News Kazakh news add news

"Äleumettik teñsizdik tuğızdı". Üzdik mektepke tüsu bäsekesinde aqşası bar ğana oza ma?

Qazaqstanda 3,5 millionday oquşınıñ 70 mıñğa juığı şäkirtti konkurspen iriktep qabıldaytın mamandandırılğan mektepterde oqidı. Bul barlıq oquşınıñ eki payızına teñ. Bilik Nazarbaev mektebi sındı arnaulı mekteptegi balağa jalpı orta mekteptiñ oquşısına qarağanda altı ese köp aqşa jumsaydı. Ata-ana da balasın arnayı mektepke tüsiru üşin tapqan tabısın ayamaydı. Azattıq söylesken sarapşılar arnaulı mektepke tüsu bäsekesi äleumettik teñsizdik tuğızıp otır deydi.

"JIL BOYI DAYINDALDI"

Aqtöbelik 11 jasar Bota biılğı oqu jılın jaña oqu ornında – Nazarbaev ziyätkerlik mektebinde (NZM) bastadı. 7-sınıp oquşısınıñ anası qızınıñ respublikalıq byudjetten qarjılandırılatın, bilim grantı negizinde oqıtatın mektepke tüsken kezdegi maşaqatın aytıp berdi.

Şeşesi Gülimniñ (atı-jöni ötinişi boyınşa özgertildi – red.) aytuınşa, Botanıñ buğan deyingi mektebi de "darındı oquşılarğa arnalğan", biraq "tañdaulı" degen mekteptiñ özinde maman tapşılığı bayqalğan.

– Ağılşın tili päni muğaliminde jumısı tım köp boldı. Balalarğa tapsırma bergenimen, onı tekserip ülgermeytin. Qızım mektepten kelgen boyda ağılşınşa söylep, bügin ne üyrengenin suray bastaymın. Sonda Botanıñ deñgeyi öz jasına say emesin bildim. Mektebine barıp, ağılşın oqıtatın apayınan "Qate kimnen ketip jatır?" dep suradım. "Bul sınıp mağan qosımşa esebinde berilgen. Men negizi joğarı klastarğa sabaq beremin" dep, mädenietti türde "mağan bul artıq jumıs" degenge keltirdi. Sosın qızımdı til kursına jibere bastadım, – deydi Gülim.

Balaların qosımşa sabaqtarğa tasıp äurege tüsken äyel tuñğışın Nazarbaev ziyätkerlik mektebine beru turalı şeşim qabıldağan.

– Qızımnıñ özi de ınta bildirdi. Tört balamdı arı-beri tasuım kerek boldı. Ol qiın. Al Nazarbaev mektebi sonıñ bärin tolıq qamtidı. Tamağın, kiimin beredi. Onıñ üstine onday ortada bäseke boladı. Qızım burın oqığan mekteptegi sınıpta balalar asa jarısıp oqığan joq, – deydi äyel.

Qızın ziyätkerlik mektepke auıstıruına Gülimniñ "balam şetelde bilim alsa eken" degen oyı sebep bolğan. Oquğa tüsu oñay soqpağan.

– Qızım jıl boyı dayındaldı. Bes kün internatta boladı. Senbi küni üyge kelgende tañerteñ – matematikadan beretin ağayına, tüsten keyin ağılşın tili sabağına baradı. Jeksenbi küni tüske deyin uyıqtap, keşke internatına ketedi. Jıl boyı aptasına osılay bes sağat qana demalıp jürdi. Balama "auır bolsa, qoya ğoy" dep edik, özi jalğastıra berdi. Şıdamdılıq tanıttı. Nazarbaev mektebindegi bir orınğa qanşama bala talasadı ğoy... – deydi Gülim.

Botanıñ ziyätkerlik mektepke tüsu üşin qatısqan dayındıq sabaqtarına uaqıt qana emes, qarajat da köp ketken.

– [Jıl boyı] aqşa ünemdedik. Kurs, jeke sabaqtarı öte qımbatqa tüsetin. Özimizdi kiimnen, dämhanağa barudan, türli artıq şığınnan tıydıq. Mausım sayın kiinudi qoydıq, – deydi äyel.

"KEMŞILIKTERDI KÖRSETTI"

Bilim jäne ğılım ministrliginiñ dereginşe, Qazaqstanda respublikalıq bilim beru uyımdarı, Bilim-innovatsiyä litseyleri (BİL) men Nazarbaev ziyätkerlik mektepteri (NZM) siyäqtı 131 mamandandırılğan bilim beru mekemesi bar.

Eldegi 7 mıñnan astam jalpı orta mektepte 3,4 millionğa tarta bala oqidı. Al arnaulı mektepterdegi bala sanı – 68 mıñ. Bul – balalardı iriktep oqıtatın mamandandırılğan mektepterde Qazaqstandağı barlıq oquşınıñ eki payızı ğana bilim aladı degen söz.

Azattıq tamız ayında balalardı konkurs arqılı qabıldaytın tanımal eki oqu ornına – Bilim-innovatsiyä litseyi men Nazarbaev ziyätkerlik mektebine oquşı sanı men özge de derekterdi surap resmi hat jibergen. BİL äkimşiligi telefon arqılı "saualdıñ maqsatın" suradı, biraq sodan beri eki ay ötti, hatqa jauap bermedi.

Nazarbaev ziyätkerlik mektebiniñ Azattıqqa jazuınşa, mektepke tüsuge ınta bildirgender sanı (mektepke 6-sınıp oquşıları konkurs negizinde qabıldanadı – red.) jıl sayın artıp keledi. Mısalı, bes jıl burın, 2016 jılı mektepke tüsu emtihanın tapsırğandar 16 mıñ bolsa, biıl talapker sanı 20 mıñnan asqan.

Respublikalıq Qazbilim ortalığınıñ direktorı Ayatjan Ahmetjanulı arnaulı mektepterge tüsuge niet etkenderdiñ köbeyüin jurttıñ "bilimniñ şın qunın tüsinuimen" baylanıstıradı.

– Bilimge degen umtılıs payda boldı. Ata-ana jay mektepterdegi jäne arnaulı mektepterdegi bilim beru sapasın, ağılşın tilin üyretu jağın, materialdıq jağdayın salıstırıp, bilip otır. Ata-ana mektep tañdaydı. Basqa amal joq, – deydi ol.

Muğalim sözinşe, "sapalı bilimge degen suranıstıñ artuı" bilim beru salasınıñ kemşilikterin aşa bastağan.

– Orta mektepter sapalı bilim bere almay jatır. Üş auısımda oqıtatındar bar, apattı jağdaydağı mektepter bar, kadr sapasına qatıstı mäsele bar, materialdıq jağday jetispeydi. Al Nazarbaev ziyätkerlik mektepteri men Bilim-innovatsiyä litseylerinde balalar bir auısımmen ğana oqidı. Şığarmaşılıq izdeniske jağday jasalğan. Ol jerde 24 bala ğana otıradı. Qarapayım mektepte bir sınıptağı bala sanı 30-dan asıp ketedi. Astananıñ özinde jekemenşik mektepter ğana bolmasa, bir auısımmen oqitın mektep joq. Bul – balanıñ şığarmaşılıqpen aynalısatın ortası joq degen söz. Qazaqstanda arnaulı mektepter köp emes qoy. Suranıs jıldan jılğa artpasa, tömendemeydi, – deydi Ahmetjanulı.

Balalardı mamandandırılğan mektepterdiñ qabıldau emtihanına dayındaumen aynalısatın ortalıqta qazaq tilinen sabaq beretin nur-sultandıq Eñlik Beriş "dayındıqqa keletin qarapayım mektep oquşılarınıñ bilim deñgeyi tömen" deydi.

– 6-sınıp mektepte ne körip jatqanın aytıp otıradı. Bir sınıpta 40 bala otıratın mektepter bar. Sınıp ta köp. "E", "Ğ" degen sınıptar bar. Ata-ana balasınıñ durıs bilim alıp jatpağanın körip, qosımşa sabaqtarğa jibere bastaydı, – deydi Beriş.

Qazaqstan bilim jäne ğılım ministrligi Azattıqqa bergen jauabında mamandırılğan mektepke degen suranıstıñ artuı jalpı bilim beretin orta mekteptegi oqu sapasınıñ tömen boluınan degen pikirdi joqqa şığardı.

– Olardıñ qalauı – balasına ağılşın tilinde tereñdetilgen bilim beru, – deydi ministrlik.

Vedomstvo sözinşe, mamandandırılğan bilim beru uyımdarı darındı balalardıñ potentsialın tolıq damıtu maqsatında jumıs isteydi.

Ministrlik jalpı bilim beru mekemeleri men mamandandırılğan mektepterdegi bilim sapasınıñ deñgeyindegi ayırmaşılıqqa "oqu jüktemesiniñ kölemi sebep" ekenin jazadı. "Öytkeni [mamandandırılğan mektepter] bilim aluşılarğa ğılım negizderin tereñ üyretedi" dep tüsindiredi ministrlik.

"BARLIQ BALAĞA TEÑ JAĞDAY JASALUI KEREK"

Almatı qalasındağı himiyä-biologiyä bağıtındağı Nazarbaev ziyätkerlik mektebiniñ qazaq tili men ädebieti päniniñ muğalimi Äygerim Quanışbaeva mektepke oqudı bitirgen soñ, 2015 jıldıñ qırküyeginde jumısqa turğan. Oğan deyin basqa orta mektepte istep körmegen.

– Nazarbaev mektebine oqıtuşılardı bilimdi testileu jäne şığarmaşılıq emtihandar boyınşa qabıldaydı. Osı emtihannan ötken muğalimder direktormen suhbattasıp, odan soñ jumısqa qabıldanadı. Muğalimderge öziniñ biliktilik testinen bölek, qazaq tilinen "QAZTEST" jäne ağılşın tilinen IELTS, APTIS siyäqtı test tapsıru mindetteledi. Ärbir testiñ jaramdılığı eki-üş jıl ğana. Bul mektepke biliktiligi mol muğalimder keledi, solardan üyrenu üşin, ösu üşin keldim. Mundağı muğalimder ortası meni ösirdi. Osında kelgenime ökinbeymin, – deydi ol.

Muğalim pilottıq joba ayasında auıl men audan mektepterine barıp, türli şara uyımdastırıp turadı.

– Basqa mektepterdi sol kezde kördim. "Barlıq mektepte bizdegidey jağday jasalsa" dep oyladım. "Är kabinette interaktivti taqta bolsa, oquşılarğa bilimdi qızıqtı, qoljetimdi türde bere alsaq" dep oylaymın. Sonda jas, mıqtı mamandar da qarapayım mektepterge jumıs isteuge barar ma edi? – deydi ol.

Muğalim Qazaqstanda barlıq oquşı birdey jağdayda bilim aluı keregin aytadı.

– Biraq, ökinişke qaray, bizde olay emes. Özim auıl mektebinde oqıp, keyin jetinşi sınıpta [durıs] jağday üşin, bilim üşin qalağa kelgenmin. Barlıq balağa teñ jağday jasaluı kerek. Munı ädiletsizdik dep esepteymin. Eñ birinşi bilim salasında ädildik boluı kerek, – deydi muğalim.

Qazaqstannıñ 2020-2022 jıldarğa bekitilgen respublikalıq byudjetinde biıl Nazarbaev ziyätkerlik mektepterine 25 milliard 416 million teñgeden asa qarjı qarastırılğan.

Eldegi 20 jelisi bar NZM-niñ 15 mıñnan astam oquşısınıñ ärbirine biıl 1,6 million teñgeden köp qarjı bölinedi.

Al bilim jäne ğılım ministrligine qaraytın qarjı ortalığınıñ dereginşe, biıl eldegi orta mekteptiñ bir oquşısına şamamen 270 mıñ teñge bölingen.

Bul – ziyätkerlik mektep oquşılarına orta mekteptegi balalarğa qarağanda altı ese köp qarjı bölinedi degen söz.

"QARAPAYIM BALA TÜSE ALMAYDI"

Bilim ministrligi mamandandırılğan mektepterge oquşılar konkurs arqılı tüskendikten "jüyeli dayındıq qajetin" aytadı.

Arnaulı mektepterge tüsu bäsekesi küşeygen sayın 6-sınıp oquşıların qabıldau emtihanına dayındaytın ortalıqtar da köbeygen. Biraq jekemenşik bilim beru ortalıqtarınıñ naqtı sanı belgisiz – bilim ministriligi "jeke qurılımdar jumısın rettemeytinin" aytadı.

Muğalimderdiñ sözinşe, dayındıq kursına qatıspağan oquşınıñ mamandandırılğan mektepke tüsui neğaybıl.

– Oquğa tüskenderdi qarasañız, bäri – dayındıq ortalığına barğan balalar. Bala danışpan bolmasa, mektepke qosımşa dayındıqsız tüse almaydı. Nur-Sultandağı munday kurstardıñ ay sayın alatın aqısı orta eseppen 80 mıñ teñge. Oğan ekiniñ biri bara almaydı, – deydi Eñlik Beriş.

Qabıldau emtihanına dayındaytın aqılı kurstar oquşınıñ mamandandırılğan mektepke tüsuine kepildik bermeydi.

35 jastağı Şımkent turğını Läzzat Qaldarbekova Nazarbaev ziyätkerlik mektebine tüsu üşin "jıl boyı dayındalğan balasınıñ eñbegi küyip ketkenin" aytıp qapalanadı.

– Mektebinde bilim tömen bolğan soñ, NZM-ğa tüsu üşin bir jıl kursqa barıp jürdi. Ay sayın sabağına 54 mıñ teñge töledik. Azannan keşke deyin eki ese jüktememen oqıdı. Mektepten qalıp ta dayındalatın. Biıl balam tapsırğan Nazarbaev ziyätkerlik mektebine bıltırğıdan az grant bölinip, balammen birge 23 oquşı rezervte qalıp qoydı. Nätije şıqqan soñ balamnıñ sabaqqa, oquğa ıntası tüsip ketti, – deydi äyel.

Nazarbaev ziyätkerlik mektebi äkimşiliginiñ dereginşe, mektepke qabıldau emtihanın tapsırğan oquşılardıñ orta balı keyingi bes jılda turaqtı türde ösip keledi.

Mäselen, eñ joğarğı nätije 1300 ball bolatın emtihanda oquşılar 2016 jılı orta eseppen – 543 ball, 2020 jılı 604 ball jinağan.

Aqtöbelik muğalim Sälim Qoyşıbay repetitor retinde sabaq berip, balalardı arnaulı mektep emtihanına dayındaydı. Ol mamandandırılğan mektepke "qarapayım balalar tüse almaydı" deydi.

– Bıltır issaparmen Almatı oblısı Kegen audanı Tuyıq auılına bardım. Eki jüzdey üy bar. İnternet pen baylanıs joq deuge boladı. Mektepte fizika päniniñ muğalimi joq. Ol pändi informatika päniniñ muğalimi oqıtadı. Balalar äli künge deyin amalsızdan frantsuz tilin üyrenip jür. Sebebi ağılşın tili muğalimi joq. Tap bir ötken ğasırdıñ 80-jıldarı siyäqtı. Obal. Almatı men Tuyıq arası – 400 şaqırım. Auıl qosalqı älemde ömir sürip jatqan ispetti äser qaldıradı. Qalada aqşası barlar balasın qosımşa sabaqtarğa beredi. Sosın, ärine, arnaulı mektepterge Tuyıqtıñ balası emes, qalanıñ balaları tüsedi, – deydi ol.

Qoyşıbaydıñ sözinşe, mamandandırılğan mektepter emtihanınıñ suraqtarı balanı qosımşa oquğa mäjbürleydi.

– Biıl qabıldau emtihanı 14 naurızda ötti. Aldıñğı jılı 4 naurızda ötken. Al testide balalar mamırda, säuirde ötetin taqırıptar boyınşa suraq qoyıladı. Mektepte oqıp jürgen bala köp zattı bilmey, az ball alıp qaluı mümkin. Al jeke dayındıqta jaña jılğa deyin 6-sınıptı tolıq bitirip tastaymız. Mäselen, Bilim-innovatsiyä litseyine arnayı dayındıqsız müldem tüse almaydı. Sebebi olardıñ sınağında "Logika" degen bar. Al logikanı mektepte üyretpeydi. Türkiyänıñ oqulıqtarın tauıp oqıtamız. Ortalıqqa keletin şäkirt – kurs aqısın töley alatın bala, – deydi muğalim.

NZM keltirgen derek boyınşa, ziyätkerlik mektepke tüsetin qala mektebiniñ oquşıları auıl balalarınan 11 ese köp. Biıl mektepke auıl mektebinen – 243, qala mektebinen 2709 oquşı qabıldanğan.

"ÄLEUMETTIK TEÑSIZDIK"

Pedagogtar biliktiligin arttırumen aynalısatın maman Nurlan İmanğalievtiñ sözinşe, ozıq elder täjiribesinde oquşı basqa mektep izdemey, alğaş barğan mektebin bitirip şığadı.

– Finlyandiyäda arnaulı mektepter joq deuge boladı. Olarda "Eñ jaqsı mektep – jaqın turğan mektep" degen söz bar. Yağni, mektepti reytingine qaray emes, jaqındığına qaray tañdaydı. Sebebi barlıq mekteptiñ sapası birdey. Erekşe darındı balalarğa özgeşe bağdarlama jasalıp, qosımşa tapsırma beriledi. Mügedektigi bar balalarğa da sonday jağday jasaydı, – deydi İmanğaliev.

Biraq, mamannıñ pikirinşe, Qazaqstannıñ bilim salasındağı jağdayğa baylanıstı darındı balalardıñ potentsialın aşu üşin arnaulı mektepter kerek.

– Qazaqstanda inklyuzivti bilim beru jüyesin mügedektigi bar balalarğa ğana qatıstı närse dep oylaydı. Negizinde inklyuzivti bilim beru jüyesi boyınşa, üyrenu qabileti tömen bala da, darındı bala da bir mektepte oqıp, özine qajet bilim ala bilui kerek. Är mektep inklyuzivti bolsa, kez kelgen mektepte kez kelgen bala oqi aladı. Ökinişke qaray, bizde oğan jağday äli tolıq jasalmağan. Sol üşin oquşılardı iriktep oqıtu ürdisi bar. Jalpı qarağanda iriktep oqıtudı tolıq qoldamasam da, äzirge osı durıs dep oylaymın. Äytpese olar potentsialın aşa almay qaladı. Olardı qarapayım mektepke berse, dami almauı mümkin, – deydi ol.

İmanğalievtiñ sözinşe, qabıldau emtihanına dayındaytın ortalıqtar sınaqtan ötetin oquşılardıñ orta balın köbeytip, grant alu bäsekesin küşeytip otır. Maman balanı arnaulı mektepte oqıtu umtılısınıñ saldarın bılay boljaydı:

– Mamandandırılğan mektepterdiñ qabıldau emtihanı bala öz betinşe dayındala alatınday deñgeyde bolmasa; qabıldau emtihandarı oquşınıñ IQ-in, jeke qabiletin emes, testke dayarlığın tekserse, [üzdik mektepterge tüsuge dayındaytın] ortalıqtar köbeye beredi. Al qosımşa kurstarğa balasın aqşası bar ata-ana ğana jibere aladı. Oqu aqısın qaltası köteretin bala qatısıp, deñgeyin kötere aladı. Al jağdayı joq oquşı qanşa jerden darındı bolsa da, qabiletin şıñday almay, qalıp qoyadı. Bul äleumettik teñsizdik tuğızuı mümkin.

2018 jılğı körsetkiş boyınşa jasalğan infografika:

Ayan Qalmurat - Azattıqtıñ Almatı byurosında 2017 jıldan beri tilşi. Turan universitetin jurnalistika mamandığı boyınşa tämamdağan. Burındarı 7kun.kz aqparat agenttigi men "Jas Alaş" respublikalıq qoğamdıq-sayasi gazetinde jumıs istegen.


1 month ago
14 visists
Source: www.azattyq.org