Latin

Алаԥшҳәаа - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3374
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
адунеи иаақәыз зегьы. Иаҭахын зыԥсы ҭамыз аҵиаақәа
рыԥсы ҭанаҵарц, еизҳауаз ашәаԥыџьаԥ рымч иацнаҵарц,
згәы ҵааз ауаҩы игәаҵа арԥсасиирц, амҩа иаша иқәыз
длаша-лашо днеиларц.
Зегьы аамҭак-аамҭак рыман, напынҵак-напынҵак рыман, иара убас лахьынҵак-лахьынҵак…
Иахьагьы срызхәыцуеит аеҵәа лашеи амра шашеи.
Ажурнал «Алашара», 2009 ш., № 4

«АԤСУА МИФОЛОГИА» – АԤСУАҬҴААРАҾЫ
ИААРЫЛЫҲӘҲӘО АУСУМҬА ҾЫЦ
2012 шықәсазы Аҟәа иҭыҵит аҵарауаҩ, академик
С.Л.Зыхәба «Аԥсуа мифологиа» захьӡу имонографиа. Ҭҵаа­
радыррала акыр џьа зыдбалоу, аԥсуа жәлар рмифологиатә
хәыцра инарҭбааны изныԥшуа аусумҭа ду алагамҭаҿы автор иҩуеит: «Ари ашәҟәы аҩра, инеиԥынкыланы акәымзаргьы, ҩажәа шықәса инареиҳаны саҿын… Исылшоз
агс­мырхеит, сгәы адкыланы изҩит ҳәа ишысыԥхьаӡогьы,
ҳәарас иаҭахузеи, иагқәоу ҟалашт. Исцәыбжьахаз, исызгәаамыгӡаз азгәаҭаны, аамсҭашәала, изҩыданы исазҳәо
аԥхьаҩ дҟалозар, гәык-ԥсык ала исыдыскылоит, заанаҵгьы
ҭабуп ҳәа иасҳәоит».
Ҳара хықәкыс ҳҿаԥхьа иқәҳаргылом аҵарауаҩ нага
иусумҭа иагу-иабзоу азгәаҭара, аҭҵаарадырратә анализи
ахҳәааи азыҟаҵара. Аха егьа ус акәзаргьы, иамҩаны иаабоит уи ақәҿыҭра, агәаанагарақәа рҳәара.
Аԥсуаа рмифқәа ҭырҵаауеижьҭеи, инықәырԥшшәа
иугозар, ҩышәҟа шықәса ҵуеит. Аха урҭ хыла ҭҵаарадырратә обиектс иҟаҵаны, хазы аӡәгьы аус рыдиуломызт,
егьырҭ амаҭәарқәа ирымҩатәны иахьалацәажәоз атәы
ҳамҳәозар. Аԥсуа мифқәеи амифтә персонажцәеи ртәы
иазааҭгылахьоу иреиуоуп: С. Ҭ. Ажәанба, Н. С. Џьанашьиа,
Г. Ф. Чурсин, Ш. Д. Инал-Иԥа, И. А. Аџьынџьал, Л. Хә. Акаба, Ш. Хь.Салаҟаиа, В. Г. Арӡынба, А. А. Аншба, Р. А. Аҳашба,
З. Џь. Џьапуа, Е. М. Малиа, Г. У. Смыр, Ц. С. Габниа,
В. А. Кәаӷәаниа, С. А. Тапаӷәуа уҳәа убас егьырҭ аҵарауаа аӡәык-ҩыџьак. Аԥсуаа рмифологиа аганқәак ирыхцәажәахьеит иара убас аетнографцәа, абызшәадырҩцәа, афольклорҭҵааҩцәа уҳәа, дасу дара рыҭҵааратә
интересқәа ирыдҳәаланы. Аха урҭ еидкыланы рыҭҵаара,
хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, аӡәгьы иҽазимкыцызт, иԥсаҟьаны иҟан ҳәа уҳәар ҟалоит. Раԥхьаӡакәны уи зҽазыз­шәаз,
ҭҵаарадырралагьы еиҿыршә­шәаны иазнеиз аҵара­уаҩ,
академик С. Л. Зыхәба иоуп. Уи ус шакәу иҳәоит аҵарауаҩ, алитература­ҭ ҵааҩы Р. Хә. Қапба иаҳхысыз ашықәс
азы агазеҭ «Аԥсны» № 54 аҿы ианыз, «Аҭҵаамҭа хатәра»
захьӡу С. Л. Зыхәба имонографиа иазикыз инеи­ҵыху истатиаҿгьы.
Аԥхьаҩ мҩашьарада ибоит зыӡбахә ҳамоу аусумҭа автор дызлацәажәо азҵаара ибзианы ишидыруа, инарҭбаангьы ихы ишаирхәо абызшәатәи, аҭоурыхтәи, аетнограф­иа­
тәи, афольклортәи уҳәа аматериалқәа маҷымкәа.
Аҵарауаҩ С. Л. Зыхәба иҭҵааратә усумҭа шьақәгы­
лоуп амифологиатә хаҿсахьақәа еидызкыло еиуеиԥшым
агәыԥқәа (агәыԥқәа ҳәа уҳәар ауазар) рыла еихшаны.
Иаҳҳәап, иҳараку аԥсуа мифологиа (уахь иаҵанак­уеит
акосмогониатәи антропогониатәи мифқәа), амифтә ҟазшьа
змоу афольклортә персонажцәа, ашәарахи аҩнатә ԥстәқәеи
рынцәахәқәа, аӡы астихиа иадҳәалоу анцәахәқәа, амифтә
ҟазшьа змоу (изооморфтәу) аԥстәқәа, адгьылқәаарыхра
анцәахәқәа, иантропоморфтәу амифтә персонажцәа,
аԥса­бара иазку амифқәа, амифтә ҭыԥхьыӡқәа, абстракттә
ҟазшьа змоу амифқәа уҳәа убас еиԥш зынӡа 14 гәыԥ ыҟоуп.
Ҷыдала иалкааны ирзааҭгылоуп, хыԥхьаӡарала иугозар,
161 мифтә хаҿсахьақәа.
Амиф аӡбахә анаҳҳәо, хшыҩзышьҭра азутәуп «амиф»
ҳәа изышьҭоу ахаҭа закәыҵәҟьоу, изхылҿиааз. Ҳгәанала,
С. Л. Зыхәба убри аганахьала ииашаны иҟаиҵеит, иусумҭа
алагамҭаҿы иааркьаҿӡаны акәзаргьы, амифи адини рҭоурых дахьалацәажәаз, иҭҵаара уи ала иахьхациркыз. Аҵарауаҩ ихаҭа иусумҭаҿы ишиҳәо еиԥш, адунеи ажәларқәа
рмифқәа ирызкны хыԥхьаӡара рацәала алитература
шыҟоугьы, иахьауажәраанӡа цқьа ишьақәыргыланы иҟам
уи закәу азы иаку еилкаарак. Амиф захьӡу ҳәа адунеитә
ҭҵаарадырраҿы хәышә инареиҳаны еиуеиԥшым агәаанагарақәа уԥылоит. Аҵарауаа рахьтә џьоукы, иаҳҳәап, Иванов В. В., Афанасиев А. Н., иара убасгьы англыз ҵарауаҩ
Таилор Е. Б. реиԥш иҟақәоу, амифи адини еидырҳәалоит.
Иҟоуп егьырҭ аҵарауаагьы, адин хыҵхырҭас иамоу амиф
ауп ҳәа изыԥхьаӡо.
Академик С. Л. Зыхәба европатәи аҵарауаа дуқәеи аурыс
ҵарауааи рԥышәа дшазҿлымҳаугьы, уи ихы ишаир­хәогьы,
имоуп ихатәы гәаанагара. Абар амиф захьӡу ҳәа уи иусумҭаҿы
ииҩуа: «Иахьынӡаҳалшо ала иаармарианы иаҳҳәозар, еиуеи­
ԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәеи, ауаа­жә­ларратә, асоциалтә
цәырҵрақәеи зыхҟьаз ҳәа ииашам агәаанагарақәеи адунеихәаԥшышьақәеи зныԥшуа ажәлар рҳәамҭақәа роуп
амиф захьӡу».
С. Л. Зыхәба имонографиаҿы иҭҵаауп еиуеиԥшым
аԥс­уаа рмырҭаҭратә нцәахәқәа рхаҿсахьақәа, иара убас
амифтә ҟазшьа змоу афольклортә персонажцәа, ашәарахи
аҩнатә ԥстәқәеи рынцәахәқәа, аӡы астихиеи аԥсабаратә
цәырҵреи ирыдҳәалоу анцәахәқәа, адгьылқәаарыхра анцәахәқәа, амифтә ҟазшьа змоу (изооморфтәу) аԥстәқәа,
иантропоморфтәу амифтә персонажцәа, абзиабара анцәахәы, ажьира анцәахәы, аҿиара анцәахәы, ачымазарақәа рынцәахәқәа ирызку амифқәа, амифтә ҭыԥхьыӡқәа,
абстракттә ҟазшьа змоу амифқәа.
Иазгәаумҭарц залшом аҵарауаҩ иусумҭаҿы иахьа­
уажәраанӡа акьыԥхь збахьоу амифтә ҳәамҭақәа шамахамзар акагьы дышрывымсыз. Убри аҿгьы даанымгылакәа,
автор џьарак еидикылеит аҵыхәтәантәи ҩынҩажәа шықәса раахыс Аԥсны ахы-аҵыхәа еизигоз, анаҩс аус здиулоз
ихатәы нҵамҭақәагьы. Имаҷым иара убас амифтә персонажцәа ирызкны аԥсуаа ирдыруа аҳәамҭақәа рвар­иант­
қәагьы ахьааиго.
Иазгәаҭатәуп аҵарауаҩ С. Л. Зыхәба иусумҭа иадаа­
бало даҽа ҷыдаракгьы. Уи дзыхцәажәо ахаҿсахьақәа
баша рышьақәырӷәӷәара азмырхакәа, инарҭбааны ихы
иаир­хәоит егьырҭ аӡәырҩы ажәларқәа рфольклори ретнографиеи рҟынтәи апараллельқәа, еиҳараӡакгьы адыга жәларқәа рҿынтә. Насгьы аҵарауаа зыхцәажәахьоу,
ирҳәахьоу, ирыҩхьоу аҿгьы даанымгылакәа ихатәы интерпретациақәа ахьыҟаиҵо аҭыԥқәагьы маҷым. Аинтерес ду
аҵоуп аԥсуааи адыгааи еицырзеиԥшу ашьамаҟа анцәахәы
Ахын ихаҿсахьа. Ҵоуп, иахьа аԥсуаа рҿы инарҭбааны уи
дрыздыруам, акыр дырхашҭхьеит. Аха автор аҭҵаарадырратә фактқәа рыла ишьақәирӷәӷәоит ашьамаҟа рынцәахәы
Ахын ажәытәан аԥсуаагьы дышрымаз.
Ирацәоуп аҵарауаҩ С. Л. Зыхәба дзыхцәажәо, иҭиҵаауа амифтә хаҿсахьақәа рахьтә иахьагьы ажәлар рҿы
ибзианы ирдыруа, инарҭбааны ирылаҵәоу, ирхамышҭыц.
Аха иҟоуп иара убас иӡқәахьаз, ҿыц еиҭашьақәиргылаз,
даҽакала иуҳәозар, ареконструкциа ззиуз еиуеиԥшым
анцәахәқәа маҷымкәа. Еиқәаҳаԥхьаӡап урҭ рахьтә
акык-ҩбак: Афыр­­ҭын, Адыд, Анҷакәынҷа, Аҳәараҳ, Ахын,
Ҟәдаԥшь, Гәышьа, Аблис, Џьангьери (Џьангара), Аемына,
Ашаиҭан, Акьынҿаа, Ақаҷаа, Хьӡыр, Алиашә, Ҿаԥ уҳәа
убас егьырҭгьы. Иаҳҳәап, аԥшеи аԥшатлакәи рынцәахәы
Афырҭын аԥсуаа рацәак дрыздыр­уам, дырхашҭхьеит. Аха аҵарауаҩ иҟаиҵо апараллельқәа ирыбзоураны, уаҩы дацәымҩашьартә агәра ҳир­гоит уи нцәахәык
иаҳасабала дшыԥхьаӡаз. Иахьа ажәа «афырҭын» ҳәа
анаҳҳәо иаанаго, аԥша, аԥшаӷьы роуп. Насгьы, хатәы
хьыӡны акәымкәа, зеиԥш хьыӡны ауп ҳхы ишаҳархәо.
Даа­гап адыд-мацәыс ҳәа изышьҭоу аԥсабаратә цәырҵра анцәахәы Адыд. Аригьы, аԥсуаа рҿы нцәахәык
иаҳасабала дырхашҭхьеит. Акыр аинтерес аҵоуп автор
ҿырԥштәык, параллельк аҳасабала иааиго ажәытәӡатәи
шуммерааи аккадааи рҿы адыди, аԥшатлакәи, аԥшеи
рынцәахәы Адад (Адду) ахьихьӡу. Анҷакәынҷа итәы аагозар, зегь раԥхьаӡа иргыланы, аԥсуаа рҿы уи лакәтә
персонажуп, анцәаратә ҟазшьақәа ицәыӡхьеит. Излаадыруала Анҷакәынҷа изку алакә раԥхьаӡакәны ақьаад ианҵан 1961 шықә­сазы, Очамчыра араион Гәыԥ
ақыҭан, ианызҵазгьы иара С. Л. Зыхәба иоуп. Аҵарауаҩ
иажәақәа рыла, усҟан Анҷакәынҷа лакәтә персонажк
иаҳасабалада, нцәахәыс дыԥхьаӡоуп ҳәа иҳәартә еиԥш
акгьы изгәаамыгӡеит. Аха 1975 шықәсазы Ҭырқәтәылантәи Аԥсны иааны иҟаз ҳџьынџьуаҩ Орҳан Ашамба
иҟынтә ианиҵаз атекстқәа руак аҿы Анҷакәынҷа даарԥшуп абнатә ԥсаатәқәа рынцәахәык иаҳасабала. Абар
Орҳан Ашамба ииҳәо: «Санду рыцҳа Аԥснытәын. Ҵҟы23

бын иқәҵыз дреиуан. Лара д-Шьарбалиаԥҳан… Санду
рыцҳа сара шәарыцара санцалак, ари аҵыс, егьи акы
шьны санааилак, иаанкыланы дахәаԥшуа абас лҳәон:
«Анҷакәынҷа кәынҷалашә, уназхысыз, уаазхысыз рыззегьы абри смаҭа Орҳан имазааит». Ус анакәха, аԥс­уаа
рҿы ажәытәан абнатә ԥсаатә анцәахәы дрыман.
Аҵарауаҩ имонографиаҿы зымҩа дрывымсит аԥс­
уа сахьаркыратә литератураҿы иуԥыло амифқәагьы.
Ҿырԥш­тәыс иаагозар, Д. Гәлиеи, Б. Шьынқәбеи рырҿиамҭақәа. Инарҭбаангьы иусумҭаҿы ианирԥшит. Насгьы,
алитературатә хыҵхырҭақәа рнаҩсгьы, икәшамыкәша
иҟаз ауаа рҟынтәи иаҳақәахьазгьы акгьы бжьеимыжьит.
С. Л. Зыхәба излеиҳәо ала, аԥсуа бызшәа даара ибеиоуп
амифтә хәыцрақәа зныԥшуа ашьҭамҭақәа рыла. Ҳгәы иаанагоит уи аԥхьаҟагьы инарҭбааны аҭҵаара зҭаху акоуп ҳәа.
Иаҳҳәар ҳалшоит, С. Л. Зыхәба имонографиа «Аԥс­уа
мифологиа» аҵыхәтәантәи жәашықәса рыҩнуҵҟа аԥсуа­
ҭҵаараҿы аԥсышәала иҩу аусумҭақәа ишаарылыҳәҳәо.
Насгьы иазгәаҭатәуп автор ишьҭихыз атема иахьа иҭҵааны, аус адуланы иҟаимҵазҭгьы, уаҵәы даҽаӡәы изыҟамҵар
шауаз. Избан акәзар, аамҭа наскьацыԥхьаӡа иаҳцәыӡуагьы маҷӡам. Ари аусԥшьаҿы аҵарауаҩ илшамҭақәа шьарда шыҟоугьы, агәра ганы ҳаҟоуп, аԥсуа мифологиа иҵегьы
«аԥсы аханы» ианыҟаз еизганы иҭызҵаауаз аӡәы дҟалазҭгьы, ҳажәлар ртрадициатә доуҳатә культура ахьынӡабеиаз еиҳагьы еилаҳкаартә, иаҳбарҭахартә ишыҟалоз.
Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаҩ имонографиа ахы инаркны
аҵыхәанӡа инеиԥынкыланы хшыҩзцарала иаԥхьаз аԥс­
уа мифологиазы еидкылоу, акыр ихаҭәаау, еизыркәкәоу
адыр­ра ҵаулақәа имоурц залшом. Ҳгәы иаанагоит аԥхьаҩцәа рыҩнуҵҟа ари аусумҭа азгәаҭаны, хымԥада иахәҭоу
ахәшьара ҳаракгьы арҭап ҳәа.
Аԥсуа мифологиа асҟак иахьбеиоу даҽазныкгьы агәра
ҳнаргоит ҳажәлар ижәытәӡоу аҭоурыхтә мҩа ишанысхьоу.
Зқьышықәсала арахь «имҩахыҵуаз» арҳәцәеи, ақәылаҩцәеи, ампыҵахалаҩцәеи рҿаԥхьа рхы шыладмырҟәуаз,
рыԥсадгьылгьы аӡәгьы «ишицеиҩырымшоз», уи рыԥсы
шаҿҳәараз.
Акритик, алитератураҭҵааҩ Р. Хә. Қапба хыхь зыӡбахә
ҳҳәаз С. Л. Зыхәба имонографиа иазкны ииҩыз астатиа хыркәшауа, ииҳәаз агәаанагара ицеиҩшауа, иацаҳҵар ҳҭахуп
даҽакгьы. Ас еиԥш иҟоу аусумҭа хатәра аурысшәахь адагьы, еиҭаганы иҭыжьтәуп ҳәа ҳгәы иаанагоит англыз бызшәалагьы. Хьыԥшымра мҩала аҿиара иаҿу ҳҳәынҭқарра
адунеи ажәларқәа зегьы иазхарҵарц азы излауала ирыларҵәалатәуп ҳара ҳҭоурыхи ҳлитературеи реиԥш ҳатрадициа-доуҳатә культурагьы. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп
аҵарауаҩ, академик С. Л. Зыхәба имонографиа ҟаимаҭ
«Аԥсуа мифологиа» – аԥсуаҭҵаараҿы иаарылыҳәҳәо аусумҭа ҿыц.
Ажурнал «Алашара», 2013 ш., № 5

НАРҬДЫРРА АҲӘААҚӘА
Нарҭаа репос адунеитә культура иахәҭаку баҟа дуӡӡоуп.
Уи рыдукылар ҟалоит «Махабхарата», «Нибелунгаа ирызку
ашәақәа», «Илиада», «Калевала», «Гильгамеш изку аепос»
уҳәа реиԥш иҟоу еицырдыруа ижәытәӡоу ҿырҳәалатәи
адунеитә шедеврқәа. Аԥсуа жәлар рҿы еиԥш, Нарҭаа репос уԥылоит иара убас Кавказ ашьхаруа жәларқәа жәпакы
рҿы. Уахь иаҵанакуеит: абазаа, аубыхқәа, адыгаа, ауаԥсаа, аҟарачқәа, абалкарцәа, ачеченцәа, аингәышцәа уҳәа
егьырҭ­гьы.
Аԥсуа фольклорҭҵаараҿы иҟоу аихьӡарақәеи, инеизакны уи аҭагылазаашьеи рылацәажәара хықәкыс иҳаманы,
ҳаҭааит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр,
ҳрыҿцәажәеит уи анапхгара, хаҭала аҵарауаҩ Зураб Џьапуа. Убри ашьҭахь даҽазныкгьы агәра ҳгеит аԥсуаҭҵаараҿы мацара акәымкәа, кавказҭҵаараҿгьы, нарҭдырра
ихадараӡоу аҭыԥ шааннакыло.
Нарҭаа репос
Нарҭаа репос, Ерцахә шлеиԥш, ишеишеиуа аԥсуаа
рдоу­ҳатә культура ажәҩан иаларсуп. Уи ибзиаҵәҟьаны иа­
ныԥшуеит аԥсуаа рмифо-епикатәи рҭоурыхтәи дунеихәаԥ­
шышьа ахәҭа хадақәа зегьы. Егьырҭ кавказтәи ажәларқәа
ирҿырԥшны иугозар, аԥсуа нарҭтә епос анҵара хацырк­
хеит акырӡа ихьшәаны, XIX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны. Убри аганахьала имаҷымкәа алагала ҟарҵеит аҵарауаа С. Џьанашьиа, Г. Чурсин, А. Генко, А. Аҳашба, В. Кәыкба, К.
Шьаҟрыл, Ш. Инал-Иԥа, Б. Шьынқәба, Ш. Салаҟаиа, А. Анш­
ба, С. Зыхәба уҳәа егьырҭгьы. Шықәсырацәала аҵарауаа
иҟарҵоз анҵамҭақәа ахьыҵәахыз, Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥс­
уаҭҵааратә институт архив изныкымкәа-иҩынтәымкәа
абылрақәа ирхаанхахьан. Аҵыхәтәаны, 1992 шықәсазы,
Аџьынџьтәылатә еибашьраан ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа
шьаҭанкыла зынӡа иқәырхит. Убри аҟнытә, рыцҳарас иҟалаз, XX ашәышықәса инаркны иахьа уажәраанӡагьы, «Нарҭ
Сасрыҟәеи ԥшьынҩажәи зежәҩык иара иашьцәеи» захьӡу
(алитературатә редакциа зызуу), еизаку атекст аамҷыдарахаз, аҭҵаарадырратә шьаҭа змоу Нарҭаа рҳәамҭақәа
реизгак ҭыжьны изыҟамлеит. Иазгәаҭатәуп, Нарҭаа репос
еиуеиԥшым егьырҭ амилаҭтә версиақәа шуԥыло «Европеи
Азиеи рыжәларқәа репос» асериала москватәи акаде­­
м­иатә ҭыжьымҭақәа рҿы. Аха иҭыжьны иҟам аԥсуа версиа.
Аҭҵаарадырратә хәышҭаара ҿыц
Иахьа ҷыдала Нарҭаа репос аҭҵаареи, атекстқәа реид­
кылареи, еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа разырхиареи рзы
мҽхакы ҭбаала аусура мҩаԥысуеит Нарҭдырреи адәынтәи
афольклорҭҵаареи рцентр аҿы. Уи аартын 2011 шықәса, ииун 29 рзы, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет
аректор иқәҵарала (ауниверситет аструктура иаҵанакуеит). Уи шьаҭас иаиуит аԥсуа нарҭтә епос томрацәала
аҭыжьра азырхиаразы уаанӡа еизгаз атекстқәеи, Аԥснытәи
аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет астудентцәа ранҵамҭақәеи, Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рҿы еизгаз аматер­иалқәеи.
Ацентр директорс дамоуп Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҭҵаарадырратә усзуҩы хада, афилологиатә
ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик, апрофессор Зураб Џьапуа. Уи ихаҭыԥ­
уаҩыс дыҟоуп Аԥсуаҭҵааратә институт афольклор аҟәша
аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә
университет аԥсуа литература акафедра адоцент, аԥсуа
фольклорҭҵаараҿы техникала зегь реиҳа адырра змоу Адгәыр Какоба.
Ацентр аусураҿы ихадароу хырхарҭақәоуп: аԥсуа нарҭтә
епос атекстқәа рыҭҵаарадырратә ҭыжьра (томрацәала),
«Европеи Азиеи рыжәларқәа репос» асериала нарҭаа
ирыз­ку аҳәамҭақәа реиқәыршәара (ҩ-бызшәак рыла),
Аԥсни мшыннырцәи инхо аԥсуаа рҿы афольклор-етнографиатә експедициақәа рымҩаԥгара, еизгоу аматер­иалқәа
рыхҩылаареи реилыргареи, урҭ аелектронтә вер­сиахь риагара, еиуеиԥшым афольклортә текстқәа рыҭҵаара­дырратә
ҭыжьымҭақәа, нарҭдырреи егьырҭ азҵаарақәеи ирызкны
Кавкази уи анҭыҵи имҩаԥысуа аҭҵаарадырратә усмҩаԥгатәқәа аҽрылархәра уҳәа убас иҵегьы. Ацентр анапхгара иазԥхьагәаҭаны ирымоуп имҩаԥырго аҭҵаарақәа
рылҵшәақәа арҵаратә процесс ралагалара. Иара убасгьы
ргәы иҭоуп ҩ-бызшәак рыла (аԥсышәалеи урысшәалеи)
асериақәа хԥа рҭыжьра: «Афольклортә культура адунеи»,
«Ажәабжьҳәаҩи уи итексти», «Аԥсуаҭҵааҩцәа нагақәа».
Иазгәаҭатәуп, аамҭа кьаҿк иалагӡаны, Нарҭдырреи
адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҿы имҩаԥыргахьоу аусмҩаԥгатәқәа шмаҷым: аус адуланы аиҭаҭыжьра
иазырх­иоуп «Аԥсны аетнографиазы аматериалқәа» захьӡу
Г. Чурсин ишәҟәы; Ҭырқәтәыла аԥсуааи абазақәеи (ашә­уаа)
ахьынхо аҭыԥқәа рҿы еиҿкаан акымкәа-ҩбамкәа афольк­
лортә експедициақәа; акьыԥхь азырхиара иаҿуп Аԥснытәи
аҳәынҭқарратә университет астудентцәа рфольк­лортә
нҵамҭақәа раԥхьатәи реизга; ахыркәшарахь инеи­уеит
быжь-томкны иҟало аԥсуа нарҭтә ҳәамҭақәа рҭыжьразы
афундаменталтә проект аусура. Иааиԥмырҟьаӡакәа иаҿуп
амагнитолентақәа рыла иҭаҩу аматериалқәа ацифратә
формат ахь риагара. Аусурақәа цоит аҭҵаарадырратә се27

минарқәеи, алекциақәеи, аҭҵаарадырратә форумқәеи реиҿкааразгьы. Ацентр иамоуп ахатәы саит.
Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҿы
аус руеит хәҩык аҵарауаа ҿарацәа: Сима Ҭарԥҳа (аетног­
раф, аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат), Наала Барцыц, Есма Ҭодуа, Саида
Ҳаџьым (аҭҵаарадырратә усзуҩцәа), иара убас алаборант
еиҳабы Мадона Ԥлиа. Аҵыхәтәантәиқәа аҩыџьа аспирантураҿы рҵара иацырҵоит.
Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр
аԥҵаразы аидеиа 2011 шықәсазы раԥхьаӡакәны изцәыр­
ҵит аҵарауаҩ, афольклорҭҵааҩ Зураб Џьапуа. Уи дадгылеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аректор, академик Алеко Гәарамиа. Анаҩс ари аидеиа хаҭала изнаган
усҟан Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахадас иҟаз Сергеи Багаԥшь.
Иагьыӡбан, ацентр аартра дақәшаҳаҭхозар, 2012 шықәса
инарк­ны аусурақәа хацдыркырц. Аха, иҟаз-шыҟаз акакала иаахт­ны ианизеиҭарҳәа, Нарҭаа репоси, иааидкыланы,
аԥсуаа рфольклор аҭҵаара аԥхьаҟатәи абиԥарақәа рзы
ҵакыс иамоу азгәаҭаны, Сергеи Багаԥшь аҵарауаа ирабжьигоит, аамҭа мырӡкәа, иаарласны аусура хацдыркырц,
иахьаҭаху азҵаарақәа рҿгьы адгылара дшазхиоу аарԥшны.
Аха рыцҳарас иҟалаз, изыхәҭоу аусқәа еиҿкаахаанӡа, Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара далҵ­
уеит. Анаҩс ари аус дахаҵгылоит усҟан Аԥсны Ахада инапынҵақәа назыгӡоз Алеқсандр Анқәаб. Дук хара имгакәа,
аиҿкааратә зҵаарақәа аныӡбаха ашьҭахь, Нарҭдырреи
адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аартразы ақәҵара
инапы аҵаиҩуеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет
аректор, академик Алеко Гәарамиа. Абас иҟалеит афольк­
лорҭҵаара иазку аҭҵаарадырратә хәышҭаара ҿыц аартра.
Ацентр ашьаҭақәа
Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аарт­
ра, зегь раԥхьаӡа иргыланы, уасхырс иазыҟалаз, шьаҭас
иаиуз аԥсуа жәлар рбызшәа ажәытәреи, рҭоурых аҵаулареи, иааидкыланы, зқьышықәсала урҭ идырҿиаз афольк­
лор абеиареи роуп. Аԥсуаа рҿы еснагь иҟан ажәабжьҳәаратә традициа бзиақәа. Ишдыру еиԥш, ҿырҳәалатәи
афольклор аԥсы ахьҭоу ажәа аҿы ауп. Аԥсуаа ажәа еснагь
пату рзақәын. Убарҭқәа рнаҩс, ацентр аартра шьаҭас иаи­
уит аԥсуа нарҭтә епос атекстқәа ранҵаразы уаанӡа иҟаз
аԥышәа, аҵарауаа рлагала.
Аԥсуа нарҭтә епос иазкыз, реиҳа инарҭбааз аҭҵаарадырратә статиа кьыԥхьын 1949 шықәсазы. Уи авторс дамоуп аҵарауаҩ Ш. Инал-Иԥа. Аха, хықәкыла аԥсуа нарҭтә
епос аҭҵаара напанаркыз «Нарҭ Сасрыҟәеи ԥшьынҩажәи
зежәҩык иара иашьцәеи» захьӡу, еизаку атекст анҭыҵ
ашьҭахь ауп, 1962 шықәса инаркны. Уи еиқәдыршәеит аҵарауаа Ш. Инал-Иԥа, К. Шьаҟрыл, Б. Шьынқәба. Ари аусумҭа
иабзоураны, 1963 шықәсазы, раԥхьаӡакәны Аҟәа ақалақь
аҿы имҩаԥган нарҭдырра иазкыз аконференциа ду.
XX ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа инадыркны Нарҭаа
рҳәамҭақәа рыҭҵаараҿы имаҷымкәа алагала ҟарҵа­хьеит
аҵарауаа Ш. Салаҟаиа, А. Аншба, С. Зыхәба, В. Арӡынба,
З. Џьапуа. Хыла аԥсуа нарҭдырра иазку амонографиатә
ҭҵаам­ҭақәа 7-8 рҟынӡа ыҟоуп, иара убас хыԥхьаӡара рацәала астатиақәа.
XX ашәышықәса 90-тәи ашықәсқәа рзы Д. Гәлиа ихьӡ
зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы иаартын афольклортә лабораториа. Уи иацхрааит усҟан аинститут аҿы директорс
иҟаз В. Арӡынбеи уи ихаҭыԥуаҩ Владимир Дарсалиеи.
Алабораториа напхгара азиуан Зураб Џьапуа, анаҩс – Адгәыр Какоба. Урҭ рышьҭахь алабораториа еиҳабыс даман
афольклорҭҵааҩы Арда Ашәба, иахьа – Иуана Шамба.
Иазгәаҭатәуп, хықәкыла афольклортә лабораториа аусура еиӷьны аиҿкааразы, В. Арӡынба командировка ҳасабла
Естониаҟа ишишьҭхьаз аҭҵаарадырратә усзуҩцәа Зураб
Џьапуеи Цира Габниеи. Урҭ Естониатәи алитературатә музеи аҿы иҭырҵаауан афольклортә материалқәа аус рыдулареи рыҵәахышьеи уҳәа ирыдҳәалаз азҵаарақәа. Ирацәоуп Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа
иалнаршаз, урҭ зегьы реиқәыԥхьаӡара залшом.
Иаҳхысыз ашәышықәса 90-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аԥсуа литература
акафедра ашьаҭалагьы иаартын афольклортә лабораториа.
Уи аџьа рацәаны иадызбалаз дреиуоуп аԥсуа литература
акафедра еиҳабыс иҟаз, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа
рдоктор Џь. Адлеиԥҳа. Алабораториа напхгара азиуан
афольклорҭҵааҩ Адгәыр Какоба. Уаҟа аус рыдыр­у­лон ауниверситет афилологиатә факультет астудентцәа еизыргоз
афольклортә материалқәа.
2004 шықәсазы, аԥсуа фольклор аизгара иазкны,
Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт раԥхьаӡакәны
аофициалтә експедициа мҩаԥнагеит Ҭырқәтәыла. Уи иалахәын Шоҭа Салаҟаиа (анапхгаҩы), Зураб Џьапуа, Адгәыр Какоба. Урҭ мызкы инарзынаԥшуа аус руит, иҟарҵеит
имаҷымкәа анҵамҭақәагьы.
2007 шықәсазы аԥсуа ҵарауаа ааԥхьара роуеит Ҭырқә­
тәылаҟа, мрагылараҭҵаара иазкны Анкара ақалақь аҿы
имҩаԥысуаз Жәларбжьаратәи аконгресс ашҟа. Уи аартра
мышқәак шагыз уахь ицоит Зураб Џьапуеи, Арда Ашәбеи,
Сима Ҭарԥҳаи (аетнограф). Аконгресс аусура иалагаанӡа,
хәымш инарзынаԥшуа аԥсуа ҵарауаа Адаԥазар ааигәара,
Бычқыдаре ақыҭаҿы, ҳџьынџьуаҩ Саальами Агрба иҩны
иҟан. Уи аԥсуаа ахьынхоз ақыҭақәа рҿы аекспедициа
рзеи­ҿикааит. Имаҷымкәангьы афольклортә материалқәа
анырҵеит. Убарҭ аныҟәарақәа рышьҭахь ицәырҵуеит аидеиа, Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рҿы системала аекспедициақәа рымҩаԥгаразы. Абарҭқәа зегьы ҳасаб рзуны, 2007–
2008 шықәсқәа рзы Зураб Џьапуа иҩызцәа ицырхырааны еиқәиршәаз аҭҵаарадырратә проект дадгылеит усҟан
Аԥсны Аԥыза-министрс иҟаз Алеқсандр Анқәаб. Раԥхьатәи
аеқспедициагьы мҩаԥган 2009 шықәсазы. Уи апроект ала
Ҭырқәтәыла адәынтәи аҭҵаарақәа мҩаԥыргахьеит: Зураб
Џьапуа (апроект анапхгаҩы), Виачеслав Чрыгба, Адгәыр
Какоба, Арда Ашәба, Сима Ҭарԥҳа, Есма Ҭодуа. Апроект аус
ауеит иахьауажәраанӡагьы.
Абасала, Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи
рцентр аартра машәыршақә иҟамлеит, уи шьаҭас иаиуит
аԥсуа ҵарауаа-афольклорҭҵааҩцәа шықәсырацәалатәи
рԥышәа.

Аԥсуаҭҵаараҿы хәызмам алагала
Ишаҳҳәахьоу еиԥш, ахыркәшарахь инеиуеит аԥсуа
нарҭтә ҳәамҭақәа еидызкыло аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭа
аиқәыршәаразы аҵарауаа шықәсырацәала имҩаԥыргоз
аусура. Уи хацыркын 2005 шықәса инаркны. Абраҟа иазгәаҭатәуп, Аԥсны раԥхьаӡатәи Ахада В. Г. Арӡынба, ҵарауаҩык иаҳасабала, ари азҵаара гәыҵха дус ишимаз. Уи
аамҭала Зураб Џьапуа инапы ианиҵахьан «Европеи Азиеи
рыжәларқәа репос» асериазы атекстқәа акьыԥхь иазир­х­
иарц, уи инаԥшьны, иҟоу аматериалқәа зегьы еидкыланы
ҳаԥсуа жәлар рзы аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа реиқәыр­
шәара напаиркырц.
Иазгәаҭатәуп нарҭаа рҳәамҭақәа реизга академиатә
ҭыжьымҭа аиқәыршәара азҵаара шцәырҵхьаз иҳаҩсыз
ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рзгьы, Адунеитә литература аинститут аҿы. Уи азҵаара иазкны хаҭала Зураб Џьапуа акырынтә драцәажәахьан аинститут аҿы афольклор
аҟәша еиҳабыс иҟаз афольклорҭҵааҩ ду Виктор Гацаки
«СССР ажәларқәа репос» асериа аредактор Уздиат Далгати (усҟан Зураб Џьапуа аспирантураҿы аҵара иҵон). Уи
аԥхьагьы ари азҵаара акырынтә ишьҭиххьан иара убас
академик Ш. Салаҟаиа.
Нарҭаа рҳәамҭақәа реидкыларазы, Зураб Џьапуа
инапх­гарала атекстологиатә усура хацыркын 2005 шықәса инаркны. Аханатәгьы ари аус иадгалан: Ш. Салаҟаиа, А.
Какоба, Н. Барцыц. Хаҭала Ш. Салаҟаиа ицәыригеит ихатәы
архив аҿы иҵәахны имаз, еизигахьаз нарҭаа рҳәамҭақәа,
шәҟәык злыҵшаз анапылаҩырақәа. Иахьа аҭыжьра иазыр­
хианы иҟоу нарҭаа рҳәамҭақәа еидызкыло быжь-томкны
иҟоу ашәҟәқәа ирымҽхаркуеит 1000 рҟынӡа атекстқәа,
400-ҩык инарзынаԥшуа ажәабжьҳәаҩцәа. Аматер­иалқәа
анызҵаз рхыԥхьаӡара наӡоит 150-ҩык рҟынӡа. Аҭы­­жьым­
ҭақәа иргәылалоит асахьаҭыхҩы Баҭал Џьапуа иҭыхым­
ҭақәа. Ашәҟәқәа ирыцлоит атекстқәа хазырҭәаауа, Адгәыр
Какоба еиқәиршәаз авидеои аудиои дискқәа, иара убас
ашәала иҟоу атекстқәа рзы анотақәа. Урҭ иҩит Иуана Шамба. Аҭыжьымҭа иамоуп 15 инарзынаԥшуа арбагақәа.
Аҵарауаҩ Зураб Џьапуа напхгара зиҭо Нарҭдырреи
адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр еиқәнаршәаз, быжь-томкны иҟоу нарҭаа рҳәамҭақәа ҭыҵны ианыҟала, ҳаԥсуа культуреи ҳаҭҵаарадырреи рзы, хымԥада, ишьаҭамырӡганы иҟа­лоит.
Уи аԥсуаҭҵаараҿы хәызмам лагала духоит.
Агазеҭ «Аԥсны», 2013 ш., № 33-34

АԤСУА БЫЗШӘА АРҾИАРА ИАЗКНЫ
Иуеиӷьасшьо дыҟам аԥсышәала ицәажәо,
Аԥсуа ажәа шьҭызхыз са сзыҳәан дынцәоуп.
Н. Кәыҵниа

Ҳазҭагылоу аамҭазы имашәырым проблемак аҳасабала
абызшәа азҵаара азнеира. Абызшәа анысҳәа, зыӡбахә сымоу аԥсуа бызшәа ауп. Ишдыру, ҳҳәынҭқарра Аконституц­
иаҿы ишарбоу еиԥш, уи Аԥсны ҳәынҭқарратә бызшәаны
ишьақәырӷәӷәоуп. Иаҳхысыз Аџьынџьтәылатә еибашьра
ду иаҳзыннажьыз ахәрақәеи иаҳзаанагаз арыцҳарақәеи
раамышьҭахь, ахатәы бызшәа азҵаарагьы еиҳа иуадаҩны
иаақәгылеит. Ҵоуп, уи иазкны аҵарауааи, ашәҟәыҩҩцәеи,
ҳинтеллигенциеи, аԥышәа ду змоу аӡәырҩы ҳарҵаҩцәеи
акьыԥхь аҟны, арадио ала, ателехәаԥшрала иқәгыла­хьеит.
Абызшәа арҿиаразы рхатәы гәаанагарақәа рҳәахьеит,
рхатәы знеишьақәа азгәарҭахьеит.
Абар шьҭа, аибашьра еилгазар, 10 шықәса ирылагӡаны
абызшәа арҿиаразы иҟаҵоу рацәоуп. Аҳәынҭқарра анапх­
гара азҿлымҳара аадырԥшуеит. Иаԥҵоуп Аԥсуа бызшәа
аҿиара аҳәынҭқарратә фонд. Уи иалнаршахьоу, аринахыс
иалнаршараны иҟоугьы маҷӡам. Аҟәатәи аҿар рыҩнаҿы
акәзар, аус руеит еиуеиԥшым аԥсуа секциақәа. Имҳәакәа
узавсуам, абар шьҭа акыршықәса инеиԥынкыланы ателехәаԥшцәа зыргәырӷьо адырраҭара «Еҵәаџьаа» атәы.
Аҿар уи иазҿлымҳаны, иеигәырӷьаны аицлабрақәа рхы
рыладырхәуеит. Аӡбахә умҳәарц залшом иара убас ады32

рраҭара «Шьышь нани». Уи ахәыҷқәа ргәаҳәарақәа ханарҭәаауеит. Акызаҵәык, иҵегьы аԥсшәахь еиҭагоу амульт­
фильмқәа аефир ашҟа иҭыҵлар зынӡа ишьахәуп. Еиҳаракгьы угәы шьҭызхша даҽа ус бзиакгьы ҟалеит ааскьа –
Иуана Шамба инапхгарала еиҿкаахаз ашәаҳәаратә гәыԥ
иамеигәырӷьаз, згәы иамыхәаз аԥсыуак дыҟоуп ҳәа сгәы
иаанагом. Ҵабыргуп, акымкәа-ҩбамкәа ашәаҳәаратә ансамбльқәа уажәаԥхьагьы еиҿкаан, аха ас еиԥш адоуҳа
цқьа зныԥшуа ҳажәлар рашәақәа, аԥсуа ҭыԥҳацәа ҿарацәа инарыгӡо, насгьы телехәаԥшрала иааиԥмырҟьаӡакәа
иддырбо иҟамызт. Абригьы ибзиоу шьаҿоуп ҳәа сгәы иаанагоит, уи ҳкультура адагьы ҳбызшәа арҿиара ишацхраауа
агәра згоит.
«Абызшәа зегь раԥхьа игылоуп, уи зегьы аҵанакуеит», –
абас иҩуан ҳаԥсуа литература ашьаҭаркҩы, Аԥсны жәлар
рпоет Д. Гәлиа. Ус анакәха, иахьагьы ҳхатәы бызшәа зегь
раԥхьа иҳаргылозароуп. Иахьакәзаалакгьы, аусеилыргара инаркны, ҳақалақь адәқьанқәеи, ауаажәларра-зеиԥштә
хыбрақәеи ркыдҩыларақәа инадыркны, ҳҳәынҭқарра анапхгара рҟынӡа, аԥсуа бызшәа зегьы ирхадаразароуп.
Ирацәоуп ҳажәлар ирхыргахьоу амыҟәмабарақәа.
Убарҭ аамҭақәа рзгьы, ҳхатәы бызшәа акырынтә ашәарҭара иҭагылахьан. Иҟан аамҭа еиқәаҵәақәа. Иҟан аԥсшәа
аҳәара азин аныҟамыз, аԥсуаа рбызшәа анырҿырх­уаз,
ауаа гьангьашқәа адунеи аҿы аҳра аныркыз аамҭақәа.
Абас­ала, ҳҭоурых ҳназхьаԥшны, ҳаԥхьаҟатәи ҳазхәыц­
роуп. «Аамҭа ҿыц» иаҳзаанаго зегьы шеибгоугьы адкылара
ахәҭаны исыԥхьаӡом. Ҳжәытәи ҳҿатәи ирымоу абзиарақәа
еиԥшьны, еихаҳаны ауп ҳаамҭа ишақәыршәалатәу.
Ишдыру еиԥш, иарбан ҳәынҭқарразаалак, иарбан милаҭзаалак рҿы апроблемақәа рымоуп, ишырҳәо еиԥш,
акәтаӷь былгьо иауҟаху, ҿырԥштәыс иаагозар, Урыстәыла еиԥш иҟоу аҳәынҭқарраҿгьы ахатәы бызшәа проблема ықәгылоуп. Аха уи даҽа зҵаароуп. Ҳара ҳҿы абызшәа азҵаа­ра хазуп. Даҽа ҳәынҭқаррак иузадкылаӡом,
хыԥхьаӡарала ҳазламаҷу ала.
Хатәы бызшәада ҳашхәарҭам, уи ада аҳәынҭқарра
шҳазмыргыло еилкаауп. Аус злоу уи арҿиароуп, ахатәы
бызшәа амҩақәа азалхра ауп. Убри аҟнытә, сгәанала,
инықәырԥшны акәымкәа, конкретла иуҳәозар, сырзааҭгылар сҭахуп абызшәа аҿиара иаԥынгыло ауадаҩрақәа ртәы.
Убарҭ рахьтә еиҳа ихадароу проблемақәоуп ҳәа сгәы иаа­
нагоит:
1. Ахатәы бызшәа аҳәынҭқарра хыхьӡатәи аҳаракыра
аҟынӡа анамӡара;
2. Аԥсуа телехәаԥшра уахынлеи ҽынлеи инеиԥынкыланы аус ахьазамуа. Ҳаамҭа иақәшәо акинофильмқәеи
ахәыҷқәа рзы амультфильмқәеи хыԥхьаӡара рацәала
аԥсы­шәала ирцәажәаны аефир ахь ацәыргара азалымшара. Ателехәаԥшреи, арадиои, акьыԥхьи рҿы аԥсуа бызшәа
ацқьара ахылаԥшра ахьысҳара;
3. Абжьаратәии иреиҳауи аҵараиурҭақәа рҿы ахатәы
бызшәа ада аҵаратә процесс аиҳарак урысшәала иахьым­
ҩаԥысуа;
4. Апериодикатә кьыԥхьи ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа рыр­ҿ­
иам­ҭақәеи ажәлар рыларҵәара аус ахьыԥсыҽу;
5. Аԥсуа жәлар рдоуҳатә культуразы иҟаҵоу шмаҷымгьы,
цқьа иахьцәыргам. Аԥсуа ҭаацәарақәа рҟны (џьара-џьара)
ахатәы бызшәа агәхьаамкра. Урҭ рыхшара аурыс школқәа
рҭаҵара.
6. Ахәыҷтәы литература агьама алаҟәра. Ахәыҷтәы журнал «Амцабз», идыру аҭагылазаашьақәа ирыхҟьаны иа­
наамҭоу иахьызҭымҵуа;
7. Атуризм цқьа иахьыгәцаракым уҳәа.
Ажәакала, абарҭ хыхь иаагоу апроблемақәа зегьы дара-дара еидҳәаланы исыԥхьаӡоит. Насгьы урҭ шынеибаку
иӡбахаанӡа, абызшәа апроблемагьы инагӡаны иӡбахом
ҳәа агәаанагара уаҩы иоуеит. Иҳамдыруеи, нас, уасхырда аҩны шузмыргыло, мамзаргьы ҵәҩанк ала аанда шузымшышуа. Уи иаанагом ҳхатәы бызшәа ҳцәыӡит ҳәа.
Иаҭахынгьы исыԥхьаӡом агәкажьра. Ҳаԥсуара ыҟанаҵ иҟазаауеит ҳбыз­шәагьы. Уи акәзар, адац-ԥашә ӷәӷәоуп, акыр
иҵау­лоуп. Иаҳгәалаҳаршәап апоет Т. Аџьба ицәаҳәақәа:
«Аԥсуара анырхуан, аиеи, аныхраҵәҟьа ус имариазар».
Агәра згоит, ижәытәӡатәиу ҳбызшәеи, ҳаԥсуареи, ҳмилаҭи шеибгоу аҿиара амҩа ишану, ишеизҳазыӷьо, ишеи­
харҳауа. Аԥсны аҳәынҭқарра иаҵагылоу аҵеира бзиа
ирыб­зоураны ԥеиԥш лаша шаҳзыԥшу.
Ажурнал «Ауаажәларра», 2003 ш., № 28

ИАКУ ԤҞАРАК ЫҞАЗАРОУП
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ирацәоуп ацәажәарақәа
Аԥсны аҳәынҭқарратә бызшәа (аԥсуа бызшәа) акәшамыкә­
ша. Ари азҵаара иалацәажәоит аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа,
аинтеллигенциа рхаҭарнакцәа реиԥш, ахархьуаа. Урҭ рахьтә
иҟоуп азҵаатәы инарҵауланы еилызкаауа, ҵарадыр­рала уи
аҭҵаара знапы алаку, иара убас ԥсабарала абызшәа бзиа­
ӡаны издыруа ауаа маҷҩымкәа. Аха урҭ рнаҩс иҟоуп даҽа
категориак иаҵанакуа ауаагьы. Урҭ абызшәа ахаҭа цқьа
иззымдыруа, мамзаргьы «изаҭәашьаны» иаламцәажәо
роуп. Аха, рыцҳарас иҟалаз, урҭ абызшәа ахьырзымдыруа,
мам­заргьы уи ала иахьымцәажәо акәӡам, ирыцҳара дуу –
тәым бызшәала аԥсуа бызшәа иахьалацәажәо ауп. Уи азы
аӡәгьы гәыбӷан узиҭом, избанзар зегьы ргәы былуеит. Даҽа
зҵаароуп, иаҳцәагои ҳәа ус баша ицәажәо, акьыԥхь аҿы
иқәгыло ртәы. Аха урҭ зегьы ҳарҟәаҵып.
Иарбан зҵаарақәоу хадаратәла иқәдыргыло абызшәа
апроблема иалацәажәо? Иҳарҳәозеи урҭ? Аҭак ҟаҳҵап:
аԥсуа бызшәа аӡра иаҿуп, аԥсуаа рхатәы бызшәа аҳәара
иаҟәыҵит, ҳаӡит, ҳахҵәеит…
Асеиԥш иҟоу зеиԥш ажәала ацәажәарақәа ауаҩы игәы
кыдырхуеит. Насгьы иҟоуп жәаԥҟак, аныха иашьҭалаз –
ишьҭалоит ҳәа. Избан, нас, ҳааҟәымҵӡакәа изыхәҭоугьыизыхә­ҭамгьы абызшәа алацәажәара зыхҭаҳкыз?
Иҟоуп Аԥсны аҭҵаарадыррақәа р-Академиа, Д. Гәлиа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Алаԥшҳәаа - 03
  • Büleklär
  • Алаԥшҳәаа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2121
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3374
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3322
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1863
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3403
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2080
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3418
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2171
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3350
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2003
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3292
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1850
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3489
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2201
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3430
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2053
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1913
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3401
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3345
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Алаԥшҳәаа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1912
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.