Tatar Gakılı

Bezdä keşeneñ gakıllılıgını beler öçen bik tuğrı yul bar: balası-çagası, bigräk ugılınıñ tärbiyäse naçar bulsa, ul keşe gakıllı bula; ugılı böten uramga akırıp-bakırıp eştän çıgıp yöri torgan bulsa, ul keşe gakıllı gına tügel, häkim bula, geniy bula. İke töştä ikeneñ dürt ikänlege nikadär derest bulsa, bu kagıydä dä tatar öçen şulkadär dörest. Işanmıysızmı? Sez dä, min dä belä torgan bulgan Kazan, Sember, Orenburg baylarınıñ ugıllarını küz aldıñızga kiterep karañız. Orenburg1 nıñ Minaunıy bazarında sädaka cıyıp, kürşe kabakta gomereme ütkärä torgan Şäyhetdinne belmisezmeni? Anıñ atası, avıldan ber tiyen akçasız, ber tanışsız, ber yul yazu yaza belmäyençä Orenburgka kilep, 10—15 yıl eçendä ike yöz meñ täñkä akça yasadı; böten kırgız sahrası eçendä Häyrulla bay iseme berlä kırgızlarnıñ, kırgız hatınnarınıñ şul isemne äytkändä avızlarına su kiterä torgan şöhrät tottı. Şulkadär eşne başkara algan keşe gakıllı tügelme? Häkim tügelme?

• Comga könnäre kapka töbenä cıyılgan häyerçelärdän kalıp, bay ugılına:

— Sadıyk, ätiyeñä äyt äle, min Fährulla bay ugılı, berär kadak şikärlek bulmasmı? — dip, un tiyenneñ tege yagındagı sädakanı alırga tırışıp, üzeneñ familiyäseme hodka cibärüçe, algaç ta, berençe kazenkada uk keçkenä genä şeşäne alıp çıgıp, eçenä cılı saluçı Rähmätullanı belmisezmeni? Anıñ atası avıldan samovarçı malay bulıp kilep, tora-tora abıstayga yarap kitep, yegerme-utız yıl eçendä millionlı çäy firmasınıñ hucası bulgan Bor-hanetdin abzıy tügelme soñ? Anıñ, şulay itep, samovarçı malaydan Kazannıñ, Kazan tiräseneñ iñ zur bayı buluı öçen gakılnıñ iñ zur rol uynavında şöbhägezme bar?

Ästerhannıñ ber bayınnan ikençe bayına kunak bulıp yörep gomerene ütkärä torgan Gamir abzıynı kürgäneñez yukmıni? Anıñ atasınıñ hikäyäsene işetmädeñezmeni? Ul ber tile boyarga hezmätçe bulıp kergän dä, anıñ patşa köçläp-kuşıp yasatkan tula fabrikasında eş eşläp, eşkä öyränep, boyarnıñ tireseneñ yatkan yagına yonını sıypap, berämläp-berämläp fabrikasını kulına alıp beterep, aktık gomerendä Kazanga iñ küp tula kuyuçı fabrikant bulgan. Hezmätçedän fabrikant baskıçına citär öçen gakıl kiräkmägänder dip uylıysızmıni? Moñar başka, sez genä belep, min belmägännär, sez dä, min dä belmägän-närneñ isäbe-hisabı yuk. Şulay bulsa, şäkert äytmeşli: möddägıyı sabit tügelme? «Tatar nikadär gakıllı bulsa, balası şulkadär naçar bula» kıyssası dörest tügelme? Sez, älbättä, minem artımnan kitep, älbättä, dörest dimäkçe bulasız. Menä hata itäsez.

Galim abzıy nikadär gakıl yagınnan min söylägän keşelärdän kim bulmasa da, uñganlık yagınnan sez belgän kızıl avızlardan artık ta bulsa da, balasını tärbiyäse bötenläy başkaça. Anıñ balası iserep yörep mal betermäyäçäk; anıñ balası ätiseneñ iske prikazçiklarına kilep kul suzıp: «Rähim itsänä!» — dip, söyäk sındırmayaçak. Sez ul gakıllı tügel şul dimäkçe bulasız. Häyer, hata itäsez. Ul, çabatadan tügel, çabatasız, hätta ıştansız kilep, Orenburgta harçevnyada savıt-saba yuuçı buludan başlap, häzer Ural buyınıñ iñ zur utınçı, büränäçese buldı; Tara bazarınıñ iñ ışanıçlı aluçısı buldı; tegermänçelär arasında taşını iñ nık salgan onçı bulgan. Monıñ öçen, älbättä, gakıl da kiräkter, gayrät tä kiräkter. Ğalim abzıy hämmäsene taptı; zur başınnan kiräge qadär gakıl çıktı. Anıñ taza-nık tänennän citärlek qadär gayrät, köç koyıldı. Ul şul gayrät, köç arkasında, menä häzer kart könendä bulsa da, şulkadär zur däülätkä ireşte. Ä, alay bulsa barıber, anıñ da ugılı eçep, uram buyında akırıp yöriyäçäk, anıñ da kızı tile kiyäve berlä bar malını betergäç, bik tübän däräcälärgä, hätta üzene üze satuga qadär citäçäk disezme? Tügel şul! Ğalim abzıy, şul, sez dä, min dä uylamagannarnı ällä kayçan uylap betergän, sezneñ berlän min belgännärne belep onıtkan. Ul şul, balaları eçep betergän baylarnı belgän genä tügel, kürgän dä; alar berlä aş-su da alışkan. Ul şularnıñ balalarını tärbiyä kıla belmäülärennän dä ällä nikadär gıybrät algan. Menä şunıñ öçen şul, ul ba-lasını-çagasını başkaça tärbiyä kıla. Alarga dönyada bötenläy başka törle yullar häzerli

Ul menä şul yul berlä ugılını tärbiyä kılıp üsterep citkerde. Añar akçanıñ qaderen bik belep totarga öyrätep, namaz-niyäz beler qadäre genä möselmança ukıtıp, adres yazarlık, telegram ukırlık qadär genä rusça ukıtıp, anı ayakka bastırdı. Üze kebi gakıllı, üze kebi akçanıñ qaderene belä torgan ber baynıñ kızını alıp birep, anı eşkä dä kuştı.

Ugılı üze telägänçä çıkkaç, ul, eçennän genä, mädräsädä sabak ukımıy yöri torgan ber şäkertkä: «Ähmätsafa, nik ukımıysıñ? Ziheneñ bar, gakılıñ bar. Nik iläktä-gene çiläkkä, çiläktägene iläkkä almaştırıp vakıt ütkäräseñ?» — digän söalğä karşı Ähmätsafanıñ, avır sulap: «Min şul, Şakir abzıy, bala canlı. Min ukısam, zur keşe bulsam, minem ugılım da, änä fälän mähdüm, fälän mähdüm kebi, bernigä yaramıy torgan bulır dip kurkam şul»,— digän hikäyäneñ mäğnäsennän beraz kölde. Şul, «tatar nikadär gakıllı bulsa, balasını şulkadär tärbiyä kıla belmi» kıyssasınıñ dörestene-tü-gelene azrak isbat itä aluına käyefe kilep, kızını tärbiyädä bötenläy ul şul kıyssanı cimerügä bulıp kereşte

Kız tärbiyä kılu ugıl tärbiyä kılu tügel: ugılga yara-, gan yullar kızga yaramıy, kızga yaragan eşlär ugılga kileşmi.

Galim abzıy monı belmi tügel. Şunıñ öçen ul kızını da ugılı kebek saraşşk-fälängä öyrätep, anı bölüdän siherläp kuyarga kereşmäde. Yuk, ul hatın-kıznıñ hälene bik yahşı belä. Hatın-kıznıñ üzennän üze keşe bulıp torır öçen yaratılmavını, hatın-kıznıñ irlärgä iptäş bulıp, irlärneñ tulmagan cirlärene tutırır öçen, tormışnı bizäklär öçen genä dönyaga kilgänene belä. Şunıñ öçen nikadär bay bulsa da, üze ülgäç kızına nikadär däülät kalasını belsä dä, kızınıñ şul däülätne üze alıp barıp üsterüene ul uylamıy da, küñelenä dä kitermi. Niçek itterep hatın-kız eş başında torsın da, niçek -itterep'ul eşne äyländersen?.. Şulay bulgaç, kıznı tärbiyädä anıñ üzeneñ keşelekene genä tügel, irgä hatın bulıp torırlık sıyfatını üsterergä kiräk. Ul ciñel eş tügel. Böten eştä irenä motıyg bul dip öyräter ideñ, ire ällä nindi iserek şäytan bulsa ni eşlärseñ?.. İreñne söysäñ dä üz gakılıñ üzeñdä bulsın dip tärbiyä kılır ideñ, ire üz süzle, tires bulsa nişlärseñ?

Menä şunı belgängä, şul avırlıklarnı ütär öçen, Ğalim abzıy başta uk ikençe törle başladı. Ul üzeneñ berdänber kızını dönyadagı böten keşelärdän, närsälärdän artık söygängä, anıñ säğadäte öçen böten kuätene sarıf kılırga totındı.

Uylıy-uylıy, kıznıñ säğadäte, bähete öçen iñ kiräkle eş «kiyäüneñ üzeñ telägänçä buluı» digän kıyssasını utırtıp kuyıp, şunıñ öçen ul, kızı un-unbergä citü berlän ük, kızına kiyäü ezlärgä totındı.

Bay ugılları arasında ömetle keşe kürmägängä, tagı bay ugıllarına ışanmaslık qadär genä gakılı bulganga, ul urtaçalardan da ezläde. Anda da küz kunarlık keşe taba almaganga, ul şähärneñ ber mähdümenä uyını yuradı. Mähdüm häzrät berlä abıstaynıñ töpçek balaları bulganga, oya töbe çebeş kebi, 15 yäşendä äle haman kanatlarnı cäyep citkerep, malay bulıp citä almavı da anıñ küñelene suıtmadı. Anıñ yäştän ük kartlar kebi başını bögep utıruı, bervakıt ta uramda kıçkırışıp, yögereşep malaylar berlä uynamavı, alar berlä sugışmavı, alarnı kıynamavı, üzeneñ kıynalmavı Ğalim abzıynıñ böten ihlasını añar berkette. Ğalim abzıy şul tumas borın kartaygan mähdümneñ şul buldıksızlıklarımı hemmäsene insafka gına sanadı. Ul, bala tärbiyäläü fäneneñ «bala bula belmägän keşe yeget bula almıy» digän kagıydäsene işetkäne dä yukka, işetsä dä ışanmayaçakka, mähdümneñ şul yagına iltifat ta itmäde. Ul kızını bik bähetle itär öçen häzerdän ük, kıznı gına tügel, mähdümne tä.rbiyägä totındı.

Mähdümneñ tärbiyäse, bilgele, atası urınına mulla bulu, atası kebek mödärris bulu bulganga, anı kararga, añar kiyem-salım büläk itterep birergä başladı. Bara-tora anı şähär mädräsäsennän Kışkarga cibärep ukıtırga da häzrätkä kiñäş birep, anda baru-kaytu, toru rashodlarını östenä aldı. Kışkarda pişkadäm bulgaç, halık küzenä kürenüe maturrak bulsın öçen, dörestene äytkändä, Ğalim abzıynıñ 15 täge genä Hädiçäse unsigezlärgä citep, kız bulıp ölgersen öçen, mähdümne Boharaga cibärde. Anda da höñrä alıp birde; aşap-eçep, kitap alıp torırga citärlek qadär akça da cibärep tordı. Şulay itep, Ğalim abzıy, kızınıñ säğadäteneñ iñ zurı-sını eşläp beterde.

'Galim abzıy şulay mähdümneñ tärbiyäse berlä mataşkanda Hädiçä üste. Anıñ täne urınlaşıp citte: yuanayırga tiyeşle cirlär yuanaydı, billär neçkärde, kükräk zuraydı. Ul uncidegä citkändä tap-taza, nıp-nık citkän kız bulıp ölgerde. Bilgele, äğzalardagı üzgärü küñelgä dä täesirsez kalmadı. Ul, tän cähätennän genä tügel, küñelennän dä kız buldı: anıñ küñele dä, başka kızlarnıñ küñele kebi, yegetlärne uylarga totındı; anıñ yöräge dä, başka kızlarnıkı kebi, matur, taza-nık yeget kürgändä lep-lep sikerä başladı; anıñ bägıre dä ällä nindi ber matur yegetne söyäse kilä başladı; anıñ kolagı şul tomanlı matur yegettän: «Hädiçä, min sine söyäm!» — digän süzne işetäse, anıñ küze şul matur yegetneñ Hädiçäne yotarga telägän kebi küze berlä sözä torgan tulı yözene, yaña gına çıgıp kilä torgan kara mıyıgını küräse kilde; anıñ şul nık, tulı kulları şul yegetne koçası kilde; anıñ üze añar: «Bägırem, canım!» — dip, anıñ biteneñ urtasınnan übäse kilde. Böten küñele söyü hise berlä tuldı; böten täne, böten äğzaları, böten fikere, uyı, söyelü öçen yaratılgan kebi, şul söyelüne kötärgä totındı. Ul iptäş, yäştäş kızları arasında yegetlärne söylägändä rähätlänep tıñladı. Kodalarga kunakka barganda işek yarıgınnan yäş kodanı da küzläde. Anıñ kara gına. çäçennän bitär köläç yözene rähätlänep karadı. At berlä uramnan ütkändä ul, ber küzene yäşerep bulsa da, İhsan bay ugılını da başınnan ayagına qadär sözde. Anıñ käkreräk ayaklarımı yaratmasa da, anıñ tep-töz tora torgan gäüdäse, matur gına borını, yugarı taba borılıp kitärgä tora torgan mıyıgı bik huşına kitte. Hätta ul şul könne ällä nindi ber yegetne — kara mıyıklı, häybät kara käläpüştän, köläç yözle, kızıl irenle, tulı bitle, tap-taza tänle ber yegetne töşendä dä kürde. Töşendä dä şul yegetkä çualçık his biläüdän artıkka kitä almasa da, töşendä dä şul yegetne söyä, bigräk şul yegettän söyelä almasa da, ul ap-açık itterep: «Hädiçä tutaş, min sine söyäm!» — digän süzne işette. Üz kolagı berlä işette. Ätise, abıysı, prikazçikları tavışı tösle tavış berlä tügel, bötenläy başka törle tavış berlä işette. Şul süzdän bitär, şul süzneñ mäğnäsennän bitär, anar tavış täesir itte. Şul: «Hädiçä tutaş, min sine söyäm!» — digän süz añar häzer başka süzlärdän, başka cömlälärdän bötenläy ayırıldı.

Uyanıp kitkäç tä şul his anı taşlamadı. Şul matur süz, şul matur tavış anıñ kolagınnan kitmäde. Ul, şul tavışnı işeter öçen, şul töşendä tatıgan läzzätene yañartır öçen, közge aldına barıp:

— Hädiçä tutaş, min sine söyäm! — dide.

Läkin anıñ neçkä tavışı tege irlek ise çıgıp tora torgan kara mıyıklı yeget tavışı aldında keçkenä, zägıyf kebi toyıldı. Ul, üzeneñ kolagında çıñlıy torgan şul matur tavışlı matur süzne mıskıl itmäs öçen, ikençe märtäbä şul süzne kaytarıp ta äytmäde. Şunnan soñ şul tomanlı yeget anıñ küz aldınnan kitmäde. Ul üzeneñ kiläçägeme uylaganda härvakıt: «Hädiçä tutaş, min sine söyäm!» — digän tavışı berlä kilep katıştı, Hädiçä, şuñar baş iyep kenä: «Razıy!» — dip cavap birgän kebi, üzeneñ tormışımı bergä itterep, änä şul anı söyüçe yeget berlä bergä, anı söyüçe yegetneñ söyüe berlä bergä itterep uylarga totındı. Şul uy anı bervakıt ta taşlamadı.

Şähärneñ ber bayınıñ ugılına anı sorau häbäre çıkkaç, ul tomanlı yeget atnı üze totıp yöri, kızu-kızu söyli, söylägändä kölä, kölgändä kızıl yöze tagı kızara torgan şul baynıñ ugılına da äverelde. Apalarına kunak kızı bulıp barıp torganda, kodalarga kilgän ikençe yak kodanıñ ber tuktamayınça söyli torgan, ber tuktamayınça uynıy torgan, yañılış kına monı kürsä, ällä nindi mäğnäle küz karavını moñar taba cibärä torgan yegete kebek tä buldı. Läkin tagı Kazannan kilgän yauçı anıñ küñelene ikençegä bordı. «Hädiçä tutaş, min sine söyäm!» — dip, anıñ aldında ällä nindi tagı tomanlırak ber Kazan yegete, änä Mahirä ciñgiläreneñ Kazan kiyäüläre kebi/läkin annan tazarak, annan maturrak Kazan yegete kilep bastı. Yauçınıñ üzgärüe berlä ul da üzgärde. Läkin tege: «Hädiçä tutaş, min sine söyäm!» — digän süzgä Hädiçäneñ sagınuı könnän-kön kuätlände, könnän-kön şul süzne tizräk, tizräk işetäse kilü hise kuätlände.

Hädiçä tutaş şul uylar berlä çualıp torganda, şul matur süzlär berlä läzzätlänep gomer ütkärgändä, Ğalim abzıy, Hädiçäneñ säğadäteneñ vakıtı citte dip, mähdümne Boharadan kaytardı. Mähällä halkınıñ küñelene mähdümgä yatkırır öçen, mähdümne mulla itüne aşıgaytır öçen, şul atna uk böten şähärneñ mullalarını, bayla-rını, mähälläneñ kartlarını cıyıp mäcles tä kordı.

Hädiçä törle yarıklardan mäcleskä cıyılgan keşelärne karadı. Kaysılarınıñ zur avızlarınnan, kaysılarınıñ artık zur borınnarınnan, kaysılarınıñ ozayıp, zontik kebi küz östenä çıgıp tora torgan kaşınnan kölde. «Hädiçä tutaş, min sine söyäm!» — diyäçäk yeget — älbättä, yeget tä häm dä matur yeget — añar şul kimçeleklärneñ hämmäsennän paq kebi kürende. Ul mullalar mäclesene dä karap çıktı. Fähriyä ostazbikäneñ ire häzrätneñ häybät pöhtä mıyıgına, arı yak mullasınıñ ällä nindi irlege kürenep tora torgan yözenä şaktıy ozak vakıtımı ütkärde. Mähällä häzräteneñ ap-ak sakalımı da, anıñ alalı-ko-lalı çapanını da kürde. Anıñ yanındagı mähdümneñ borçak çümäläse kebi çalmasını gına karadı da, çalma iyäsenä iltifat ta itmäyençä; küzene başkalarga küçerde.

Menä ätise Korän ukırga ütende. Ällä nindi yäşel tavış berlä — änä tege, öydän öygä kerep, Korän ukıp yöri torgan çulak hatın tavışı berlä — ber keşe Korän ukırga totındı. Şul tavış anıñ ällä kay hisene mıskıl itä, ällä kay cireneñ açuını kiterä kebi toyıldı. Ul, çırayını sıtıp, tagı küzene bülmä yarıgına tıktı. Häzrät yanındagı borçak çümäläse kebi çalma iyäseneñ başı selkenüeme kürde. Berazdan şul mähdümneñ yözenä ällä nindi, teş sızlagan keşeneñ kıyafätene birep, eçennän bik mäşäqat berlä tavışımı österäp çıgara torgan kebi köçlänep, süzlärne sözüene ayırdı. Anıñ şul avıru tösle yöze, anıñ şul, hämmä süzne äytkändä, bozaulıy torgan sıyır küzenä ohşıy torgan küze Hädiçägä çirkäneç kebi toyıldı. Ul çırayını sıtıp, şul tavışnı işetmäs öçen, ikençe, öygä çıgıp kitte.

Aş birelä başlagaç, öygä kerep, ul tagı elgärege käsebenä totındı. Menä mullalar mäclesendä ällä nindi süz kitte. Ber mulla kalın gına tavış berlä söylärgä totındı. Berse morca eçennän çıga torgan tavış berlä añar cavap birä başladı. Hädiçä şularnıñ süzlärene tıñlarga, yözlärene centeklärgä ölgermäde, menä bayagı borçak çümäläse selkende; menä anıñ yözenä tagı avıru töse çıktı, menä tagı tege yäşel tavış berlä ul ällä närsä äytte. Hädiçä anıñ süzene işetä almadı. Läkin, aş aşaganda kinättän ikmäk katısı sızlagan teşkä tigän kebi, tegeneñ tavışı Hädiçäneñ ällä nindi bik neçkä ber cirenä barıp tide. Anıñ ällä närsäsene bik sızlattı, ällä nindi hisne mıskıl itte. Ul, tın alırga havasız öydän kaçkan keşe kebi, atılıp ikençe öygä çıgıp kitte

Galim abzıyga mähdüm bik kileşte. Ul mähdümneñ şul başını bögep utıruında da, şul az süzlelegendä dä, şul kartlar kebi väqarendä dä Hädiçä öçen bähet kazanı taptı. Ul, üzeneñ gakılınıñ bu yulı da hata itmävenä şatlanıp, kızı öçen şulkadär muafiq yar tabuına ällä nikadär käyeflände. Kızını söyüeneñ ige-çige bulmaganga, älbättä, kızını şul säğadätkä, şul bähetkä tizräk ireşterer öçen, ul mähdümne mulla itü mäsäläsene aşıktırırga totındı. Akça, köç kızganmadı: mähälläneñ tires keşeläreneñ tamgasını satıp ta aldı; türälärneñ avızını büläk berlä kapladı. Mähdümgä ukaznı aldı.

Hädiçäneñ säğadäte yakınlaştı. Anıñ: «Hädiçä, min sine söyäm!» — digän matur süzene matur tavış berlä işetäse kön kilep citte. Mähdümnän Hädiçägä yauçı kilde. Hädiçä, mähdümne şul matur süzlärne äytüçe itep tügel, ir dip tä uylıy almaganga, älbättä, şul yauçıga ähämiyät birmäde. Anıñ küñelendäge hıyalga mähdüm az gına da yakın kilmägängä, ataları birergä dip söyläşä başlagaç ta, ul citdi ber eş dip karıy almadı. Anıñ tap-taza, nık, matur hıyalı yegetene şul çeregän, avırgan, yäşel tavışlı häkıykıy mähdüm cibärä almadı. Ul haman hıyal ğalämendä yäşävendä dävam itte. Ataları kileşkäç tä ul, uyın gına, yüri genä dip uylap, şul fiker berlä kileşep, şunı buldıga hisaplap, kaygıra başlamadı. Ul haman elgärege açıklıgını, köläçlegenä yugaltmadı. Ğalim abzıy kızınıñ şul hälennän tagı şatlandı. Ul küñelennän kızınıñ da mähdümne söyüenä tämam ışandı. (Söymäslek tä tügel bit: insaflı, väqarle, mut tügel, Boharada hätme köteb kılgan, sahib mihrab.)

Tuy yakınlaştı. Hädiçä şul eşneñ uyın tügel ikänlegenä ışana başladı. Anıñ küñelendä şul çeregän, avırgan, yäşel tavışlı mähdüm kilep basıp, anıñ ällä niçä yıl saklap kilgän: «Hädiçä, min sine söyäm!» — digän süzene äytä kebi buldı. Ul şul süzneñ mıskıl itelüe öçen, üzeneñ şul mökaddäs hiseneñ ayak astına taptaluı öçen köyäyana başladı.

Hätme köteb kılu — ukunı tämamlau.

Mihrab — mäçetlärneñ, mulla namaz väğaz ukır öçen ayırım eşlängän urını, türe.

Sahib — şul urınnıñ hucası, iyäse.

Läkin tuyga häzerlänülär, nikyah kenene bilgeläülär añar şul eşneñ fakt ikänlegenä tämam ışandırdı. Şul häbär anı, şul ällä niçä yıl yäşägän hıyal ğalämennän, matur, taza yeget dönyasınnan alıp çıgıp, älege avıru, çeregän mähdüm dönyasına kiterep bastırdı. Anıñ hıyalı berlä şul häkıykat arasında Pırak atları berlä oçıp ütä almaslık cir bulganga, şul: «Hädiçä, min sine söyäm!» — dip äytergä muaffäq tapkan yegete berlä mähdüm arasında Kaf tauları qadär ayırma bulganga, Hädiçä şul uynı uylıy da almadı, şunıñ berlä kileşä dä almadı. Ul, ni eşlärgä dä belmäyençä, küktän töşkän şul bähetsezlek berlä niçek tä tartışırga yul taba almayınça, yığlarga totındı. Ul irtä yığladı, kiç yığladı, kön yığladı, tön yığladı, läkin eş üzgärmäde: tuy kiçekmäde. Ğalim abzıy anıñ yığlavını berdänber kızınıñ atası öyennän kitäse kilmäügä bagışladı; anası kayınanadan kurkuga yuradı. Läkin bolarnş berse dä citdi eş bulmaganga, anıñ yığlavına ähämiyät birelmäde: birnälär häzerlände, kak-töşlär peşerelde, mäcleskä öndäü çıgarıldı.

Hädiçä yığlıy-eğlıy arıp betkäç, ber könne atası aldında anası:

— Yukka yığlama, kızım, kayınatañ kart keşe, tizdän ülär, kayınanañ da usal hatın tügel,— dip yuata başlagaç, Hädiçä çıdıy almadı, nikadär oyat bulsa da, ul atasınnan nikadär kurıksa da:

— Min barmıym, min ul mähdümeñezgä barmıym,— dip, tagı yığlarga totındı. Ğalim abzıy, elgäre şöbhälänep kitep:

— Kemgä barasıñ soñ? — disä dä, Hädiçä ber süz dä äytmägäç: — Ul gakılsızlıgınnan yığlıy; atasınıñ äle, şulkadär mal, köç sarıf kılıp, anıñ bähete öçen tırı-şuını añlamıy,— dip, eşne beterep kuydı.

Şunnan soñ tuyga qadär ul da, anası da Hädiçä berlä ul hakta berni söylämäde. Hädiçä dä, bähetenä çıkkan şobagasına razıy bulgan kebi, beraz sabır itte. Läkin süze bette, köläç yöze yabıldı, kaşları töşte...

Tuy citte. Nikyah könne ul tagı irtädän alıp yığlarga totındı. Eş arasında anasını çakırıp, tagı:

— Barmıym! — dide.

Läkin anası atası süzennän çıgarga öyränmägängä, atası mäcles eşläre berlä mäşgul bulıp, Hädiçäneñ

Pırak atı — cännättäge fantastik at. Muaffäq tabu — köçe citü, ireşü. vak-töyäk kaprizları berlä mataşırga vakıtı bulmaganga, anıñ bu protestı da mäğnäsez kaldı. Nikyah ukıldı. Tuy ütte.

Kiyäü öyenä çıgarga Hädiçä ber dä karşı kilmäde. Ul häzer, bötenläy şul fiker berlä kileşkän kebi, yäşene dä tuktattı. Hatınnar kiyendergändä kiyende dä. Öygä çıgara başlagaç, karşı ber süz äytmäyençä çıktı da. Läkin nä iptäş kızlarınıñ süzlärenä, nä kodaçalarnıñ üzene niçek totargalıgı hakındagı kiñäşlärenä läm-mim dip ber süz äytmäde; nä anasınıñ doga kılıp, arkasını kaguına karşı küzene kütärep karamadı. Ul, ülemgä hökem itelgän keşe kebi, kodaçalarnıñ karavılı astında kiyäü öyenä çıktı. Alar utırtkan cirgä utırdı; başında ber uy da yuk tösle itterep, öyneñ ber poçmagına küzene tekte.

— Kiyäü kilä, kiyäü kilä! — dip, hatınnar döber-şatır kilä başlagaç ta, güyä ul vakıyganıñ moñar ähämiyäte yuk kebi itep, ul tekkän cirennän küzene almadı.

— Kilde, Hädiçä, kilde! — dip, hatınnar cilkäsennän kilep törtkäç tä, ul selkenmäde. İşek açılıp, ak bürek, cilän kigän öräk tösle mähdüm kilep kergäç tä, ul kıymıldamadı da. Çarşau artındagı hatınnarnıñ işaräläre, tamak kıruları-fälännäre dä anı uyatmadı: ul utırgan cirendä kaldı.

Mähdüm, Hädiçäne kürü berlä, yözendä kölgän kıya-fätene çıgarıbrak karşı kilde. Hädiçä, küzene kütärep, şul öräkneñ teşlärene ırcaytıp toruına ise kitkän kebi karasa da, karşı tormadı da, küreşügä dip kul da suzmadı. Mähdümneñ kauşagan dip hökem itep, üzenä iläşterergä teläp söyli başlavına da ul, teşe sızlagan kıyafätne yasap, kaşını-küzene cıyırıp cavap birde.

Samovar kerde. Ataları-anaları çäy yasarga öyrätkängä, Hädiçä mähdümgä dä çäy yasap birçe; läkin çäy buyı ber süz söylämäde. Mähdümgä taba başını kütärep, küzene taşlamadı. Mähdüm kilep, törleçä kılanıp, kulını-fä-länene totarga teläsä dä, bersene dä birmäde. Ul, mähdüm yödätä başlaunı sizgäç tä, bik qaderle närsäsene saklagan kebi, böten kulları, ayakları berlä cıyırılıp utırdı. İrlärneñ küñele töşärlegräk hämmä cirene şäle, kamzo-lı, kulı berlä kapladı. Töngä qadär törle yul berlä söyläşergä teläsä dä, Hädiçädän ber süz dä ala almagaç, mähdüm, oyalu uyını tagı berketep, utnı sünderep, yatu uyını kordı. Läkin sünderep, tagı çınlabrak Hädiçäneñ yanına barıp, totkalarga, kullarını salırga ölgermäde. Hädiçä bik açulı tavış berlä:

- Kit, şäytan! — dip kıçkırdı.

Äfyun sala-sala kurkaklıkka sabışıp betkän mähdümneñ şul tavış kotını aldı, ul akrın gına barıp, urınga yalgız gına yattı. Bik ozak, bik avır sulap, hata ittem, fäläkçä kiräk ide, bolay kiräk ide, dip uylarga totındı. Allahe täğalädän batırlık sorap, batırlık birä torgan dogalar ukıp, yokıga kitte. Berazdan uyanıp, tagı batırlanıp Hädiçä yanına barsa da, anı utırgan cirendä tapmagaç, ikençe bülmäneñ işege bikle bulgaç, tagı barıp yattı; tagı irtäge öçen ällä nikadär plannar korıp yokıga kitte.

İrtägesen dä Hädiçä, kertelgän samovar yanında çäy yasap birsä dä, tagı mähdümgä taba küzene kütärmäde. Anıñ ällä nikadär söylägän süzlärenä karşı ber süz dä däşmäde. Çäydän soñ anıñ berlä munçaga barsa da, anda kerü berlä poçmakka utırdı da kattı. Mähdümneñ yagılırga, sugılırga telävenä karşı kulı berlä genä butap cavap birde. Mähdümneñ çişenergä telävene sizgäç tä, bötenläy poçmakka taba borılıp utırıp, mähdüm kiyenep betergänçe äylänep tä karamadı. Anıñ berlä bergä öyenä kaytsa da, tagı şul algan yulınnan ayırılmadı.

Mähdüm aptıradı, yödäde. Üzeneñ şulay kızga täesir itä almavına käyefsezlände, kaygırdı, kıznı ğayepläde. Mädräsädä şäkertlärneñ süzene hätergä kiterep, tagı gayrätlänep, barıp yabışmakçı buldı. Läkin anıñ här häräkäteme tikşerep, ul yakın kilä başlagaç ta sugışırga häzerlängän ätäç kebi häzerlänä torgan Hädiçäneñ şul kurkınıçlı küzläre astında tagı izelde, tagı erede; tagı hucalarga dogalar ukıp, kiläçäk öçen plannar kordı. Läkin ike kön ütte, öç kön ütte, Hädiçä ber süz söylämäde,' mähdüm Hädiçädän ber küz karaşı ala almadı.

Dürtençe könne Ğalim abzıy berlä hatını yäşlär berlä küreşergä kerdelär. Alar aldında Hädiçä çäy yasasa da, ber süz däşmäde, anası-atasına küzene kütärep karamadı. Anası,, mähdümneñ yabık, yämsezlegene tagı ber märtäbä kürep, Hädiçäneñ hälene añlap kaygırsa da, Ğalim abzıy, gakıllı Ğalim abzıy, kaygırırlık ber eş tapmadı. Ul hämmäsene Hädiçäneñ oyaluına bagışladı. Tagı öç-dürt kön ütkäç, eşneñ töbe Ğalim abzıyga da belende. Läkin ul üzene härtörle hatadan minza dip iğtikad kılganga, älbättä, par tügel-fälän, Hädiçä söymi torgandır -dip uylap ta karamadı. Ul, mähdümne könläp, fälän hatın bozdırgan, fälän keşe söydergän dip, ırımlanırga, şul bozdırularnı beterter öçen öşkertergä totındı. İkesene Yosıf-Zöläyha kebi itterep yäşäter öçen söyderergä kereşte; läkin ber mäğnä dä çıkmadı: Hädiçä haman açılmadı.

Häbär ilgä çıktı. Şähär şaulıy başladı. Şul yuk-bar süzne beterer öçen, mähdümgä dä, Hädiçägä dä çınlap täesir kılu yulını irkenäyter öçen, Hädiçäne häzrätlärgä töşerergä buldılar. Hädiçä kilen bulıp töşte. Läkin anıñ berlä bergä anıñ däşmäve, anıñ kaygılı yöde dä kalmadı. Anda da şul iske bäla betmäde. Hädiçä şul qadär zur baynıñ kızı bulganga, mähdüm Ğalim bayga kiyäü bulunı bik zur däräcägä hisap itkängä, ul şul söylämi, däşmi torgan Hädiçä berlä torırga da razıy buldı. İrlär berlä hatınnar arasındagı mönäsäbätne go-sel babında gına ukıp belgängä, söyü digän närsäne Yosıf päygambärdä genä bulgan dip iğtikad kılganga, ul Hädiçäneñ yakın cibärmäve berlä dä kileşmäkçe buldı. Şulay torunı bik häybät toru dip belep, üzeneñ bähetennän razıy da bulmakçı buldı. Läkin Ğalim abzıy eşne bolay kaldırmadı. Ul kızınıñ bähete öçen nikadär korbannar kılıp, nikadär akçalar beterep, köçlär sarıf kılıp, kızım säğadätkä ireşä digändä genä eşneñ bolay buluına razıy bula almadı; şul bähetsezlek berlä kileşä almadı. Ul, kızını öşkertergä dip, üzeneñ ihlası bar ber işanına alıp kitte.

Timer yul, annan soñ parohodta baru Hädiçägä, çınnan da, yahşı täesir itte. Ul, atası-anası berlä söyläşmäsä dä, parohodnıñ başına çıgıp utırıp, rähätlänep karap kilde. Hätta anıñ yöze dä maturlanıp kitkän kebi dä buldı. Ber könne, atası ällä ni söylägändä, ul yılmaep ta kuydı. Läkin häzrättän öşkertep kaytırga çıkkaç ta, Hädiçä tagı karaldı: anıñ kaşı tagı töşte; küze, yöze tagı kaygı berlä kaplandı... Şähärgä kaytıp citü berlä ul, kız vakıtındagı bülmäsenä kerep, urın salıp yattı. Yalınu, yalvaru, orışu, tirgäü dä anı şul urınnan torgızıp kiyävenä cibärä almadı. Anıñ aşavı kimede, eçüe azaydı, yokısı kaçtı, töse sargaydı, küzläre zuraydı; akırtın gına itterep yötkerä başladı. Bu yaña ğalämät Ğalim abzıynıñ kotını aldı. Ul, mähdüm häzrät berlä kiñäş iteşep, Hädiçäne cäy ütkärergä apalarına cibärde.

Ural buyınıñ matur havası, yomşak cılısı, şäfkatle koyaşı Hädiçägä bik häybät täesir itte.'Ul koyaşta kızarıp, bürtenep kitte. Anıñ bitenä kızıl yögerä başladı. Ul haman yalgızlıknı yaratsa da, üzeneñ ber kodaçası berlä dustlaşıp, söyläşä, serläşä başladı; keşelärdän ul qadär kaçmıy, yatsınmıy, keşe kürgäç tä kurkınıp kitmi başladı.

Gosel babı — Korändä yuınu, paqlänü turındagı bülek.

Kardäş-kabilä söyende. Ğalim abzıy da şatlandı. Ul Hädiçäneñ tizdän terelep, şul mähdüm berlä rähätläneşep toruı yakınlaşuına käyeflände. Hatınınıñ süzenä karamayıñça, ul, dimläp-nitep, mähdümne Hädiçä tora torgan apalarına kunakka cibärde.

Mähdümne kürü berlä Hädiçä tagı süzdän kaldı. Tagı yöze sargaydı, tagı yötkerergä totındı. Ber atna vakıt ütmäde, ul bötenläy tüşäkkä yattı. Şähärgä kaytkaç ta terelmäde. Ber ay sataşıp yatkannıñ soñında, ber könne anıñ küze açıldı. Ul, tirä-yanını karap, anasını tanıp:

— Äni, su bir,— dide.

Anası su birüe berlä, şul şatlıknı işetep, Ğalim abzıy kilep kerde. Hädiçäneñ zur, yaltırıy torgan küzlä-rene kürep:

— Nihäl, kızım? — dide. Hädiçä ber süz dä däşmäde. Menä mähdüm kilep kerde. Ul da söyenep:

— Nihäl, Hädiçä? — dide.

Hädiçäneñ küzläre yaltıradı, böten täne kaltırıy başladı. Ul bik zur itterep karap:

— Çık, şäytan! — dide.

Şul süz mähdümne çıgarıp cibärde, Ğalim abzıyga Hädiçäneñ avıruınıñ säbäbene añlattı. Ul, şul, berdänber kızı Hädiçäneñ säğadäte öçen, anı mähdümnän ayırıp alunı, şul un yıl tärbiyä kılıp, kiyäü itep häzerläp kilgän mähdümnän ayırıp alunı uylarga totındı. Şulkadär gakıl berlä başlangan eşne gakıl berlä beterergä töşenä başladı. Läkin, Hädiçägä säğadät kürergä yarama--gangamı, ul şul könne naçarlangannan naçarlandı. Kiç berlä ülärgä citeşte. Anıñ urınına sıymayınça ärle-birle äylänüene kürep, Hädiçäneñ anası yığlagan köyençä:

— Kızım... kızım, bähil bul,— dide.

Hädiçä ber süz äytmäde. Ğalimneñ yörägenä uk kadalgan kebi, ällä kay cire ärni başladı. Küzenä tıgılgan yäş görläp aktarıldı. Ul da:

— Kızım... Hädiçä... minnän bähil bul. Min sineñ bäheteñ öçen...— diyärgä ölgermäde, böten avıruı şunı gına kötkän kebi, Hädiçä, zur itep küzene açıp:

— Bähil tügel!! — dide dä, beraz karap tordı. Äüvälge süzene işetmägän kebi itterep, ul tagı kıçkırıbrak, şul süzgä böten köçene cıygan kebi itterep:

— Bähil tügel!..— dide dä, suzılıp canı çıktı. Tege şäkert kıyssasınıñ dörest tügellege tagı isbat

itelde.

Click or select a word or words to search the definition