Latin

Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 1

Общее количество слов 3933
Общее количество уникальных слов составляет 1583
39.2 слов входит в 2000 наиболее распространенных слов
52.8 слов входит в 5000 наиболее распространенных слов
60.3 слов входит в 8000 наиболее распространенных слов
Каждый столб представляет процент слов на 1000 наиболее распространенных слов
SOLDAT ABIY
(şiğırlär häm balladalar)
Şağıyrneñ yaña kitabına soñgı yıllarda icat itkän şiğırläre, «Soldat abıy» isemle şiğri hikäyäte, härbi-patriotik temaga bagışlangan «İsem» häm «Huşlaşu» balladaları kertelde. Kitap keçe häm urta yäştäge mäktäp ukuçılarına adreslana.
KÄGAZ köymä
Yaz da citte,
bozlar kitte.
Çelteräp kölä ineş.
Diñgezgä barıp citäm, dip,
kuanıp kölä, imeş.
Şayan-köläç ineşkäyne
cigärgä buldık eşkä:
ak käğazdän köymä yasap
cibärdek bez ineşkä.
Çınıktırır köymälärne
diñgezdä öyermälär —
üsep citep, korab bulıp
urap kaytır köymälär.
Diñgezçelär dä kızıgır
bezneñ ul korablarga.
Kitärbez äle utırıp
bik yırak taraflarga.
Zäñgär küktäge koyaş ta,
diñgez dä torır kölep.
Akçarlaklar ozata barır,
duslar yazgan hat kebek.
MİNEM BÄHET
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam.
Bar ikän bu dönyada
ğacäep bay diñgezlär.
Diñgezlärneñ töbenä
asıltaşlar sibelgän,
kapçıklap cıyalar, di,
şunı diñgez töbennän.
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam.
Bar ikän şundıy taular...
Taular — altın köşele.
Anda üskän balanıñ
altınnandır bişege!
Ul balanıñ tumıştan
Altınbaydır iseme.
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam:
yuk şul bezneñ avılda
diñgeze dä, tavı da...
Tukta äle, sabır it,
bezneñ dä bit baylık bar.
Yüri äytäm, baylık yuk.
Bolında ber tallık bar.
Belä bödrä tallıknı
avılda hämmä keşe.
Ul yäm-yäşel tallıknıñ
bar berdänber cimeşe.
Cimeş dip yüri äytäm,
cimeş tügel lä inde.
Sandugaçnıñ moñnarı
şunnan tügelä inde.
Sandugaç oyası ul —
keçkenä cimeş hätle.
Cimeş qadär bulsa da,
ul oya bik hikmätle.
Ul oya şundıy yomşak,
ul oya şundıy cılı —
güyä änilär küñele,
güyä änilär cırı!
...Tau tübäsendä mikän,
diñgez buyında mikän,
altın bişektä mikän,
änise kuyınında mikän,
ber malay ukıp yata,
kitap ukıp şakkata:
bar, di, keçkenä avıl
monnan bik-bik yırakta.
Şul avılnı sandugaç
irtän sayrap uyata!..
Kitap ukıgan malay,
minem bähetkä kızıgıp,
altın bişektä yata...
ÇÄÇÄK ATKAN MARAT
Bıyıl kışın ap-ak yafrak yardı,
ap-ak çäçäk attı här agaç.
Ak alması belän kızıktırıp
bakçalarda utıra almagaç.
İñ küñelle mäle kış ayınıñ,
iñ küñelle çagı labasa.
Rähätlänep çana şuar ide,
däres äzerlise bulmasa.
Avız itär ide ak şomırttan,
ak çiyädän, ap-ak almadan.
Hıyallana bügen bezneñ Marat:
«Näni bulsañ ikän yañadan!..»
Däü üskänen hätta onıttı ul,
tabıp aldı üzeneñ çanasın.
Häm yugaldı minem enekäşem,
ay, yugalttı bugay çamasın...
Kiçen genä kaytıp kerde öygä.
Küzne ala almıym Marattan:
ul da bügen ap-ak çäçäk atkan,
anı da kış bik-bik yaratkan!
İSEM
(Ballada)
Böyek Vatan sugışında batırlarça hälaq bulgan pionerlarga bagışlıym.
1
Kölep torgan kön ide ul,
cirdä — yaz tantanası.
Malaylarga şundıy çakta
Atlarga atlanası,
annan cäygä atılası,
közlärne uzıp kitep,
kışlar aşa cilderäse,—
alsa da salkın ötep...
Utlar aşa sikeräse,—
«ah» itsen böten keşe.
Alda tagın yazlar kötär,
karşılar göllär ise.
Alda — bäyräm!
häm malaylar
ırgılıp kerer yazga.
...İke malay tau başında
isemen taşka yaza.
Hıyalında küptän inde,
menep citez atlarga,
kitkän alar Tugan ilneñ
azatlıgın saklarga.
Kırgannar doşman yauların,
ilbasarnı kugannar,—
näq menä alar ciñüneñ
danlı yulın uzgannar.
Alar — ciñep kaytuçılar,
doşmannı tar-mar itep,
yılgalarnı agar itep,
koyaşnı yanar itep!
Yoldızlarga cemeldäşep
yanarga da yanarga...
Ämma kiräk häzerdän ük
isemnärne yazarga.
Uyıp yazarga —
bulsın ul
härber keşe tanırlık,—
bu tirädän uzuçılar
kürsä, tuktap kalırlık.
Yıllar buyına saklanır
isem yazılgan taşlar.
Ukırlar da isemnären,
häterlär avıldaşlar,
äyterlär:
— İstälekläre
isän menä bügen dä! —
İltep kuyarlar taşlarnı
muzeylarnıñ türenä.
...Kölep torgan kön ide ul,
cirdä — yaz tantanası.
İh!
Malaylarga şundıy çakta
atlarga atlanası!
Annan utka atılası...
Yuk, äle irtä, irtä.
Änä, ätilär atlarnı
bolınga taba iltä.
Artta — malaylar...
Atlarnı
tönlä saklarga kiräk.
Ber atlanıp karamıyça
tüzärme inde yöräk?!
2
Töne buyı uçak yagıp
ike malay cılına,—
alar şulay at saklarga
kilgän ide bolınga.
Atnı — alar,
ä alarnı
uçak saklıy büredän.
Acagan nurı sibelä
tönge ofık türennän.
Ällä yäşenme ikän ul,
yäki berär yangınmı,
ya sünmägän sugış utı
keşelärgä yanıymı?..
İke malay pışıldaşa —
serläre inde urtak,
härbersenä üsep kilä
bolında berär yurtak
Keşelekkä yanıy kalsa
dähşätle sugış utı,—
malaylarnıñ ciñü därte
häm yurtakları yukmı?!
Bar ciñü teläkläre dä,
bar baş birmäs atları.
Bardır äle ul atlarnıñ
hätta par kanatları.
Tön çıga uçak yanında
ike malay.
Tañ ata.
İh!
Cildersäñ ide atlarda
atlanıp şundıy çakta.
Yuk, yaramıy,
cir sörergä
çıgası bar al arnıñ.
Yuksa, cilferdätä atlar
yalkın kebek yalların.
Tukta...
Nigä kızara tañ?
Bolıtmı ul ofıkta?
Bolıt ikän — nik sörem kük,
dähşät kiläme?
Tukta!
3
Tomırıldı malaylar
dähşätneñ eçenä.
Sugışa belmime,
alarmı keçkenä?..
Yuk, faşist, yalgışma!
Alar — küp, nık, berdäm.
Uzmassıñ İdeldän,
kuarlar İlemnän!
Öneñne yandırır
Vatannıñ ulları,
bezne bit ciñüçe
älegä bulmadı.
Bulmas ta!
Sirägäysen
alarnıñ safları —
berse dä meñ öçen
üç algan çaklarnı
häterli çal tarih,
onıtmıy keşelek.
İlbasar!
Reyhstag
töşäçäk
östeñä
işelep!
4
Kisäülär östennän
yögerä ul bala,
şuışa, ürmäli
häm küzdän yugala...
Siña bit bolında,
urmanda,
kırlarda
uynarga ide lä...
Äniyeñ kuşmadı
bik ozak yörergä.
Kayt inde —
kötälär
yurtagıñ, bolınnar.
Atlanıp çabarga
siña da kolın bar.
Änilär yuksına
söyekle ulların.
Peşär bit yalkında
keçkenä kullarıñ...
Yuk, kaytmas ciñmiçä!
Ul malay — partizan.
Yaralgan ul malay
utlardan, yalkınnan.
Yandırgıç şeşälär
kıskan da kulına
yatkan ul, mina kük,
tanklar yulına.
Kıçkıra:
— İl öçen! —
häm kinät kuzgala,—
tärele tanklar
yalkınga urala.
Kıçkıra:
— Alıgız
duslarım öleşen!
Annarı... pulyadan
yıgıla İl öçen.
5
Kölep torgan kön ide ul.
Cirdä — yaz tantanası.
Malaylarga şundıy çakta
atlarga atlanası
annan utka atılası...
Utlarnı taptap ütep,
cilderergä Tugan ilgä,—
alsa da yalkın ötep.
Azat Vatan kötä anda,
karşılar göllär ise.
Fidakarlekkä soklanıp
baş iyär böten keşe.
Alda — bäyräm!
Yazgı köngä
tomırılıp kerer ide
ike malay!..
Yuk şul alar...
İsem yazılgan taşlar da
küptän kümelgän inde...
6
Bügen — bäyräm!
Karagız sez
nur sibep torgan yazga:
bügen şul ike malaynıñ
isemen taşka yaza
al galstuklı balalar...
Cirdä yaz bäyräm itä,—
çäçäk ata bolın-urman,
häm koyaş yana küktä.
Bu ayaz könnär bäheten
millionnar belsen öçen
ap-ak märmär taşka bügen
uyıla ike isem.
Häykäl bulıp kayttı alar
doşmannı tar-mar itep,
yılgalarnı agar itep,
koyaşnı yanar itep.
Mäydanda kızıl yoldızga
yanarga da yanarga,
Tınıçlık nurların östäp
bar tuaçak tañnarga
.
Çıñlap tora ayaz küklär —
yañgırıy därtle cırlar.
İke malay karşısında
ant birä pionerlar:
— TUGAN İLNE SAKLARGA BEZ HÄRVAKIT ÄZER! HÄRVAKIT ÄZER!
SOLDAT ABIY BELÄN TİKTORMAS MALAY TURINDA HİKÄYÄTLÄR
Cil-cil atlap kaytıp kilä
soldat abıy.
Soldatka şul hämmäbez dä
kızıgıp karıy.
Niçek inde kızıkmıysıñ
kiyemenä,
anıñ şulay tigez atlap
yörüenä?!
Soldat abıy däräcäsen
saklıy belä:
bezneñ yakka küz dä salmıy
kaytıp kilä...
SÄĞAT TÖZÄTTEM
Bezneñ çolanda
bar iske säğat.
İske bulsa da,
ul äle äybät.
Äybät bulmıyça —
kükese bar iç,
kükele säğat!
Kıçkıra köndez,
kıçkıra tönlä,—
ul küke şulay
kıçkıra belä.
Säğatkä kayçan
niçä tulganın
äytä dä birä.
Saklap totsak ta
iske säğatne,
bik yış vatıla —
şundıy ğadätle.
Küke dä tına,
çıkmıy oyadan,
äytmi säğatne...
Säğat vatılsa,
tözätä babay.
Borgalıy alay,
borgalıy bolay.
Canlana säğat,—
aña borgalau
kileşä bugay.
Berkön säğatne
küzättem äle,
vatılmasa da,
tözättem äle:
borgaladım da
säğat yöreşen
tizlättem äle.
Häzer şäp yöri —
kirelänmi dä,
aşıkmagız, dip,
erelänmi dä.
Şäp yöri säğat.
Tuktausız şulay
kıçkıra algaç,
küke — qanäğat!
HUŞLAŞU
(Ballada)
Böyek Vatan sugışı çorında tılda hezmät batırlıgı kürsätkän pionerlarga bagışlıym.
1
Malay bara tönge uram buylap.
Ap-ak karga basıp kuy gına,—
cemeldägän yoldızlarnıñ nurı
sıkı bulıp cirgä koyıla.
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Karavılçı kartnıñ işegen şakıy,
Tıñlap tora.
— Kem bar, kem kilgän?
—Min bu, babay, ällä
tanımıysıñ?..
—Kiläseñne beldem, äy ulım!
Häzer miçkä yagam.
Tuñgandır iç
ayaklarıñ sineñ, bit-kulıñ...
Söyläşälär alar moñsu gına,
babay belän malay söyläşä,—
bügen şulay yangan miç karşında
utırırlar yartı töngäçä.
Täräzägä çigä Suık patşa
ap-ak kardan narat urmanın.
Babay söyli baştan ütkännären,
çaptarında cilep uzganın
utlı yıllar aşa.
Ä annarı
äkren genä alsu tañ atar.
Saubullaşır malay atlar belän —
Armiyägä kitär ul atlar...
Äkren genä alar söyläşälär —
babay belän malay söyläşä.
Armiyägä kitär ideme soñ,
İlgä şundıy afät kilmäsä!..—
Avır sulıy babay.
İñ turılıklı
can iyäse ikän ul atlar.
Tınıç çakta yökkä cigelälär,
Sabantuyda, bäygelärdä — çaptar,
sugışlarda alar — soldatlar!..
Söyli babay:
— Borıngıdan şulay...
At yazmışı — irlär yazmışı.
Söyü-mähäbbät tä bar alarda,
añlıy alar şatlık-sagışnı.
Şulay äytä ide Budyonnıy da,
ä ul belä ide atlarnı,
hiç onıtmıym anıñ belän bergä
sugışlarda yörgän çaklarnı.
Bervakıtnı kızıl komandarm
büläk itte miña çaptarın.
Ak çirüne kılıç belän turap
ul çaptarda küpme çapmadım...
Söyli babay
Yoldız kaşkasınıñ
tomırılıp niçek oçkanın,
toyak belän bärep üterüen
kızıllarnıñ yavız doşmanın.
Söyli babay, söyli...
Äsir töşkäç,
aklar anı niçek kıynagan,
doşman iyärlägäç,
kaşkasınıñ
sikerüen biyek kıyadan...
— Äydä, ulım, çıgıp kerik äle,
hälen belep kerik atlarnıñ.
Armiyägä kitär, tañ atuga,
Ak baytalıñ — gorur çaptarıñ...
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Ak baytalı keşnäp kuya anıñ,
äytä, güyä:
— Kara, kem kilgän!
— Min bu, baytal, ällä tanımıysıñ?..
Tanımasa keşnär ideme?!
Ak baytal da añlıy ayırılışunı,
anıñ da bit başı iyelde...
Ayırılası kilmi hucasınnan,
ul bit anı karap üsterde.
Öç yıl buyı alar kaygılarnı,
şatlıklarnı bergä kiçerde.
Ak yalınnan sıypap aldı malay:
— Min dä kitär idem, baytalım...
Cibärmilär...
«Sin bik yäş»,— dilär şul.
İsän genä yörep kayt, canım!
— Sin kaygırma,— dide babay şunda,—
Ak baytalıñ kaytır,
köt kenä...
Mıltık totar öçen,
sugış öçen
üzeñ menä äle keçkenä...
Äydä, yokla minem yanda gına,
öydä cılı...
Tizdän tañ atar.
Ozatırsıñ, änä, ürgä çaklı,
Armiyägä kitär bu atlar.

2
Kulında — kılıç,
atı çem-kara.
Ğaskär başında
Budyonnıy bara.
Tomırıla atı,
ırgıla alga.
İlne saklarga —
iñ izge yauga
Ak baytalında
malay atıla,—
tuzan böterelä
anıñ artında...
Änä — faşistlar,
sınatma, baytal!
Malay ırgıla
kılıçın aykap,
kavaleristlar
oça atlarda.
— Tugan ileñne
birmä yatlarga!
Kırıp sal, äydä,
doşman yauların,
İlem tufragın,
urman-tauların
azat itärgä!
Ülem — doşmanga.
Kurıkma uttan
İleñ kuşkanda.
...Şunda kinättän
tın kaldı bar da.
Tınıçlık iñde
urman-sularga.
İminlek cırın
cırladı koşlar,
kınına kaçtı
yaltır kılıçlar.
Änä — Budyonnıy,
nikter yılmaya...
Sorıy:
— Ul batır
yugaldı kaya?
Kaya kitte soñ
ul batır yeget?—
Üze nigäder
endäşä kölep —
orden birergä
kiräk ide bit —
kaya kitte soñ
ul batır yeget?!
Kıp-kızıl yoldız
yana kulında.
—Batır yegetkä —
Vatan ulına
Kızıl Yoldıznı
tapşıram üzem.
İşette malay,
işette süzen...
Anı ezlilär —
batır yegetne.
—Bolay oyalu
ber dä kileşmi,—
äydä, Ak baytal,
Marşal çakıra!
...Tagın ber adım...
Tagın
çak kına...

3
Tañ sızıla —
vakıt kuzgalırga.
Babay kilä malay yanına:
— Uyan, ulım,
kızıl tasma bäylä
baytalıñnıñ ap-ak yalına.
Küzen aça malay...
Äy, ükeneç...
Bu — töş kenä bulgan labasa...
Ciñelräk bulır ide, bälki,
ükeneçtän yöräk yanmasa.
Töşen söyli malay.
Babay tıñlıy.
Avır sulıy.
Annan — yuata:
— Sin ükenmä, ulım, partizannar
yau çabarlar, änä, ul atta!
Sin bolay da zur eş başkardıñ iç,
kara inde,
nindi soldatlar —
ällä nindi avır tuplarnı da
tarta alır ide bu atlar!
Ak baytalga
ber partizan malay
atlanır da oçar uk bulıp,
doşmannarnı yukka çıgarır ul
granata bulıp, ut bulıp.
Täräzägä küz saldı da malay...
Menä ğacäp — niçek agargan,—
partizannar aña däşär sıman
Suık patşa çikkän urmannan.
Häm yögerde malay...
Ak baytalı
anı gına kötkän, küräseñ.
Töne buyı kötkän, tañ atkançı...
Belgän ikän, belgän kiläsen.
Ak yalına kızıl tasma bäyläp, muyınınnan koçtı:
— Baytalım,
partizanga —
yäştäşemä sälam citker minnän,
isän genä yörep kayt, canım!

4
...Baytal öçen bu bäreleş
bulgan ikän soñgı sugış,—
yatıp kaldı yau kırında,
tın buıla, kısıla sulış...
İşetelä bik yıraktan
tup şartlagan tonık tavış.
Küktä yangan bu yoldızlar
Ak baytalga şundıy tanış!
Şundıy tanış,—
ällä inde
bik yakınmı tugan yak ta?!
Äy, kaytırga ide oçıp
bolınnarda yörgän çakka...
Bireşmäskä!
Kuzgalırga!
Kötä anı malay, kötä,—
uçagınnan çäçri oçkın,
yoldız bulıp kala küktä,
häm Ak baytal, buran bulıp,
oçtı tugan yakka, oçtı...
...Açırgalanıp uyandı
yıraktagı yakın dustı...
Täräzälär şundıy yaktı —
ap-ak bulıp tañ atamı?
Ak buranmı dulıy tışta,
kaytkanmı soñ Ak baytalı?
Ällä kayın şaulıy cildä...
Täräzägä kilde malay,—
cilferdime ap-ak kayın
Ak baytalnıñ ak yalıday?
Kaytkan ikän!
Änä, baytal
tomırıldı tañ yagına.
Kürenep kaldı yaktı bulıp
kızıl koyaş — ak yalında.
Kötär malay baytalınıñ
tañ bulıp ilgä kaytkanın,
ozatıp kalır härkön şulay:
—Huş, can dustım — Ak baytalım!

CÄYGÄ HÄYKÄL
Säfär çıktık yäşel cäygä taba,
küñellärdä barı — yaktılık.
Bezneñ arttan, änä,
basular da,
çişmälär dä kala yaktırıp.
Eşläp argaç, cılı yılga-küllär
koçakların bezgä açtılar.
Yoldız bulıp kiçen balkıdılar
bez çäçrätkän nurlı tamçılar.
Söyde bezne koyaş —
tännärebez
bronza kebek,—
şundıy kuandık, hämmäbezne şuşı yaktı cäygä
häykäl itep kenä kuyarlık!

ALTIN BALIK
Şundıy da telär idem min altın balık totarga.
Min totmasam, barıber anı kitlar mömkin yotarga.
Häyer, kitlar yuk bugay şul bezneñ näni ineştä.
Elek anda zur balıklar
bulgan dilär, imeş tä...
Häzer inde maymıçlar da elägä siräk-miräk.
Miña maymıçlar kiräkmi,
çın altın balık kiräk.
Altın balık üze dä ul telägemne beläder:
bügen bulmasa, irtägä karmagıma eläger.
Eläger dä!
Min bit anı
hiçkayçan cäberlämäm: , köndälektäge «ike»mne «biş»legä tözätteräm dä
kire suga cibäräm!

KIZILTÜŞLE TİRÄK
Karagız sez täräzädän
uramdagı tiräkkä —
älli-bälli itä-itä
kızıltüşne tibrätä.
Kızıltüşneñ kilüenä
tiräk şundıy kuangan.
Kuanırlık ta ikän şul —
kilgän iç ul urmannan.
Tiräk üze dä kayçandır
tuıp-üskän urmanda.
Urmannan kilgän kunaklar
şuña qaderle aña.
Kızıltüşkä urman birgän
iñ matur kızıl tösne.
Tiräk menä nazın birep
tibrätä kızıltüşne.
Tibrätä alu şatlıgı
urmannan aña küçte.
Häzer, änä, urman kebek,
tiräk tä kızıltüşle!
ERETÄ KÜRMÄ!
Böterelep-uynaklap
kar yava da kar yava.
Ap-ak kar börteklären
cillär kuıp şayara.
Şayara da şayara —
buran kuptarmakçı ul.
Çana şuuçılarnı
kuıp kaytarmakçı ul.
Äydä äle, señelem,
kurkıp tormıyk burannan –
çanabızga utırıp
ber äylänik uramnan.
Böterelep-uynaklap
kar yava da kar yava.
Çem-çemetkäli suık,
kaya kitteñ sin, kaya?
Sin kölgängä, señelem,
cılınıp kitte hava.
Kar babay sine kötkän,
eretä kürmä anı,
cılı yaramıy aña!..

ŞULAY BELEGEZ ÄLE!
Könläşmim dä kebek häzer
däülegenä künekkäç —
tuganda uk däü ide şul
minem Marat enekäş.
Babay belän Marat kilä
keşelär arasınnan.
Qıyäfätenä karasañ,
Marat bigräk däü sıman.
Tele açılmasa da,
ul belä kaya barırga:
kayan morocnıy, gazlı su,
kayan konfet alırga.
Babayıbız nik belmime?
Ul bit kunakta gına.
Kazannı kayan belsen di,
kunakta çakta gına.
Marat belgäç, şul citmime?!
Enekäş bit — däü malay.
Beldekle qıyäfätennän
kölmägez äle alay.
Kayda närsä satılganın
şulay belegez äle —
üzegez dä gorurlanıp
yörer idegez äle!

ŞÄHÄRGÄ YuL
Yırakta — ofık türendä
maşinalar, keşelär...
Navaga töten cibärep,
ällä närsä eşlilär.
Uçın kaş östenä kuyıp,
karap tordı da babay:
— Yul salalar,— dip körsende,—
tiz salalar, ay-yay-yay...
Yul salganga — tiz salganga! –
söyenäse urında,
nik körsenep tora babay
karap avıl yulına?
Babay äytä:
— Şähär belän
totaştırır bu yul,— di,—
şähär yaklarına kemnär
kitär tagın bıyıl?..—di.—
Çıgalar da kitälär,— di,—
şunda yäşäp kalalar.
Avıl keçeräyä haman,
üsä bara kalalar...
Babayımnıñ borçıluın
añladım bugay inde:
minem äti dä kitkän iç,
kaytmagan — şulay inde...
Babay äytä:
— Yullar bulsın,
yäşäp bulmıy yullarsız.
Alıp kaytır yullar bulsın,
kitä torgan bulmasın!
Döres, babay, yullı bulsın
avıllar häm kalalar.
Barıp kaytır öçen genä
tözelsen ide alar.
...Yul töşep kilä ofıktan —
şähärdän kayta bu yul.
Tugan avılında yäşärgä,
yä, kemnär kayta bıyıl?

ÇÄÇÄK ATKAN MARAT
Bıyıl kışın ap-ak yafrak yardı,
ap-ak çäçäk attı här agaç.
Ak alması belän kızıktırıp
bakçalarda utıra almagaç.
İñ küñelle mäle kış ayınıñ,
iñ küñelle çagı labasa.
Rähätlänep çana şuar ide,
däres äzerlise bulmasa.
Avız itär ide ak şomırttan,
ak çiyädän, ap-ak almadan.
Hıyallana bügen bezneñ Marat:
«Näni bulsañ ikän yañadan!..»
Däü üskänen hätta onıttı ul,
tabıp aldı üzeneñ çanasın.
Häm yugaldı minem enekäşem,
ay, yugalttı bugay çamasın...
Kiçen genä kaytıp kerde öygä.
Küzne ala almıym Marattan:
ul da bügen ap-ak çäçäk atkan,
anı da kış bik-bik yaratkan!

HUŞLAŞU
(Ballada)
Böyek Vatan sugışı çorında tılda hezmät batırlıgı kürsätkän pionerlarga bagışlıym.
1
Malay bara tönge uram buylap.
Ap-ak karga basıp kuy gına,—
cemeldägän yoldızlarnıñ nurı
sıkı bulıp cirgä koyıla.
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Karavılçı kartnıñ işegen şakıy,
Tıñlap tora.
— Kem bar, kem kilgän?
—Min bu, babay, ällä
tanımıysıñ?..
—Kiläseñne beldem, äy ulım!
Häzer miçkä yagam.
Tuñgandır iç
ayaklarıñ sineñ, bit-kulıñ...
Söyläşälär alar moñsu gına,
babay belän malay söyläşä,—
bügen şulay yangan miç karşında
utırırlar yartı töngäçä.
Täräzägä çigä Suık patşa
ap-ak kardan narat urmanın.
Babay söyli baştan ütkännären,
çaptarında cilep uzganın
utlı yıllar aşa.
Ä annarı
äkren genä alsu tañ atar.
Saubullaşır malay atlar belän —
Armiyägä kitär ul atlar...
Äkren genä alar söyläşälär —
babay belän malay söyläşä.
Armiyägä kitär ideme soñ,
İlgä şundıy afät kilmäsä!..—
Avır sulıy babay.
İñ turılıklı
can iyäse ikän ul atlar.
Tınıç çakta yökkä cigelälär,
Sabantuyda, bäygelärdä — çaptar,
sugışlarda alar — soldatlar!..
Söyli babay:
— Borıngıdan şulay...
At yazmışı — irlär yazmışı.
Söyü-mähäbbät tä bar alarda,
añlıy alar şatlık-sagışnı.
Şulay äytä ide Budyonnıy da,
ä ul belä ide atlarnı,
hiç onıtmıym anıñ belän bergä
sugışlarda yörgän çaklarnı.
Bervakıtnı kızıl komandarm
büläk itte miña çaptarın.
Ak çirüne kılıç belän turap
ul çaptarda küpme çapmadım...
Söyli babay
Yoldız kaşkasınıñ
tomırılıp niçek oçkanın,
toyak belän bärep üterüen
kızıllarnıñ yavız doşmanın.
Söyli babay, söyli...
Äsir töşkäç,
aklar anı niçek kıynagan,
doşman iyärlägäç,
kaşkasınıñ
sikerüen biyek kıyadan...
— Äydä, ulım, çıgıp kerik äle,
hälen belep kerik atlarnıñ.
Armiyägä kitär, tañ atuga,
Ak baytalıñ — gorur çaptarıñ...
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Ak baytalı keşnäp kuya anıñ,
äytä, güyä:
— Kara, kem kilgän!
— Min bu, baytal, ällä tanımıysıñ?..
Tanımasa keşnär ideme?!
Ak baytal da añlıy ayırılışunı,
anıñ da bit başı iyelde...
Ayırılası kilmi hucasınnan,
ul bit anı karap üsterde.
Öç yıl buyı alar kaygılarnı,
şatlıklarnı bergä kiçerde.
Ak yalınnan sıypap aldı malay:
— Min dä kitär idem, baytalım...
Cibärmilär...
«Sin bik yäş»,— dilär şul.
İsän genä yörep kayt, canım!
— Sin kaygırma,— dide babay şunda,—
Ak baytalıñ kaytır,
köt kenä...
Mıltık totar öçen,
sugış öçen
üzeñ menä äle keçkenä...
Äydä, yokla minem yanda gına,
öydä cılı...
Tizdän tañ atar.
Ozatırsıñ, änä, ürgä çaklı,
Armiyägä kitär bu atlar.

2
Kulında — kılıç,
atı çem-kara.
Ğaskär başında
Budyonnıy bara.
Tomırıla atı,
ırgıla alga.
İlne saklarga —
iñ izge yauga
Ak baytalında
malay atıla,—
tuzan böterelä
anıñ artında...
Änä — faşistlar,
sınatma, baytal!
Malay ırgıla
kılıçın aykap,
kavaleristlar
oça atlarda.
— Tugan ileñne
birmä yatlarga!
Kırıp sal, äydä,
doşman yauların,
İlem tufragın,
urman-tauların
azat itärgä!
Ülem — doşmanga.
Kurıkma uttan
İleñ kuşkanda.
...Şunda kinättän
tın kaldı bar da.
Tınıçlık iñde
urman-sularga.
İminlek cırın
cırladı koşlar,
kınına kaçtı
yaltır kılıçlar.
Änä — Budyonnıy,
nikter yılmaya...
Sorıy:
— Ul batır
yugaldı kaya?
Kaya kitte soñ
ul batır yeget?—
Üze nigäder
endäşä kölep —
orden birergä
kiräk ide bit —
kaya kitte soñ
ul batır yeget?!
Kıp-kızıl yoldız
yana kulında.
—Batır yegetkä —
Vatan ulına
Kızıl Yoldıznı
tapşıram üzem.
İşette malay,
işette süzen...
Anı ezlilär —
batır yegetne.
—Bolay oyalu
ber dä kileşmi,—
äydä, Ak baytal,
Marşal çakıra!
...Tagın ber adım...
Tagın
çak kına...

3
Tañ sızıla —
vakıt kuzgalırga.
Babay kilä malay yanına:
— Uyan, ulım,
kızıl tasma bäylä
baytalıñnıñ ap-ak yalına.
Küzen aça malay...
Äy, ükeneç...
Bu — töş kenä bulgan labasa...
Ciñelräk bulır ide, bälki,
ükeneçtän yöräk yanmasa.
Töşen söyli malay.
Babay tıñlıy.
Avır sulıy.
Annan — yuata:
— Sin ükenmä, ulım, partizannar
yau çabarlar, änä, ul atta!
Sin bolay da zur eş başkardıñ iç,
kara inde,
nindi soldatlar —
ällä nindi avır tuplarnı da
tarta alır ide bu atlar!
Ak baytalga
ber partizan malay
atlanır da oçar uk bulıp,
doşmannarnı yukka çıgarır ul
granata bulıp, ut bulıp.
Täräzägä küz saldı da malay...
Menä ğacäp — niçek agargan,—
partizannar aña däşär sıman
Suık patşa çikkän urmannan.
Häm yögerde malay...
Ak baytalı
anı gına kötkän, küräseñ.
Töne buyı kötkän, tañ atkançı...
Belgän ikän, belgän kiläsen.
Ak yalına kızıl tasma bäyläp, muyınınnan koçtı:
— Baytalım,
partizanga —
yäştäşemä sälam citker minnän,
isän genä yörep kayt, canım!

4
...Baytal öçen bu bäreleş
bulgan ikän soñgı sugış,—
yatıp kaldı yau kırında,
tın buıla, kısıla sulış...
İşetelä bik yıraktan
tup şartlagan tonık tavış.
Küktä yangan bu yoldızlar
Ak baytalga şundıy tanış!
Şundıy tanış,—
ällä inde
bik yakınmı tugan yak ta?!
Äy, kaytırga ide oçıp
bolınnarda yörgän çakka...
Bireşmäskä!
Kuzgalırga!
Kötä anı malay, kötä,—
uçagınnan çäçri oçkın,
yoldız bulıp kala küktä,
häm Ak baytal, buran bulıp,
oçtı tugan yakka, oçtı...
...Açırgalanıp uyandı
yıraktagı yakın dustı...
Täräzälär şundıy yaktı —
ap-ak bulıp tañ atamı?
Ak buranmı dulıy tışta,
kaytkanmı soñ Ak baytalı?
Ällä kayın şaulıy cildä...
Täräzägä kilde malay,—
cilferdime ap-ak kayın
Ak baytalnıñ ak yalıday?
Kaytkan ikän!
Änä, baytal
tomırıldı tañ yagına.
Kürenep kaldı yaktı bulıp
kızıl koyaş — ak yalında.
Kötär malay baytalınıñ
tañ bulıp ilgä kaytkanın,
ozatıp kalır härkön şulay:
—Huş, can dustım — Ak baytalım!
HUŞLAŞTI KOYMA AŞA
Kıçıtkan da ciñmäde...
Belä soldat abıysı:
naçar ğadätne ciñä
keşeneñ üz namusı.
Häzer äybät malay ul —
ämma barıber Tiktormas,
gel bulışa babayga,
ber minut ta tik tormas.
Bakçada ul kiçtän dä,
bakçada ul irtän dä.
Çüp ülänne utıy ul,
sular sibä tütälgä.
Kunak soldat abıynı
(menä şundıy tamaşa!)
ozatkanda da hätta
huşlaştı koyma aşa.
İsän bul, soldat abıy!
Kunakka kayt tagın da.
Sin kaytuga ölgerer
Tiktormas kıyarı da!

HUŞ İSLE KAR
Kaldı kar tügelep
bolıtlı ak tönnän.
Tañ yögerä karşıga
ofıklar türennän.
Koyaştan yaktı nur
sibelä, sibelä...
Ak karda çagılıp
meñ töstä kürenä.
Äyterseñ bolında
çäçäklär açılgan.
Şuñadır ak karda
huş is tä bar sıman.
TUKTIY almıy şuadır
Tugannan birle, çınlaptır,
oçratmadım andıynı:
kürdem bügen su östendä
çañgı şugan abıynı.
Kölsäñ — kölke, ä yılasañ...
Äy, min yılıy belmim lä.
Şaklar katıp säyer hälgä
karap tordım bügen dä.
Ul abıy bik batır bugay,
biyek taudan şugandır.
Şua-şua kışlarnı da,
yazlarnı da uzgandır.
Törtelep tä kalmagandır —
çañgısı bik şomadır.
Häzer inde, möğaen,
ul tuktıy almıy şuadır!..

TATULANDIK
Üpkälättem bit äle
Marat enekäşemne.
Nişlärgä inde miña —
gafu ütenäseme?..
Yünläp gafu ütensäñ,
gafu itär kebek ul.
Yegetlekkä kilgändä,
menä digän yeget ul.
Mindä dä yegetleklär
citärlek lä anısı.
Tik menä ğayebemne
kilmi ide tanıysı...
Bolay äybät tügel şul,
üpkäläşkäç, küñelsez.
Marat yalgız, min yalgız
utırabız bersüzsez.
— Kara äle sin, Marat,
kem kergän ikän bezgä?
Yalgızlıkmı ällä ul
utıra öy türebezdä?
Cıyırılgan mañgayı,
cıyırılgan kaşları.
Hätta beznekennän dä
yämsez küz karaşları...
Açmadık iç işekne,
kayan kergän äle ul?
Bezneñ üpkäläşkänne
kayan belgän äle ul?
Äy, yalgızlık, nik kerdeñ?
Tiz bul çıgıp kit!— didem.
Yalgızlıknı kertkängä,
Marat, gafu it!— didem.
Şulay söylängän idem —
kölep cibärde enem.
Barıp işekne açtım —
yalgızlık çıgıp kaçtı.
İkäüläp söyeneştek,
rähätlänep köleştek.
Ä yegetlekkä kilsäk —
üpkäläşmäskä isäp!
Enekäşemne kabat
üpkälätmäskä isäp.

TAÑ KOYAŞI
Tañ tua.
Sızılgan nur belän
ofıklar ofıkka totaşa.
Kiñleklär yaktıra.
Tabiğat
tımızık tön belän huşlaşa.
Koyaşnıñ berençe nurları
yoklagan koşlarnı uyata.
Täräzdän ürelep kerä dä
señelemne irkäläp yoklata.

SOLDAT ABIY BELÄN TİKTORMAS MALAY TURINDA HİKÄYÄTLÄR
Cil-cil atlap kaytıp kilä
soldat abıy.
Soldatka şul hämmäbez dä
kızıgıp karıy.
Niçek inde kızıkmıysıñ
kiyemenä,
anıñ şulay tigez atlap
yörüenä?!
Soldat abıy däräcäsen
saklıy belä:
bezneñ yakka küz dä salmıy
kaytıp kilä...

SÄYER SÄĞAT
Nigä şulay bimazalıy,
närsädä ikän säbäp?
Kiç citteme — tıngı birmi,
tizräk yoklarga kuşıp,
ügetli mine säğat:
— Tik-tak, tik-tak...
Äytä kebek: «Tik yat!»
İrtük yokıdan uyata —
äle cide tulmagan...
Mine mäktäpkä kualıy!
Aşau tügel, hätta äle
bitemne dä yumagan.
— Tik-tak, tik-tak...
Äytä kebek: «Tiz çap!»

SÄĞAT TÖZÄTTEM
Bezneñ çolanda
bar iske säğat.
İske bulsa da,
ul äle äybät.
Äybät bulmıyça —
kükese bar iç,
kükele säğat!
Kıçkıra köndez,
kıçkıra tönlä,—
ul küke şulay
kıçkıra belä.
Säğatkä kayçan
niçä tulganın
äytä dä birä.
Saklap totsak ta
iske säğatne,
bik yış vatıla —
şundıy ğadätle.
Küke dä tına,
çıkmıy oyadan,
äytmi säğatne...
Säğat vatılsa,
tözätä babay.
Borgalıy alay,
borgalıy bolay.
Canlana säğat,—
aña borgalau
kileşä bugay.
Berkön säğatne
küzättem äle,
vatılmasa da,
tözättem äle:
borgaladım da
säğat yöreşen
tizlättem äle.
Häzer şäp yöri —
kirelänmi dä,
aşıkmagız, dip,
erelänmi dä.
Şäp yöri säğat.
Tuktausız şulay
kıçkıra algaç,
küke — qanäğat!

RÄSSAM YaÑGIR
Molbertımnı iñgä asıp
kittem yılga yarına.
Rässamga şöğıl disäñ,
şöğıl härçak tabıla.
Yatmassıñ iç yar buyında
bolay gına kızınıp.
Su koyıngan malay-şalay
yörsen äle kızıgıp,—
ap-ak käğaz kuydım alga,
çıgardım buyaularnı.
Änä tege malaynımı?—
yasap kuyabız anı.
Ber köçek uynap yörime?—
yasıybız anısın da.
Karmak totkan balıkçımı?—
yasıybız barısın da.
...Şundıy da nık mavıkkanmın,
dönyamnı onıtkanmın —
kürmägänmen dä koyaşnı
kaplagan bolıtlarnı.
Kötmägändä koyıp yañgır
yava başlamasınmı!
Yañgırga çılanasıñmı,
molbertnı alasıñmı?..
Räsemem kaldı yañgırda,
nişlär inde — bilgesez...
Gacäp hällär, säyer hällär
bulganın sez belmisez!
Yañgır tuktagaç, karasam...
Menä siña tamaşa:
yañgır ör-yaña räsem
yasap kuygan labasa!
Ul räsemdä yava yañgır,
görlävek aga kebek.
Malay belän köçege dä,
yañgırga kuangan sıman,
yögerep bara kebek...
Şakkattım —
mondıy kızık häl
ğomerdä bulmagandır:
yañgır yavu küreneşen
üze yasagan yañgır!

OÇAR BOLIN
Çakıra bezne yämle cäyneñ
çäçäkle bolınnarı.
Bez menä kırda eşlibez
onıtıp uyınnarnı.
Kul bolgıybız:
— Üzeñ kil sin,
kilep kit äle, bolın.
İñ matur çäçäkläreñne
büläk it äle, bolın!
Tirä-yakka äy cıyıldı
allı-gölle kübäläk,—
güyä bolın çäçäkläre
oçıp kilgän kübäüläp!
— Oçar çäçäkläreñ bulgaç,
rähät siña, bolın.
Mondıy matur büläk öçen
rähmät siña, bolın!

OZAYTIRGAMI, KÜBÄYTERGÄME!
Eläkkän bit Tiktormaska
menä mondı-ıy şırtlaka!
Beläm inde, sez äytersez:
«Şırtlata bu, şırtlata...»
Balık kaptıra alır dip
ışanmadım üzem dä.
Tiktormasta çurtan hätle
şırtlakanı kürdem dä
häyran buldım...
Çurtan qadär!
Çındır menä, aldamıym.
Tik toralmas tüzemsezgä
niçek kapkan — añlamıym...
Balık çiyertkänne kötep
niçek utırgandır ul?
Şırtlakasın äyter idem,—
niçek tottırgandır ul?
Bii-bii köne buyı,
äy maktandı Tiktormas.
Вы прочитали 1 текст из Татарский литературы.
Следующий - Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 2
  • Части
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 1
    Общее количество слов 3933
    Общее количество уникальных слов составляет 1583
    39.2 слов входит в 2000 наиболее распространенных слов
    52.8 слов входит в 5000 наиболее распространенных слов
    60.3 слов входит в 8000 наиболее распространенных слов
    Каждый столб представляет процент слов на 1000 наиболее распространенных слов
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 2
    Общее количество слов 3891
    Общее количество уникальных слов составляет 2098
    34.3 слов входит в 2000 наиболее распространенных слов
    49.6 слов входит в 5000 наиболее распространенных слов
    58.2 слов входит в 8000 наиболее распространенных слов
    Каждый столб представляет процент слов на 1000 наиболее распространенных слов
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 3
    Общее количество слов 3881
    Общее количество уникальных слов составляет 1995
    32.7 слов входит в 2000 наиболее распространенных слов
    46.6 слов входит в 5000 наиболее распространенных слов
    54.2 слов входит в 8000 наиболее распространенных слов
    Каждый столб представляет процент слов на 1000 наиболее распространенных слов
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 4
    Общее количество слов 3602
    Общее количество уникальных слов составляет 1966
    35.3 слов входит в 2000 наиболее распространенных слов
    49.3 слов входит в 5000 наиболее распространенных слов
    56.5 слов входит в 8000 наиболее распространенных слов
    Каждый столб представляет процент слов на 1000 наиболее распространенных слов