыздыруам. Дара зегьы
нхацәоуп, уаа нагақәоуп».
Уасил Арухаа аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа
рыҟаҵара далагеит Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра
анеилга ашьҭахь. Аибашьра амца иалҵны аҭынч ԥсҭазаа­
рахь ашьаҿақәа ҟазҵоз аԥсуа жәлар рдоуҳатә культура
ашьаҭақәа еиқәырхатәын. Еиҭашьақәдыргылон акультуратә хәышҭаарақәа. Убас, Аҟәатәи аҳәынҭқарратә акультуратә ҵараиурҭа аусура ианалага, жәлар ринструментқәа
рзы апроблема ду цәырҵит. Илгәалалыршәоит акультуратә ҵараиурҭа аиҳабы, Аԥсны зҽаԥсазтәыз артист Сира
Аҩӡԥҳа:
«Аибашьра ашьҭахь ҳҵараиурҭаҿы аурокқәа зламҩа­
ԥаагаша аинструментқәа ҳамаӡамызт. Аамҭак азы урҭ
ры­ҟаҵара далагеит Зураб Кәарҷиа, аха нас, еиуеиԥшым
амзызқәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Сара ибзианы издыруан
Уасил Арухаа изанааҭ анаҩсан анапҟазара аганахьалагьы
аҟыбаҩ шимаз. Ҽнак зны снаидтәалан, иҳамаз апроблема
изеиҭасҳәеит. Иара ҿымҭӡакәа дтәаны дысзыӡырҩуан, уи
имариоу усны ишыҟамыз дазхәыцуа. Аха аҵыхәтәаны мап
сцәимкит…
Исгәалашәоит, зегь раԥхьаӡа иҟаиҵеит ачамгәыр. Уи
данаҿыз убриаҟара аџьабаа ибеит, иаргьы дахлафаашәа,
ачамгәыр сыздырам, аха мҿырҟәарак азхара амҿы ҟас­
ҵеит ҳәа иҳәон. Убас мацара дшааиуаз, иԥишәо-иԥишәо,
иԥшӡаӡа чамгәырк ҟаҵаны иҳазнеигеит, абжьгьы бзианы
иахылҵуан. Ари анызба, иҵегьы ҟауҵароуп ҳәа дыхҭаскит.
Нас иҟеиҵеит аҩымаа, ахымаа, аԥхьарца уҳәа егьырҭгьы.
Иара уажәы егьырҭ зегь реиҳа, еиҳарак аԥхьарца ауп
дзызҿ­лымҳау. Еснагь иԥишәоит. Излихуа аҵлақәа алиԥшаауеит, избанзар урҭ зегьы абжьы еиԥшны ирхылҵуам.
Иахьа ҳара ҳҵараиурҭаҿы иҳамоу амузыкатә инструментқәа зегьы иара иҟаҵамҭақәа роуп».
Абар Уасил изкны ииҳәо акомпозитор, Аԥсны жәлар
рартист Оҭар Хәынҵариа:
«Уасили сареи ҳаибадыруеижьҭеи даара акрааҵ­уеит.
Ҳаҷкәынцәаны ансамбль «Шьараҭын» ҳаицалан. Иара
дкәашон, сара амырзакан асырҳәон. Аԥсуа ҟазара аарԥш­
уа адунеи ҳаицакәшахьан, ҳҿаҵа еиҩшаны иаҳфон.
Уасил Гәдоуҭа ақалақь аҟны уадақәак иман. Зны снеит
иара иҿы. Уи инапала аремонт ҟаҵаны иман, аҭыӡқәеи
аҭуани мҿлыхла ирԥшӡаны, еиҿкааны, уаҩы иааџьеишьаратәы. Ари анызба иасҳәеит, уара амҿы узлазааигәоу ала,
ҳаԥсуа инструментқәа рыҟаҵара уалага ҳәа. Асовет мчра
аныҟаз аамҭазы, Қарҭ «ҟазарҭак» аҿы иҟарҵон ҳинструментқәа. Аха иақәнагаз абжьы рхылҵуамызт, ахаҭабзиара
лаҟәын. Насгьы урҭ ҳара иҳацәнымхо иауҟахыз.
Аԥсуа жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь Уасил
иҽазикит ҳинструментқәа рыҟаҵара. Акы ҟаиҵацыԥхьаӡа
сара исеиҳәон, исирбон. Нас стәаны иасырҳәон. Аиаша
ҳҳәап, абжьҭыҩра аганахьала раԥхьаӡа иаҳгәамԥхақәозгьы ыҟан.
Аибашьра ҟалаанӡа, Гагра амузыкатә школ аҿы аус
анызуаз аамҭазы, асимфониатә оркестр азы ерманык
аск­рипкақәа ҟаиҵон. Уи иареи сареи ҳаибадыруан. Саргьы заказқәак исҭахьан. Иареи сареи ҳанеицәажәалоз
аинст­рументқәа рыҟаҵара иаҵаз маӡақәакгьы сеиҳәалон.
Убарҭқәа ртәы издыруаз ахәыҷы Уасилгьы иасҳәон. Аинст­
рументқәа злухлак ҟалаӡом. Дасу иара иақәнаго аҵла
иалухыроуп. Убри аҟнытә, Уасил дмаашьаӡакәа, ацәқәа
ҵакны аԥсҭантәи ақыдқәа рҳәазаны иааигон. Уамашәа
иубаша, иахьа убриаҟара дақәшәаны, ҟазара ҳаракыла
аинст­рументқәа ҟаиҵо далагеит. Ҩажәа шықәса ирылагӡаны иара иҟаиҵахьоу акомплектқәа рхы иадырхәоит иахьа
ҳҵараиурҭақәеи ҳраионқәеи рҟны», – абас ҳаиҳәеит Оҭар
Хәынҵариа.
Уасил жәлар рмузыкатә инструментқәа рыҟаҵара
дшазҟазоугьы, ихаҭа уамак салаҟоуп ҳәа иҳәо уаҩы дибаӡом. Уи илаӡам ахырҽхәара, мыцхәы ахӡыргара. Уи ус
шакәу иара ихаҭа ицәажәараҿгьы иубоит:
«Сара уаҩ иимбац акы салаҟам, аха исылшо ахәыҷала
акы саҿуп. Акыр сылшоны иҟазар, уи ҳажәлар ркультура
иатәуп. Исылшо амаҷ азы схы сеигӡом. Ари аус иахьа сара
саҿуп, аха сышьҭахь иааиуагьы аӡәы дыҟазароуп. Избан
акәзар, ҳаԥхьаҟа ҳкультура иаҵагыло аҿар ҟамлар, ҳатрадициақәа каҳажьыр, ҳаԥсуа бызшәа гәцараҳамкыр, уаҵәы
ҳҳәынҭқарра аԥеиԥш бзиа аиуӡом».
Уасил амузыкатә инструментқәа аныҟаиҵо, иҷкәын
Денисгьы иааигәа дыҟоуп. Иара излеиҳәо ала, аҿарпын
аныҟаиҵалак, иахьақәнаго гәаҭаны, ишәаны-изаны икылызҵәо Денис иоуп. Насгьы Уасил зегь раҵкыс ди­зааигәоуп,
доуҳатә ешьаҵас диԥхьаӡоит иҩыза, жәлар ринструментқәа рызҟаза, акомпозитор Оҭар Хәынҵариа. Акы анаа­
ҟаиҵалакгьы инаганы изирбо иара иоуп. Иаргьы акыр
абжь­гарақәа ииҭоит, игәаанагара изеиҭеиҳәоит.
Хыхь ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, имаҷым Уасил Арухаа иҟазара рбарц, насгьы иҿцәажәарц ишҟа имҩахыҵуа аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, ажурналистцәа. Убас, ааигәа уи дсасны диҭан еицырдыруа ашәҟәыҩҩы – апрозаик, ажурнал
«Аҟазара» аредактор хада Џьума Аҳәба. Иара еиликаауан
акультура аусзуҩы, асценаҿы шықәсырацәала аџьабаа
збахьоу, аха иахьа ақыҭаҿы инхо-инҵуа, амузыкатә ҵараиурҭақәеи еиуеиԥшым ансамбльқәеи жәлар ринструментқәа рыла еиқәзыршәо ауаҩы иҟазара, иҩныҵҟатәи
идунеи, иҭагылазаашьа. Насгьы дазҵаауан: избан акультура аусзуҩы, асцена азҟаза изанааҭ заанижьыз, ақыҭараҿы
дзынхо, аҳәынҭқарра аганахьала хылаԥшра ахьынӡаимоу
уҳәа.
Аҳаҭырқәҵара иадырганы Уасил Џьума Аҳәба ҳамҭас
ииҭеит ааигәа иҟаиҵаз аԥсуа жәлар ринструмент – аҿарпын.
«Арахь имҩахыҵуа асасцәа зегьы ҳамҭак-ҳамҭак
рзыҟасҵоит. Даара исҭахуп ҳинструментқәа рҵакы ҳажә­
лар иахьынӡахәҭоу еилыркаарц, аҿар ракәзар – бзиа ирбарц, иазҿлымҳахарц. Аҿар ҳԥышәа ҳамарымдар, уаҵәтәи
ҳԥеиԥш даҽакхоит», – иҳәоит Уасил.
«Аҿарпын» – жәлар ринструментқәа роркестр
Ҳтәылаҿы жәлар ринструментқәа ахархәара ахьынӡарымоу атәы, иааркьаҿны акәзаргьы, хыхь ҳалацәажәа­
хьеит. Аха уажәы иалкааны ҳазааҭгылап Гәдоуҭа араион
Хәаԥ ақыҭан еиҿкаау жәлар ринструментқәа роркестр
«Аҿарпын». Уи аиҿкаара аидеиа зыбзоуроу, зегь раԥхьаӡа
иргыланы, хыхь зыӡбахә ҳамаз Уасил Арухаа иоуп. 2009
шықәсазы Хәаԥаа ирҭаххеит ашкол аклуб аҿы ахореографиатә гәыԥ еиҿкаазарц. Абри атәы аниарҳәа, иара
ҳаҭырла ишидикылазгьы, ирабжьеигеит, ахореографиатә
гәыԥ аасҭа жәлар ринструментқәа ргәыԥ еиҿкаазар еиҳа
ишеиӷьу. Усҟан Уасил иҷкәын Денис Арухаа Краснодартәи
акультуратә университет жәлар ринструментқәа рыҟәшаҿы
аҵара иҵон. Далганы данаа ашьҭахь ахәыҷқәа реидкылара
далагеит. Аиҿкааратә зҵаарақәа рганахьала усҟан уи адгылара ӷәӷәа ирҭеит Хәаԥ ақыҭа ԥахьатәи ахада Аслан Ҳашыги В. Ан­қәаб ихьӡ зху Хәаԥтәи абжьаратә школ адиректор
Светлана Ҳашыги. Афинансқәа рганахьала – Москва инхо
аԥсуа диаспора ахантәаҩы Беслан Агрбеи Аԥсны ауаажә­
ларратә ҿиара Афонд аиҳабы Аида Ладариеи. Дук хара
имгакәа иеиҿкааз жәлар рмузыкатә инструментқәа роркестр аусура ҭышәынтәаланы ишьақәгылеит. Уи еиднакылеит 23-ҩык ахәыҷқәа.
Ари еиԥш аԥшьгара бзиа дахамҵгыларц залшомызт Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Алеқсандр Анқәаб. Уи афи­нанстә
цхыраара ҟаиҵеит аоркестр иалахәу ахәыҷқәа иҷыдоу милаҭтә маҭәалеи инструментлеи реиқәыршәаразы.
«Аҿарпын» қәҿиарала иқәгылахьеит Аҟәеи, Гәдоуҭеи,
Гагреи ақалақьқәа рҿы. 2011 шықәсазы Аҟәа имҩаԥысуаз
«Агәазыҳәара» захьӡыз аконкурс аҿы аԥхьахә анашьан.
2012 шықәсазы иалахәын Урыстәылеи, Белоруссиеи,
Мол­довеи, Украинеи, Аахыҵ Уаԥстәылеи, Румыниеи уҳәа
рҟынтәи ахореографиатәи, авокалтәи коллективқәеи аԥсыԥтә оркестрқәеи злахәыз, Маиҟәаԥ ақалақь аҿы имҩа­
ԥысуаз «Адыгеиа аеҵәақәа» захьӡыз жәларбжьаратәи
афестиваль-конкурс. Уаҟа «Жәлар ринструментқәа» аноминациала аҳамҭа хада Гран-при иаԥсахеит. Иара убри
ашықәс азы «Аҿарпын» қәҿиарала иалахәын Шәача ақалақь аҿы имҩаԥысуаз «Кинотаврик» захьӡыз даҽа фестивалькгьы.
Иахьа аоркестр аҿы иадырҳәо аинструментқәа иреи­
уоуп: аԥхьарца, аҿарпын, ахымаа, ачамгәыр, амырзакан,
адаул, аҟьаԥҟьаԥ, аҟаԥҟаԥ, аӷәылаба. Макьана ахархәара
рымаӡам асаркьал, аҩымаа, абыкь реиԥш иҟоу жәлар ринструментқәа. Аха дук хара имгакәа урҭгьы алагалахоит.
«Аҿарпын» асахьаркыратә напхгаҩы Денис Арухаа
иажәақәа рыла, аԥсуа жәлар ринструментқәа рнаҩс аоркестр иалагалоуп егьырҭ аестрадатә инструментқәагьы. Уи
зызку аԥсуа жәлар рмузыка иахьатәи ҳаамҭа иақәшәо абжьы ахаҵара ауп. Аԥсуа жәлар рмузыка адагьы, «Аҿарпын»
арепертуар аҿы иҟоуп аклассикатә ԥҵамҭақәагьы.
Иахьа Хәаԥ еиҿкаау амузыкатә коллектив 23-ҩык
аҿар ахьеиҵанааӡо, ҳкультураҿы даара акраҵанакуеит.
Урҭ амилаҭтә традициа бзиақәа ршьа-рда иаланы ирыз­
ҳауеит. Жәлар рмузыкатә инструментқәа раларҵәара аус
иацхраа­уеит.
Ишдыру еиԥш, аамҭақәак рзы аԥсуа жәлар рмузыкатә инструментқәа ыӡуеит ҳәа ашәарҭара ыҟан. Уи иагь­
ҵаҵӷәыдамызт. Избан акәзар, даара имаҷын, иаҳҳәап,
аҿарпын арҳәашьа здыруаз. Убри аганахьала рыӡбахә
ҳәатәуп Гәыгәыша Хәытабеи, Оҭар Хәынҵариеи, Едраҭ Багаҭелиеи. Гәыгәыша иаҳәшьаԥа иоуп Оҭар Хәынҵариа. Уи
аҿарпын арҳәашьа зегь раԥхьаӡа изҿиҵаазгьы ианшьа
иоуп. Ашьҭахь – Едраҭ Багаҭелиа. Иуҳәар ҟалоит аҿарпын
еиқәханы иахьанӡа иахьааиз зыбзоуроу Оҭар Хәынҵариа
иоуп ҳәа. Уи иааӡамҭацәа роуп иахьа ҳажәлар рмузыкатә
инструменқәа ирызҟазоу, аԥхьаҟагьы узықәгәыӷша Баҭал
Аҩӡбеи Денис Арухааи. Урҭ иахьа дара рхаҭа аҿар амузыка рыларааӡоит. Жәлар ринструментқәа раларҵәара аганахьала рыӡбахә ҳәатәуп иара убас Иван Кортуа, Хьымца
Хынҭәба, Сергеи Чкотуа.
Иахьа Аҟәатәи аҳәынҭқарратә акультуратә ҵараиур­
ҭаҿы иалагалоуп ҿыц еиҭашьақәыргылоу аԥсуа жәлар
рмузыкатә инструментқәа: абыкь, асаркьал, еиуеиԥшым
аинҟьагақәа, аҷыжь, аӷәылаба.
Жәлар рмузыкатә инструментқәа аԥхьаҟагьы имыӡырц,
иҵегьы мҽхакы ҭбаала жәлар рдоуҳатә культура иахәҭакны иҟаларц азы, иаамҭоуп иҳәынҭқарратәу жәлар рмузы112

катә инструментқәа рансамбльк аԥҵара. Еилкаау усуп, ари
имариоу зҵаарам. Аха уи азхәыцра уажәнатә иаҭахызар
ҟалап.
Ажурнал «Аҟазара», 2013 ш., № 3-4

АҞАЗАРАҚӘА РДУНЕИАХЬ – ШЬАҾА-ШЬАҾАЛА
Ноиабр 28 рзы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны имҩаԥысит Жәларбжьаратәи асахьаҭыхыҩцәа
рхеидкыла «Аԥсны-АРТ» аилатәара. Уи азкын аиҿкаара
хәышықәсатәи аусура аҳасабрба. Аилатәара иалахәын
ауниверситет аҭҵаарадырразы апроректор Џьульетта Адлеиба, аҵараиурҭа аекономикатә зҵаарақәеи жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәеи знапы иану, аректор ихаҭыԥуаҩ
Владимир Делба, аҟазарақәа рыҟәша арҵаҩцәеи астудентцәеи, асахьаҭыхыҩцәа, асасцәа.
Аилатәараҿы иазыӡырҩит аиҿкаара аусура иазкыз,
уи ахантәаҩы, ауниверситет аҟазарақәа рыҟәша напхгара азҭо Нугзар Логәуа иажәахә. Иара дазааҭгылеит иарбоу аамҭазы «Аԥсны-АРТ» еиҿнакаауаз аусура.
Иазгәеи­ҭеит, 2013 шықәса раахыс есышықәса лыҵшәабзиала ишымҩаԥыргоз жәларбжьаратәи арт-пленерқәа, уи
ишалахәыз хыԥхьаӡара рацәала Аԥсни, Урыстәылеи, уи
анҭыҵи рҟынтә асахьаҭыхыҩцәа ҟазацәа дуқәа. Иҳәеит
ари аиҿкаа­реи ауниверситети русеицура атәы.
«Ҳара иаҳуалԥшьоуп еиҵагыло абиԥара аҟазара рылаа­
ӡара, убри азыҳәан ауп Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны ҳзыҟоугьы. Шәааи, шәҳадгыл ари аусԥшьаҿы,
ҳҿар рԥеиԥш хьаас измоу зегьы», – иҳәеит Нугзар Логәуа.
Иара иазгәеиҭеит, «Аԥсны-АРТ» анеиҿыркаа инаркны ауниверситет астудентцәеи абаҩхатәра змаз аушьҭымҭацәеи
аус шрыдырулоз, ишрыладырхәуаз еиҿыркаауаз аусмҩаԥгатәқәа. Ари аусеицура иабзоураны, асахьаҭыхратә ҟазара
акафедра арҵаҩцәа рзанааҭтә ҩаӡарагьы шьҭырх­уан, иаздырҳауан рԥышәа.
«Ҳара ҳаиҿкаара аханатәгьы иадгылон Аԥснытәи
аҳәынҭқарратә университет аректор, академик Алеко
Алықьса-иԥа Гәарамиа иааникыло апозициа – акультуреи
аҟазареи еиуеиԥшым рзанааҭқәа рганахьала ҳҵараиур­
ҭаҿы акадрқәа разыҟаҵара. Иҟалап, ахәҭакахьала, убри
иабзоурахазаргьы анаҩс ауниверситет аҟны аҟазарақәа
рыҟәша аартра», – иазгәеиҭеит Нугзар Логәуа.
Арҵаратә процесс дазааҭгылауа, аҟазарақәа рыҟәша
анапхгаҩы игәы иаланы иҳәеит, ҳтәыла ашколқәа реиҳарак рҿы асахьаҭыхреи ачерчениеи амаҭәар иахьахымс­
уа, уи аҵарадырра асистема зегьы аҿы иаҩжьра дуны
ишиԥхьаӡо.
Нугзар Логәуа инаҵшьны иазгәеиҭеит иара убасгьы,
ауниверситет аҟазарақәа рыҟәша аусура есааира аиӷьтә­
реи аушьҭымҭацәа рзанааҭтә ҩаӡара ахаҭабзиара иҵегьы
ашьҭыхреи ҳасабтә хаданы рҿаԥхьа ишықәгылоу.
Аилатәара ахыркәшамҭазы аиҿкаара ахеилак алахәылацәа рыбжьыҭарала «Аԥсны-АРТ» хантәаҩыс ҩаԥхьа
далхын асахьаҭыхҩы Нугзар Логәуа, хәышықәса ҿҳәарас
иҭаны. Аиҿкаара алахәылацәа ракәзар, рнапаҿы ирыҭан
«Аԥсны-АРТ» ишалоу шьақәзырӷәӷәо аршаҳаҭга ҿыцқәа.
Аҟазарақәа рыҟәша аартра шыҟалази, иааидкыланы
асахьаҭыхратә ҟазара ауниверситет аҿы аиреи ашьақәгылареи, асахьаҭыхыҩцәа рырҿиаратә усура алҵшәақәеи
ртәы инарҭбааны ҵаҟа ҳазааҭгылоит.
Октиабр 31, 2016 шықәсазы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә
университет аректор, академик Алеко Алықьса-иԥа Гәарамиа идҵаҟаҵарала иреиҳау ҳмилаҭтә ҵараиурҭаҿы иаар­
тын аҟазарақәа рыҟәша. Аха уи ашьақәгылара иамоуп
ахатәы ҭоурых, ҳагьхьанарԥшуеит иҳаҩсыз ашәышықәса
90-тәи ашықәсқәа ралагамҭахь.
1991 шықәсазы гәыԥҩык аԥсуа сахьаҭыхыҩцәа
иҟарҵаз аԥшьгарала, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет апедагогикатә факультет алагарҭатә ҵара апедагогикеи
аметодикеи ркафедраҿы раԥхьаӡакәны иалагалан азанааҭ
ҿыц «Асахьаҭыхратә ҟазареи ачерчениеи», иагьаартын уи
ҟәшак аҳасабала. Усҟан акафедра напхгара азиуан Алықьса Махаз-иԥа Касланӡиа.
Зыӡбахә ҳамоу азанааҭ аартра хықәкыс иаман ҳтәыла
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Алаԥшҳәаа - 08
  • Büleklär
  • Алаԥшҳәаа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2121
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3374
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3322
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1863
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3403
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2080
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3418
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2171
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3350
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2003
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3292
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1850
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3489
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2201
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3430
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1913
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3401
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3345
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1912
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.