Latin

Алаԥшҳәаа - 03

Süzlärneñ gomumi sanı 3322
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1863
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт, Аԥсуа бызшәа аҿиара
аҳәынҭқарратә фонд. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аус ауеит аԥсуа бызшәа акафедра. Иҳамоуп ҳтәыла анҭыҵгьы ибзианы ирдыруа абызшәаҭҵааҩцәа дуқәа35

гьы, аԥышәа ду змоу ателехәаԥшреи акьыԥхьи русзуҩцәа.
Имаҷым урҭ ирылдыршахьоу, ирбахьоу аџьабаа.
Обиективла уахәаԥшуазар, аҳәынҭқарратә бызшәа
арҿиара азҵаараҿы апроблема ахьыҟоу аԥсуа бызшәала
амцәажәара аҟны мацара акәӡам. Уи адагьы иаҳԥышьклас­
уа азҵаарақәа акыр ирацәоуп. Иарбанқәоу, нас, урҭ?
Аԥсуа ҭаацәарақәа рхәыҷқәа аԥсшәа ддырҵарц азы
аԥс­уа школқәа ирҭарҵоит. Аха араҟа, изӡатәузеи, аиҵбыратә классқәа рҟынӡа ауп аԥсышәала аҵара ахьымҩаԥыс­
уа, нас маҭәарк ада егьырҭ амаҭәарқәа зегьы урыс бызшәала иахысуеит. Арҵага шәҟәқәа рганахьалагьы апроблемақәа маҷӡам. Дара иҳамоугьы хаҭабзиарала ҳаамҭазтәи
астандартқәа акыр ирцәыхароуп. Ахәыҷы ашәҟәы бзиа
ибаны даԥхьарц азыҳәан иҟазароуп уи дадзыԥхьалаша
афакторқәагьы. Иахьа адунеи атәылақәа жәпакы рҿы,
хықәкыла иугозар Урыстәыла, ирымоу арҵагақәеи, шәыга
хкыла иҩычаны иҭрыжьуа ашәҟәқәеи рҿаԥхьа аԥсуаа аиндаҭлара ҳалшо ҳаҟам. Араҟа зыӡбахә ҳамоу еиҳарак аполиграфиатә хаҭабзиара ауп. Уи актәи зҵаароуп. Аҩбатәи.
Иахьанӡагьы ишьақәыргыланы иҳамам аԥсуа бызшәа
аҩышьаԥҟарақәа ирызку иаку анормақәа. Иҳәатәуп, уи
иазкны ашәҟәқәа шыҭрыжьхьоу Аԥсны аҭҵаарадыррақәа
р-Академиа иатәу Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҵарауаа. Аҵыхәтәантәи ҭыжьын ҩышықәса раԥхьа. Аха
иахьауажәраанӡагьы еимаку-еиҿаку азҵаарақәа маҷӡам.
Ихԥатәихаз, адунеи ажәларқәа зегьы рҿы иҭышәынтәаланы ишьақәгылахьоу амза хьыӡқәа ҳара ҳҿы дасу ишааиҭаху иҳәоит, иҩуеит. Ари рацәак уаҩы илаԥш иҵамшәозаргьы, ҳбызшәазы уи хьаа ӷәӷәаны иҟоуп. Аԥшьбатәи. Иарбан
бызшәазаалак аҿы иҟоуп адиалектқәа, аԥс­уа бызшәаҿгьы
убас. Аха иҟазароуп зегьы еицырзеиԥшу акы – алитературатә бызшәа. Абраҟагьы џьара-џьара иҳазгәамҭаӡакәа
ҳрыцәхьаҵуа ҳалагахьеит жәлары зегьы ирзеиԥшу анормақәа.
Ирацәоуп аԥсуа бызшәа аҿиара иаԥышьклаҳәуа азҵаа­
рақәа. Урҭ зегьы араҟа реиқәыԥхьаӡара залшом, избан
акәзар уи азы иаҭахуп еиуеиԥшым аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. Аха ус егьа иҟазаргьы, ҳаламцәажәар аушам даҽакгьы.
Уи аԥсуа бызшәа алфавит ҳаамҭазтәи акомпиутертә программа иақәшәартә еиԥш аус ахьадулам ауп. Ари ицәырнагоит акьыԥхь аҿы ауадаҩрақәа маҷымкәа. Ацифрақәа
анбанқәа рахь «иԥоит», нас уаҩы изеилмырго аԥхьаҩ
иааимпыҵа­хоит, уи алагьы игәы ахнаршәартә аҟынӡа днанагоит. Иаагап уи зырҵабыргуа еиҿырԥшрак. Иаҳҳәап,
абаҳчаҿы аҵәаҵла бзиа иазҳауеит. Ишабалак иҿысхып
ҳәа алапҟьа агәыдҵаны иҿухыз аҵәа егьа ихаазаргьы,
имрыцқьакәа, аҳәынҵәа иаалхны аӡәыр изыфару? Хымԥада, мап! Ус анакәха, абызшәагьы «арыцқьара» аҭахуп. Ирацәоуп араҟа иуҳәаша, аха урҭ хықәкыла абызшәаҭҵааҩцәа
ирзынҳажьып.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы уаҩы игәы иахәартә иҟоуп
ҵара­дыррала ихәыдамкәаны иааиҵагылаз аҿар. Ҳгәы иаа­
нагоит, аиҳабыратә абиԥарақәа зхьымӡаз аусқәа урҭ инарыгӡап ҳәа. Ҳагьгәыӷуеит урҭ ирылшап ҳәа аԥсуа бызшәеи
акомпиутери реинраалара.
Абызшәа жәлары зегьы ирзеиԥшуп, жәларык рымаҵ
ауеит, рҿахәы аҳәоит. Еиқәырхатәуп алитературатә бызшәа ацқьара. Убри азы иаку ԥҟарак ыҟазароуп.
Агазеҭ «Аԥсны», 2013 ш., № 3

АБЫЗШӘЕИ АҨЫШЬАԤҞАРАҚӘЕИ ИРЫЗКНЫ
Уаҩы игәеимҭарц залшом аҵыхәтәантәи аамҭазы аԥсуа
бызшәа аҩышьаԥҟарақәа шеиҭаркыз. Аха, араҟа, рыцҳарас иҟалаз, зегьы еицырзеиԥшу иаку ԥҟарак ахьыҟам ауп.
Уи ицәырнаго апроблемақәа маҷӡам. Ишәгәалаҳаршәоит,
ари апроблема иазкны аӡәымкәа-ҩыџьамкәа ргәаанагарақәа шырҳәахьоу, ишырыҩхьоу. Убас, иҳаҩсыз ашықәс
ианвар 17 рзы иҭыҵыз агазеҭ «Аԥсны» № 3 ианын абарҭ
ацәаҳәақәа равтор истатиа «Иаку ԥҟарак ыҟазароуп»
зыхьӡу. Уаҟа иаахтны ишьҭыхуп аԥсуа бызшәа аҩышьаԥҟарақәа ирыдҳәалоу апроблема.
Абар, хыхь ҳазлацәажәо астатиа анҩыз аахижьҭеи
шықәсык нҭыкәкәа ицеит. Арахь уԥшыр, апроблема шыҟац
иаанхоит. Иахьауажәраанӡа иҟам ишьақәырӷәӷәоу аԥсуа
литературатә бызшәа аҩышьаԥҟарақәа.
Иаҳҳәа-иааӡа, иахьатәи аԥсуа литературатә бызшәа
маҷк ихьысҳахеит. Уи зыхҟьо иреиуоуп аобиективтә мзыз­
қәа реиԥш, асубективтәқәагьы. Иԥсыҽхазар ҟалап зегьы
еидкыланы измаз асистема: дасу рхатәы хықәкқәеи рхатәы
интересқәеи рымоуп. Аха урҭ зегьы акны аус дзыр­уа амеханизм ҳамоума? Ааи, иаҳҳәар ҟалоит, иҳамоуп ҳәа. Избан акәзар, Аԥсуа ҳәынҭқарра ҳаргылоит. Иҟаҳҵо аусқәа
аҳәынҭқарра иазкуп. Ҳажәлар ҿиалароуп, уаҵәтәи рԥеиԥш
лашахарц азы.
Жәаба-жәохә шықәса раԥхьа аԥсуа бызшәа афонематә еилазаара аиҭакрақәа алагалан. «Гу», «қу», «ку» уҳәа
рцынхәрас аҩра ҳалагеит «гә», «қә», «кә» ҳәа. Абызшәа­
дырыҩцәа ус еиҳа ииашоуп ҳәа иазырыԥхьаӡеит. Уи
ашьҭахь амза хьыӡқәа аԥсышәала идырцәажәеит: ажьыр­
ныҳәа, жәабран, хәажәкыра, мшаԥы, лаҵара, рашәара,
ԥхынгәы, нанҳәа, цәыббра, жьҭаара, абҵара, ԥхынҷкәын.
Афонемақәа ракәзар, реиҳараҩык ирыдыркылеит, ԥҟара ҿыцлагьы аҩра иалагеит, апроблемақәа маҷымкәаны
ишрыцызгьы. Амза хьыӡқәа ракәзар, иахьауажәраанӡа
урҭ рҵара ҳаҿуп. Иаҳҵеит шаҳҳәоз, уажәшьҭа уи иашам,
ажәытә ахь ихынҳәтәуп, аинтернационалтә амза хьыӡқәа
рахь ииастәуп рҳәан, џьоукы уахь ииасит, рыбжаҩык уахьгьы иҟамкәа, арахьгьы иҟамкәа ибжьажьо иаанхеит. Арахь
арҵага шәҟәқәа ирну хазхеит.
2011 шықәсазы Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа
Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт иҭнажьит
ашәҟәы – «Аԥсуа бызшәа аҩышьаԥҟарақәа» (ирҽеиу,
ихарҭәаау 2-тәи аҭыжьымҭа). Уаҟа иаарԥшуп аԥсуа бызшәа аҩышьаԥҟарақәа рыхәҭак. Аха уаанӡа ишьақәгыланы иҟаз аԥҟарақәа маҷк иԥсахуп. Иаҳҳәап, уаанӡа иҳаҩ­
уазҭгьы «Аҩӡ-ԥҳа», «Ҭар-ԥҳа», «Кәыҵниа-ԥҳа»… уажәтәи
аҩышьаԥҟара ишаҳәо ала, иҩлатәуп «Аҩӡԥҳа», «Ҭарԥҳа»,
«Кәыҵниаԥҳа» ҳәа. Уаанӡа иҳаҩуазҭгьы «алеқсика», «аредақтор», «алеқциа», уажәы иааҩлароуп «алексика», «аредактор», «алекциа».
Аԥсны иҭыҵуа акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа рхыԥхьаӡара
рацәамзаргьы, иҟоу акык-ҩбак ҳрыԥхьоит. Аха, араҟа, уа38

машәа иубаша, ҭыжьымҭацыԥхьаӡа «рхатәы» ҩышьаԥҟара
рымоуп, дасу ишааиҭаху, ихы ишҭашәо иҩуеит.
Амзақәа рыхьӡқәа ракәзар, џьара-џьара «ианвар» ҳәа
рыҩуазар, егьырахь «ажьырныҳәа» ҳәа ирыҩуеит. Уаҩы
изцәырҵыр ҟалоит азҵаара – избан, еиԥшны изымыҩ­уазеи
ҳәа, иагьиашами! Мшәан, изаҳахьада, тәылак аҟны, усхкык
иаҵанакуа аусҳәарҭақәа еиуеиԥшым «рхатәы» ҩышьаԥҟарақәа рыманы: ас иуҩыргьы ииашоуп, егьыс иуҩыргьы
ииа­шоуп?!
Уажәы ацәажәарақәа цоит «ԥҳа» аҩышьа иазкны. Изларҳәо ала, иақәшаҳаҭым рацәоуп аҩышьаԥҟара ҿыц.
Иҟалап, ажәытә ишыҟаз еиԥш иаанрыжьыргьы. Аха арҭ
ацәажәарақәа иашоуп, мамзаргьы имцуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара ҳалшом. Ҳара ҳазлацәажәо ҳакәшамыкәша ауаа
ирҳәо, иҳаҳауа ажәабжьқәа роуп.
Иарбан бызшәазаалакгьы, иара абызшәа азакәанқәа
рыла аҽыԥсахрақәа, аҽеиҭакрақәа ахҭысыр алшоит. Аха
уи иаалырҟьаны иҟало усӡам, аамҭа аҭахуп.
Ишдыру еиԥш, абжьаратә школ аҿы ахәыҷы жәеиза
шықәса аҵара иҵоит. Ари аамҭа иалагӡаны аҵара иацу
ахьанҭарақәа иҟәаҟәа иқәихроуп. Ахәыҷы ихдырраҿы
ишьақәгылароуп иаку азеиԥш принципқәа, иаку идунеи­
хәаԥшра, илаԥшҳәаа… Аха араҟа, ҳаԥсуа бызшәа арҵа­
раан, иаҳҳәап, алагарҭатә классқәа рҟны акала иҵоит,
аиҳабыратә классқәа рҟны – даҽакала. Қәрала шәышықәса иреиҳам ҳаԥсуа сахьаркыратә литература атәы ҳҳәозар, ҳашәҟәыҩҩцәеи ҳпоетцәеи иакыз ҩышьаԥҟарак
иқәныҟәаны рышәҟәқәа ҭыҵуазҭгьы, иахьа «инагӡаны
еилыр­гам» анормақәа рыла, дасу ишааиҭаху, армаӷьырма,
гәхьаамк­рада иҭыҵуеит. Арҭ ацәырҵрақәа зегьы абызшәа
амч дыркәадоит, иҵыршәаауеит. Убриадагьы, ас мацара ианца, ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа иахьауажәраанӡа иаԥыр­
ҵахьоу аԥҵамҭақәа аӡәгьы дырмыԥхьо иҟалоит.
Аԥсуа бызшәа ҳәынҭқарратә бызшәак аҳасабала
аус ауа иҟаларц азы иҟаҵатәу рацәаӡоуп. Убарҭ ируакуп
аҩышьаԥҟарақәа рызҵаарагьы. Уи иазкны егьа шәҟәы
ҭыҵыргьы ҵакы рыманы изыҟалом, аҵарауаа реиҳараҩык
еиқәышаҳаҭны, еиҳа ииашоу авариант алхны Аԥсны Аиҳабыра ишьақәдырӷәӷәаанӡа. Усҟан зегьы ируалхоит амч­ра
иаднакылаз ақәҵара ақәныҟәара. Ҳгәы иаанагоит ус иагьыҟалап ҳәа.
Агазеҭ «Аԥсны», 2014 ш., № 20

ИАЗЫЧҲАРЫМА ҲБЫЗШӘА «АЕКСПЕРИМЕНТҚӘА»?..
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳуаажәларраҿы азҿлымҳара
аҭаны излацәажәо зҵаароуп аԥсуа бызшәа аҿиара апроб­
лема. Акьыԥхь, арадио, ателехәаԥшра уҳәа рыла иқәгыланы ргәаанагарақәа рҳәоит аҵарауаа, арҵаҩцәа, ажурналистцәа.
Аԥсуа бызшәа аҿиара апроблема иамоуп еиуеиԥшым
аганқәа: абызшәала амцәажәара, агәхьаамкра, арҵара
апроцесс иацу ауадаҩрақәа, абызшәа ахархәашьа уҳәа
убас иҵегьы.
Азҵаара шықәгылоу
Аԥсуа ҩыра анышьақәгыла инаркны, аԥсуа сахьаркыратә литература аҿиарамҩа иананылоз аамҭазы, аԥсуа литературатә бызшәа шьақәгыланы иҟамызт. Убри
аҟнытә, раԥхьатәи алитературатә рҿиамҭақәа рӷьырак
ажәлар рбызшәа, афольклор абызшәа иазааигәаны иҩын.
Урҭ иреиуоуп, иаҳҳәап, Д. Гәлиа, С. Ҷанба, И. Коӷониа уҳәа
рҩымҭақәа. Иуԥылон адиалекттә ҷыдарақәа зныԥш­
уаз арҿиамҭақәагьы. Иаҳҳәап, В. Агрба иҩымҭақәа рҟны
аԥыжәара аман аԥсуа бызшәа бзыԥтәи адиалект. Ажәлар
рбызшәа аҷыдарақәа маҷымкәа иуԥылоит иара убасгьы
Ӡ. Дарсалиа, И. Папасқьыр, М. Лакрба, Л. Кәыҵниа, Л. Лабахәуа уҳәа рҩымҭақәа рҿгьы. Аха усҟан алитературатә
бызшәа ашьақәгылара амҩа ианын…
Иаҳхысыз ашәышықәса 20–30-тәи ашықәсқәа рзы
алитературатә бызшәа анормақәа аус рыдулара апроцесс мҽха­кы ҭбаала имҩаԥысуан. Уи иазкны аусумҭақәа
аԥыз­ҵаз иреиуоуп усҟантәи аамҭазы Д. Гәлиа, А. Аҳашба,
В. Кәыкба, С. Ҷанба, А. Ҷоҷуа, Ӡ. Дарсалиа, Б. Шьынқәба. Урҭ
иҭырҵаауан атерминологиа, аорфографиа, егьырҭ аграмматикатә ҷыдарақәа ирыдҳәалаз азҵаарақәа.
Алитературатә нормақәа қәҿиарала аус рыдырулон
50-тәи ашықәсқәа раангьы. Аха иаҳҳәарц ҳалшоит, 60-тәи
ашықәсқәа инадыркны ауп ҳәа алитературатә нормақәа
инагӡаны, комплексла рыҭҵааразы аусқәа анеиҿкааха.
Иҭыҵуа иалагеит аԥсуа литературатә бызшәа алексика еидызкыло аиҭагатә, аилыркааратә жәарқәа, аорфографиатә
напхгара, азанааҭтә жәарқәа, абжьаратә школи иреиҳау
аҵараиурҭақәеи рзы арҵага шәҟәқәа уҳәа убас иҵегьы.
Аԥс­уа бызшәа ҭырҵаауа иалагеит ганрацәала, монографиала.
Иҳәатәуп, аԥсуа литературатә бызшәа аҿиареи ашьақәгылареи рҟны иҷыдоу аҵакы шрымоу 1905 шықәсазы
еиҿкааз Аиҭагаратә комиссиа, 1919 шықәсазы зҭыҵра иалагаз агазеҭ «Аԥсны», иара убасгьы ажурнал «Алашара».
Аԥсуа литературатә бызшәа ҳаналацәажәо, зегь
раԥхьаӡа ҳхаҿы иааиуеит аԥсуа бызшәа аорфограф­иеи
апунктуациеи ирыҵаркуа азҵаарақәа. Аорфографиеи
апунктуациеи рзы иаку аԥҟарақәа раԥҵара азҵаара цәыр­
ҵит аԥсуа литература аҿиара ианалага инаркынгьы. Ари
иахьауажәраанӡагьы иактуалтәу зҵаароуп.
1933 шықәсазы иҭыҵит Д. Гәлиа авторс дызмаз «Аԥсуа
бызшәа иаазыркьаҿу аорфографиа». 1934-1935 шықәсқәа
рзы акьыԥхь рбеит абызшәаҭҵааҩцәа А. Аҳашбеи В. Кәыкбеи рыстатиақәа.
1958 шықәсазы (аиҭаҭыжьра – 1960 шықәсазы) иҭыҵит
Хә. Бӷажәба иусумҭа «Аԥсуа орфографиа аԥҟарақәа»
захьӡу. Уи ҟалеит аԥсуа литературатә бызшәа аҿиараҿы,
аизҳазыӷьараҿы, анормақәа рышьақәыргылараҿы хәызмам усумҭаны.
1978 шықәсазы иҭыҵит Л. Ҷкадуа лмонографиа – «Аԥс­
уа бызшәа апунктуациа».
1981 шықәсазы иҭыҵит «Аԥсуа орфографиа аматер­
иалқәа» захьӡу аусумҭа (авторцәа: Н. Аршба, Ҭ. Шьаҟрыл,
Т. Ҳалбад, Л. Ҷкадуа).
Аԥсуа бызшәа аҭҵаара ахырхарҭала рлагала акыр идууп
ҳара ҳҵарауаа – академикцәа, апрофессорцәа, афи­ло­лог­
иатә ҭҵаарадыррақәа рдокторцәа: К. Шьаҟрыл, Хә. Бӷажәба,
Ш. Арсҭаа, Л. Ҷкадуа, З. Габуниа, В. Чрыгба, Л. Ҳагба, иара
убасгьы аҵарауаа – Н. Аршба, Ҭ. Шьаҟрыл, Е. Шьаҟрыл, К. Агрба,
Т. Ҳалбад, В. Конџьариа, В. Касланӡиа, В. Кәарҷиа, О. Ӡиӡариа,
Л. Саманба, А. Хьециа, Б. Џьонуа, Р. Гәыблиа, В. Амҷԥҳа, С. Амҷԥҳа,
Е. Кьылԥҳа, Б. Хагәышь, В. Бганба уҳәа аӡәырҩы.
1997 шықәсазы иҭыҵуеит даҽа шәҟәык – «Аԥсуа быз­
шәа аҩышьаԥҟарақәа» (авторцәа: Н. Аршба, Т. Ҳалбад,
Л. Ҳагба, Л. Ҷкадуа). Уи рҽеины, ихарҭәааны еиҭаҭыжьын
2011 шықәсазы. Ари лагала дуны иҟалеит аԥсуа бызшәа
аҩышьаԥҟарақәа рганахьала. Аха излаабо ала, иахьа­
уажәраанӡагьы иаанханы иҟоуп еимаку-еиҿаку азҵаарақәа, аҵарауаа рахьтә гәыԥҩык ирыдрымкылаз, иуҳәар
ауазар, изқәышаҳаҭым. Абри аҭагылазаашьа иахҟьаны,
иахьа ҳаԥсуа литературатә бызшәа акыр ихьысҳахеит,
насгьы «иармаӷьырмахеит»: ас иуҩыргьы ҟалоит, егьыс
иуҩыргьы ҟалоит.
Алитературатә бызшәеи аҩышьаԥҟарақәеи рыпроб­
лема иазкны хаҭала астатиақәа скьыԥхьхьеит ҳгазеҭ
адаҟьақәа рҟны («Аԥсны» – 2013, № 3; 2014, № 20). Апроблема иазкны азҵаара цәырызгартә алшара сыман Аԥсны
Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба 2014 шықәсазы аҿар
данырԥылоз. Усҟан аҳәынҭқарра Ахада иҳәеит, ари азҵаа­
ра (иаку аҩышьаԥҟарақәа) маҷк ахылаԥшра шрыг­хаз.
Зыӡбахә ҳамоу атемала ааигәа инарҭбааз ажәахәла сықәгылеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭҵаара­
дырра-практикатә конференциаҿгьы. Уи иалахәыз аҵарауаа рықәгыларақәа рҿы еицҿакны иазгәарҭон азҵаара
ӡбашьак аҭамзар ада ԥсыхәа шыҟам.
Афонемақәеи амза хьыӡқәеи
Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь
аԥс­уа бызшәа иалагалан хазы игоу фонемақәак раҳасабала «гә», «қә», «кә», «ӷә», «хә», «ҟә». Арҭ ашьҭыбжьқәа уаанӡагьы иҳаман, аха иарбан даҽакала. Уажәы
урҭ ақьышәхаргьежьратә дырга рыцҵаны иааҩуеит. Урҭ
рыԥсахра аҵакы аҵарауаа иазгәарҭахьеит, уажәшьҭа
алацәажәара иашам. Аха азҵаара: Аҳәынҭқарра иалшома уаанӡатәи аҩырала иҭыжьыз ҳаԥсуа сахьаркыратә
литература зегьы шынеибаку аиҭаҭыжьра? Иалшозар,
ианба? Иарбан харџьқәоу иақәырӡтәу? Изрыԥхьома
ԥынгыла рымамкәа иахьатәи, уаҵәтәи ҳабиԥарақәа
аԥс­уа классикцәа рҩымҭақәа?
Ишыжәдыруа еиԥш, аамҭак азы иԥсахын амзақәа
рыхьӡқәагьы. Ҳаргьы жәашықәса уи «аҵара ҳаҿын»:
ажьыр­ныҳәа, жәабран, хәажәкыра, мшаԥы, лаҵара, рашәара, ԥхынгәы, нанҳәа, цәыббра, жьҭаара, абҵара, ԥхынҷкәын.
Аха ишааиуаз ааигәа, қәҵаракгьы ыҟамкәа, «ҳааҟәырхын»,
еиҭах ажәытә ишҳамаз ҳазыхынҳәит. Излаадыруала, ианаларгалозгьы қәҵарак ыҟамызт, уажәгьы қәҵарак ыҟам.
Убриаан, џьоукы ирҳәеит: «Ҳара ишаҳҭаху иааҩлоит».
Сҵаа­уеит, мшәан, асеиԥш ҟалома?
Ацыбжьыҟатә еицааирақәа
Сырзааҭгыларц сҭахуп хыхь зыӡбахә сҳәаз ашәҟәқәа –
«Аԥс­уа бызшәа аҩышьаԥҟарақәа» (актәи аҭыжьреи аиҭа­
ҭыжьреи) рҟынтәи зҵаарақәак.
Актәи аҭыжьраҿы (1997) ҳаԥхьоит: «Аурысшәа абзоурала (иазгәаҭатәуп, уа ишыҟам ҵаҟа иаагоу ацыбжьыҟатә еицааирақәа – акомплексқәа) аԥсшәа иаланагалаз аинтернационалтә ажәақәа рҿы ацыбжьыҟатә еицааирақәа ҩлатәуп аԥсшәа артикулиациатә база ишазыманшәалоу, иԥсабаратәу ацыбжьыҟатә еицааирақәа
рыла». Иаагап уантәи аҿырԥштәқәа: психика-аԥсихика,
психология-аԥсихологиа, псевдоним-аԥсевдоним, аффикс-аффиқс, префикс-апрефиқс, лекция-алеқциа, акцент-ақцент уҳәа убас иҵегьы.
Ҳахәаԥшып зыӡбахә ҳамоу ашәҟәы аиҭаҭыжьраҿы
ишану: «Атәым бызшәақәа рҟынтә аԥсшәа иаланагалаз
аинтернационалтә ажәақәа рҿы иаҳԥыло ацыбжьыҟатә
еицааирақәа «пс» (апсихологиа, апсихика, апсевдоним,
арапсодиа), «кс» (аффикс, апрефикс, асуффикс, алексика, атекст), «кт» (адиалект, актиор, адиректор, архитектор),
«кц» (алекциа, аредакциа, афункциа, абстракциа) аҩышьа
арманшәаларазы ишыҟоу иааныжьтәуп».
Ишыжәбо еиԥш, араҟа аԥҟарақәа аки-аки еиҿагылоит.
Аформант «ԥҳа»
1997 шықәсазтәи аҭыжьымҭаҿы ҳаԥхьоит: «Абхьыӡқәа,
ажәлақәа ирыцло ажәақәа иԥа-иԥҳа ҵәаӷәаҷла ирыцрыганы нбан хәыҷыла иҩлатәуп: Аинар Мсаусҭ-иԥа, Алиас
Шьаҳан-иԥа, Абыхә-ԥҳа Мадина».
Уажәы иаҿҳарԥшып аҵыхәтәантәи аҭыжьымҭаҿы ишану: «Аҳәсақәа рыжәлақәа ирыдҳәалоу аформант -ԥҳа ҩтәуп
дара ирыцҵаны: Ануаԥҳа, Ачԥҳа, Ӡаԥшьԥҳа, Шьаҟрылԥҳа…»
Зыӡбахә ҳамоу аҭыжьымҭақәа еиҿурԥшуа уҿааухар,
ирацәоуп арҽеирақәа, аиԥшымзаарақәа, имаҷым аки-аки
ахьеиқәымшәо.
Араҟа исҳәарц исҭаху, алитературатә бызшәа анорма­
қәа уԥсахыр ҟалом, иурҽеир ауам ҳәа акәӡам. Урҭ
мҩаԥыслароуп абызшәа азакәанқәа инарықәыршәаны.
Аха иҟоуп даҽа ганк – ҳбызшәа иазычҳарыма лассы-лассы
иахҭысуа «аекспериментқәа»?
Иҟаҵатәузеи?
Аԥсуа литературатә бызшәеи аҩышьаԥҟарақәеи рганахьала иахьа ицо атенденциа анаанкыламха, ҳбызшәа
убриаҟара «иҳархәанчар» алшоит, наҟ-наҟ ашьақәыргыла­
ра амуа аҟынӡа. Уиакәхоит, маҷ-маҷ абызшәа аӡрахьгьы ҳкылнагоит. Ари даҽазныкгьы шаҳаҭра ауеит ааигәа
Аҟәатәи 10-тәи Ашьхаруаа рышкол аҟны иааԥшыз ахҭыс.
Иҟаҵатәузеи?
Аӡәгьы даҿагылом аҩышьаԥҟарақәа рырҽеира, рыриа­
шара, рышьақәыргылара. Аха убриаан, сгәы иаанагоит,
изыхәҭоу аҩаӡара аҟынӡа инаганы ишьақәырӷәӷәазароуп
ҳәа. Аҵарауаа рыбжьара еснагь иҟалар алшоит еиуеиԥшым
агәаанагарақәа, аха иҳамазароуп иаку аҩышьаԥҟарақәа,
зегьы еиԥшны рхы иадырхәо.
Дук хара имгакәа Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи, Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институти, Аҵареи
аҭҵаарадырреи рминистрреи, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә
университети, Апедагогика аинститути уҳәа рҵарауаа
алархәны, аԥсуа бызшәа аҩышьаԥҟарақәа даҽазнык еиҭарыхәаԥштәуп, ишьақәыргылатәуп иаку аҩышьаԥҟарақәа,
еиқәышаҳаҭны. Анаҩс, уи, хымԥада, ишьақәырӷәӷәатәуп
Аԥсны Аиҳабыра рҿы.
Аԥсуа бызшәа аҩышьаԥҟарақәа ирызку ашәҟәы ҭыжьтәуп ахаҭабзиара ҳаракны, тираж рацәала. Уи рыстол иқәзароуп арҵаҩцәа, аҵарауаа, ажурналистцәа, астудентцәа.
Еиҵагыло аԥсуа ҵарауаа ҿарацәа ируалуп аиҳабацәа
рџьабаа пату ақәҵара, ҳаҭырла азыҟазаара. Баак рбганы
баак аргылара ԥхьаҟа ҳазгом. Убри аҟнытә, иахьауажә­
раанӡа иҟаҵоу аус азгәаҭаны, ирҽеитәу рҽеины, иԥсахны
акы иазкылстәуп.
Агазеҭ «Аԥсны», 2015 ш., №44

АЛИТЕРАТУРЕИ АԤХЬАҨЦӘЕИ ЕИМАДАЗАРЦ
Иаҳхысыз ашықәс декабр анҵәамҭазы иҭыҵыз ажурнал «Алашара» №6 иануп ҳаԥсуа литературазы еиуеиԥ­
шым азҵаарақәа ирызкны ажурнал еиқәнаршәаз анкета
аҭакқәа. Уаҟа хадаратәла иқәыргылаз азҵаарақәа рахьтә
иалкаазарц ахәҭоуп акы: Иҟаҵатәузеи ҳаԥсуа литература инарҭбааны ажәлар рыларҵәаразы? Ари азҵаара аҭак
аҟаҵара имариоу усны ишыҟамгьы, иамҩаны иаабоит
ақәҿыҭра, уи иазкны агәаанагарақәа рҳәара.
Аԥсуа литература ҳажәлар иахьынӡахәҭоу рыларҵәаразы иҟаҵатәу аусқәа рацәоуп. Урҭ зегьы реиқәыԥхьаӡара залшом. Аха раԥхьаӡа иргыланы, ихымԥадатәиу усны
иԥхьаӡатәуп ҳтәыла ақалақьқәа зегьы рҿы аҳәынҭқарра
иатәу «Аԥсуа шәҟәы аҩны» захьӡу ашәҟәыҭирҭа адәқьан­
қәа раартра. Избан акәзар, акы, адәқьанқәа рҿы (дара урҭгьы маҷны иҳамоуп, аха) ҳаԥсуа шәҟәқәа полиг­раф­иатә хаҭабзиарала егьырҭ аҭыжьымҭақәа раасҭа ахьысҳара ахьрымоу азы урҭ ирылаӡуашәа аабоит. Ҩбагьы, аԥс­уа шәҟәқәа
хыԥхьаӡарала егьырҭ аҭыжьымҭақәа раасҭа иахьеиҵоу
аҟнытә, аԥыжәара ааныркылартә иҟам.
Уаанӡа ҳаԥсуа литература аҿиара апроблемақәа
ртәы ианалацәажәоз еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз
ашәҟәқәа ианаамҭаз иахьызҭымҵуаз акәын. Зегьы ибзиаӡаны иргәалашәоит аибашьра ашьҭахь аԥсуа шәҟәқәа
(аԥсуа шәҟәқәа мацарагьы ракәым, изакәызаалак егьырҭ аҭыжьымҭақәагьы) рҭыжьра иацыз ауадаҩрақәа. Ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа шықәсырацәала изҭымҵуа
атипографиаҿы ишьҭан, аԥара аҟамзаара иахҟьаны. Аха
убасҟангьы иҟан алитература аҵакы еилызкаауаз, адоуҳатә культура иаҵанакуа бзианы издыруаз, ацхыраара
ҟазҵоз аӡәык-ҩыџьак. Убри аганахьала ҿырԥштәыс иааҳгар ҟалоит иахьа Аԥсны Ахадас иҟоу Алеқсандр Золотинск-иԥа Анқәаб илшамҭақәа. Уи ибзоурала хыԥхьаӡара
рацәала ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа рышәҟәқәа адунеи рбеит.
Егьырҭ зегьы ҳарҟәаҵып, ҳазхәыцып «Аԥсуа поезиа антологиа» аҭыҵра ҳмилаҭ рыԥсҭазаараҿы ҵакыс иамоу.
Иахьа аҭагылазаашьа маҷк аҽаԥсахит. Аҳәынҭқарра алшарала ашәҟәқәагьы цәгьамкәа иҭыҵуеит. Аха рыцҳарас
иҟалаз, урҭ аԥхьаҩ ицәыхарахеит.
Аԥсуа литература аларҵәара атәы анаҳҳәа, иазгәаҳҭап
егьырҭ амилаҭқәа рҿы аҭагылазаашьа шыҟоу. Ҳәарада,
атәылақәа зегьы ҳара ҳрылсны иҳамбац, азҵаара ҳашь­
ҭаланы иҭаҳамҵаац, аха лакҩакрада иубаратәы иҟоуп
ҳәынҭқаррацыԥхьаӡа дара рмилаҭ литература мацара
иатәу ашәҟәыҭирҭа адәқьанқәа аартны ишрымоу. Ахара ацара заҭахузеи, ааигәа Аҟәа ақалақь агәаны иаартын
«Аурыс шәҟәы аҩны» захьӡу ашәҟәыҭирҭа адәқьан. Ҳара
уаҟа иқәны иҳамбеит аурыс милаҭ иртәу ада даҽа тәым
литературак. Ус анакәха, аурыс жәлар рмилаҭтә литература,
Урыстәыла адагьы, аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҿгьы иӡырыргоит. Ари иҳанаҳәо рацәоуп.
Аурыс литература иамоу амҽхак ала уи ахы арӡраны
иҟаӡам иахьакәзаалакгьы. Аха ҳара ҳҳәынҭқарраҿы ҳаԥс­
уа литература, иаҳҳәа-иааӡа, ашәарҭара иҭагылоуп. Ҳаԥсуа
шәҟәқәа аԥхьаҩ иҟынӡа изнеиуам, иԥсыҽуп аимадарақәа.
Ҵабыргуп, ҳара иҳалшом даҽа ҳәынҭқаррак аҿы аԥсуа
шәҟәыҭирҭа адәқьанқәа раартра. Аха ҳтәылаҿы уи ҟаҵазар ауеит, избанзар аӡәгьы мап ҳәа ахиҳәааӡом.
Алитература ахаҭа аҩаӡара, агьама уҳәа ртәы ҳаҟәы­
ҵып, уи даҽа зҵаароуп. Аха, ишыҟазаалакгьы, Аԥсны иаа­
ҭыҵуа аԥсуа ҭыжьымҭақәа қалақьцыԥхьаӡа еизакны иҟазар бзиан.
Иахьа ҳтәылаҿы аиҭашьақәыргыларатә усқәа анымҩа­
ԥысуа, еиуеиԥшым ақьафурҭақәа, аԥацхақәа, ахәаа­хәҭ­
ратә обиектқәа уҳәа рыргылара мҽхакы ҭбаала ианцо, абри аусгьы аҳәынҭқарра аҩаӡара аҟынӡа инаганы
иазхьаԥшымзар ада ԥсыхәа амамкәа ҳааҭагылеит. Қалақьцыԥхьаӡа ахәыҷбаҳчақәа раартра шаҭаху еиԥш, иаарттәуп
аԥсуа шәҟәы мацара иазку ашәҟәыҭирҭа адәқьанқәагьы.
Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аректор, академик А. А. Гәарамиа, аԥсуаа милаҭтә идеианы иҟарҵаша аҵарадырра ауп ҳәа ииҳәаз ҵабыргхаҭоуп. Аҵарадырра аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭухыр ауеит ҳаԥсуа литературагьы.
Даҽакгьы. Аԥсуа литература, иааизакны ҳаԥсуа шәыҟә­
қәа рӡыргара хықәкыс иҟаҵаны, Аԥсуа телехәаԥшраҿы
еиҿкаа­зар бзиан «Алитература ахҳәаа» захьӡу адырраҭара. Уи формас иауҭаша рацәоуп. Аха уи, алитературатә
хҳәааи алитературатә критикеи инархырҳәҳәаны, аибарҽ­
хәарақәеи ажәа «ҟәазқәеи» ирцәыхьчатәхоит. Зны-зынла
ҳабжьара ишыҟалало еиԥш, алитературатә ԥҵамҭа ишалацәажәо, автор изку аочерк ажанр ахь ишиас­уа еиԥш
акәымкәа.
Игәцарактәуп ҳәа исыԥхьаӡоит ашколқәа рҿы алитературатә кружокқәа русура. Насгьы аиҳабыратә классқәа рҿы
итәоу аҵаҩцәа ҳлитературатә журнал заҵә «Алашара»-еи
агазеҭ «Аԥсны»-и иаԥхьалартә еиԥш аусқәа еиҿкаатәуп,
ақалақьқәеи араионқәеи рҵара аҟәшақәа русбарҭақәа
рыцхыраарала. Иқәыргылазар ҟалоит абас еиԥш азҵаа47

рагьы: хыхь зыӡбахә ҳҳәаз ҳаԥсуа журнали ҳаԥсуа газеҭи
ззымдыруа, урҭ ирмыԥхьо ашколхәыҷқәа аԥсуа литература
амаҭәар азы ахәшьара бзиа рыҭатәым ҳәа.
Ҳаԥсуа литературеи ҳажәлари реимадара азҵаарақәа
ирызкны, шықәсык ахьтә ҩынтә ирыдамзаргьы, аԥсуа быз­
шәеи алитературеи рырҵаҩцәа алархәны имҩаԥгалатәуп
асеминарқәа. Урҭ русура атәы инарҭбааны ицәыргатәуп
ателехәаԥшреи арадиои рҿы.
Аԥсуа литература ҳажәлар рыларҵәаразы аус утәуп
ашәҟәыҩҩцәа реиҿкаарақәа рыҩаӡаралагьы. Лассы-лассы
еиҿкаалатәуп алитературатә еиԥыларақәа, ахәылԥазқәа,
автортә қәгыларақәа уҳәа убас иҵегьы. Аҵыхәтәантәи
аамҭазы убри аганахьала традициа бзианы ишьақәгыло
иалагеит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла имҩаԥнаго аусура, еиҳаракгьы аҿар алитература радыԥхьалараҿы.
Ҳарҭ иаҳхаҳмыршҭуазароуп, ашәа хаак еиԥш еснагь
ҳлымҳа иҭаҩуазароуп зны Д. Гәлиа иажәеинраалақәа руак
аҿы ииҳәаз ажәақәа: «Ашәҟәы рҵагоуп, уи ааӡагоуп, шәаԥ­
хьала зегьы!»
Агазеҭ «Аԥсны», 2013 ш., № 16

АХӘЫҶҚӘА РДУНЕИ ИАЗААИГӘОУП, ИААӠАГОУП
Аԥсны алитературатә ԥсҭазаараҟны даара уаҩы дзеигәырӷьаша хҭысны иҟалеит ааигәа, иналукааша апоет, Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраан хабарда ибжьаӡыз
Таиф Шьаадаҭ-иԥа Аџьба ихьӡ зху ахәыҷтәы литературазы
Аҳәынҭқарратә премиа аԥҵара. Сгәы иаанагоит, уи ус баша
машәыршақә иҟамлаз акоуп ҳәа. Избан акәзар, иарбан милаҭзаалак рҟны алитература ҿиарц, ԥхьаҟа ицарц, аԥеиԥш
бзиа аиурц азы ашәҟәыҩҩцәа рымацара азхом. Ҳәарада,
дыҟазароуп аԥхьаҩ бзиа. Уи даныҟамла, ашәҟәыҩҩцәа егьа
аҩымҭа ссирқәа аԥырҵаргьы, аарҩара иқәнакыз аҽаҩра
бзиа иаҩызахоит. Ари аус аҟны акраҵанакуеит абиԥарақәа
реимадара. Убри аҟнытә, ахшыҩзышьҭра ҷыда амазароуп
ахәыҷтәы литература.
Ҳацәымҩашьо иаҳҳәарц ҳалшоит, аԥсуа литература аҭоурых аҟны нахьхьы инаркны аахьхьынӡа, ҷыдала
ахәыҷтәы литература иазҿлымҳаз, уи аганахьала аҩымҭа
бзиақәа аԥызҵоз, иахьагьы иаԥызҵо рхыԥхьаӡара рацәам
ҳәа. Ҵоуп, дыҟам, дарбан шәҟәыҩҩзаалак, мамзаргьы дарбан поетзаалак, шамахамзар, ахәыҷқәа ирызкны акы аԥызымҵац, акы зымҩыц…
Ахәыҷқәа ирызку аҩымҭа ссирқәа аԥырҵахьеит аԥсуа
шәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, ажәытәтәи абиԥара инадыркны
иахьатәи абжьаратәи абиԥара иаҵанакуа ашәҟәыҩҩцәа
рҟынӡа. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟоуп апоет, ашәҟәыҩҩы,
ажурнал «Алашара» аредактор хада Анатоли Лагәлаа.
Сара хықәкыс исымам, сыгәгьы иҭам алитератураҭҵаара аганахьала апоет, ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа рыхцәажәара, ихаҭара азааҭгылара. Аха ԥхьаҩык, журналистк иаҳасабала сгәаанагарақәак сҳәарц сҭахуп. Убарҭ рахь сиа­
саанӡагьы иазгәасҭарц сҭахуп акы.
Абар шьҭа акрааҵуеит апоет, ашәҟәыҩҩы Анатоли Лагә­
лаа ажурнал «Алашара» напхгара азиуеижьҭеи. Ари аамҭа
иалагӡаны ажурнал адаҟьақәа рҿы номерцыԥхьаӡа иркьыԥхьуеит ҿыц алитературахь зшьаҿа еихызго, мамзаргьы
алитература абзиабаҩцәа ражәеинраалақәа, ражәабжь­қәа
уҳәа. Уи иаанагом, уаанӡа уи аҩыза ыҟамызт ҳәа. Аха Анатоли Лагәлаа иалкааны аҿар азҿлымҳара риҭоит, илаԥш
рхуп. Ари аус аҟны идгылан, иахьагьы идгылоуп ажурнал
аколлективгьы.
Хаҭала исгәалашәоит, Анатоли Лагәлаа Аԥснытәи
аҳәынҭ­қарратә университет аҟны аиԥыларақәа еиҿкааны,
апоетцәа ҿарацәа алԥшааны «Алашара» ианадиԥхьалоз.
Аамҭала зынгьы снапы ианиҵахьан, ауниверситет аҟны
аҩра знапы алаку рҩымҭақәа иреиӷьу алхны, сылаԥш рыхганы, ажурнал «Аҿар рыбжьы» арубрика азырхиара. Урҭ
рахьтә иҟоуп, хаҭала, аԥхьажәақәа рыцҵаны, арецензиақәа
рзыҩны «Алашара» ахь иназгахьаз аҿарацәа рҩымҭақәагьы. Еилкаау усуп, ажурнал «Алашара» ианылоз, иахьагьы
ианыло аҿарацәа рҩымҭақәа рыла ҳара иҳазҳәом урҭ зегьы хымԥада аԥхьаҟа ипоетцәахоит, мамзаргьы ишәҟәыҩҩцәахоит ҳәа. Аха урҭ рахьтә, аӡәы-ҩыџьа ирыдамзаргьы,
уи ашҟа рхы дырхар, ҳлитературазы иаҵанакуа рацәоуп.
Агәахәара узҭо акоуп, Анатоли Лагәлаа ажурнал аҩнуҵҟа
аҿар ахьеидикылаз. Урҭ рахьтә аԥхьаҟа уаҩы дзықәгәыӷша
ракәны рыӡбахә уҳәар ҟалоит апоетцәа ҿарацәа Дмитри
Габалиеи Альбина Анқәабԥҳаи. Аха уи даҽа темоуп. Сиас­
уеит сыстатиа хәыҷы зызку атема хадахьы.
Акрааҵуеит Анатоли Лагәлаа ахәыҷқәа ирызку аҩым­
ҭақәа рыла ҳаԥсуа литература ирбеиоижьҭеи. Ахәыҷ­
қәа ирызкыз аҩымҭақәа икьыԥхьуа далагеит иҳаҩсыз
ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа инадыркны. Иҭижь­хьеит
ахәыҷқәа ирызку апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа
еидыз­кыло ашәҟәқәа: «Асас», «Уаҵәтәи амш абжьы»,
«Арашь», «Ардәына».
Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа реизга «Ардәына» ҭыҵит
2012 шықәсазы, Аԥсуа бызшәа аҿиара аҳәынҭқарратә
фонд абзоурала. Уи редакторс дамоуп апоет Гәында Сақаниа-ԥҳа. Аизга «Ардәына» Таиф Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа аиуразы иқәыргылоуп.
Ҿыгҳарала рацәак идуум аизга «Ардәына» еиднакылоит ажәабжьқәа ԥшьба: «Алиқә», «Ардәына», «Арбаӷь
ҟаԥшь», «Ҵис аҿы аӡәӡәоит». Дара зегьы ажәабжь кьаҿ
ажанр ала иҩуп. Ашәҟәы ахаҭа акәзар, сахьала иҩычоуп.
Аизга иагәылоу ажәабжьқәа рсиужетқәа еилыххоуп,
имариоуп абызшәа, ахәыҷқәа игәныркылартә, рхы-ргәы
аҟынӡа инеиртә еиԥш. Аха убри аан, имаҷым ажәабжьқәа
рҟны иуԥыло ахшыҩҵак гәылыршәақәа, аԥсуа иҟазшьа
аҷыдарақәа ирыдҳәалоу, иркьаҿӡаны иҳәоу, аха зҵакы
ҭбаау ажәақәа. Иааидкыланы иугозар, ажәабжьқәа зегьы рҟны иуԥылоит ахәыҷқәа рзы имҩақәҵагоу, иааӡагоу
ахшыҩҵакқәа, ирныԥшуеит аԥсихологизм аҷыдарақәагьы.
Автор баша ахҭысқәа еишьҭаргыланы реиҭаҳәара мацара иҽазишәом. Ииҳәарц ииҭаху ахәыҷы ихы-игәы аҟынӡа
инеиша ажәақәа, ажәеицааирақәа, ажәаԥҟақәа, ахшыҩҵак
ҷыдақәа рыла иааирԥшуеит. Иаагап уантәи ҿырԥштәқәак:
«Ахышә укылԥшны аҩны ауада ушыҩнаԥшуа еиԥш, ауаҩы
иҩныҵҟа узҭаԥшуам»; «Аԥшәма хаҵа ахаангьы ардәынак
сшьуеит ҳәа ишәақь наиазқәынҵаны ддәылымҵыцызт. Уи
ааҵра шәарыцаҩцәа ибаны даанхомызт…»; «Иҟалап, ауаҩ
игәаҿгьы, аӡыхь еиԥш, абзиабара зехьынџьара «иҵымҵуа­
зар», убри абзиабара зцым иацәшәатәызар»; «Сыбыз
цәгьа­зар аӡаӡ алоуп, сылаԥш цәгьазар сџьам иануп…»
Ас еиԥш имаҷымкәа иуԥылоит аизга уанаԥхьо.
Иазгәасҭарц исҭаху даҽакгьы: автор дзыхцәажәо атема убриаҟара исахьаркны иааирԥшуеит, ахәыҷы иакәым,
аду данаԥхьогьы, ацәыргақәҵатә галереиаҿы уҟоушәа ауп
асахьақәа еилыхха убла ишаахгыло. Насгьы ашәҟәыҩҩы
қәҿиарала илшоит иажәабжьқәа рфырхацәа – аԥстәқәа,
аԥсаатәқәа уҳәа рцәаҩа, рҟазшьа ҷыдақәа, рыԥсабаратә
дунеи дақәшәаны, исахьаркны аарԥшра.
Аизга «Ардәына» иагәылоу ажәабжьқәа – ари ахәыҷқәа
рхәыцра, рдунеи иазааигәоу ҩымҭақәоуп, иааӡагоуп.
Сгәы иаанагоит, аизга Таиф Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа аиуразы иахьықәдыргылаз ииашаны иҟар­
ҵеит, иагьаԥсоуп ҳәа.
Агазеҭ «Аԥсны», 2016 ш., № 84

ҲАИГӘНЫҨРА АРАХӘЫЦ ԤЫМҴӘАРЦ АЗЫ
Мышқәак раԥхьа ҳредакциа даҭааит Аԥсны аҭоурыхтә
Еилазаареи, аҟазараҭҵааҩцәа жәларбжьаратәи Рассоциа­
циеи, Аԥсни Урыстәылеи рсахьаҭыхыҩцәа Реидгылеи,
Урыстәылеи Аԥсни ржурналистцәа Реидгылеи, «Милаҭрацәала еилоу Санкт-Петербург» ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи,
Санкт-Петербургтәи амилаҭтә культура Аҩны аҭҵаарадырратә центр «Метропольи» рлахәыла, аҟазареи аҭҵаарадыр­
реи Петровтәи Ракадемиа академик, «Ахьӡ-Аԥша» аорден
III аҩаӡара занашьоу, аҟазараҭҵааҩы, ажурналист Боча
Аџьынџьал.
Ҳгәы иаанагоит, аԥхьаҩ изы аинтерес аҵалап ҳәа ҳаиҿцәажәара аҟнытәи хшыҩҵакқәак ҳарзааҭгылар.
Боча Мџьыҭ-иԥа Аџьынџьал диит март 14, 1937 шықәсазы, Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭан. 1965 шықәсазы далгеит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә
арҵаҩ­ратә институт. Еиуеиԥшымыз аамҭақәа рзы аус иуан:
Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭаҿы – аҿар аҟазара аҭоурых дирҵон, Аԥсны аҳәынҭқарратә музеи аҿы аҭҵаарадырратә усзу­ҩыс дыҟан, Аԥсны Акультура аминистрраҿы
инспекторын, агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҿы корреспондентс дыҟан, СССР асахьаркыратә фонд аԥсуа сахьаркыра-ҭыжьратә ҟазарҭақәа дреиҳабын, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Алаԥшҳәаа - 04
  • Büleklär
  • Алаԥшҳәаа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2121
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3374
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3322
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1863
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3403
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2080
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3418
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2171
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3350
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2003
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3292
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1850
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3489
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2201
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3430
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1913
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3401
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3345
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1912
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.