Latin

Абду Ажьгьери - 03

Süzlärneñ gomumi sanı 3428
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
аибашьра? – лажәақәа аалырмчит Лиуба.
– Мызқәак ракәхап. Аҩбатәи афронт аартрагьы ргәа­
ӷьит, уажәшьҭа аусқәа иҵегь иласхоит хымԥада.
Асҭамыр цәалашәарак ааиоун маҷк даахәыц-хәыцшәа
длазҵааит:– Уеизгьы, исзеилкаауам, Лиуба, аибашьра
аилгара анааигәаха, афронт хараӡа-хараӡа ҳанацәыхароу
аамҭаз, иаалырҟьаны хьаас изыбки уи аҵыхәа аԥҵәара?
– Иааигәа-ихара, зегь дара роуми, ҳаруаа аибашьра
иаҿуп... Ҳокруг аҿынтә уаҳа аӡәыр ддәықәырҵарушь
афронт ахь? – лгәы змырҭынчуаз азҵаара аҟаҵара
лгәа­ӷьит. – Ҵабыргуп, ари ҳҳәааҿгьы абџьар хыршалан
иҳақәкуп, аха...
– Уи здыруан иҟада, аибашьра – еибашьроуп. Афронт
иаҭаххоны иҟалозар, уахагьы адҵа ҟалар ауеит. Ҵабыргуп,
ари ҳҳәааҿгьы абџьар хыршалан иҳақәкуп, аха уи
уажәшьҭа ишәарҭам.
Ҿымҭӡакәа даахәыц-хәыцт Лиуба. Уи уажә лгәы иҭаз
«адҵа хаҭала уара уазԥшӡами?» ҳәа акәын, аха уи азҵаара
имҭакәа:– Еҳ, знык аибашьра еилгандаз! – дқәыԥсычҳаит
уи аҵыхәтәан. Асҭамыр уажә уахь акәӡамызт ихәыцра
ахьыҟаз.
– Нас иҟабҵози, знык аибашьра еилгар? – Иаар­
ҟәымшәышәны длазҵааит. – Исыдыбныҳәалозу, аа?..
Иш­ԥа? Абас? – хәыҷы-хәыҷы иара иахь даалыхеит, аха
лҽмырх­хакәа лҽанааидылҵа, ашьшьыҳәа ихы длахеит...
Лиуба, Асҭамыр иԥсыԥ ԥхаҵәы-ԥхаҵәо ианыналҿас,
даашәаӡыӡаны лҿы налырҳәын, игәышԥы аҟьаҟьара лхы
надылҵеит. Ҳамҭакы ус еилаҵәан игылан. Асҭамыр игәы
аисыбжьы лцәа ианыруа дилаҵәаны дахьигәыдыршәлаз
лԥсҭазаараҿ иреиӷьӡоу минуҭқәаны лхы лԥхьаӡон.
Абри аамҭаз иаалгәалашәеит лан лажәақәа, «Асҭамыр
дҟәышуп, ҵабыргуп, аха баргьы бҟәышыз». Лцәа дааҭа­
ӡыӡеит, «Ишԥа, Асҭамыр сижьарцу?! Мап, мап, уи ҟалашьа
амам, Асҭамыр даҽаӡәы дитәхарцгьы залшом...». Усҟан
Асҭамыр дзызхәыцуаз даҽакын, амыҵмыџь хышәҭ иа­
ҩы­заз Лиуба лԥышәқәеи, лыбла аҭыԥхаареи, лыхәда
аҵҟәашәаареи знык рыгәӡреи еиҭа рыгәӡреи, еиҭах...
убас ҵыхәаԥҵәарада рыгәӡреи ракәын, аха уи хәыҷыхәыҷы дазаагатәын...
Асҭамыри Лиубеи убасҟак гәыла ихибахит, арԥызбеи
аԥҳәызбеи рыбзиабара закәыҵҟьаз абыржә аҟара ирнырны иҟамлацызт рҩыџьегьы. Анырра мацара акәым,
ари ацәанырра иарлашәыртә аҿынӡа рыбла хнахит,
ршьара иқәнарҟьеит, аха рҩыџьегь ирындырԥшуамызт
акәымзар. Нас ҭынч рхы ианазхәыцуа иџьаршьон, уи
рцәанырра шаҟа иаргәаҭеиуаз. Аха иџьоушьаша ара
иҟалеит гәылеи-ԥсылеи даҽа ҭагылазаашьакгьы, ршьара
иқәызҟьаз, изыргәаҭеиз, рыбзиабара гәаҭала ҩ-хырхарҭак
аиуит. Лиуба гәыла-ԥсыла Асҭамыр диҿыԥсаауеит, иа­
ра ида ԥсҭазаара лымам, иахьагьы-уахагьы дазхиоуп
рыԥ­с­ҭазаара аилаҵара. Асҭамыр иакәзар, убасҵәҟьа
гәыла-ԥсыла Лиуба бзиа дибоит, уахгьы-ҽынгьы ибла
дыхгылоуп, дхьу-хьууа игәы дҭоуп, лбара даргәаҟуеит.
Асҭамыр дзышьцыламыз убри ацәанырра, аԥсҭҳәа еиԥш
ихаҳан, ишьара дықәнарҟьеит, икәша-мыкәша иҟоу имбоимаҳауа дарлашәит. Уи уажәы дазхәыцуамызт Лиубеи
иареи анаҩстәи рлахьынҵа, рыбла хызкыз, ршьарагьы
иқәызҟьаз рцәанырра иахькылнаго. Асҭамыр уажә уи
дазхәыцратә ихшыҩ аус ауӡомызт. Зшоура ҳаракӡоу
ачымазаҩ гәаҟ иакәын уи уажәы дзеиԥшыз, сшоура тәаны
сшьапы сықәгылар, нас иҟасҵаша-изуша ҳәа иусқәа
дрызхәыцратә алшара инаҭома ус зшоура шьҭыҵыз
ачымазаҩ гәаҟ?!
Ус дыҟан уи уажәы.
2
Уи ашьҭахь иҵит ҩымз раҟара. Ҽнак Новосибирскҟа
акомандировка ацара идырҵеит. Игәы аҭҳараҳәагьы иааисит. Усҟан дыззыршьҭуаз аиҳагьы, Лиуба лоуп ихҭашәаз.
– Даҽаӡәын ицаран иҟаз, аха уара уцар сҭаххеит, –
ихәеит аинрал Архангельски. – Аамҭа ануоулак Лиубачка
лҿынӡагьы унабжьысып, дмааижьҭеи крааҵуеит, дшыҟоудышну ҳзеилукаап.
Асҭамыр адҵа ахьимаз днеиаанӡа, раԥхьа Лиуба
дахьынхоз азеиԥш нхарҭахь дцеит. Лиуба уи шаҟа
диеигәырӷьаз ҳәашьас иамоузеи. Аха урҭ уаҟа рацәак
изеидымхалеит.
– Сҭыԥ анылсхлак, адырра бысҭоит, – иҳәеит данцоз, – иҟалап, асабша ахәылԥаз саабжьҟьаргьы. Уигьы
уаҵәашьҭахь, мап уаҵәоуп. Абар ассир, аамҭа шԥацо!
Асабша Лиуба лзы мшымхәлан. Ахәылԥаз Асҭамыр
агәашә аҿы диԥылт.
– Ҳабацари, бара ақалақь еиҳа ибдыруеит? – длаз­
ҵааит еицны рҿанынарха.
– Иахьуҭаху, уара угәы иахьааҭаху, – лҳәеит Лиуба,
диҿыгәкааны дшыҟоу лажәақәа ирныԥшуа.
– Зегь раԥхьагь ҭынч џьара ҳнеидтәалап, какалкгьы
ҳкып, ҳазхарагьы ҳнеицәажәап. Ааигәа ресторан ыҟазар?
– Мап, ааигәаҵәҟьа егьыҟам.
– Уи акәзар, сара сахьаангылаз асасааирҭа «Сибир»
аҿы рестораншәа акыҟоуп, уахь ҳцап.
– Уахь ихароуп, нас уаха сызлаауеи? – иаахьаалгеит
аԥҳәызба.
– Акы ааӡбып, – иҳәеит Асҭамыр, агәхьаа мкцәакәа.
Аресторан аҿы иахьынӡатәаз ҩынтәҟа лсааҭ дна­
хәаԥшит, ирласны аамҭа ацашьа лгәы арҭынчуамызт.
– Уи хьаас иҟабымҵан, Лиубачка,– иҳәеит, аҵакы рацәа
аҭаны, нас даҽа ныҳәаҿак ааникылон. Лиуба днахыхәон,
ианлыдицалалак абжа аҿынӡа илжәуан. Асҭамыр иаҵәца
абжа ыжәны иаунижьхуаз, иқьаф бзиаҵәҟьан иҟаиҵеит.
Лиубагьы, ҿамҩа-ҿамҩа ишылжәуагьы, лыблақәа
кәеицеиуа дҟалахьан. Уи уажәы лсааҭгьы дахәаԥшӡомызт.
– Уахаҟара ахаан изымжәыцт,– лҳәеит лара,– Асҭамыр,
уара уаҳаҭыраз ауп.
– Иҭабуп, Лиубачка, уи агәра згоит сара, – лыжәҩа
инапы аҵхны иҩдәылҵуеит. – Убасҟак быгәхьааган
сыҟан, ихабҵару, уахыкымзар-уахык ԥхыӡла банызымбоз ыҟамызт, – лыжәҩахыр ала инапы лыкәршан,
дааигәдирӷәӷәалеит. – Ҳахәнап, хыхь сынхарҭахь.
– Асҭамыр, аамҭа цеит, са схынҳәыроуп, – лыблақәа
разӡа дҩаиҵаԥшит.
Уажәраанӡа Лиуба лсааҭ днахәаԥшыцыԥхьаӡа, Асҭа­
мыр «макьана аамҭа ыҟоуп» иҳәозҭгьы, уажәы исааҭ
днахәаԥшын:– Лиуба, аамҭа кыр иҳацәцеит, уажәшьта
уаха уахь ҳзымцар ҟалап, – иҳәеит.
– Иуҳәо закәи, Асҭамыр, нас уаха сабацо?
– Ари асасааирҭа ду аҿы бара бзыҳәа номерк
шԥаҳмоуа?
– Иаҳмоур? – аҵыс ԥшқа еиԥш, лгәы аҭҳараҳәа иааисит.
– Бымшәан, изаҟаразаалак ак хьаас иҟабымҵан.
Лиуба даалак-ҩакт. Уи ихы иархәаны лыжәҩа днахан,
диманы амардуан иҩаҿалеит. Асҭамыр дзыҩназ аномер
ҩыџьа рҭыԥ змаз акәын, аха имацара иакәын иҩназ,
ишыныҩналаз еиԥш, – Лиуба, абни бара бкаруаҭ ауп, –
имырхьаацәакәа инапы неирххеит Асҭамыр. Дшанхашәа,
илҳәо лҿамшәо дааҟалан Лиуба, дыхәмарны иҳәоу,
иҵабыргыҵәҟьаны акәу лзымдыруа, Асҭамыр днаизыԥшит.
– Апаспорт бымаӡам, ус ауми? Шәҟәыда-быӷьшәыда аномер ҳазҭода... Уи уажәоуп иансгәалашәаз.
– Асҭамыр!. . – уаҳа илҳәауа лҿамшәо лыблақәа
ҭырхаха дизыԥшуа даагылеит. Уажә уи лыблақәагьы лхылҿгьы акы акәын ирҳәоз, «Срыцҳашьа!»
– Бҽырҭынч, Лиуба, акы хьаас иҟабымҵан, – Асҭамыр,
инапқәа аалыкәыршан, ашьшьыҳәа дааигәыдикылеит.
Ҿыц игәылшәаз ашәҭыц аиԥш, хаҵак инапы зкьымсыц
аԥҳәызба, дҟәымшәышәӡа уажә дахьигәыдкылоу, ихаҭа
уамашәа ибартә, Асҭамыр иҽырҭынчӡаны дыҟан. Уи
аԥҳәызба маҷк лгәы аарӷәӷәеит.
– Асҭамыр, уара иудыруеит, уара уҿы сара сшымчыдоу, – дааӷьаҵәы-ӷьаҵәит Лиуба, – иҟалозар суҳәоит,
суашьапк’уеит сыԥсыҽра ухы иаумырхәан.
– Лиуба, сара ибасҳәахьеит бара быда сара ԥсҭазаара
шсымам, баргьы аҿа сабҳәахьеит, ус анакәха, уажәшьҭа
бара сара быстәуп, сара сыда аӡәы битәхарц залшом, нас
иарбан бара усҟак сыгәра зыбымгара?!
Лиуба лан лажәакәа еиҭа аалгәалашәеит, аха урҭ
уажәшьҭа ргәалашәара иаԥсамызт.
Ауха Лиуба Асҭамыр иҿы дыҟан. Аухамоу, икоман­
дировка нҵәаанӡа мчыбжьык есуаха иара иҿы акәын
дахьыҟаз. Асҭамыр идыруан Лиуба ламысдарыла дышлыз­
ныҟәаз, зхы пату ақәызҵо уи аҩыза ихы ишақәнаимырго.
Аха аԥсҭҳәа далан, уажәоуп даналҵыз…
Асҭамыр шьҭахьҟа даныхынҳәуаз зынӡаск даҽаӡәны
акәын ихы шибоз, мчыбжьык асакараҿы аԥсҭҳәа далаханы дшыҟаз, даалҵны адунеи кеи-кеи днықәыԥшызшәа
ихы ибон.
«Зхы аԥша ҭоу ԥҳәызбак лакәзар!..» игәы иааҭиҳәаан
дааиԥхьхәыцааит. Иԥсҭазаараҿы урҭ егьарааны иқәшәа­
хьан, егьарааны ижьахьан, дыржьахьан – еибажьахьан,
аха уи ԥшыхьырсран, иара изгьы, дара рзгьы. Ус иҟоу
днарывсны дцар акәын «ианыгәнаҳараз» – усҟан урҭ
ааҭгыланы, изқәа инкыдырҳәалон, «ҽадалымҳа!» Аха
Лиуба леиԥш иҟоу аԥҳәызба лтәы хазуп. Уи уажәы иԥшьоу
абзиабара агәилшәҭ ҳәа акрыҟазар, убри акәын дыздикылоз. Уи ашәҭ ааҿыхны дафыҩны афҩы-хаа далачаны, нас
иршәны наҟ инкаижьызшәа акәын уажә ихы шибоз. Ари
рҽеишьа змам чарҳәарак еиԥш иԥхьаӡаны ихы даныӡбон.
«Аха издыруада рҽеишьак амазар?» – инарҵауланы
даахәыц-хәыцит. – Дигап ԥҳәысс, игха ирҽеип! Ларгьы уи
ауп дызызԥшу, лакҩакрагьы лымаӡам! Мамзаргьы лыԥхыӡ
иалашәахьоума Асҭамыр уажәы дызҭагылоу ипылҳаҭхаз
адрама! Уи уажәы ҩ-мцакы дрыбжьаханы деиқәҵәашон,
дзалҵуамызт. Дигап Лиуба Аԥсныҟа, аҭаца дышәзаазгеит
ҳәа аҩны диманы дааип. Аха дабаҟоу аԥсуа ҭаца, абызшәа
лыздыруам, аҵас-ақьабз лыздыруам, ацәажәара-амцәа­
жәара, атәашьа-агылашьа... Ажәакала, аԥсуа ҭаца лыхьӡ,
лыԥша иԥшьоу аӡә лакәны дызларыԥхьаӡо акы далаҟаны
дыҟам, лыԥшреи лсахьеи рыда. Уи аганахь ала – Анцәа
хша! Уи ауп Асҭамыр деилазгазгьы!
Иааигәалашәеит ҵыԥх зны иаҳәшьа Марыка лҟынтәи
иауз асалам шәҟәы. Уаҟа рқыҭаҿы иҟалаз џьашьахәык
атәы лыҩуан. Аибашьра ахьтә дхынҳәызаап анкьа Асҭа­
мыр ашкол ицҭаз Чынчор, ималагьы иакәымкәа, ԥҳәызбак
диманы даазаап. Иџьашьахәхеит ари ажәабжь. Иара
дыԥхашьашәа ҟаиҵазаап, аха уи лара иабалдыруаз. Иҟаз­
шьа зеиԥшраз ала еилыркааит ԥҳәысс дшааигаз. Иара
игәаӷьны изымҳәаз, лара иаахтны илҳәеит, «Мы очень
любим друг-друга» лҳәазаап. Ари заҳаз џьашьахәыс иркит. Уара маҷк уаалмылабжьоз, иҳәатәу-иутәу абас ауп
ҳәа акы лоумҳәоз, рҳәеит.
Иаҳаз аҽԥныҳәа ихы иақәиҵеит арԥыс.
– Сара сеибганы сыжәбараны шәыҟазма аибашьра
салганы саазгаз лара лоуп, – иҳәазаап иара. – Ҭабуп ҳәа
лашәҳәар шәыхәҭоуп, илыгу-илыбзоу шәаҟәыҵны!
Арҭ иажәақәагьы иџьашьахәха зегьы иаарылаҵәазаап.
Чынчор иаб Хынтрыгә ианиаҳа, дааԥышәырччан.
– Ҳаҷкәын еибашьра дцеит, иԥсадгьыл ихьчоит ҳәа
ҳизгәдуны ҳаҟоуп, иара аԥҳәыс сеиқәлырхеит, уи ла­
кәымзар аҩныҟа сзааӡомызт, иҳәеит. Ари иоума зыԥ­сад­
гьыл зыхьчоз «аибашьҩы»!
Арҭ Хынтрыгә иажәақәагьы ақыҭа иалаҵәазаап!
– Уаҳәшьа дукәыхшоуп, Асҭамыр, ус акы ҳзумуааит!
– лысалам шәҟәы хлыркәшон иаҳәшьа. Урҭ ажәақәа
деиқәԥах дҿарҳәон Асҭамыр, уахь ихы шкыдымзгьы. Зегь
реиҳа изхымгоз – дрыцҳаишьон Лиуба, лгәы ҭеишьыр
ҳәа акәын дзыцәшәоз. Нас иӡбеит хәыҷы-хәыҷла аҭа­
гы­л а­з аашьа данышәарц, аамҭа зегьы еикәнаршоит!
Насгьы Лиуба леиԥш иҟоу аԥҳәызба дразҟыданы даанхарым ҳәа ихы агәра аиргон. Ус шакәызгьы, Асҭамыр
ихы ианаижьуамызт абырфын иаҩызаз аԥҳәызба лгәы
ахьҭеишьуаз, «Лыгәнаҳара Анцәа исықәумҵан, – игәы
иааҭиҳәааит иара, цәалашәарак ааиоун, – аха знымзарзны исықәшәаргьы ауеит!»
Асҭамыр арԥысра иҽазикуа даныҩеидас инаркны
ибон-иаҳауан арԥызбеи аԥҳәызбеи реизыҟазаашьа,
арԥыс ԥҳәызбак дигәаԥхар, иҽылзааигәатәны, иара
иахь дхьаирԥшуан. Лара лакәзар, гәҽанызаарак лоуан,
аха илраргамаӡомызт. Ус зны, ус ҩынтә, хынтә. Нас, лафк
налаҳәаны, дааирччон. Уи иаанагоз ргәқәа еизцеит ауп.
Зыгәқәа еизцаз, еигәаԥхеибашьон.Абас шьаҿа-шьаҿа, гәыла
еизааигәахон, бзиа еибабон – уи иԥшьоу цәанырра ҵаулан.
Ишаабо еиԥш, аԥҳәызба лхыхра арԥыс иҽақәиршәар
– имариан, иҽизақәмыршәар, иуадаҩын, избанзар, аԥсуа
ԥҳәызба лхыхра мариаӡамызт, уи илдыруан лыкапан
ахьы дшаԥсаз. Арԥызбагьы сакәҵәҟьоуп ҳәа дыҟан.
Убарҭ рҟазшьақәа ракәын реиҽырбара зыбзоураз. Иҟан
урҭ ирхылаԥшуаз амчрагьы – уи аԥсуа ихьӡи ихьымӡӷи
ракәын. Убри иабзоураны, арԥызбак ма ԥҳәызбак,
аҭаацәара изаламлакәа, «ихашәаланы» иаанхаӡомызт,
зегьы насыԥ-насыԥк рауан.
Асҭамыр абри аҟазшьа хазына далааӡан, аха нас
урҭқәа ааныжьны наҟ хара данынаскьа, уа даҽа ҟаз­
шьан иҟаз, иаргьы иԥшӡара деиҽырбо, дрылагыланы
иҿынеихеит. Аха, аҵыхәтәан, зыкапан ахьы иаԥсаз иара
уа данлықәшәа, иаԥсуарагьы игәалашәеит, ҩ-мцакы
дышрыбжьахазгьы гәеиҭеит. Усҟан лара Џьулетта лакә­
ны дибон, аха иара Ромео иҟнынӡа дшыҟам еилхха
ибагәышьеит, аха иааг!Асҭамыр имаҵурагьы, ихатә усгьы ицәеилахан, аӡсашьа
ззымдыруа аӡмыжь иалахаз иеиԥш, дмадаӷьмадашәон,
дбалыбаҭон. Ишьҭахь иҩныҟагьы «дхьаԥушан», аха урҭ
игәы рызҭынчын, рыҩны иҟоуп, иани иаби ирхылаԥшуа
иаҳәшьа Марыка дыҟоуп… Иаҳәшьа хаҵамԥҳәыск
лакәын, аха илххалаз лыхьӡ акәын игәамԥхоз.
Ахәыҷы даниуаз рыҩны дыҟан урыс ԥҳәыск, уи Ҟәы­бан
амлакра ӷәӷәа иҟалаз ихнарҵәаз дреиуан. Усҟан Аԥсныҟа
еихеит, урҭ рацәан, Наташа дза­ҵәын, илхьыԥшызгьы уаҩ
дыҟамызт, ари дҭынхадоуп, Ажьгьери дудкыл, аҩнгьы
даашәыцхраалап рҳәан – ус ауп ари аҩнаҭаҿы дшаанагаз Наташа. Уи ақыҭа атәы здыруаз ҩныԥҳәыс бзиак
лакәын, аҩнус, ахәыҷқәа рааӡара уҳәа, дрыцхарауан.
Убасҟан ауп аҩнаҭа алыиаа данроуз. Илыхьӡаҳтәри
ҳәа инеизҵаа-ааизҵааит, Наташагьы илазҵааит. Уи,
заа ихәыцны илымазшәа, Мариа лыхьӡаҳтәып, лҳәеит.
Ажьгьери иҭахшәа-иҭахымшәа, даалакҩакит.
– Ари Анцәа иан лыхьӡоуп, – лҳәеит лара, – Иисус
Христос иан, – еиҳа еилыркаартә иаалырҽеит.
– Анцәа иан лыхьӡ?! – иааџьеишьеит Ажьгьери. Уи
захьӡу ыҟоуп, исаҳахьеит, аха аҭоурых сыздыруамызт…
Илыхьӡышәтә, аха сара «Марыка» ҳәа ласҳәалоит, иҳәеит.
Ус иагьлыххалеит уи ахьӡ, зегьы Марыкоуп ирдыруа.
Ақалақь аҿы дынхоит, аха лаб иҩны зылаԥш аху лара
лоуп. Асҭамыр иаб игәараҭазы игәы ҭынчзаргьы изыбзоуроу иаҳәшьа Марыка лоуп – иаргьы ус ауп иаҳәшьа
лыхьӡ шиҳәауа. Егьырҭ иаҳәшьцәа аӡәы Қарҭ аҵара даналга, уа хаҵа дцеит, реиҵыбӡа Жәыргьыҭ дрымоуп. Урҭ
раб иҩны исасцәоуп – уи аҵәымӷ еиԥш Ажьгьери игәы
иалоуп, аха иара ихароугьы дазхәыцны, хҳәаа-ԥҳәаак
макьана еиҭом. Ибоит, ҽырбашақә, зқьы хы ааӡаны шәкы
абна илазҵаз дышеиԥшхаз. Усҟан уи ихьӡын-иԥшан, избанзар, урҭ рахәын…
Асҭамыр даазқәылаз абарҭқәагьы дрызхәыцуа далагеит – усҟан ауп иаб игәыҵхақәа еиҳа еиликаауа
даналагаз. «Уажә саргьы сицзалар, нас дышԥаҟало усҟан
саб?!» – уажәраанӡа ихахьы имааицыз азҵаара, уажәы
иаалырҟьаны ихы иҭагьежьуа иалагеит.
Асҭамыр абас данхәыцуаз, уи дызлаз ахынҭаҩынҭара
иаб игәы ианырны ԥхыӡла ибахьан, аха уи уажә Асҭамыр
иабеидыруаз акәымзар…
Ажьгьери ашьыжь дгылан ирахә-ишәахә еилиргеит.
Есмагьы дицгыланы, лыҩнусқәа днарылагеит.
Ашьыжьтәи иусқәа рҭыԥ иқәҵаны Ажьгьери данаа­
хынҳәы, Есма шьыжьхьа аҟаҵара лҽыназылкуан.
Ажьгьери ҳамҭакы дтәан, ибӷа нкыдҵаны, адәахьы
дыԥшуа. Уи уажә наҟ хараӡа иԥа иахь акәын ихәыцра
ахьыҟаз.
– Иаха Асҭамыр сиеиԥхыӡуан, – иҳәан, дааҭгылеит.
Есма лгәы аархыҭхыҭит лыԥшәма ииҳәаз.
– Иԥхыӡ мшхааит, идубалазеи? – дааҭгыланы, лыԥшә­
ма днаизԥшит.
– Иԥхыӡ мшхоу, измаану сыздыруам, аха ԥхашьарак
дақәымшәандаз…
Есма лыԥшәма ииҳәаз дааршанхеит.
– Закәытә ԥхашьароузеи дзықәшәараны дыҟоу?! –
Ажьгьери ииҳәаз лхахьы илзаамгеит.
– Усҳәарҭак ашҭаҿы аҽқәа кәадырны игылахуп,
Асҭа­­мыр ашырҳәа днеин, ҽык аӷәра ианкны даахеит,
дҽыжәларц.
– Нас, нас, аҽыжәлара бзиоуп, рҳәоит, – ишылҭахыз
ала ахҳәаагьы налҭеит Есма.
– Дагьҽыжәылхт, аха сыԥшызар, игәыжьушәа, игәы­
жьымшәа акы дақәтәахуп.
– Изахьӡу, мшәан, «игәыжьушәа, игәыжьымшәа,
иҽадамзааит дзықәтәаз?!»
Дааиԥхьхәыцит Ажьгьери.
– Сара игәаӷьны исзымҳәеит, аха бара ибҳәеит, –
инышьақәирӷәӷәеит Ажьгьери.
– Нахьхьи џьара дыԥхашьеит ҳәа хьаас иумкын, иара
ихаҭа арахь даҳзааит! – лыԥшәма игәы ааҟалҵеит Есма,
аха уи Ажьгьери игәамԥхеит.
– Нахьхьи-аахьхьи ҳәа иҟоума, аԥсуа дахьыҟазаалак
даԥсыуоуп, ахьымӡӷгьы хьымӡӷуп…Еилгеит аибашьра. Агәырӷьарақәа иргәырӷьаран ари
ахҭыс – асовет жәлар аиааира ргеит аибашьра дуӡӡаҿы.
Аха уи иагьџьабаран, адунеитә аибашьра иалахәыз
ажәларқәа зегь реиҳа ааха ӷәӷәа роуит асовет жәлар.
Асҭамыр ҩынтә-хынтә раҟара аинрал диҳәахьан,
арапортгьы алаиҵахьан афронт ахь дыршьҭырц. Уи
иҭа­хыҵәҟьамызт, «ахаҵа изы иԥышәагоу» аибашьра
далахәӡамкәа, Амрагыларанаскьа дшыҟоу, аибашьра
еилгаҵәҟьар. Аҵыхәтәан уигьы данышәаны дшыҟаз ауп
аибашьрагьы шеилгаз. Уажәы ихгьы-игәгьы аҩныҟа акәын
иахькыдыз, аха уи ааигәазу, инаскьагазу издыруамызт,
адунеитә аибашьра аҵыхәа ԥҵәаҵәҟьангьы иҟамызт,
хадара змаз аӷа хәымга дшеилаԥыххаазгьы. Иаҳәшьцәа
рысалам шәҟәқәа еишьҭагыланы акәын ишаауаз –
урҭгьы ихынҳәра иаргәаҟуан. Аҩныҟа ацара ихҭашәаны
дшыҟаз еиԥш, Асҭамыр Лиуба лаарагьы дахыццакуан.
Ихы-игәы иҭагьежьуан иареи лареи реизыҟазаашьа аҭыԥ
ишықәиҵаша.
Аибашьра анеилга ашьҭахь ирыцқьаны мызки бжаки ааҵхьан еиԥш, аԥхынтәи аԥышәарақәа ҭины, ҽнак
дгәырӷьаҵәа даакылҟьеит Лиуба. Адунеи зтәыз лара
лакәын. Адәыӷба дшааҭыҵыз еиԥш, Асҭамыр ихәда
днахьынҳалеит. Апырпыл еиԥш дҟаԥшьыхәҵәараӡа дааибакит Асҭамыр. Ишылцәымӷхаз удырратә иаалныԥшит
Лиуба лангьы. Аха Лиуба лхаҭа уигьы егьигьы акы лбоилаҳауа дыҟамызт, убасҟак уи лбзиабара дарлашәны даман. Лан ишылбоз ас еиԥш лхымҩаԥгашьа ицәа дыҭныр­
ԥсааит Асҭамыр ибла хтны дзылҿамԥшуа иԥхеишьеит. Уи
уажәшьҭа агәра игеит аинрал ихаҭагьы ишиалҳәоз. Лан
илымҳәаргьы лхаҭа лаб иалымҳәои!..
Убри аламҭала аокруг акомандаҟаҵаҩ Архангельски
аинрал-полковник ичын ирҭеит. Уи уаха ҵхагәанынӡа
аштаб аҿы данынхоз ыҟан, нас шырԥазы дгыланы
дцахуан. Асҭамыргьы аинрал дидҳәалан, зны-зынла
заа даноуишьҭуаз иаҷыдахаз, уигьы хҭацәыхак имамызт. Лиуба ари шџьалшьоз еиҭах аибашьра иалагеит.
Уажәтәи уажәраанӡа изыцәшәоз аиапонп милитаристцәа
Амрагылара наскьатәи ҳадгьыл рықәцара акәын изызкыз. Ари аибашьра иалахәын аинрал Архангельскии уи
иадиутант Асҭамыр Ҳәмарбеи. Лиуба урҭ дрыхӡыӡааны,
ацәашьы еиԥш, аӡаҭра даҿын. Аибашьра еибашьран,
аха Лиубагьы лҵара налыгӡар акәын, аҵара шықәс ҿыц
анаарыдгыла, лан дааныжьны, лҵарахьы дцеит. Ҵабыргуп,
усҟан аибашьра аҵыхәа аԥҵәара ааигәахара иаҿын. Ус
иагьаарылаҩит ажәабжь ҿыц, еилгеит аибашьра, аҵыхәа
ԥҵәеит адунеитәи аҩбатәи аибашьра! Сахалин инаркны
Курилтәи адгьылбжьахақәа рҿынӡа рхы иақәиҭын. Рхы
иақәиҭыртәит акореиа жәларгьы.
Убарҭ зегьы ирылахәыз Асҭамыр Ҳәмарба, иарҭак
схы нылаҵаны знык хаха-хымш ацәара азин соур, уаҳа
ԥсшьарагьы сҭахым ҳәа иҟаз, хаха-хымшгьы дыцәеит,
мызкгьы иԥсы ишьеит, дызқәдыргәыӷыз ачынгьы аорденгьы ирҭеит, акызаҵәык ауп иаанхаз, ичамадан аашьҭхны
Аԥсныҟа амҩа ақәлара. Урҭ зегьы еишьҭагыланы ишааиуаз зегь реиҳа дзызԥшыз аҵыхәтәантәи анааидгыла,
амшқәа мшымхәлахеит, аҵыхқәа быжь-ҵыхны еиха52

леит. Амҩа иқәлара хымш шагыз, шәҟәы-быӷьшәыла
иаҭахыз зегь ааиқәиршәеит. Адырҩаҽны инықәыршәны
«иабаӡӡеи» аинрал Архангельски иахь дцеит. Аухантәарак
дазхәыцуан исҳәаша, знымзар-зны Аԥсныҟа дықәлозар
уҳәа, даара иҽазыҟаҵаны дцеит. Ихылԥа аҵыс ҭаҳәуа,
ҳәаак змамыз агәырӷьара лахҿых, аҩыџьбара аиԥш,
аӷәра изаҿамкуа дахьнеиз, аштаб аҿы зегьы ашәиқәара
рҿысны иҟоуп, иацы иаалырҟьаны аинарл Архангельски
ԥхьатәара дыршьҭызаап!
Иҟалаз уи акәзаап, акореиа жәлар 50-шықәса ина­
реиҳаны аиапонцәа рнапаҿы иҟазаарын, урҭ реизы­
ҟазаашьа аметрополиеи аколониеи рзакәан ала акәын
ишышьақәгылаз. Миллионла зхыԥхьаӡара ыҟаз акореиа жәлар азгәышьуан ахақәиҭра, хәҵыш аамҭак
ҳзыҟалозар ҳәа иԥшын. Иааит уи аамҭагьы, адунеитә
аҩбатәи аибашьра ахыркәшарахь ианнеиуаз ршьапы
иқәгылеит акореиа жәларгьы, уи напхгара азиуан Ким
ир Сен. Ар ҟаԥшь рыцхыраарала, аиапон колонизаторцәа
ықәцан, Кореиа ахақәиҭра азааргеит. Уи ахақәиҭра
напхгара азызуаз Ким ир Сен, Ԥхениан аиҳабыра еиҿ­
кааны, аҳәынҭқарра дахагылеит. Уи зыхьчаша аргьы
еиҿкаатәымзи, аха иахьымӡацкәа ишыҟаз, акоммунист
Ким ир Сен дызгәамԥхоз аполитикцәа, америкаа рымчра
рыцырхырааны, Кореиа агәҭаҵәҟьа ҳаирпланла адесант дыртәан, ртәыла абжа ааихҵәаны, аладатәи ахәҭа
рнапаҿы иааргеит. Сеул ақалақь аҿы Аладахьтәи Кореиа
реиҳабыра еиҿыркааит. Ари политикатә хҭыс дуун,
жәларык рыԥсадгьылгьы даргьы наӡаӡа еиҩызшоз провокациан. Аха зегь реиҳа ихы инархьит, игәы ԥнажәеит
Сталин. Иҟалаз шыҟалаз аилыргара даламгакәа, урҭ
рхылаԥшреи рыцхыраареи знапы ианыз аинралцәа,
ишиҟазшьаз еиԥш, изхаразгьы изхарамызгьы неилагәаны,
рмаҵурақәа ирымхны, акы иаанамыхәо иҟаиҵеит. Уи иаанагоз «рыгәра гам» акәын. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан
аинрал-полковник Архангельскигьы.
Абасала, Асҭамыр ашьыжь, аштаб аҿы дахьнеиз, арратә
округ даҽаӡәын иахагылаз. Архангьельски дбаандаҩны
иҩны дыҟан.
Абас амаргәырӷьа зхы иҭаны инеиз Асҭамыр, игәы
имахьха, дхьагәгәа даахынҳәит.
Новосибирск адәыӷба жәаминуҭк ишаанҿасуаз анеиликаа. Лиуба ателеграмма лзишьҭит диԥыларц. Ҩахаҩымш иихәыцуаз урҭ реиԥылара акәын. Еиқәшәап,
аха илеиҳәои, лгәы зланикылои? Лиуба абыржә ауп
ил­за­аи­гәоу ауаҩы данылҭаху. Ус илзааигәоу Асҭамыр
иакәгәышьоуп, аха уи уажәы ажьа шкәакәа зкыз диҩы­
заханоуп ихы шибо. Арахь хазы уи бзиала ҳәа ламҳәакәа
иҽӡаны дызцомызт, уи ихы ахаан ианеимыжьуаз ламысдарахон, аха дахьнеиуа лаб изы ииҳәараны иҟоузеи?!
Агәыҭҟьа иаганы иҟаз Лиуба, ателеграмма анлоу инаркны зынӡа лшьара дықәҟьаӡаны дшыҟаз ауп дшиԥылаз.
Лаб иакәын гәыҵхас илымаз. Цасҳәа иҟалазшәа, уи
ҟалеит Асҭамыр амҩа дшықәгылаз.
Уи зны-зынла гәыӷра хәыҷык лгәаҵан иааҿыхон, «Из­
дыр­уада?..» Нас, уи азҵаара инагӡаны дазхәыцаанӡа,
ашә­шьы нахаԥон. Уажәы илаҳаз ажәабжь лыԥхыӡгьы
иаламшәацызт...
Адәыӷба ахаҭа еиԥш акәын урҭ рҩыџьагьы рыгәқәа шеисуаз. Лиуба Асҭамыр ихәда дахьахьынҳалаз, абри аԥҳәызба
қәыԥш абасҟак амч лылазҵазеи игәахәыртә, дилаԥсны дылкын ҳамҭакы. Усҟанҵәҟьа дара рыда ааигәа-сигәа адунеи
аӡә дықәуп ҳәагьы иҟамызт, нас лыжәҩахырқәа наҟ-ааҟ
икны, иара дыччо дылзыԥшуан, лара лакәзар, лԥынҵа хәыҷы
хашәшәала, лхы шьҭыхны диҵаԥшуа дыччошәа ҟалҵон,
арахь лылаӷырӡ лҿаҳәҳәы ицон. Ус ҳамҭакы, Асҭамыр
игәҭакы мыргамакәа дана­а­иԥхь­хәыц, игәы еилархха акы
иааннакылеит, иахылҿиа­ауаз ихаҿы иааганы. Уи еразнак
ихы-иҿгьы иааныԥшит, зыблакәа ҭырхаха изԥшуаз Лиуба
лцәа дааҭнарӡыӡаартә еиԥш.
– Сааныжьны уцома, Асҭамыр?! – убри инақәырццакны
дааӷьаҵәы-ӷьаҵәит, амҩа дшықәлаз анылба. – Наӡаӡа
саанужьма?!
– Мап, – ихәеит Асҭамыр, – наӡаӡа, мап. Бҵара бал­
гаанӡа. Аибашьра аҵыхәа анԥҵәа, аҭынчра аныҟала,
шықәсык акрыҟоума, иахьеи уаҵәи реиԥш иааҳадгылоит.
Асҭамыр арҭ ажәақәа аҵәымӷ еиԥш игәы иаланаҵеит,
аха уаҳа лгәы злааникылоз егьиҿыҵымшәеит.
– Ус еибаҳамҳәаӡазтеи! Избан иаалырҟьаны ус зуӡбаз?
– Ус еибаҳамҳәаӡазт, аха уажә ҳҭагылазаашьа ус
иҟалеит.
– Избан? Еиӷьымзи шықәсык араҟа уаанҿасыр?
Узанааҭ ала иахьаҵәҟьа аусурҭа уоуеит.
– Биашоуп, Лиуба, саанҿасыргьы ҟалоит, аха, аҩны
сани саби сзыԥшуп, саҳәшьцәа сзыԥшуп. Урҭи сареи
ҳаиқәмшәеижьҭеи шаҟа шықәса ҵуа бымдыруеи! Бгәы
рҭынчны бҵара нагӡа, сара сус-сҳәыс сшьапы саақәгылап.
Шықәсыкоуп иаанхаз – шықәсы заҵәык, бҵара хыркәша.
– Сшәоит, Асҭамыр, сшәоит! – еиҭа лылаӷырӡқәа
налҿаҳәҳәит Лиуба.
Асҭамыр иааицәымӷхеит.
– Лиуба, избан бызшәауа? Мап-мап, бара бшәартә еиԥш
мзыз ыҟам. Аинститут балга, нас... нас аамҭа иаҳ­нар­боит,
– аҵыхәтәантәи иажәақәа хыхь-хыхьла иааи­кәирш­шашәа
иуит, лаб аинрал ԥхьатәа ибла данаахгыла. Амҩа данықәлоз
аҽны, иҩызцәа афицарцәа рыла иаҳаит змаҵура иамырхыз аштаб анапхгара, аинрал Архангьельски дназлоу
русқәа цәгьоуп ҳәа. Уи уажә ишьара дықәҟьаӡаны даман.
Иҽимыргаӡар, ҽеи шыҟамыз идырыртә иҟан.
– Саб игәабзиара шԥаҟоу, аҳақьымцәа ирҳәозеи?
– Лиубагьы лгәы ҭыҵуа диазҵааит аҵыхәтәан. Лан телефонла маҷк игәы бзиам ҳәа лалҳәахьан.
– Игәы бзиам, ҵабыргуп, аха иуадаҩу егьыҟам.
– Сара сгәы даҽакуп иаҳәо, – даақәԥсычҳаит Лиуба.
– Сгәы урӷәӷәарц иуҳәошәа збоит.
Абри аамҭаз адәыӷба арҵәааҳәа абжьы ҩҭнацан,
иҳақь-ԥсықьуа адәықәлара аҽыназнакит. Лиуба лажәа
аҭак ацынхәрас, Асҭамыр аԥҳәызба дҩышьҭиԥаан:–
Абзиараз, Лиубачка, абзиараз! аусқәа зегьы ман­
шәалахоит, бара бгәы рҭынчны аҵара ҵала. Абзиараз,
схьырҵәаҵәа! – иҳәан, дгәыдкыл-хыдкыл днаиргылан,
амардуан дҩаҿаԥалеит...

Ахәба тәи а хы
Ажьгьерии Есмеи уахгьы-ҽынгьы Анцәа иҳәара
жәҩан­­гәашәԥхьараны ирзыҟалеит, аибашьра амца шыра
далҵны дхынҳәит рԥа Асҭамыр. Ԥхыӡушәа ргәы иабон,
ирҭахын еиҭах-еиҭах Анцәа иҳәаларц. Ари ажәабжь заҳаз
«иԥсны игылаз» ибаразы еихеит. Ажьгьери игәы иҭакны
иман, уи амш Анцәа исирбозар ҳәа, хышықәса зхыҵуаз
ацәҟата азкны. Агәҭакы гәҭакуп, уи Есмагьы илеимҳәацызт.
Уажәы дзызԥшыз амш Анцәа ианиирба, ацәҟата даахан,
илкажьны ишьит, ари ила иахьаирбаз ҳаиҳа зымчу иҭабуп
ҳәа реиҳәеит. Абасала иаалырҟьаны чара хпыҿк изиуит,
иԥа ихынҳәра деигәырӷьаны…
Аибашьраҿы зегьы лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп.
Илахьынҵа бзиан Асҭамыргьы, иҩызцәа жәпаҩык реиԥш,
хаҭала аҳәара ҟаиҵахьан, афронт ахь дыршьҭырц, аха
зегьы мап рцәыркит, «Шәзеибашьуазар, иааиуеит уи
аам­ҭагьы» ҳәа рарҳәеит. Усҟанҵәҟьа, апропогандеи
агитациеи зхы ҭырҟьахьаз аруаа фырхаҵарак аарԥшра
акәын рхы иҭаз, аха аибашьра шьаарҵәыра уаламԥшыкәа
иабоудыруа уи закәыҵәҟьоу.
Иааит уи аамҭагьы, Гитлер ифашизм аҵыхәа анԥырҵәа,
аиапон милитаристцәа рҭыҩра рҭацалара аамҭа аарыдгылеит.
– Уажәшьҭа азин усҭоит афронт ахь ацара, – иҳәеит
ааигәа аинрал-полковник ичын занаршьаз Архангьельски,
Асҭамыр дааиԥхьан,– Ԥшьышықәса аибашьра уҟаны, умеибашьыр, аҩны уахьнеиуа узҿызеи ҳәа иузымҵаауеи! Гитлер
иаамышьҭахь арҭ ҳгәылацәа рҭыԥ иқәаҳҵарц ҳадырҵеит.
– Иҭабуп, аҩыза аинрал-полковник, сгәы иҭышәҳәааит,
– иҳәеит Асҭамыр, иҽыриашаны аинрал иаԥхьа даагылан.
– Дҵас исышәҭозаалак анагӡара сазхиоуп.
– Ҳара зегьы ҳсолдаҭцәоуп, – иҳәеит аинрал. –
Асолдаҭ адиутант диҭахӡам. Уара анкьатәи убаталион ахь
усышьҭуеит комисарс – уи еиҳа иунаалоит.
– Сазыхиоуп абаталион акомиссар имаҵура анагӡара!
– аҭак ныҟаиҵеит Асҭамыр. Убри ала ихыркәшан
ԥшьышықәсатәи Асҭамыр «икурортра».
Хымз аҽазыҟаҵарақәа ирҿын, аибашьра ахаҭаҵәҟьа
излеиӷьыз ҳәа егьыҟамызт. Нас нанҳәа мзазы адҵа роуит уажәраанӡа иҳацеибашьуаз Америка ир ацхыраара
рыҭара, урҭ мшынла акәын ишеибашьуаз. Урыстәыла
аганахь ала асовет ар жәылар акәын. Раԥхьаҟа ирԥгылан
миллионк зхыԥхьаӡара ыҟаз Квантунтәи ар еиқәных.
Мызкы иазынаԥшуа ицоз аибашьра шықәсык иаҩсуан.
Урҭқәа зегьы Асҭамыр дрылаԥшит ибеит, иаҳаит, ихигеит.
Џьаҳаным аилашыра далаԥшны, аԥхыӡ пылҳаҭ ибазшәоуп
урҭқәа ихаҿы ишаанхаз.
Мызкалагьы изеилгомызт америкаа ир Херосими
Нагосаки атомтә бомба рылармыжьыр. Уи аҿаҩҳәа аӷа
ибӷа ԥнаҵәеит, Квантунтәи аргьы еилаԥыххаан, Саха­лин­
гьы егьырҭ Урыстәыла адгьылқәагьы рхы иақәиҭыр­тәит,
Кореиа жәларгьы ахақәиҭра рзааган. Уагьы иааным­
гылакәа, Курилтәи адгьыл бжьахақәагьы рӷьырак асовет
ар рнапаҿы иааргеит.
Асҭамыр еиҳараӡак иџьеишьоз убарҭ ракәын, аокеан
еицырхәхәа ихыԥсылоу урҭ адгьыл бжьахақәа ирзаауазеи
ҳәа дрызхәыцуан. Урҭ Аԥсны иаҟараз ыҟан, еиҵызгьы
рацәан. Аҵыхәтәан, аибашьра анеилга, ари игәала аинрал
Архангельски ианиеиҳәа, дааччан ус иҳәеит:– Шәара
аԥсуаа шә-Аԥсны хәыҷы шәызшәырхоит, даҽа дгьылкгьы шәҭахӡам, – иҳәеит аинрал, – аха ҳара, аурысқәа
адунеи зегь ҳнапаҿы иҟазаргьы иҟәнаҳшьоит. Уажәшьҭа
ҳаҟәыҵит акәымзар, адунеитәи ареволиуциа акәымзи
лозунгс иҳамаз!
Мызктәи аибашьра хлымӡаах Асҭамыр ашьа дыланар­
ԥшит, иҩызцәа ивыршьааит, урҭқәа ирыцыз аџьабаа
быжь-ԥхӡык илырхит, аха аус злаз, шьаҿацыԥхьаӡа аԥсра
абла дышҭаԥшуазгьы, иԥсы еиқәхеит.
Аибашьра шеилгаз аиԥшҵәҟьа, хымш ааҵаанӡа, адҵа
роун, рышьҭахьҟа ихынҳәит, урҭ зыԥсахуаз абаталионқәеи
аполкқәеи еиқәхаԥс рышьҭахь иаагылеит.
Аԥсшьара ҳәа иахьаарышьҭыз аокург ааигәара ар
рлагер аҟны акәын. Уа акәын Архангельски дахьыҟазгьы.
Адырҩаҽныҵҟәьа дизцеит. Асҭамыр иҭынха дук иҟны
днеиуазшәа акәын дгәырӷьаны дышцоз. Аинралгьы
убасҵәҟьоуп дышидикылаз. Аамҭа маҷны изларымаз ала,
аибашьыҩцәа рҵас ала, иаахҵәҵәа-ааихҵәҵәа акәын
ишеицәажәоз.
– Анаҩстәи угәҭакы зеиԥшузеи? – диазҵааит аинрал.
– Аибашьра еилгеит, аҩны исызԥшуп, сзанааҭ ала
аҳәынҭқарра сацхраарц гәҭакыс исымоуп.
– Ара уаанхозар, аррамаҵура аума, узанааҭ ала аума,
суцхраауеит.
– Иҭабуп, аҩыза аинрал-полковник, – иҳәеит Асҭамыр
длахҿыхӡа, – аха сан, саб, саҳәшьцәа рыблақәа ҭырхаха
исызԥшуп.
Дааиԥхьхәыцааит аинрал.
– Ус акәзар суԥырхагахом, – иҳәеит аинрал. – Сара сузыразуп, умаҵуратә ус анаҩсгьы, ууаҩреи уҟазшьа бзиеи
рыла сҭаацәара иазааигәоу уаҩны уаанхоит.
– Иҭабуп, аҩыза аинрал! – иҳәеит Асҭамыр, дахьирҽхәаз
даацәыԥхашьаны. – Иҟалап аамҭа, Аԥсны ҳаиқәшәап ҳәа
сгәы иаанагоит.
– Гәахәа дула! – иҳәеит аинрал. – Аррамҵурахьтә
ацара шуҭаху ала, арапорт ҩны аканцелиариаҿы иныжь.
Сара исылшоит амаиор ичын уҭара – иахьаҵәҟьа априказ
ҟасҵоит, нас фырхаҵарала уеибашьраз «Аеҵәа ҟаԥшь»
аорден уанаршьарц, аиҳабыра рахь ажәалагала ҟасҵоит,
– инеиқәиԥхьаӡеит, заа иӡбны имазшәа, ашырҳәагьы
дҩаҵҟьеит, дшыццакуаз иныԥшуа…
Абри ашьҭахь ауп аинрал Архангельски ахлымӡаах
анизыҟалаз.
Асҭамыр иҩныҟа даныхынҳәы, тәым тәылак ахь дхын­
ҳәызшәа акәын ихы шиԥхьаӡоз, иқыҭа гәакьа, иаб игәараҭа,
ихәыҷреи иарԥысреи аамҭақәа ахьихигаз иуаажәларра
– урҭ зегьы иӷар-ԥшарӡа ишьаданы, иԥштәыданы
акәын игәы ишабоз. Аха усгьы ажәлар иааџьоушьартә
рла­хьынҵа ианышәаны иҟан. Зегь реиҳагьы гәкаҳара
рымаӡамызт. Асҭамыр аишәа-чара изыҟарҵази дара ачаруаа дахьрылаԥшуази игәы ҟарҵон, аха нас аҭаацәа анааизынха, аибашьрахьтә изымхынҳәыз аӡәаӡәала рыӡбахә
рҳәо ианалага, аӡәы ихьӡ рҳәацыԥхьаӡа, Асҭамыр ицәа
дыҭԥсаауан, урҭ ибзиаӡаны иидыруаз ракәымзи, ибла
иаахгылон ихаҭа дызлаԥшыз аибашьра хлымӡаах. «Абас
иахьыҟаз џьара иалаӡызар акәхап?» игәы иааҭиҳәаауан.
Урҭ иреиуан Курилтәи адгьылбжьахаҿы дызлаԥшызи
хаҭала ихигази агәаҟрақәа. Уаҟа изланеиааиуаз транспортс
ирымаз баржан. Дгьылбжьахак анырга рыԥсы ааиҭакны
бџьар хкыс иҟаз, иласызгьы ихьамҭазгьы зегь ақәҵаны,
даҽакахьы ишцоз, миноу, торпедоу ак рыҵаԥжәеит.
Аҵыхәтәан зыԥсы еиқәхаз аӡәгьы издыруа­мызт иҟалаз
шыҟалаз, иақәтәаз ар харабӷьара иаршәит, иҭахаз рацәоуп,
иаанхазгьы маҷӡамызт. Асҭамыр, қәсыр­ԥа дыԥазшәа, аҳауа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Абду Ажьгьери - 04
  • Büleklär
  • Абду Ажьгьери - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3433
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3518
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2188
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3428
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2120
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3426
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3412
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2259
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3448
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2103
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2186
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3389
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2126
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2133
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3409
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2077
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3373
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2304
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3429
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3376
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3317
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2256
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3396
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2205
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Абду Ажьгьери - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 1440
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1004
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.