News Kyrgyz news add news

Jetimdi körsöñör dilin oorutpagıla. Kul Kojo Akmat tuuraluu 15 fakt

Kul Kojo Akmat kırgızdardın aktıktı taanıy bilişine jana diniy didaktikanın kalk arasına taralışına pedagogduk da, teologduk da, akındık da taasirin katuu tiygizgen.

Anın ideyası — adamdardı düynö-mülktön alıs bolup, bul jaşoodo ak, adal jürüügö, bardık baylıktan baş tartuuga çakırgandıgı, çıgarmaçılıgı tobo keltirip, soop işterdi jasoogo ündögönü menen baaluu. Biz bügün oşol sopu akını jana oyçulu tuuraluu 17 fakt sunuştaybız.

Atı-jönü ar türdüü aytılıp kelet. Anın bir top varianttarı: Akmat Yassavi, Ahmed Yasavi, Ahmed Yassaviy, Hoja Akmat Yesevi, Jazılık Kul Kojo Akmat, Şayık Ahmet Yasavi, Azireti Sultan j.b. Al emi kırgızdar arasına Kul Kojo Akmat degen ısım menen taralgan.

Sopuçuluk agımındagı oyçul jana jañıçıl akın türk tildüü elderdin ökülü bolgonu anık. Birok anın tuulgan jılı, kindik kanı tamgan jeri tuuraluu birdiktüü pikir jok. Ayrım maalımattarda 1103-jılı, ayrım maalımattarda 1041-jılı, dagı birööndö 1093-jılı tuulgan dep biri-birinen alıs-alıs jıldardı aytıp kelişet. Kee bir bulaktar anı İspidjabe şaarında, b.a., azırkı Kazakstandın Sayram şaarına tuulgandıgın körsötöt, kee bir bulaktarda Yassı kalaasında tuulgan, ömürünün köbü Yassıda ötkön jana 1166-jılı uşul şaarda jerge berilgen delet. Tarıhçı Vasiliy Bartolddun tastıktoosu boyunça, azırkı Türkstan şaarı VI-XV kılımdarda Yassı dep atalgan. Dagı bir maalımattar Yassı Türkstan emes, aga kanattaş jaygaşkan delet. Al emi ayrım kırgız izildööçülörü, misalı, Çoyun Ömüraliev, Jeenalı Şeriev akındın tuulgan aymagı azırkı Kırgızstandagı Özgön şaarının jaka-belindegi Jazı suusunun jeeginde boluşu mümkündügün boolgoloşot.

Atası jana enesi. Atası İbragim şeyh diniy bilimi jogoru takıba adam bolgon, ayrım maalımattarda Ibırayım dep, anın kedey kişi ekendigi aytılat. Aytor, atası bala jaş çagında ele kaza taap, apası Karaçaç anı ilim aluuga türtöt.

Ulamıştar jana ikayalar. Balalık ubagında ele ar kanday keremetter menen tuş bolgondugu, otoo çöptördü sıykır menen jok kılgandıgı, ak atına minip buluttun üstü menen uçup namazının bir bölügün Türkstanda okusa, ekinçi bölügün Mekkede okup kelgendigi j.b. okuyaları ulamışka aylangan jana alar kalk içinde ikaya bolup, uşul küngö çeyin aytılıp kelet. Ayrım aytımdarda anın tüpkü tegi Muhammed paygambardın tuuganı bolup ketet, tagıraagı, Aziret Aalıdan taragan delet. Paygambar saabalar menen kurma jep oturup, bir kurmasın tüşürüp jiberip, al mından tört jüzdöy jıl kiyin kelüüçü bir şakirtine berileri ayan kılınat.

Aytuudan Muhammad paygambar bul düynödön keteer aldında eldi jıynap, "Menin amanatımdı kim alat da, işimdi kim ulantat" degen suroo koygon eken. Oşondo al mildetti 300 jaşka kelip kalgan maşayık Arıstan-bab ataga (tarıhıy bulaktarda Salmeni Fars) beriptir, anın ötö uzak jaşarı dayın eken. Aradan beş jüz jılday ötkön soñ Arıstan-babga on bir jaşar bala jolugup, "Ata, menin amanatımdı beriñiz" degen eken. Al amanat oşonço jıl Arıstan-bab ata tilinin astında saktap kelgen bir daana kurma bolup çıgıptır. Bala bolso biz söz kılıp jatkan Akmat dep aytılat.

Ustazdarı. Bala çagında Arıstan-bab attuu ustazınan tarbiya-taalim, ilim alat. Ayrım maalımattarda bul kişi Otrar şaarının turgunu bolgon delet. Al kişi oo düynögö attangan soñ Bukara şaarına barıp Abu Yusuf Hamadani (1140-jılı kaza tapkan) attuu aalımga şakirttikke ötöt. İslam düynösündögü ataktuu şaardan kadır-bark kütö baştaganda kayra Yassıga kaytıp kelet.

Sopuçuluk ideyalardı taratuuçu. Al öz okuusundagı ideyalardı ötö kıyınçılık menen elge tüşündürüp, şakirtteri arkıluu kalk arasına siñirgen. Yassıda anın 40 hanaka-çillahanası bolup, al jerde 40 kün sopuçuluk ideyalarına okutkan jana kiyinçereek bardıgı bolup 12 miñ şakirti (mürüt) jana kalk içinen çıkkan 99 miñ sanaalaşı anın okuusun bütündöy türk aalamına taratkan. Albette, anın oy-pikirlerin alıp jürüüçülördün jana taratuuçulardın içinde kırgızdar da bolgon. Eger diniy ideyalar murda arab, farsiy tilderde aytılıp kelse, Kul Kojo Akmattın eñ birinçi emgegi — alardı türk tilinde aytıp, türk taypaları jaşagan Borbor Aziya, Çıgış Türkstan, Sibir, Edil boyu, Kavkaz, Anadolu jerlerine çeyinki keñiri meykindikke jetkire algandıgında.

Kaza boluşu. Kul Kojo Akmat paygambar jaşına kelgenden kiyin "mına men da paygambar jaşına — altımıştın üçünö keldim, paygambarga berilgen ömür jaşınan ötkörö jaşoogo menin akım jok" dep, özü kurgan medrese-meçittin janınan bir jerdi gör kılıp kazıp, kalgan ömürün oşol jerde ötkörüp, 1166- je 1167-jıldardın birinde kaza boluptur. Birok anın kança ömür keçirgeni tuuraluu azırga çeyin tak maalımat jok.

Kul Kojo Akmat jaş çagınan arab, fars, çagatay, türk tilderinde ırlardı jazıp, al özü türk uulu boluu menen arab-farsiy-türk tilderinin aykalışkan poetikalık sintezin jaratuu menen türk elderinin ruhaniy madaniyatın oluttuu baskıçka kötörgön. Anın bizge jetken "Divan-i-hikmet" ("Akılmandıktın kitebi") dep atalgan poetikalık kitebi je jön ele köpçülük ataganday "Hikmetter" ("Ekmetter") toptomu. Al hikmet ırların jönököy adamdar da tüşünö ala turgan til menen jazgan jana alardı kat taanıbagan adamdar da jatka aytıp jürgön, büt türktör kotormosuz ele okup tüşünö bilgen.

Kiteptegi ideyalar. Kitepten tüp nuskası, albette, bizge jetpey kaldı, XV kılımdagı arab aribindegi köçürmösü gana köp nuskalarda taragan. Tili oguz-kıpçak dialektisindegi eski türk tili. Akındın oylorundagı başkı ideya sopuçuluk menen baylanışat. Egerde jalpı islamda asmandagı Alla Talaa menen paygambarlar gana pikirleşe alsa, sopuçuluk okuusundagılardın kirgizgen jañılıgı Jaratkan menen ak joldo jürgön ar bir musulman pendesi jakındaşsa bolot, anı üçün al adam akıykattı kuup, süküt saktap, bul düynönün jırgalınan baş tartışı kerek. Oyçul, mistik akındın ırları jakşılık jana jamandık, adaldık jana aramdık, akılmandık jana naadandık, çındık jana jalgan, adilettüülük jana kara özgöylük, jumşaktık jana kataaldık, bereşendik jana sarañdık, kayrımduuluk jana kataaldık, bilimdüülük jana türköylük, dostuk jana duşmandık tuuraluu filosofiyalık, pedagogikalık oy jügürtüülördön turup, adamdardı tuura jol tabuuga, ilim-bilimdin, işenimdin joluna tüşüügö çakırat. Azırkı zamanda baldar uluulardı sıylabay koydu, jurt başılardan adilettik ketti dep keyiyt. Al kalk akılmandıgı menen anın negizindegi tarbiya tuuraluu ideyalardı jıyıntıktap, elden alıp, özü iştep çıgıp, kayra oşol elge bayıtıp, tüşünktüü kılıp jazıp, kaytarıp bergen.

Anın hikmetteri oşol kezdegi musulman türk elderi üçün hadis, kanun, jırım (kodeks) mildetin atkargan. Al "Jetimdi körsöñör dilin oorutpagıla, karıptı körsöñör dak salbagıla", "Kayda jürsöñ köñül jumşak, sıpayı bolgun, körö kalsañ musapırdı sırlaş bolgun" dep aytıp, adamdı sıyloogo, adamdı urmattoogo çakırgan, anın oyu boyunça bardık adamdar birdey, alardın bayı-kedeyi, jetimi-jesiri bolgonu menen jamanı-jakşısı jok degen.

Hikmetteri al jaşap ötkön uçurga çeyinki jana andan kiyinki kırgız akındarının sanat-nasıyat ırları, bu düynö-tigi düynö tuuraluu didaktikalık kırgız poeziyası menen abdan tıgız ündöşöt. Mından alardın biri-birine taasiri bolgondugun añdap bilüü kıyın emes. Al akın tuuraluu Aldaş Moldo, Moldo Kılıç, Arstanbek j.b. akındar aytıp ötkön, anın ırları kırgızdar arasına oozeki da, jazma türündö da taragan. Moldo Niyazdın, Kalıguldun, Tuyak ırçının, Nurmoldonun, Arstanbektin, Kılıç Moldonun, Jeñijoktun akır zaman, zar zaman, sanat-nasıyat, terme ırlarında Kul Kojo Akmattın çıgarmaçılık taasiri taasın baykalat.

Kimsanbay Abdırazak uulunun kitebi. Özgöndük din aalımı Kimsanbay Abdırazak uulu "Jazılık Kul Kojo Akmat" degen kitep jazıp, jarıyaladı, al bul kişinin Kırgızstandın Özgön şaarınan ekendigin bir kıyla jüyölör menen tastıktoogo araket kıldı. Al kitepte Arslan baba (Arslanbap) menen Kul Kojo Akmattın birinçi joluguşup, amanat suragan jeri Salam-Alik dep atalganı, oşol jerde alar suu içken bulak Körktöndü-Ata bulagı, bul jerlerdin toolorunda kuş salgan jerleri bar ekendigin belgilegen.

Hikmetterdin kırgızça kotormoloru jana kotormoçularlardın pikiri. Kırgız tiline anın çıgarmaların algaçkılardan bolup Çoyun Ömüraliev kotorup jarıyalagan. Kiyin Kırgız el akını, markum Egemberdi Ermatov Kul Kojo Akmattın 140 kazal-nasaatın (hikmetin) kırgızça kotorup kitep kılıp çıgargan. Al oşol kazaldarının birinde "Men Jazı darıyasının jeeginde törölgöm", "Menin ata-babam kuş salgan" dep aytkanına özgöçö basım jasap, akındın kırgız jerinde tuulganın bojomoldoyt.

Akındın baştapkı kümbözü Çıñgız handın japırıgında talkalanıp kalgan, kiyin XIV kılımda akın kömülgön jayga Emir Temir (Aksak Temir, Temirlan) padışa (1370-1405) aga arnap "Azireti Sultan" dep atalgan kümböz-kompleksin kurdurgan. Mına oşondon beri al jerge bargan zıyaratçılardın ayagı üzülböyt, "Mekke-Medinada — Muhammed, Türkstanda — Kojo Akmat" degen söz da el arasında aytılıp kelet, atügül bul jerge eki jolu zıyaratka bargan Mekkege bir jolu ajılıkka barganga tete degen da pikirler orun algan.

Akındın atı biyik urmattalat. Anın atında Türkstan şaarında 20 miñden aşık student okugan el aralık kazak-türk universiteti tüptölgön, 2016-2017-jıldardı YuNESKO anın atındagı jıl dep jarıyalagan.


7 months, 3 weeks ago
88 visists
Source: sputnik.kg