Latin

Абду Ажьгьери - 07

Süzlärneñ gomumi sanı 3448
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2103
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
угыл! – Уажәы-уажә илымпыҵҟьоз лыбжьы дақәыӷәӷәаақәыӷәӷәо даацәажәеит. – Мап анакәха, абраҟа иҟалази
рҳәо иҟасҵоит.
– Уца, уца,– иҳәеит Асҭамыр иҩыза, ишцәгьарахоз ибазар акәхап. Асҭамыргьы уажәшьҭа уи ада ԥсыхәа шыҟам
ибоит, аха арахьгьы иԥхеишьоит, еиҳараӡак ирыдтәалоу
аҳәсақәа рҿынтә. Уи уажәыҵәҟьа иԥхеишьо раҵкысгьы
убасҟак ихьымӡӷишьоит, абри дақәымшәакәа иԥҳәысгьы
иаргьы наганы Нагә ихаҳә иқәгылазар ауп уажәыҵәҟьа
ииҭаху. Аресторануаа зегь ахьрыхәаԥшуа ԥсрак-ӡрак
еиԥш иԥхьаӡоит. Дара ԥшуп, ирыздыруам уи ахынҭаҩынҭара иаҵыхәтәхо.
Асҭамыр дагьԥсымкәа, дагьбзамкәа, ақәаб еиқәара
еиԥш дыхшәааӡа, ашьшьыҳәа дҩагылан, иҩызцәа «бзиала» ҳәагьы рамҳәакәа, ашә ахь иҿынеихеит. Ари асцена
иалаԥшыз аресторан-уаа, шьоук рхы дадкылан ихьааргеит, шьоукгьы, ирцәалаӡуазеи, иччеит. Иҩызцәа ракәзар,
рхы ахьыргара рзымдыруа итәан. Уажәыҵәҟьа егьырҭ
итәаз зегьы дара ракәын иззыԥшуаз.Ԥшьымыз нҭакәкәа ицеит. Ажьгьери ахәыҷы дыгә­
хьааган, дхагахоит, аха ичҳауеит макьана. Уи уажәшьҭа
ибзиаҵәҟьаны идыруеит игәы иалсыз шеилыркааз, аха
уигьы иазирхом, иҭахуп игәы идырхьыз рхала идыр­
ҟәандарц. «Алашә ииҭаху – ҩ-блакы» ҳәа, уи ауп иара
ииҭаху, ус ауп иара дышхәыцуа. Дара уи ргәы иҭоу-иҭаму
дазхәыцыргьы иҭахым, зегь реиҳа игәы змырҭынчуа
Рома хәыҷы иара иахь игәаблыра ахьыҟоу ауп. Уи ауп
иара изы ихадароу, аха лассы-лассы димбар, нас игәы
ицәыхьшәашәахар ҟалоит.
Убри аламҭалаз хәылԥазык Ажьгьери дкарахаӡа усура
дыҟан дааит. Уи аҽны убасҟак аҽбыга даркареит, имҩа
ахьхаз иӡыхь ашҟа ацараҵәҟьа илымшо. Нас уажәраанӡа
ишыҟаиҵалац еиԥш акәымкәа, иӡбеит аԥхьа идулаԥ аҿы
дынкыдгыларц. Ус иагьыҟаиҵеит, дааныҳәа-ныԥхьан
фырџьанк ижәит. Аха уи афырџьан иара иааԥсара аҵкыс
иласцәан. «Шьыри, даҽа фырџьанк зжәындаз!» ааигәахәт.
Аха ус «иҽы» аӷәра иахьнахалак иоузыжьуаз дреиуамызт Ажьгьери. «Ламыс умазар, даҽа фырџьан-заҵәык»
ҳәа игәы шиашьапкуаз, уаҳа лак-ҩакрак ҟамҵаӡакәа,
ашьшьыҳәа днахынҳәны импахьшь-хәбаба аакнихын,
иӡыхь шыҟаз иҿынеихеит.
Ааилашәшәуан еиԥш, Ажьгьери ифырџьани иӡыхьи
неицылан, дласкәантраӡа харԥ заҵәы, иԥаҵа хышлаақәа
инапы нарылшь-аарылшьны ирҽеиуа, агәашә шыҟаз
дааиуан.
Аԥхын хәылԥазтәи аԥсабара ҭынчҳҳараӡа иҟан. Ина­лакаалакны, рыблақәа ҭыџьџьаауа, иҵлашьцаахьаз ажә­ҩан
агәаҿынтә,еҵәақәак лбааԥшуан. Аха Ажьгьери уажә урҭ
ибаӡомызт. Уимоу, идгьылтәу, иқыҭатәу агәылара-азларатә
иааҩуаз ахәылԥазтәи абжьқәагьы иаҳаӡомызт. Мап,
еиӷьхоит иаҳҳәар, игәникыломызт. Уажәы иара «иибози»
«дыззыӡырҩуази» зынӡа даҽакӡан.
Абас ихәыцра ӡыжьра дӡаакәкәала дшааиуаз, агәашә
дазааигәахоны еиԥш, илымҳа зышьцыламыз бжьык игәы
иаақәсит. Дызгәҭылакны даазгоз ихәыцрақәа неиԥхьбан,
ашырҳәа ашҭахь днаԥшит. Абар Маџь хәыҷы ибжьы! Абар
ихаҭагьы! Арԥысҵас игәы аҭҳараҳәа иааисын, длахҿыхӡа
ашырҳәа агәашә ахь иҿынеихеит. Абри аамҭаз игәы
иааҭашәеит ахәыҷы имацара дшымааз, уи иан дышицу.
Дааҭгылан, ижәҩахыр иқәыршәыз импахьшьхәбаба
агәашә аҿы инкнеиҳан, имахәҿа ихшьыз икьаҿ хымаԥсыма илеишәхаирԥеит. Нас, аҳәынҵәрақәа еибаркуа,
ашырҳәа агәашә дынҭалеит.
Рома хәыҷы иабду «изҭаргыланы» имаз «иҽыхәа»
дақәтәаны дшыхәмаруаз, ианду лыбжьы наиқәлыргеит,
«дедушка дахьаауа убауоу!» ҳәа. Ахәыҷы иабду иӡбахә
анааиаҳа, атыхҳәа дааҭгылан, ибла ҭырхаха днаизыԥшит.
Аилашәшәраҿы азныказ цқьа дизеилымкааит, аха нас,
иабду шиакәҵәҟьаз агәра анига, «иҽыхәа» нкаршәны
днаҵҟьеит, жәабаҟа метра дымнеицкәа, игәы иаанагаз
здырхуада, афырҳәа даақәҵәиаан, «иҽы» аашьҭԥаа
дыҩны иҿынеихеит.
– Дедушка, дедушка! – иҳәан, акәапаҳәа иҽынеигә­
диршәлеит. Ажьгьери ихаҭа хәыҷҵас дгәырӷьан, Рома
хәыҷы даашьҭиԥааит.
–Ааи, Маџьа, дедушка дукәыхшандаз, ухаҵахеит, дедушка дукәыхшандаз, ухаҵахеит! – иҳәан, дигәыдырӷәӷәала
дыкны даагылеит ҳамҭакы. Усҟан уи иҭагылазаашьа
зеиԥшраз ҳәашьа амам. Аб иакәым, абду иакәым, зхәыҷы
иҿыгәҳәааны иҟоу ан лгәы акәым уажәы аԥыр-ԥырҳәа
ибылуаз абду игәы зеиԥшраз...
Ахәыҷ иабду дахьцалакгьы дицын, аҽы ахкаарахь
ианиго, дақәыртәан дигон, ианааигогьы – ус. Аӡлагарахь
дцозар, аҽы аидара ҩақәҵан, аҟамчы иркны, хыхь ааҵәа­
қәа рыбжьара дыбжьаиртәон. Ажьгьери иҽы ҽыццышәк
акәын, аха ахәыҷы данақәтәоу, аҟамчы нахиҟьаргьы,
дхәыҷшьаны, иҵҟьаӡомызт. Ус шакәызгьы, Ажьгьери дицә­
шәаны аӷәра шикыц икын. Убри инаркны Рома хәыҷы
аҽықәтәара иеиӷьеишьоз адунеи аҿы акы ыҟамызт.
Амашьына аԥсҟы икыр аҵкысгьы еиӷьаишьон.
Ажьгьери ауардын анҵиҳәауагьы Рома ахәда дықәир­
тәон. Уигьы амашьына ақәтәара аҵкыс еиӷьеишьон,
еиҳараӡак, афырмахьц кны, ацәқәа ианырхиҟьуа. Зны
Рома хәыҷы иабду диҳәо далагеит, ацә сақәыртәа ҳәа.
Икьатеиах ԥҵәеит Ажьгьери, ииҳәаз џьашьаны, аха
ахәыҷы изы зегь дара ракәын – аҽы дақәтәаргьы, ацә
дақәтәаргьы. Рома изын аҽгьы ауардынгьы бзиоуп, аха
урҭ иахьахәлаанӡа даурықәтәаху! Уи игәы мҿыӷьырц
Ажьгьери игәыла Кәҭыл иԥа хәыҷы Нырбеи дцан дааи­
ган, еицыхәмарларц рыгәшәымшә иҳәеит. Арҭ ахәыҷ­
қәа анааибаба нахыс иаразнак рыԥсы неилаҵәан,
ҽнак иааиқәымшәар рымуа, бзиа еибабеит. Аҵыхәтәан
ианеиԥырҵуазгьы Аҟәаҟа даагап ҳәа иҩыза дихьҵәуо
далагеит Рома...
Убысҟан Рома хәыҷы араҟа иибази иаҳази ихамышҭуа
ихы-игәаҿы иаанхеит. Уинахыс ақыҭа аӡбахә анырҳәалак,
ма – иабду, еснагь игәалашәоз убасҟан иибази иаҳази
ракәын. Уаҳагьы игәалашәаран иҟахзи, ахәыҷы уинахыс лассы ақыҭахь даармышьҭӡеит. Аԥхынра иани иаби
ԥсшьара ианцо, ахәыҷгьы уахь дыргон. Ус ахәыҷы ашкол
дҭалеит, нас ес-ԥхынра алагерқәа рахь дрышьҭуан. Уаҳа
Рома иабду иахь даартә дзыҟамлеит, уи еснагь хьаас ишимазгьы. Ари хьааигеит Ажьгьери, аха имчзеи! Аҵыхәтәан
иеиликааит иҟалаз, ахәыҷы ақыҭахь даныҟаз, ҽнак арбаӷь
ҷышь еиԥш дқәацәӡа, аҵәҩанқәа наҟ-ааҟ икны, аанда
дшықәгылаз иан дылбазаап. Изларҳәо ала, усҟан иан
лыԥсы ицаз хаха-хымш иаауамызт. «Иахьа аанда ихәназ,
уаҵәы аҵла дықәлоит»,– лҳәазаап ан, лыԥсы анлоу. Усҟан
Рома хәыҷы иҟаиҵаз «ахлымӡаах» акәзаап изырласызгьы
урҭ аҩныҟа рыхынҳәра. Ихынҳәит «ҿҳәара амҭаӡакәа».
Еиҭа, алакә аҿы еиԥш, хаҵеи ԥҳәыси абыргцәа рымацара
нырцә-аарцә амца иааҽҳәатәеит. Урҭ рыхшареи дареи
еиҵаҩҩы ианыҟаз ԥхыӡк еиԥш ауп ишыргәалашәо. Уи
хнырҳәышьа змам уажә ианааргәалашәалак, рқәыԥшра
еиԥш, игәхьааргоит аҟароуп.
Ауаҩы иқәра наскьацыԥхьаӡа игәы еиҳа иҵаӷахоит,
ихьаа рацәахоит. Дниасны дааԥылом Ажьгьеригьы,
Аҟәа­гьы ана акәым, ара акәым, уажәшьҭа ашықәсан
ҩнтә­ҟа-хынтәҟа ракәын уи данцоз. Анду, ианамух, иҵегь
илзымариан. Иҟан аныҳәақәа раан, еицны ианцозгьы. Урҭ
ҩеины Рома дырхьымҵәуакәа имаацызт. Уи иҭахын ауардын дақәтәар, ацәқәа фырмахьцла дрысны иршәалар,
ашҭаҿы аҳәарақәа ҿырҟьаса дрышьҭалар, аҳа дықәлар,
аҵәа дықәлар. Аха зегь реиҳа даргәаҟуан аҽықәтәара.
Абарҭқәа ракәхап, «ақыҭахь узгоит» уҳәар, шьапыла
акәзар «ҟаҳ» иҳәомызт, ашырҳәа днаушьҭалон.
Ауаҩы гәырӷьара дук дақәшәар, кыр аамҭа бжьаларгьы,
уи аҭыԥ даназааигәахалак, ма уи аамҭа данынҭагылалак,
атыхҳәа иааигәалашәоит, игәалашәоит моу, усҟантәи
игәырӷьара игәаҵа иҭалан даарлахҿых’уеит. Убасҵәҟьа
акәын уажә Ажьгьеригьы дшыҟаз. Аусура ашьҭахь импахьшьы аашьҭыхны иҿынеихон, аха дахьнеиуа ҭынч аӡыхь
изилырсуамызт, «Уажә санаахынҳәлак «иҽыхәа» дақәтәаны
дысԥылахыр!» ааигәахәуан. Иахьа хәлаанӡа дигәаламшәо
акәымызт, аха уажәааныла иҷыданы дихҭашәон.Аҽыкәабара
данналагалак инаркны, алакар аӡы аныланы ахьхьаҳәа
аӡычаԥара иахьҭаҭәо ашьҭыбжь иалаҩҩны «дедушкаа!»
ҳәа Рома ибжьы иаҳауашәа игәы иабон.
Ажәжәаҳәа иҽааилаҳәан, зны-зынла икьаҿгьы иара
уаҵәҟьа иааишәҵаны, ашырҳәа иҿынеихалон.Аха баша игәы
дажьагәышьон. Дшааиуаз Ажьгьери ус бжьык»иаҳаргьы»
дыццакӡомызт, «Дааизар аҩны дыҟоуп, иабду дикәыхшоуп,
уажә сымнеиуеи!» ҳәа игәы ааирҭынчлон . Аха зегь дара
роуп, уи адәахьтәи ҽырҭынчран, арахь игәаҵан ҭынчрак ҳәа
амамызт, ицых-цыхуан.
Импахьшьы ихәда иқәыршәны, иеимаа ҵарԥалақәа
рыла дынхгыла-аахгыло дшааиуаз, агәашә даназааи­
гәахалак, ашҭахь днаԥшуан, дагьынаӡырҩуан, аха аӡәыр
ауибоз. Нас иааԥсара аҟара изацланы, деидараха иҿы­
неи­хон. Усҟан ифырџьангьы уиаҟара ихәомызт.
Ари ҽнак акәымхеит, ари ҩымш ракәымхеит. Дгәааит
Ажьгьери, «Арҭ зҿу ала ахәыҷы игәабылра ҳцәдырӡуеит,
– дхәыцуан иара, – иаб иҩны гәблырҭас уажә ианимк, нас
ианбеикуа?» Уи ихахьы изаагомызт дагьазымхәыцӡацызт
иԥа Асҭамыр диҿыҵны дынхоит, дхазҭӡуп ҳәа. Аамҭала
Аҟәа инхо аӡә иеиԥш акәын дышизхәыцуаз. Иара убасгьы Ажьгьери ихгьы-игәгьы иҭамшәацызт, абасҟатәи
ааԥсара ду ҟаҵаны, еихеичаԥаз анхамҩа сара сышьҭахь
изтәхода ҳәа. Аха уажә даазқәылаз, еиҳараӡак Асҭамыр
аҳәынҭқараа ҿҳәара амҭаӡакәа ауадақәа анирҭа ашьҭахь,
ҽынла игәы змырҭынчуаз, уахынла ицәа зырҟьалоз
хәыцрақәак изцәырҵуа иалагеит.Абри аламҭала иаалырҟьан Ажьгьери Аҟәаҟа дцеит. Мҽышан. Ишҭаацәаз зегьы аҩны дрықәшәеит. Рома
иабду дшибаз еиԥш «дедушка приехал!» — иҳәан,
дыҵҟьаны диԥылт. Уи уажәшьҭа кыр джыцәхахьан.
Абдугьы дгәырӷьаҵәа:– Даду дукәыхшандаз, Маџь, даду
дукәыхшандаз! Уара зынӡаск ухаҵахазаап! – иҳәан,
гәырӷьарыла иҭәыз уи игәы дадырӷәӷәалан ҳамҭакы дикын. Нас иҭаца лхы днагәӡны, Асҭамыргьы инапы имхны,
аԥсшәа реиҳәеит.
Асҭамыр инхара-инҵыра хар имамкәа дыҟан. Ажь­
гьери дныҩнаԥшы-ааанаԥшын, игәгьы иахәеит. Уи дма­
аижьҭеи кыр аиҭакрақәа рацәаны иҟан. Илаԥш надхалт
азал аҿы иӷьазӷьазуа иҩнагылаз асервант. Уи хкы-хкыла
иҭагылаз арыжәтәқәа, акы ҟаԥшьуп, акы шкәакәоуп, акы
еиқәаҵәоуп. Ианылатәа, еиҭа ахәыҷы дааидикылан, диа­
цәажәо далагеит.
– Нас, Маџь, уабду ажәабжьс иоуҳәозеи, аа? Аҵара
шԥоуҵо?
Ахәыҷы ҿимҭӡеит. Дԥхашьашәа ихы лаирҟәит.
– Маџь, сузыӡырҩуеит, – дҭиҵаауа далагеит еиҭа, –
аҵара шԥоуҵои сымҳәеи? Мшәан шаҟа рҿы утәоузеи?
Уи сазҵааӡомеи!
– Хԥа рҿы дтәоуп, – иԥа ицынхәрас аҭак ныҟаиҵеит
Асҭамыр.
– О, Маџь, уажә усхыччашт соурысшәақәа цәырзгар, –
иҳәан, дааччеит абду. – Ҵыԥх акәу мшәан, ажәа сумҭази
аԥсшәа шуҵо ала? — инаиаҽԥниҳәеит абду.– Уара аԥсшәа
умҵар, уажәшьҭа сара аурысшәа сызҵаӡом, нас уареи
сареи ҳазлеицәажәои?
Ахәыҷы, дыԥхашьашәа, ихы лаирҟәит ҽымҭӡакәа.
Ажьгьери игәы иаалакьакьеит, ишиҭахыз иԥа-иԥеи иареи ахьзымеицәажәаз. Нас ицәажәара Асҭамыр иахь
иниаигеит.
– Ари ахәыҷы уаҳа ԥсышәа исырҵап ҳәа угәы иҭа­­
ӡами? – диазҵааит иԥа. – Дхәыҷым ари шьҭа, дар­ԥыс­хеит,
аурысшәа аҷҷаҳәа иҳәоит, уимоу англыз бызшәа­гьы ир­
ҵа­ра шәаҿуп ҳәа саҳауеит, арахь иандуи сареи ҳбызшәа
издырӡом. Шәара шәызлацәажәалак ҟалоит, аха, ишубо
еиԥш, ҳара ҳҿаҳацәоуп, ҳаԥсшәада егьҳаздыруам.
Дааԥышәырччеит Асҭамыр, иаб ииҳәаз игәы иахәа­
ны акәу, дахыччозу узымдыруа. Уажәраанӡа ирхагьежьуа рымаҵ зуаз Тома, инагӡаны урҭ реицәажәара
дазымӡырҩыкәа, лԥышә аарҵәины акәхнахь днахынҳәит. .
Усхыччоит акәу?! – изымчҳакәа иаҽԥниҳәеит Ажьгьери.
– Ҳаи, уанаџьалбеит, саб, ихьаагатәым шԥахьааугоишь!
– инаиаҭеикит Асҭамыр.– Аԥсны дыҟоуп, аԥсшәа изымҵар
ҳәа ушәома?! Аԥсуа школ ҳәа егьҳамам, иубоит. Ус
акрыҟазар имариамзи, аха ус шакәугьы исырҵоит сара
убри уара узыргәаҟ’уагьы.
Ажьгьери уаҳа имеимкит. «Убри сара сзыргәаҟуа
иҵааит, уаҳа сҭахым» ааигәахәт. Иара дзыргәаҟ’уаз
ҭырџьманда иԥа-иԥеи иареи зеицәажәар акәын.
Убас ала урҭ реицәажәара анхдыркәша, Ажьгьери
ицәажәара иԥа-иԥа иахь иниаигеит. Асҭамыр урҭ ааизынижьын, дышиашаз иԥшәма рхәы ахьыҟалҵоз акәхнахь
дцан, минуҭқәак рышьҭахь даахынҳәит.
– Амла уаҳаркит, саб, акамбашь узаҳшьызшәа,– иҳәан,
дышиашаз уажәраанӡа Ажьгьери илаԥш здхалахьаз асервант днадгылан, асаркьақәа дынрыха-аарыхан, иреиӷьу
асасцәа рзы, иреиӷьу арыжәтә ҳәа ҷыдала инаԥхьакны
имаз арыжәтәқәа, хкы-хкыла иааҭиган, астол илықәиргылт.
Уи иҭахуп ҿымҭӡакәа иаб иҿы дааҽхәарц. Ажьгьеригьы
урҭ абаҭлыкақәа акакала илаԥш нарыдирхалеит, ак аҵкыс
ак еиӷьуп, имжәкәа ус срыхәаԥшландаз угәахәп.
Асҭамыр деиҭацахын, ахыжәлагьы ааганы илықәиргылт.
– Саб, руа иаажәри? – диазҵааит Асҭамыр имыр­
хьаацәакәа, аҟәардә даахан, иаргьы длатәеит. – Ҳхәы
мазеихаанӡа арҭ ргьамақәа баны, иаажәуа алаҳхып.
– Алаԥшыра суҭоит! – дааԥышәырччеит Ажьгьери. –
Сара ауалыр иахыхны агьама збозар ауп еиӷьу аналсхуа.
Насгьы асас длаԥшуам, аԥшәма изцәыриго иреиӷьу ҳәа
иԥхьаӡоит.
– Ажәала саҵкыс уиааит, – дыччо баҭлыкак аақәихт
Асҭамыр. – Абри акака аажәып.
Ажьгьери ифырџьан даахан, иҩышьҭыхны днахәаԥшит,
нас изҭаз абаҭлыка дназыԥшит.
– Еҵәаџьаа реиԥш аеҵәақәагьы анӷӷала иҟоуп иара! –
даахыхәмарит. Нас дҩагылан, мрагыларахь ихы нарханы
дныҳәа-ныԥхьан, ижәит. Асҭамыр еразнакы идырит иаб
иижәыз арыжәтә шигәамԥхаз, аха исгәамԥхеит ауиҳәоз.
«Ассир, иԥсуа уаткада акы шԥаигәамԥхо!..» – игәы
иааҭиҳәаан, иахиҳәаарызеишь ҳәа иаб днеизыԥшит.
– Аџьбарараз ицәгьам, ицәгьам моу, ибзиоуп, аха
аҿынкылара уиаҟара иҟам, фҩы ҷыдакгьы ахуп, – иҳәеит
Ажьгьери.
– Саб, уҿы ашьцылам акәымзар, акониак иреиӷьу
рыжәтәыс иршьоит, – иаарԥшқашәа инациҵеит Асҭамыр.
– Насгьы иабатәи фҩы ҷыдоу, акониак – кониак цқьоуп,
афҩы иахугьы иара иатәуп, ажьаӷь уатка ахатәы фҩы
шамоу еиԥш.
Дааԥышәырччеит Ажьгьери.
– Уи шьахәуп, аха иандыршуазгьы абри акәызма
цәԥштәхәс иамаз? – абаҭлыка ахы ианкны иҩышьҭихын,
маҷк иаарнаашәа дназыԥшит.
– Мап, – Асҭамыр уаҳа ииҳәара иҿамшәакәа уа
дааҿахеит.
– Ари иреиӷьу рыжәтәыс изшьауа, излыху ззымдыруа
ракәхап. Сара избоит ара жәохә хкы шеилоу. Ахәшә
еиҵаҵоуп ус еиларҵо, арыжәтә акәӡам.
Иамуит Асҭамыр изы. Уи адунеи дакәшаны даахьеит,
акыр збахьоу, акыр заҳахьоу уаҩуп, аха иаб иҿаԥхьа
дышмарҵеиз даанхеит. Уажәшьҭа иишаҭауа егьыҟам, иахи­
ҳәаауа збап игәахәын, ашырҳәа дҩаҵҟьаны дцан, ахҩа
ҩахыршәаны, икәеикәеиуа уаткак ааганы илықәиргылеит.
Ажьгьери ҿымҭӡакәа ихы ырнааны днахәаԥшит. Уи
фырџьанк акәын иижәлоз, уигьы ижәхьеит, аха иагьа
умҳәан «сасырҭаха» дыҟоуп, «аԥхашьаразы» даҽа акыҩба ижәыргьы ауеит. Асҭамыр аӡы зҭыршаны иааган
илықәиргылаз афырџьан, Ажьгьери инапала иааирҭәын,
аԥенџьыр алашарахь иҩышьҭыхны днахәаԥшын, даахан
иаԥхьа илықәиргылеит. Уи иаанагоз «иаажәып» акәын.
Асҭамыргьы иааџьеишьеит. Ажьгьери дааныҳәа-ныԥхьаны
ижәны ианнықәиргыла, ашкол ҷкәын аԥышәараҿы инеиз
иеиԥш, игәы хыҭ-хыҭуа иаб днаизыԥшит.
– Абри ауп ауатка цқьа, – иҳәеит Ажьгьери иԥсы
анааивига ашьҭахь. – Афҩы иаху кыр имчуп, аха иара
иатәуп, егьузазҳәом. Ажьаӷь уаткахь иабаҟоу, аха шәара
ижәжәқәо иреиӷьуп.
Ари, Асҭамыр, Асҭамыр ималагьы иакәым, Асҭамырраа
ираҭәарымшьо ача уаткоуп, аха уи уажә иауирӡах’уа,
ишакәхалак акы игәаԥхазааит ҟаиҵеит.
Ус рхәгьы ааганы иаақәлыргылеит Тома.
Аҩқәа хԥаҟа ргьама ибеит, аха урҭгьы акы ааигәамԥхеит.
– Абри цәгьам, аԥсуа ҩеиҵырҟьа еиԥш, ашәах хаччыла, убз ахы хнаҵәо, иҿыцаҳәцаҳәуа иҟоуп, – иҳәеит
ашампантә ҩы азы. – Амала абри аҿыцаҳәцаҳәра иара
иатәгәышьам акәымзар. Ажь иалҵыз шалҵыз иҟазароуп,
уҟарҟы илбаанӡа ушьа-уда иналалартә, – иҳәан, маҷк
дааҭгылеит, згьама ибаны игәамԥхақәаз аҩқәа дырзыԥшуа.
– Абарҭ адәқьан аҿы иухәҳазар акәхап, арахь аҩны
ҳаҩцара ҩыла иҭәуп, ашкәакәа уҭахума, аиқәаҵәа ма
аҩеиҵарҟьа, убз ахы хнаҵәо... Иаагишь ани сҩы иаазгаз,
убри аажәып.
Асҭамыр ила ажьа амкит. Ижәҩахырқәа дҩарыхан,
дҩагыланы акәхнахь иҿынеихеит.
– Ари бзиа иубоз аҩы шкәакәа ауп, – иҳәеит Ажьгьери,
Асҭамыр аграфин ала иааган ианлықәиргыла.
– Ассир, абри ажь еиқәаҵәа иалҵит злоуҳәари! –
иџьашьаны дназԥшит Асҭамыр.
– Уи ишысхәаз еиԥшҵәҟьа иаҵсымхи. Ацхаӡҩа иаҩы­
зан усҟан, аҩы абаҟаз. Ажь анухәалак еиҵаԥхьаанӡа усгьы
ажь ашәыга аунажьӡом.
Асҭамыр аҵәцақәа ҩаирҭәит. Ашәах шкәакәаӡа хыхь
иаахылан ихбалацыԥхьаӡа, ацԥхькәа аттаҳәа аҵәца
иҭыԥо, иааиқәтәеит. Уажәы аҵәца иаакәыршаны рахәыцк
иаҟараны ашәах шкәакәаӡа ихын. Убри ашәах ихылоихбало аччаҳәа иахьшуаз убон.
– Аҿынкылара шԥаҟоу, азлара ацәцахьоумашь? –
аҵәца ҩышьҭыхны дахәаԥшуа диазҵааит Асҭамыр. – Цха
ԥштәуп иамоу.
– Ихоуҵару, агьама зымбаӡацт, – ихәеит Ажьгьери.
– Раԥхьа ажь исхәаз иааҵхны жәохә зк’уаз ауалыр
иҭаҭәаны инықәсыргылеит. Ауалыр ауп ас ацәаԥштәахәы
ҟазҵазгьы. Асҭамыр иҩызцәақәак иманы длабжьысуазар
ирызхсыртлап ҳәагьы сгәы иааҭаскит. Сгәы иа­а­ҭаскт
аҟароуп, уаҳа уангьы егьласымҳәеит. Уажә сана­ауаз,
усгьы иара дзымааит, аха сгәы иҭаскыз ҭоубак исза­
ҩызоуп сгәахәын, ихыртны иузаазгеит, аԥхьа уара
агьа­ма убар сҭахуп, иугәамԥхозаргьы сыздыруам аха,
– дагьааихыхәмарт.
Асҭамыр даархәыцит иаб ииҳәаз, игәгьы даарыц­
ҳанашьеит. Иара иусура-иҳәысура, иҩыза-иқәла аамҭа
ахьцо ибаӡом, арахь ихьӡала иаб иҭеиҭәаз илымкаа
агьама ибом, уахгьы-ҽынгьы иара иакәхап дзызхәыцуа.
«Еҳ, саб игәаҵа сызҭаԥшуа сыҟазар...» игәы иааҭиҳәааит.
Иржәит акака.
– Париж ацәыргақәҵаҿ изумгахуеи! – аҵәца ырнааны
дҭаԥшуа даацәажәеит Асҭамыр. – Азларагьы ацәымцеит,
аха ҩҵасгьы иџьбароуп.
– Ҵыԥх ажьқәа мцхәмызт, аха иҟаз, аамҭа бзианы
ироун, мрала мацарагьы иаҳҭааит. Азлара ӷәӷәаны измоу
ус ирласны иҵәҵәӡом.
Аби ԥеи ҭынч итәаны ҵәыцақәак ркуан, еицәажәон.
Урҭ реицәажәара Ажьгьери еиҭа Рома иахь иниаигеит.
– Шәара усгьы аха шәымамзар акәхап, аха ахәыҷгьы
дбаандаҩышәтәит, – иҳәеит иара, – даҳхыжәбаау сыздыруам иҟалаз. Саазқәылаз дысхҭашәаӡаны сыҟан. Уаха
аусурахьтә саныхынҳәуа знык снаӡандаз ҳәа акәын
сшаауаз, Маџь аҩны дысзыԥшушәа сгәы иабон.
Асҭамыр иаб даарыцҳаишьеит. Лассы-лассы иара дызцаломызт, аха ахәыҷы игара уиаҟарагьы дазымхәыцӡацызт.
– Иандугьы аҵкыс деицәоуп, – иажәа неигӡон
Ажьгьери. – Ҳнеицәажәан, абаржә ашкол дахьынӡоушьҭу
мызкаҟара аҩныҟа дызгап ҳәоуп еиҳараӡак сзааз. Мызкы
ҳара ҳзы шықәсык иаҩсуеит.
Асҭамыр мап иҳәагәышьом, аха илҳәозеи Тома? Ажәак
набжьагалан акухна аҿынӡа дызнеир, аилкааҵәҟьа
иеиҳәон, аха уажә дҩагылан уахь дызланеирызеи! Ихы
инапы аҵаргәашәа ҳамҭакы ҿыцха дышьҭаԥшуа дтәан.
Нас ихы дҩахан иаб днаизыԥшит.
– Сынтәа аҽаҩрақәа зеиԥшреи, хар рымамкәа иҟоушь?
Ажьгьери игәамԥхеит иԥа иҟазшьа, аха иаҽԥнимҳәеит,
уи ҩнуҵҟала иаб дшеиликаауаз, дагьшрыцҳаишьоз
идыруазшәа.
– Инхо-инҵуа изы аҽаҩра анбзиам ыҟаӡам. Ҳнапы
ҳҟьагәышьоит ҳаргьы. Знапы зҟьаз аӡы дагом рҳәоит.
Абри аамҭаз Рома дааҩнашылеит.
– «Зыцәгьа уҳәо ушә дылагылоуп» ҳәа баша ирым­
ҳәозаап, ианаамҭаҵәҟьаз уааит, – дыччо ихы наиқәикит
Ажьгьери. – Уҽеиқәыршәа, аҩныҟа усыцаалар уҭахызар.
Рома зны иабду дыхәмарны иҳәаз џьишьеит, иаҳаз
изхаҵом.
– Дедушка, ииашан иуҳәаҵәҟьома, аа? Ииашан иу­
ҳәаҵә­ҟьома?!– иҽааигәыдижьлан, ихәда инапы акәыр­
шаны дихьынҳалт.
– Дедушка аиаша имҳәакәа, ианбыкәу уанижьахьаз! –
иарма напала ихы ааишьышьит Ажьгьери. Дамхагәырӷьан
иабду дгәыдикылт, аха еиҭа иаҳаз агәра изхаҵом.
Папа, аиаша саҳәа, дедушка ақыҭахь сигаҵәҟьома? –
Рома иаб диазҵаахт. Уигьы иабду ииҳәаз анышьақәирӷәӷәа,
ахәыҷы зынӡаск дгәырӷьаӡеит. Ддәылҟьан иҩызцәа рахь
дыҩт, ақыҭахь дышцо реиҳәарц. Уа дахьнеиз уиаҟара
днымхакәа дыҩны дааит:– Дедушка, дедушка! – дҳақьԥсықьуа иабду иҽынаи­гәдижьылеит. – Аҽы сақәурҭәоу,
аҽы?!
– Ушԥақәысмыртәо! – Ажьгьери уажәы аԥсышәала
аҭак ҟаиҵон, ахәыҷы еиликаартә инапала ирбо. –
Абраанӡа уанымҩеиуаз аҽы уақәсыртәонеи, уажәы, аа,
сара усаҟароуп! – инапы дҩахан, ихы инықәишьит. – Уара
иуаҟароу аҽыҩ иақәдыртәоит.– Ажьгьери ииҳәаз ахәыҷы
ишизеилымкаауаз анидыр, инациҵеит:– Аскачка, удыруоу,
аскачка? – еиҭа напыла-шьапыла иеиҳәеит иара иаҟароу
аҽыҩ ишақәдыртәо...
Рома дгәырӷьаӡеит, адунеи зтәу иара иоуп, уи иабду
ақыҭахь дигоит, аҽыҩ дақәиртәоит. Еиҭа иҩызцәа рахь
дыҩт...

4
Амашьына ианҭыҵ, Рома иабду дизымԥшӡакәа диа­
ԥысны ддәықәлеит, уажәы-уажә ишьҭахьҟа дхьаԥшуа.
Аҩнынӡа кыргьы набжьан. Ажьгьери иауимдыруаз
ахәыҷы ихьаԥш-кәаԥшра иаҵанакуаз.
– Уца, уабду дукәыхшоуп, уца, сара усзымԥшын –
ибжьы неихьигӡеит. Нас ибжьы аархәыҷны, ус ихазы,
инациҵеит, – Уахьҩеиуа уандугьы дургәырӷьап.
Ажьгьери аҩны даннеи, иԥшәма длеи-ҩеиуа ашҭаҿ
дгылоуп.
– Ахәыҷы дабаҟоу?! – иџьашьашәа дналазҵааит.
– Дыҩны дааин, сгәдикылт-схыдикылт, нас Маџь
иакәу-иакәыму цқьа агәра згаанӡа, есс, Қәҭылраа рахь
дыҩны дцеит.
– Ааи, игәнаҳа рықәымшәааит, ахәыҷы дыгәкны
дыҟоуп, ббама! – игәы иахәаны иаахьааигеит Ажьгьери.
Минуҭқәак рышьҭахь, иԥшызар, иҩыза Нырбеи диманы даауеит.
– Дедушка, аҽы абаҟоу? – данырзааигәаха ибжьы
ааиргеит. – Нырбеигьы аҽы имоуп дақәтәоит, саргьы ҳҽы
сақәтәоит.
– Абар ассир! – иҳәеит Ажьгьери. – Арахь дшаазгоз
аниасҳәа, зегь раԥхьаӡагь аҽы сақәурҭәоу ҳәа дсазҵааит.
Уажә ахәыҷы дызлазжьари, сажәа насыгӡар акәхеит.
Маџь, хымԥада, аҽы уақәсыртәоит, аха уажәы адәахьы
иоужьуп, уаха иԥшааны иаазгоит, – ихәеит ус еиликаартә,
напыла-шьапыла.
Ауха Ажьгьери аҽы кны иааигеит. Уи иахьԥшны Кәҭыл
иҽгьы ацны иааит. Убри инаркны Ажьгьери аҽқәа ахкаара иҭаҵаны иман ахәыҷқәа ақәиртәаларц. Нырбеи
дицәшәомызт, аҽықәтәара дашьцылан, аха Рома иакәын
дызцәшәоз, ус дақәиртәон, аха ирҩыр иуамызт. Рома
ииҭахыз арыҩра акәын.
Ромеи Нырбеии еснагь еицын, арҭ еиқәлацәан, еиҳа
рҳәоу еикәшәон. Нырбеи аҩны уск идыруазаргьы, Рома
уа дицын.
Ажьгьери маӡашәа знык-ҩынтә дырзыӡырҩит, аха урҭ
урысшәала акәын ишеицәажәоз, Нырбеи аурысшәа
уиаҟара шизымдыруазгьы. Ажьгьери даарыԥхьан аԥсы­
шәала еицәажәаларц рабжьеигеит.
– Ари аԥсшәа цқьа издыруам умбои, аԥсшәа ирҵала,
дад, – иҷыданы Нырбеи дилабжьеит. Нырбеигьы иҭаацәа
иарҳәахьазаарын Рома урысшәала диацәажәаларц,
аурысшәа иҿиҵаарц. Урҭ иабардыруаз Ажьгьери хьаас
имаз, арахь дара даҽа хьаак рымоуп.
Мчыбжьык аҟара ҵит. Ажьгьери иаабжьамыжьӡакәа
ахәыҷы аҽы дақәиртәон. Рома аҽықәтәара ибзианы
дашьцылеит. Зны-зынлагьы инаҵырҟьаны аӷәра даахоит,
аха акгьы, иҽахеикуеит. Ус ахы иаужьны ирҩуа иабду
ишимуа идыруеит, иаргьы маҷк дацәшәоит.
Ҽнак зны, Ажьгьери иҟамзаара рхы иархәаны,
аҷкәынцәа аҽқәа кны ирықәтәан, архахь ирыманы ицеит.
Ажьгьери ашьыбжьон аҩны дааин, ашәшьыраҿы дыштәаз,
дӡырҩызар, апҟараҳәа ҽцәақәак аауеит. «Иабатәи
ҽцәоушь?!» ааигәахәт. Ус агәашә иаадххылеит. Абар ассир!
Аҽқәа аҩар еиԥш аԥхӡы рылыҩры ицоит, ирзышьақәкуам,
ашәах рҿачы, аӷәра иахан ирымпыҵыржәаауеит. Аҽы
ус аӡәы иазиур ҟалозма, аха уажәы иԥа-иԥа дшақәтәаз
аниба игәы нҭгәырӷьааит. Уажәыҵәҟьа уи дканажьыр
ҳәагьы дицәымшәеит. Амала ашьҭахь дилабжьеит, аҽы
ҽыџьбароуп, ахы иеигӡаӡом, ихәжәаны иԥсыр шалшо. Уи
инаркны, аҽы дақәтәон, иагьирҩуан, аха иабду ишааиҳәо
инахмырԥакәа. Абдугьы ахәыҷы иҽиаҟаратәны, уи игәы
иахәо аҟаҵара дашьҭан.
Ақыҭаҿы аҽқәа змаз зегь ашьхаҟа икарцон.
– Аҷкәын дахьынӡаҟоу аҽы аҩны иҟазааит, – иҳәан,
Ажьгьери иҽы мшьҭӡакәа иааникылеит.
– Сара сҽгьы ӡлагарак аҿы саланеиуеит, макьана ис­
шьҭӡом,– Ажьгьери иаҳаҭыраз, Қәтылгьы иҽы ааникылеит.
Ажьгьери уи ауизымдыруаз, ишьҭы иамоуки ихәан, аха
имуит.
Иҵит хымчыбжьа, Рома ақыҭаҿы дыҟеижьҭеи. Иани
иаби кыргьы ирычҳаит – уажәшьҭа иаауазар акәхап
ргәахәт. Аха Ажьгьери иӡбеит, урҭ аанӡа Рома ашьха
дганы иџьашьахәу аԥсабара иирбарц. Убри инаркны
иазыҟаҵара далагеит, арахә шкарцо, ахьшьцәа уаҟа
ақьалақәа ргыланы ҩымз, инеиҳангьы арахә шдырҳәуа,
ишышәарыцо, аҽқәагьы шкарцо.
– Уара уақәтәаларц ҳҽы ааныскылоит акәымзар, иагьарааны икасцахьазаарын, – иҳәеит абду. – Иуҭахызар ҳҽы
ашьхаҟа икаҳцап. Нырбеираа рҽгьы карцоит, ҳаицнгьы ҳцап.
Рома дгәырӷьеит, абыржәы уҳәар, ашырҳәа днаҵ­
ҟьаратә.
– Нас сақәтәаны сцар ҟалару? – игәы хыҭ-хыҭуа диаз­
ҵааит уи иабду.
– Аиеи шәышԥақәымтәо! Шәҩыџьагь ҽыла шәымцои!..
Ахымш рзы амҩа иқәлон. Есма рымҩаныфа бзианы иҟалҵеит, ачаҳаржәи ачашәи ишәымацараха. Заа
Қәҭыл днаиацәажәан, урҭгьы рҽаазыҟарҵеит. Игәы иҭаз
аниеиҳәа, –Уара уаангыл, урҭ сара изгоит, – иҳәан Қәҭыл,
ахьшьцәа рҿы уахык ҳаангылоит, ашьха закәу цқьа идсырбоит иҳәеит, игәы иахәаны диқәшаҳаҭхеит Ажьгьери.
Ауха Рома ҭынч даузыцәоз, шарԥазы иабду ибжьы
шиқәиргаз еиԥш, ашырҳәа дыҵҟьаны, иҽеилеиҳәеит.
Имҩаныфа усгьы еиқәшәан, даашьҭыхны днаган аҽы
днақәиртәан, агәашә аҿы изԥшыз Қәҭылраа рҿы днеиган,
амҩа алԥха, ашьха иахылаԥшхәу илаԥш хаа шәхызааит
ҳәа дныҳәа-ныԥхьан амҩа инықәыиҵеит.
– Амҩахь шәыԥсы ахьышәшьо какалк ахьышәкуа – зегьы ҭоурых ҭыԥқәоуп, иудыруоуп, – Қәҭыл игәиҽаниҵеит
Ажьгьери.
Аҷкәынцәа ргәы хыҭ-хыҭуа амҩа иқәиҵеит, ихаҭагьы
игәы хыҭ-хыҭуа рыхынҳәра дазыԥшын Ажьгьери.
Адырҩаҽны ианыхынҳәы, акосмос ахьтә ихынҳәызшәа
акәын Рома игәалаҟара шыҟаз. Амҩахь рыԥсы ахьыршьоз
аҭыԥхьыӡқәа зегьы иҳәеит, аха зегьы ирыцкын ашьха
асакарраҿ ианкылс иибаз аџьашьахәы, ахра цыҩцыҩқәа, ақәацә асахьа змаз ахәқәа, агәыблаа асахьа змаз
алгыҭ хәыҷқәа, алгыҭ дуқәа астышақәа, ацыха ӡыхьқәа,
аӡҭатәақәа – урҭ зегьы згәыҵаку ашьха тәыла дуӡӡа!
Иҳәон, иҳәон еиҭаҳәашьа змаз, аха ажәала изымҳәоз,
арахь игәы зырхыҭ-хыҭуаз еиҳагьы еиҳан. Рома иакәым,
Ажьгьери ихаҭагьы игәы ирхыҭ-хыҭит.
Рома иибази иаҳази ҵыхәаԥҵәара рымаӡамызт,
иааидтәалацыԥхьаӡа иаацәырыргон. Убри ахҭыс дхагаланы дшамаз, сабшак ахәылԥаз иани иаби еицны иааит.
Ажьгьери ианиба дааԥышәырччеит.
– Арҭ ҳара ҳагәхьааганы акәу џьыбшьауоу, рхәыҷы
изоуп изааз, – иҳәеит иара, иԥшәма ихы налықәкны. –
Дара рахь ҳанцогьы ус ауми?
– Нас абри дара реиԥш ҳаргьы ахәыҷы дышгәхьааго
изазымхәыцуеи? – нацылҵеит Есмагьы. Урҭ еибырҳәоз
егьырҭ иабардыруаз, рхәыҷы ицланы дӡыӷраԥшьӡа данырба, игәырӷьаҵәа иҟалеит.
– Сара макьана Аҟәаҟа сцаӡом, – иҳәеит Рома, иани
иаби ангәыдикыла ашьҭахь, иззааз ицәа иалашәазар
акәхап. – Сара ара есымша аҽы сақәтәоит, исырҩуеит,
аскачка ҟалараны иҟоуп, убраҟа Нырбеии сареи ҳаиԥ­
хныҩлоит. Аҽқәа ашьхаҟа икаҳцеит, аха иааҳцоит.
Ахәыҷы иабду аҽы дшақәиртәоз рдыруан, аха ирҩуеит
ҳәа иҟадаз. Асҭамыр цқьа ианҭиҵаа, уи деигәырӷьеит,
аха Тома, уналысыр шьакәарак лылымшәо, лԥсы лхыгга
даанхеит. Уи уажәы лыбла иаахгылт акиносахьақәа рҿы
аҽқәа каҳауа илбахьаз, цыгәхыршәҭ ҟанаҵошәа, ахы
иҵакьакьаны ихышәҭны ицаны икаҳаит. Аҽы кьыркьыруа
ашырҳәа иҩаҵҟьан, аӷәра иҭаԥало, инаҭрысит, аҽуаҩ,
дзымҵысӡо деизҟьа дкажьуп.
– Ҳанцо схәыҷы данаҳамга, скәалкәало абраҵәҟьа
сҽышкнасҳауа дыр,– лхаҵа имариа анаалоу, бжьыӷәӷәала
диацәажәеит Тома.
– Араҵәҟьа акәзар, мап сҳәом, – иҳәеит Асҭамыр
дҵәылхны, – анаҩс аусқәа еиҳа имариахоит, сандуи
сабдуи абна абаҳча аҿыҵәҟьоуп иахьжу.
– Сара аиашоуп исҳәо, сыхәмаруа џьумшьааит. Асаби
аҽхага дақәыртәаны...
– Саргьы аиашаҵәҟьоуп исҳәо, – иҽырҟасаны аҵәы
лылихуан Асҭамыр – Аҟәантә бышьацәа хаххала арахь...
Сара избасҳәои, бара базхәыцзар акәхап, «абраҵәҟьа»
ҳәа ианыбӡбоз.
Тома ҿымҭӡакәа, дгәааны дышихәаԥшыц дихәаԥшуан.
Уи уажәы дзызхәыцуаз зынӡа даҽакын, илымҳәаргьы
лгәы иамуит.
– Анцәа иумҳәан аха, иара сыԥсыҵәҟьаргьы абра
абнараҿы аума сааганы сахьужуа?! – иџьашьаны диаз­
ҵааит, уи азҵаара уажәада дшазымхәыцӡац удырратә.
– Нас иабабҭахыз, Аҟәа, Ленин иашҭаҿы аума?.. Аиеи,
мшәан, уа акәхап,– зынӡа иҽырҟасаӡаны ихы ааирҵысын,
– быԥсадгьыл ахь ихарацәоуп, мшәан, бара Париж ауми
бахьиз?! Буасиаҭ мҩыкәа ус акы иаԥшьбымган, ушьҭан
еимактәыс иҳауеит, – ашә индәылҵымҭаз, дааҳәны
инациҵеит.
– Уара Париж уҿыҵахацәеит, Ҳәмараа убастәы
шәаазар ҟалап, – инаишьҭалҳәеит Томагьы.
Ҽыҳәҵәыла ишамуаз анылба, нас лыбз лырхаан, зынӡа
лыҽлырхәшаӡеит.
– Мама, ахәыҷы иахьа ҳанцо даагар ҳҭахуп, – лҳәеит
лара адырҩаҽны, ланхәеи лареи амаҵурҭаҿ ианааизынха, – ддердха, закәытә џьоузеи ишәирбаз.
– Унан, иԥсыша бан рыцҳа, «ахәыҷы ддердха» ҳәа
шԥабҳәо?! – лҳәеит Есма, лҭаца илҳәаз лгәы иалырсны.
– Уи ара дҳамеижьҭеи аупеи ҳара аԥсҭазаара ҳамоуп ҳәа
ҳхы анаҳаԥхьаӡо. Иара усгьы иҵасым, нан дызкәыхшоу,
«ддердха» ҳәа ҽазны ибымҳәан.
– Мап, мама, мап. Ус цәгьара аҵаҵаны исымҳәаӡеит.
Амала иара ахәыҷы ихаҭа дыԥсааит уаҳа акы шәҳәарызар.
Папагьы игәы иалимырсааит, ҳанцо, хымԥада даагар сҭахуп.
Тома ахәыҷы данинықә, Есма дааиҵанырххеит. Усҵә­
ҟьа лгәы иаанагомызт.
– Ибҭаху бзиоуп, нан. Амала ажәа бааԥс ахәыҷы
идкылан бымцәажәалан, нан дызкәыхшоу, ҵасым. Уҳ,
Анцәа ду сумыҳәои, ҳхәыҷы абааԥс хара иҟәыгазааит! –
лҳәан, Есма лхы ҩышьҭыхны Анцәа дааиашьапкын, акы
лҭахушәа дыҩдәылҵит...
Тома уажә дзыцәшәо Рома ихаҭа иоуп. Уи, адунеи
зтәны иҟоу иара злаиакәу ала, мап икыргьы ауеит. Араса
лҭахушәа ҟаҵаны, илызҿихырц диҳәо арасаҭрахь длыманы дцеит.
– Рома, амаланыҟәа шузааҳхәаз удыруоу? – лыбжьы
ныҵакшәа диазҵааит.
– Ишԥа, амаланыҟәа аабхәану? Сара сзу? Бқәи! –
иаҳаз изхамҵо дҭиҵааит.
– Уаб дымсит ишузысыхәҳа. Амала папа издырӡом,
ус маӡалашәа ихәҳаны аҩны инсыжьит. Иасҳәоит ҳәа
уаламгааит. Папа иакәым, ԥсы зхоу аӡәы иоумҳәан.
Рома даашанхеит, ииҳәо иҿамшәо.
– Нас папа уаҳа зынӡа иаҳмырбаӡои?
– Уара знык ианусҭалак, нас ибааит иҭахызар.
– Уигьы зны изӡбын, аха игәра зымгеит, «Ҳахьцо ахәыҷы
маланыҟәак хәҳаны изаазгап» сҳәан, «ада ус бымаӡами?»
ҳәа дсыҵаҟьеит. Нас сшәаны ицәырзымгаӡеит. Амала
уажәы сара исҳәаз акы уҿы иааҭыхны аӡәы иамҳәакәа,
амҩа ҳанықәло, уҳахьҵәуо уалага, саргьы саамцар зуам
ҳәа. Дед акыр иҳәозар, «сцоит, аха ирласны саауеит»
ҳәа иаҳәа.
– Нас саашәышьҭҵәҟьоу, дедушка даажьуоу?
– Ушԥааҳмышьҭуеи, амаланыҟәа уҭаны уааҳмышьҭуеи...
Урҭқәа Асҭамыр иабеидыруаз, иԥшәмеи иареи
еибырҳәаз иазлырхаз џьишьоит. Шьыжь иаб имаҭәақәа
ааишәиҵан, иӡара кны, икьатеиах ԥҵәо даалеиҩеит.
– Иснаалоу, ишԥажәбо? .
– Уамбар имԥсуеи! – иҳәеит Ажьгьери, – Маҷк
иуцәхәҷуп акәымзар.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Абду Ажьгьери - 08
  • Büleklär
  • Абду Ажьгьери - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3433
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3518
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2188
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3428
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2120
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3426
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3412
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2259
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3448
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2103
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2186
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2126
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2133
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2077
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2304
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3429
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3376
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3317
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2256
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3396
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2205
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 1440
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1004
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.