Hayatın Kökleri

İçindekiler
Önsöz
Giriş
Yalınlık Gerçeğin Belirtisidir
Bilgi
Başlangıç
Enerji
Değişme
Doğal Seçme
Embryogenesis
Kanser
Araştırma
Kitapta Kullanılan Terimler

ÖNSÖZ
Canlıların yaşamlarını düzenleyen kanunları anlamak
yolunda yapılan heyecan verici buluşlarda
etkin katkımın olması benim için büyük bir şans.
Aydınlatılan gerçeklerin yalınlığı ve güzelliği bana
mutluluk kaynağı olmuştur. Bu kanunları tıp öğrencilerine
öğretirken, bilimle uğraşmayan arkadaşlarıma
açıklarken, deney zevkinin birçok kişiyle
hatta fen eğitimi görmemiş kişilerle bile
paylaşılabildiğine inandım. Kitabımı kendisine
adadığım karım, bilginin paylaşılmasının tutkulu
bir savunucusudur. O, bilim insanlarının yaptıklarını,
konuları dışındakilere de açıklamak zorunda
olduklarını düşünür. Bu küçük kitabın yazılıp
biçimlenmesi de onun yoğun ısrarlarıyla
gerçekleşti.

Yüzyılımıza kadar bilim insanları, monarşilere,
zengin kişilere, hükümetlere, hayır kuruluşlarına,
bazan da kendi mütevazi kaynaklarına dayanarak,
genellikle bağımsız çalışırlardı. İnsanların her
yerde durmadan artan beklentileriyle bilimsel teknolojinin
artan maliyeti ve karmaşıklığı, bilim insanlarını
hükümetlerle ve halkla daha yakın ilişkilere
soktu. Bilgi biriktikçe, giderek insanı
ilgilendiren pratik konulara uygulanabilirliği arttı.
Günümüzde herkes bilim insanlarının yaptıklarıyla
daha çok ilgileniyor, bunların yararlarını, risklerini
bilmek istiyor.

Yine de bilimle uğraşmayanların, onun doğası
gereği anlaşılmaz ve esrarlı olduğunu düşünmeleri
beni şaşırtıyor. Bunda, profesyonel bilim insanlarının
kullandıkları dili günlük dile çevirmek
istemeyişlerinin etkisi olmakla beraber, fen bilimleri
dışındaki konularda eğitilmiş insanların entellektüel
tembelliklerinin ağırlığı daha büyüktür.
Aslında bu "bilim sevmeme" saplantısı doğal bir
düşünce biçimi değildir. Bilim, kendi içimizde ve
çevremizde olan bitene açıklama aramaktır. Anlaşılmaz,
karanlık, esrarlı olanı, temel kanunlar
keşfederek açıklama ve anlaşılır yapma işlemidir;
dizginlenmiş meraktır. Merak, insandaki en temel
dürtülerden biridir. Çocukken meraklarımızla, serbestçe,
hiç utanıp çekinmeden bir tür "bilim yaparız".
Yaşlandıkça, bize zevk veren, bilgi sağlayan
bir dürtümüzü bastırırız. Bu düşüncelerle bilimi
başkaları için de zevkli yapma çağrısını hoşnutlukla
kabulleniyorum.

Vinalhaven, 1999

Giriş

Bu kitap, her yerde biyolojide devrim olarak bilinen
yaşamın temel gerçeklerini sunuyor. Bu devrime
etkin katkısı olan bir kişi tarafından yazılmıştır.
Yalnızca gerçekleri anlatmakla kalmayıp,
yeni buluşlara katkıda bulunmanın sevincini, bu
sevinçten kaynaklanan estetik zevki ve bilimsel çalışmaların
yöntemini de incelikle çiziyor.

Bilimle uğraşmayanlar, bilimin, özellikle de
biyolojinin çok ince eleyip sık dokuduğundan,
ayrıntılarda çok karmaşık olduğundan ve konu
dışındakiler tarafından zor kavrandığından
yakınırlar. Diğer yandan, bilim insanları, toplumun,
temel araştırma bulgularının değerini çok
az takdir ettiğinden, çok az ilgilendiğinden söz
ederler. Her iki yakınma da yanlış düşüncelere dayanıyor.
Dr. Hoagland'ın kitabıyla aradaki duvarın
iki yüzü de onarılacaktır. Artık "canlı oluş" konusunda
açık ve net bilgiye sahibiz ve bu bilgi, sahip
olduğumuz kadarı ile oldukça anlamlıdır. "Sahip
olduğumuz kadarı ile" deyimi önemli bir değerlendirme.
Doğanın her yönüyle anlaşılmasından
henüz çok uzağız. Anlamayı gereksindiğimiz şeylerin
çoğu (örneğin insan düşüncesinin ve dilinin
doğası veya gelişmekte olan embryo hücrelerinin
doku mu yoksa organ mı olacağını yönlendiren mekanizmalar),
hala anlaşılamamış durumda ve gidilecek
yolumuz çok çok uzun.

Ama bir başlangıç yapıldı. Şimdi biyoloji alanında
canlı, istekli, önlerinde araştırma için engel
tanımayan bir sürü genç araştırmacı var. Heyecanlarının
kaynağı ve iyimserliklerinin temeli
olan canlı doğa, bu kitabın da konusunu oluşturuyor.
Lewis Thomas
Memorial Sloan-Kettering Kanser Merkezi Başkanı

İ. BÖLÜM
Yalınlık Gerçeğin Belirtisidir
Çok eskiden ıssız bir kumsalda babamla yaptığım
bir yürüyüşü hatırlarım. Deniz griydi, parça parça
bulutlar, erken esen soğuk kış rüzgarıyla sürükleniyordu.
Bir keşif günüydü o gün. Gelgit sınırında
yığılmış, çürüyen yosunlar arasında her boy
ve biçimde şişeler yatıyordu. ilerledikçe yavaş yavaş
bütün şişelerin kapaklı olduğunu gördük, kapaksız
bir tek şişe bile yoktu. Şişeler arasındaki bu şaşırtıcı
benzerliğe sonunda babam bir açıklama getirdi ve
keyifle beni bu olguda daha büyük bir anlam aramaya
zorladı. Sonuç, bilincime yaşam boyu sıkıca
yerleşen "evrim üzerine bir ders" oldu: Açıkça görülüyordu
ki, bunlar okyanus yolculuğuna dayanabilmiş
birkaç şişeydi, en uygun birkaç şişe.
İnsan eliyle denize atılan bir sürü boş şişeden, kapağı
tesadüfen kapatılmış birkaç tane; Raslantı,
bunlara batmazlık özelliğini sağlamıştı. Çok daha
büyük sayıdaki kapaksız kurbanlar, okyanusun
hırçınlığına dayanamayıp, çoktan derinleri boylamışlardı.

Bilimdeki yaratıcılık, biraz gençliğimdeki bu şişeler
buluşuna benzer. İşin püf noktası; basit bir
yasayı görmek veya karmaşık, anlamsız görünen
verileri düzene sokup, derleyip toplamaktır. Bir
yüzyıl önce Charles Darwin ve Alfred Russen Wallace'ın
yaptığı da buydu. Ayrı ayrı incelemeleriyle,
yeryüzündeki canlıların şaşırtıcı dağılımı ve
çeşitliliğinin henüz bilinmeyen açıklamısını
arıyorlardı. Vardıkları nokta, son derece yalın bir
kavram ve yaratıcı düşüncenin parlak bir atılımıydı.
Canlıların yapılarında rastlantısal değişmeler
ortaya çıktığını, bu değişmelerle çevrelerine
en iyi uyum sağlayabilen canlıların,
hayatta kalıp üreyebildiklerini düşündüler. Onların
buldukları bu açıklama, çok miktarda basit ve anlaşılır
biyolojik bilginin birikmesini sağladı.

Ama sezgilere dayalı esin, çok dikkatli ve titiz
gözlem olmazsa işe yaramaz. Titiz gözlemleri bile,
eğer araştırmacı gözlem üzerine fikir yürütemiyorsa
ve fikirlerini deney ile irdelemiyorsa
boşunadır. Ancak fikir iyi, deney de akıllıcaysa,
cevapların şimdiye kadar bilinmeyin şeyleri açığa
çıkartması olasıdır.

Din adamları ve filozofların bilinen geniş kapsamlı
sorular, yine kapsamlı oldukları ileri sürülen
ama ender olarak kanıtlanabilen ve evrensel kabul
gören yanıtlara yol açarlar. Halbuki doğaya doğrudan
ve açıkça yöneltilen sorulardan; tartışmasız,
herkesçe kabullenilebilen, yalın sonuçlar elde
etmek mümkündür. Bilim alanında bilgi birikimi
böylece aşağıdan yukarı kurulur. Her yeni deneyle
evrensel olarak kanıtlanabildiği için "gerçek" olan,
ufak fakat sağlam bilgi parçalarından oluşur. "Gerçeği"
bilim adamlarının kabul ettiği anlamda tanımlıyorum.
İnsan deneyimlerinin gerçeğin başka
çeşitlerini ortaya çıkaracağı ileri sürülecektir. Ama
bu "gerçeklerin" başkaları tarafından onaylanıp,
kanıtlanabilmesi beklenemez. Bunlar, bazı insanlar
için gerçek olsalar da bazılarına göre yalnızca kanaatlardır.

Bu kitap, canlı olma durumunu ve sürecini belirleyen
temel ilkeler üzerine yoğunlaşacaktır. Bu
yaşam yasaları, bütün Biyolojiyi ve Tıbbı aydınlatıp
canlı olmanın anlamını, görünüşteki bütün karmaşık
olguları anlamayı kolaylaştırmaktadır. Ayrıca
bu ilkelerin; insana hoş gelen bir estetik yanı da
vardır; Romalıların dediği gibi "Simplex sigillum
veri: Yalınlık gerçeğin belirtisidir."

Hücre Üzerinde Odaklaşma

Yaşam üzerinde yalın ve gerçek olan şeyler üzerinde
duracaksak hücre ile başlamalıyız. Çünkü
hücre her biçimiyle yaşamın en küçük örgütlenmiş
yapısıdır. Hücreden daha basit hiçbir canlı
yoktur ve hiçbir canlı, hücre aşamasından
geçmeden karmaşık bir yapıya ulaşamaz.

Bu önemli sözün doğruluğunu size kanıtlayabilmek
için, adım adım, sizin kendi canlılığınızın
özüne varmaya çalışayım. Bu öz, sizi
oluşturan yapının başka bütün canlılar da bulunan
vazgeçilmez kısmıdır.

1. Siz, kendinizin, çevrenizin, bu kitabı okumanız
da dahil ne yaptığınızın bilincindesiniz. Bilinç, çok
özel bir organın, yani beynin işidir. Bilincin varlığı
tek başına karmaşık, gelişmiş bir biyolojik olgudur.
Aslında bilincin nasıl çalıştığı hakkında hiçbir şey
bilmiyoruz. Belki daha uzun bir süre için de, belki
de hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Ancak, canlı türlerin
büyük çoğunluğunun, beyinlerinin varlığının bilincinde
olmadıklarını sanıyoruz.

2. Bedeniniz bir organlar topluluğudur. Beyin,
kalp, akciğerler, karaciğer, böbrekler, kaslar, kemikler,
deri, endokrin bezleri vs. organlar hep birlikte
titizlikle ayarlanmış bir uyum içinde çalışırlar.
Beden ısınız normal olarak sürekli 37 derece civarındadır.
Beyniniz, sinirleriniz, adaleleriniz hareketlerinizi
ayarlar ve sizi tam dengede tutar, belli bir metabolik
denge içinde gıda ve oksijen alıp, atıkları
atarak toplam ağırlığınızı sabit tutarsınız. Hemen
hemen bütün memelilerde; kuşlar, kurbağalar ve
balıklarda böyle eşsiz bir uyumla işleyen organlar
vardır. Diğer yanda, çok daha basit bazı canlı türleri,
bunlarsız da pekala geçinip giderler.

3. Organlarınızın her biri ve dokularınız, özel işlevleri
olan kalabalık hücre topluluklarından oluşmuş
canlı parçalarınızdır. Beyin hücreleriniz iplik
gibi uzayıp bir yerden bir yere elektrik mesajları
iletme görevini yüklenirler. Deri hücreleri dayanıklı
ve esnek hale gelerek bedenin dış korunmasını sağlarlar.
Kemik hücreleri kendilerini sertleştirip bedeni
taşıyabilmek için içlerinde kalsiyum fosfat biriktirirler.
İşçi arılar ve asker karıncalar gibi özel
işlevi olan hücreler, bir bütün olarak, sizi oluşturmak
için belli bazı görevleri paylaşırlar. Çocuklarınızda
kendinizi yeniden yaratmak, yani
üretmek işi de vücudunuz da özel bir hücreler topluluğunun
önemli bir görevidir. Hücrelerin uzmanlaşması
(özelleşmesi), bitkiler ve denizlerdeki
daha basit yaşam biçimleri dahil, bütün çok hücreli
canlı varlıklar arasında çok yaygındır. Ama bir sürü
ufak tefek yaratıklar da başka hücrelerle birleşmez
ve uzmanlaşmazlar. Harikulade bir beceriklilikle
üreme ve çok basit maddelerle beslenmek gereksinimlerini
bağımsızca karşılayabilirler.

4. Yaşamaya başladığınızda, tıpkı tek hücreli
basit yaratıklar gibi sizin kendi hücreleriniz de
özerkti, kendi kendilerine yetip özgürce bölünüp
artıyorlardı. Ana rahminin duvarına yerleştiğiniz
zaman durum buydu. Bu hücrelere bakınca size
benzer hiçbir yanları yoktu ama sizi oluşturmak
için gerekli bütün bilgiyi taşıyorlardı. Döllenmiş bir
yumurtanın bölünmesiyle oluşan o ufacık hücre
kütlesi içindeki her bir hücre bir reçeteyi içeriyordu.
Ve siz daha ortada yokken ileri de sizi oluşturacak
projenin yapımına çoktan başlanmıştı.

Annenizin vücudunda yaşamınıza başladığınız
zaman ki durumunuz, bütün diğer yaratıklarla a
krabalığınızı ortaya çıkaran ortak odak noktasıdır.
Sizin yaşama başlangıcınızın, bu kitaptaki
incelemelerde özel bir anlamı vardır. En
gelişmişinden en ilkeline kadar her canlı varlık,
kendi kendisinin kopyasını yaratmak için bölünebilme
yetkisine sahip bir hücreydi veya
hücredir. Daha karmaşık "gelişmiş" çok hücreli
yaratıklar, kendi kopyalarını oluşturmak istediklerinde
tek hücreler yapmak zorundadırlar
(yumurta veya sperm). Değişik yaratıkların bu tür
hücreleri arasındaki en büyük fark, bunların ileri de
bakteri mi, sivrisinek mi, kurbağa veya insan mı
olacağını belirleyen iç mekanizmayı anlatan
"bilgi'yi içermeleridir.

Hücreler Nelerden Yapılmışlardır

Öyleyse dikkatimiz, canlılık niteliği taşıyan en
küçük, en basit düzen olarak hücre üzerine odaklaşmalıdır.
O halde hücrenin nelerden oluştuğu
üzerinde açık bir fikrimiz olması gerekir. Bunlar
artan karmaşıklık sırasına göre şöyledir:

1. Atomlar: Bilmemiz gereken beş temel atom
şunlardır: karbon, hidrojen, oksijen, nitrojen ve fosfor.
Daha küçük miktarlarda bir sürü başkaları da
vardır. Atomlar evrenin doğal elemanlarıdır ve hayatın
oluşturduğu en küçük varlıklardır. Canlıların
bu beş temel atomununun ortalama ağırlığı 15 atom
ağırlığı birimidir. Öyleyse bunların büyüklüğüne
"15" deyip biraz sonra sözedeceğim daha büyük moleküllerden
ayıralım.

2. Basit moleküller: Bunlar atomların birleşimidir.
Bazan canlı hücrelerdeki moleküllere organik
moleküller de denir. Hücreler içinde yüzlerce
farklı türden molekül vardır. Ortalama olarak bunlar
150 büyüklüğünde, yani atomlardan on defa
daha büyüktür.

3. Zincir moleküller: Bunlara da "molekül" deniyor.
Zincirler oluşturacak şekilde birbirine eklenmiş
basit moleküllerden oluşuyorlar. Bu zincirlerin
en önemlileri ortalama 75.000 büyüklüğündedir.
Basit moleküllerden 500 defa,
atomlardan 5000 defa daha büyüktürler. Birkaç
milyon birime ulaşabilen zincir moleküllerin en büyükleri,
en güçlü elektron mikroskoplarıyla görülebilirler.

4. Strüktürler: Bunlar hücre içinde bir mimari
düzeni olan, birbirine bağlı zincir moleküllerdir.
Strüktürlerin en küçüğü 7.5 milyon büyüklüğünde,
başka bir deyişle ortalama zincir moleküllerden 100
defa daha büyüktür. En büyük strüktürler bundan
10 kat ya da daha büyüktür. Sıradan ışık mikroskoplarıyla
görülebilirler.

5. Hücreler: Bunlar, daha önce de söylediğimiz
gibi, en küçük canlı strüktür örgütlenmeleridir
(organizasyon). Çoğu hücreler gözle görülemeyecek
kadar küçüktür ama basit bir mikroskopla, hatta iyi
bir büyüteçle de kolaylıkla görülebilirler.

6. Organlar: Özel bir işlevi yerine getirmek için
organizma içinde ortaklaşa çalışan hücre gruplarıdır.

7. Organizmalar: Belirli bir canlı formunun tam
işlemesini sağlamak için gerekli en küçük hücreler
düzenidir. Bir bakteri hücresi veya maya hücresi de
bir organizmadır. Çünkü bu yaratıklar için tek bir
hücre, kendi kendilerine yeterek yaşamları ve özellikle
de üremeleri için kafidir. İnsanlarsa "tam" bir
varlık olmak için 60 trilyon hücrenin uyumlu işbirliğine
ihtiyaç duyarlar.

Kargaşa (Kaos) İçinde Düzen

Atomları bir araya getirip molekül, molekülleri
ekleyip zincir, zincirleri düzenleyip strüktür,
strüktürleri düzenleyip canlı hücre yapmak, çok
büyük bir örgütlenme (organizasyon) işidir. Bu iş
insanların beyinleri, elleri ve bilgisayarlarıyla
başarabileceklerinden kat kat daha büyüktür. Ama bu
inanılmaz olay, her an dünyanın her yanında yaşanıyor.
Kuşkusuz yaşamın temelinde, canlı hücrelerin
sürekli olarak yaratmaya, düzeni sağlamaya,
örgütlenmeye, karmaşıklığa adanması vardır.

Fizikçilerin bize bildirdiğine göre, cansız evren
sürekli olarak düzenini yitiriyor. Herşey milyarlarca
yıllık zaman ölçeğinde kargaşaya (kaos) doğru
gidiyor. Termodinamiğin İkinci Kanunu, entropinin
(düzensizliğin fizikteki adı) evrende her yerde sürekli
arttığını belirtir.

Evren neden düzensizliğe yönelmektedir? Bu, ilk
bakışta görüldüğü kadar garip değildir. Şöyle bir
örnek düşünelim: Sulandırılmış biraz mavi, biraz da
sarı boyanız var ve bu iki boyayı aynı kaba boşalttınız;
boya molekülleri, moleküllere özgü zıplamalarla,
düzgün bir yeşil karışım oluşana kadar
hareket edeceklerdir. Moleküller tümüyle rasgele
düzensiz dağılmışlar, ama kendileri için olabilecek
en dengeli biçimi almışlardır. Eğer işlemi tersine
çevirmek; düzenli, raslantısal olmayan bir durum,
yani ayrı ayrı mavi ve sarı sıvılar elde etmek isterseniz
(diyelim ki altta mavi, üstte sarı olmak
üzere ayırmak istiyorsunuz), sistemin karışmaya,
rasgele, dengeli ve düzensiz yeşil haline varmaya
yönelen çok güçlü "isteğine" karşı savaşmak zorunda
kalabilirsiniz.

Evrendeki bütün atomlar ve molükeller için bu
böyledir. Raslantısallığın Nirvana'sını, tam anlamıyla
düzensizliği, erişilebilecek en son dengeyi
ararlar. Kumdan yaptığımız kale yavaş yavaş bozulur,
özelliğini yitirip dümdüz olur. Yanardağlar,
tekdüzeliğin dengesini aramada dünyanın gürültülü
sözcüleridir. Kayalar biz farketmeden
kuma; kum da denizdeki tuza dönüşülür. Kaçınılmaz
bir şekilde evrende herşey son dengeye
doğru ilerler.

Şimdi; rasgele karmaşıklık durumu ile denge,
cansız maddeler için aym şey olduğu halde, biz insanlar
bu iki özelliği özdeş görmeyi sezgilerimize
göre zor buluyoruz. Bu da çok doğal, çünkü yaşayan
organizmanın bütün yönlendirmesi (dürtüsü), cansız
doğanın raslantısallık güdüsüne karşıdır. Canlı
varlık, sürekli olarak "dengesizlik" durumunu yaratmaya
çalışır, Yaşam, raslantısallık karşısındadır
ve düzen yaratır. Çok çok büyük ölçekte, sürekli
olarak yeşil boyayı ayrıştırma yönünde çalışır.

Düzeni Sağlamak İçin Enerji Gerekir

Cansız doğanın düzensizliğe itmesine karşı, durmadan
düzen kurmaya çalışan bir işlem ancak yardımla
başarılı olabilir; "enerji"
biçimindeki yardımla. Ufacık bir hücrenin olağanüstü
karmaşık, zarif iç yapısının oluşumu enerji
gerektirir. Enerji güneşten gelir. Bitkiler güneş ışığını
emerler. Bu ışık karbondioksidi şekere dönüştürmekte
kullanılır. Şeker, karbondioksitten
daha karmaşıktır (komplekstir), yani daha düzenlidir.
Başka bir deyişle, güneş ışığı şeker yapma
makinesini çalıştıracak düzeni yaratır. Şekeri yapmak
için enerji (güneş ışığı) gerektiğine göre, şekerin
çözülmesi de enerjiyi geri verecektir.

Bitkiler ve hayvanlar, şekeri oksijenle "yakarak"
çözerler, böylece karbondioksit serbest kalır. Bu
üretilmiş enerjiyi, hayvan ve bitkiler kendi öz maddelerini
yapmakta kullanırlar. Canlı hücreler,
bütün karmaşık strüktürlerini bu enerji ile yaparlar.

Öyleyse şeker, düzenli yapısı nedeniyle çok daha
fazla canlı düzen yaratmakta kullanılacak enerjiyi
sağlar. Canlı bir hücrenin düzeni, şeker moleküllerinin
düzeninden binlerce defa daha büyüktür.
Enerji dengesini sağlamak için canlı nesneler,
kendilerini oluşturmak için binlerce şeker
molekülü tüketmek zorundadırlar.

Canlı olmanın anlamı, yalnızca düzen, organizasyon
(örgüt), karmaşıklık (komplekslik) değildir.
Daha önemlisi; kendisine karşı çalışan düşman
bir çevrede yaratma yeteneği, düzeni kurma,
organizasyonu sağlama demektir. Bir bakıma yeni
bir hayatın yaratılması mucize niteliğindedir.

Düzeni Yaratmak İçin Plan Gereklidir

Hayat, evrende gerçekten düzen oluşturabilen
tek şey midir? Cansız örneklere bakalım: Su soğuyunca
katı olur. Buz molekülleri kendilerini çok
güzel, narin ve karmaşık biçimlerde düzenleyebilirler.
Çözelti içindeki bir tuz, çözeltiden
ayrışarak kristalleşebilir ve bu işlem tuz molekülleri
arasındaki düzeni arttırır. Bu türden bir
çok izole örnek olmakla beraber, bunlar en basit
hücrenin başarılarıyla karşılaştırılınca tek başlarına
hiç de etkileyici değildir. Dahası, canlı hücrelerin
düzen kuruşu, temelde bu kristalleşme işleminden
farklıdır. Hücreler, daha önceden var olan
bir planı izleyerek düzen kurarlar.

Boşlukta nesnelerin bir düzene girmeleri için,
önce bir planın bulunması gerektiğini düşünmek
akla yakındır. "Birşeyler"in gerçekleşecek düzen
hakkında bir "önbilgisi" olması gerekir.

Örneğin kareler, çemberler ve üçgenlerin,
rasgele olmayan herhangi bir şekilde düzenlenmesi
istenirse, birilerinin veya birşeylerin ne
yapılması gerektiğini bilmesi gerekir. Plan olduğu
zaman, teorik olarak iş başarılabilir. Daha önce belirttiğimiz
gibi yalnızca enerjiye gerek vardır.

Bir hücreye, tam bir canlı hücre olması için,
atomlarını, moleküllerini, zincirlerini, strüktürlerini
hatasız olarak düzenlemesini öğreten ve
bu sürecin devamlılığını sağlamak üzere gelecek
kuşaklara aktarılan bilgi nasıl birşeydir? Bunun
açıklamasını bilmemiz bana çok huşu verici geliyor.
Açıklama hem de çok akıllıca ve basit. Biyolojik bilginin
özelliğinin açığa çıkartılması kuşkusuz modern
biyolojinin en heyecanlandırıcı yönüdür. Bilim
tarihinin en önemli olaylarından biri olan bu buluşu
önümüzdeki bölümde tartışacağız.

İİ. BÖLÜM

Bilgi

Çocuklarımızın yüzüne aynaya bakar gibi bakıyoruz.
Onlar bizim yeniden dirilişimizdir. Kendileri
tıpkı bize benzer yapabilmeleri için hücrelerinde
bulunan, bizim fiziksel yapımızı belirleyen
bilgiyi, onlara sperm ve yumurta olarak veriyoruz.
Bu bilgi bizim geleceğe armağanımızdır.

Hücre yapımı için gerekli bilgi; harita, plan veya
taslak niteliğindedir. Bir rehber, bir kitap, bir broşür
gibi de denebilir. Bu rehber çok özel bir yaratmayı
gerçekleştirecek olan aracının veya makinenin,
canlı üretme makinesinin, "anlayacağı"
eksiksiz bir bilgi anahtarı olmalıdır.

Genler

Genetik bilimi, her canlının özelliklerinin (örneğin
göz rengi) kalıtımla geçtiğini, yani yavruda
hassas bir şekilde yeniden ortaya çıktığını göstermiştir.
Kişisel özelliklerini düzenleyen bilgi,
"genler" denilen özel varlıklarla nesilden nesile
geçer. Her belirgin kalıtımsal özelliğin ayrı bir geni
vardır. Genetik bilimin kurucusu Gregor Mendel
1860'larda, genlerin kalıtımla gerçek şeyler gibi;
sulandırılmadan; bölünmeden, karışmadan aktarıldığını
açığa çıkardı. Öyleyse genler, her biri organizmanın
belirli bir özelliğini içeren, kalıtımla
yavruya aktarılabilen küçük bilgi paketleridir diyebiliriz.

1920'lerde büyük genetikçi Thomas Hunt Morgan,
genlerin hücre içindeki yerlerini buldu. Bütün
hücrelerde, çekirdek dediğimiz kapalı bir kap vardır.
Hücre bölünüp iki hücre haline gelirken, ilk
önce bu çekirdeğin bölündüğü, dolayısıyla hücre
içinde önemli bir rolü olduğu daha önce de biliniyordu.
Yani, tek hücrenin servetini yeni hücrelere
eşit bölüştürme işlemi, çekirdekte başlıyordu.
Dahası; mikroskop, çekirdeğin içinde kromozom
denilen iplik gibi strüktürleri açığa çıkardı. Bu
strüktürler, çekirdek bölünmeden kendilerini bir
kat artırıyorlar ve her kromozom dizini, bir yeni
"yavru" hücrenin içine yerleşiyordu. Bu düzenleme
yüzünden, kromozomların genlerin yuvaları olmalarından
kuşkulanıyorlardı. Morgan, adi meyve
sineklerini deney hayvanı olarak kullanarak bunun
gerçekten de doğru olduğunu, bir dizi ince deneyle
kanıtladı. Bu iş tamamlandığında, genlerin kromozom
ipliklerinin etrafında top top sarılmış oldukları
artık biliniyordu.

Genler Neden Yapılmışlardır?

Bu 1830'larda öğrenildi. Çok geçmeden bilim
adamlarını heyecan verici bir soru sarmıştı; Kromozomlar
(genler) neden yapılmışlardı?

Biyolojide kuşkusuz çok önemli bir yeri olan Oswald
Avery'nin deneyleri, bu soruya çok açık ve
parlak bir yanıt getirdi. Çalışmaları, şimdi "moleküler
biyoloji" dediğimiz modern çağı açtı.
1940'ların başında Avery, iki taraflı zatürreye (akciğer
iltihabı) neden olan bakteriyle uğraşıyordu
(penisilin bulunmadan önce, en büyük ölüm nedenlerinden
biriydi bu hastalık). Yaptığı deneylerde
açıklayamadığı şaşırtıcı sonuçlar buldu. Ölü zatürree
bakterileri, kötü niteliklerini, zatürree yapmayan
türden canlı bakterilere geçirebiliyorlardı.
Bu, tehlikeli ölü bakterilerin, canlı ve zararsız bakterileri
tehlikeli hale getirebilmeleri demekti. Bu
nitelik bir defa geçirilince artık kalıcı oluyor ve bir
zamanlar iyi huylu olan bakterilerin gelecek kuşaklarına
kalıtımla geçiyordu. Hastalığa neden olabilme
kapasitesi, bir veya bir grup özellikten kaynaklanır.
Bu özellikler, genler tarafından kontrol
edilir ve kalıtımla geçirilirler. Avery, ölü bakterilerin
parçalandıklarını, vücutlarının bilgi taşıyan
kimsayal maddeler çıkardığını, canlı bakterilerin
de bunları besin olarak kullandıklarını
düşündü. Yani genler, canlı bakterilere girip onların
kalıtımlarını belirliyorlardı. Avery ve arkadaşları,
bu gene benzer maddeyi kesin olarak belirlemek
üzere çalışmaya başladılar.

İnsan, Tıp bilimi için, genlerin kimyasal özelliklerinin
bulunmasından daha önemli bir problem
olabileceğini düşünemez. Ancak bu kesinlikle insanlar,
hatta hayvanlar üzerinde de incelenebileck
bir problem değildi. Neyse ki zatürree yapan bakteriler,
Avery'e uygun bir sistem getirdiler. Bu iyi ve
değerli bir model-deney sistemi örneği oluşturuyordu.
Aslında, bütün genetik bilgi birikimi,
100 yıl önce Gregor Mendel'le başlangıcından bugünkü
araştırmalara kadar, büyük ölçüde basit
deney modellerine dayanır. Bezelyeler, meyve sinekleri,
ekmek küfü ve bakteriler... Avery'nin üzerinde
çalıştığı bakteriler genetik olarak birbirinin
tıpkısıydı. Başka cinslerle karışmamış, safkan bakterilerdi
bunlar. Hızla üreyebiliyorlardı, öyle ki kalıtım
özelliklerini birçok kuşağın üzerinde izlemek
olanaklıydı. Zatürreeye neden olma yetenekleri, farelere
verilerek kolayca ölçülebiliyordu. Avery'nin
yaptığı önemli deneylerden biri, probleme açık bir
yanıt getirdi. Ölü bakterilerden dağılan bir molekül
karışımını aldı ve içine DNA'yı "bozan" bir enzim
ekledi. DNA'nın bozulması, karışımın zararsız bakterileri
zararlı bakteriye çevirebilme yeteneğine bir
son verdi. Buna ek bir deneyle Avery ve arkadaşları,
zararsız bakterileri hastalık yapan bakteriye çeviren
maddenin, "deoksiribonükleik" asit veya DNA
olduğunu kanıtladılar.

DNA: Deoksiribonükleik Asit

Aslında, DNA'yı Avery bulmamıştır. Bu iş,
Avery'den altmış yıl önce Friedrich Miescher adında
bir araştırmacı tarafından yapılmıştı. O ve onu izleyen
bilim adamları bu konuda bir sürü kimyasal
bilgi toplamışlardı. DNA'nın; zincir şeklinde birbirine
bağlı, büyük miktarlarda fosforik asit içeren
"nükleotid" denilen moleküllerden oluştuğu biliniyordu.
Bunlar, o zamana kadar hücrede bilinen
en büyük moleküllerdi. Avery, DNA'nın kalıtımın
temel maddesi olduğunu gösterdi. Başka bir deyişle,
"bir şeyi kalıtımla geçirmek demek, bir parça DNA
aktarmak demektir". Genler DNA'dır. Bilgi
DNA'dır ve DNA bilgidir.

Avery'nin ispatından beri, DNA konusunda bilinenler
öyle şaşırtıcı bir hızla arttı ki, 1960'larda
artık bilginin DNA'da nasıl kodlandığını bu bilginin
nasıl hücre maddesine dönüştüğü ve DNA'nın gelecek
kuşakla paylaşılmak üzere nasıl kopya edildiğini
biliyorduk. Bu zorlu yarışa bir çok bilim
adamı katıldı, ama James Watson ve Francis
Crick'in DNA'nın doğru yapısının ikili sarmal, yani
içiçe dönen iki zincir olduğunu düşünüp bulmaları
en büyük aşamalardan biridir.

Öyleyse, işte DNA'nın temel özellikleri.

1. Zincir moleküldür. (Değişik basit molekül çeşitlerinin
birbirine eklenmesinden oluşmuş zincir
şeklinde bir madde).

2. Olağanüstü uzun ve son derece incedir. Hücrenin
çekirdiği 100 defa büyütülseydi aşağı yukarı
iğne ucu büyüklüğü civarında olacaktı, yani gözün
ancak seçebileceği kadar. İşte bu küçücük çekirdek
içinde katlanmış durumda bulunan DNA açılırsa,
boyu, bir futbol sahasının boyu kadar olur.

3. Zincirde dört çeşit halka vardır (nükleotid denilen
moleküller). İsimleri adenilik asit, guanilik
asit, sitidilik asit ve timidilik asit; kısaltmaları A,
G, C ve T.

4. Bu dört tür halkanın bağlanma biçimi, adi bir
zincirin halkaları gibi birbirinin aynıdır.

5. Halkaların şaşmaz bir düzeni vardır, bu kitaptaki
harflerin düzeni gibi.

Bundan sonra, zincirler üzerine söyleyecek çok
şeyimiz olacak. Bir zinciri her resimleyişimizde,
buradaki beş biçimden hangisi en uygun, en açıklayıcıysa
onu kullanacağız. Kuşkusuz, gerçek zincirler
bizim resimlerde gösterdiklerimizden çok
daha uzundur.

DNA=Dil=Bilgi

Şimdi, dört çeşit halkası olan bir zincirimiz olsa
ve bunun yeni bir bireyin oluşması için gerekli
bütün bilgiyi içerdiğini bilsek, bu sırrın halkaların
sıralanmasında veya düzeninde yattığı sonucunu
çıkarmamız gerekir.

Zincirin bu kadar çok anlam taşımasının başka
bir açıklaması olamaz. Bilgi, böylece harita veya
plan olmak yerine, düz bir yüzey üzerinde iki boyutlu
bir şeye, daha doğrusu tek boyutlu "yazılı"
talimat dizinine dönüşür. Burada dille-benzetme
(analoji) yapılabilir. DNA alfabesinin dört harfi var,
ama bunlarla yazılabilecek mesajların sayısı sonsuzdur.
Tıpkı iki harfli Mors alfabesiyIe (nokta-çizgi)
söylenebileceklerin sınırı olmadığı gibi.

Kitaplardaki harfler kağıt üzerindeki yerlerine
göre diziler halinde bağlanmışlardır. DNA içindeki
dört nükleotid halkası ise gerçek kimsayal bağlarla
dizi halinde bağlanmıştır. Belli bir organizma içindeki
toplam DNA'da bir kitap gibi düşünülebilir. Bu
kitapta; bütün harfler, sözcükler, deyimler, cümleler
ve paragraflar bir zincir oluşturacak biçimde
birbirine eklidir. Organizmanın bütün bölümleri ve
bütün işlevleri böylece tanımlanır. Bu organizmanın
özdeş bir ikizi varsa, o da aynı DNA'ları
içerir, aynı kitaptan bir tane daha diye düşünülebilir;
ne bir harf, ne bir sözcük farklıdır ikisi
arasında. Aynı türün başka bir organizması da,
gramerde sık sık ve göze çarpıcı farklar olduğu
halde, benzer bir kitabı oluşturur. Değişik türlerin
kitapları, içlerinde bir sürü benzer cümleler de olsa
oldukça değişik öyküler anlatırlar.

Yukarıdaki benzetmede zincirin parçaları olan
genler, aşağı yukarı cümlelerin karşılığıdırlar. Bir
gen, organizmanın belirli bir yapısını oluşturan
veya işlevini gören bir harf (nükleotid) dizidir. Genler,
çok uzun bir DNA molekülünde arka arkaya
eklenmiş cümleler gibidirler.

Bir İnsanın Oluşması İçin Ne Kadar Bilgi Gerekli?

Bilginin ne olduğunu gördükten sonra isterseniz,
canlıları oluşturmak için ne kadar bilgi gerektiği
üzerine kabaca bir fikir edinelim:

1. Bir bakteri, canlı yaratıkların en basitlerindendir,
2000 civarında geni vardır. Her gen
100 civarında harf (halka) içerir. Buna göre, bir
bakterinin DNA'sı en azından iki milyon harf uzunluğunda
olmalıdır.

2. İnsanın, bakteriden 500 kat fazla geni vardır.
Öyleyse DNA en azından bir milyar harf uzunluğundadır.

3. Bir bakterinin DNA'sı bu hesaba göre, her biri
100.000 kelimelik 20 ortalama uzunlukta romana,
insanın ki ise bu romanlardan 10.000 tanesine eşittir!

Dilden Maddeye

DNA dilinin anlamı, belirli bir canlı organizmayı
tanımlamasındadır. Başka bir deyişle genler; maddenin,
yaşamın gerçek özünün, gerçek canlı unsurun
yaratılması için gerekli bilgiyi verirler. DNA
dili fizik olarak yaşamaya, nefes almaya, hareket
etmeye, et üretmeye nasıl çevrilebiliyor? Bu soruyu
yanıtlamadan önce, nelerden yapılmış olduğumuzu
bilmemiz gerekir.

Proteinler

Bu konu zor görünebilir ama aslında öyle değil.
Bizi oluşturan en önemli malzeme proteindir denilebilir.
Diğer yapı maddelerimiz (su, tuzlar, vitaminler,
metaller, karbonhidratlar, yağlar, vb.),
proteinlere destek olmak üzere bulunurlar. Proteinler
yalnızca kütlemizin (suyu saymazsak) çoğunu
oluşturmakla kalmayıp, aynı zamanda vücut
ısımızı, hareketlerimizi ayarlarlar, düşüncelerimizin
ve duygularımızın da temelini oluştururlar.
Kısacası bizi oluşturan ve yaptığımız herşey
proteinlere dayanır. Örneğin, kedimi
gözlüyorum: bütün kütlesi proteindir: Ne görüyorsam
(kürkü, gözleri, hareket etmesi bile) proteindir.

İçindeki herşey de proteindir. Ayrıca kedime çok
özel bir kişilik veren herşey de özel proteinlerle
belirlenmiştir. DNA'nın yönlendirilmesiyle yapılan
proteinler birey olmanın, tek olmanın, bütün türlerin
fiziksel temelidir. Metal, otomobil için neyse,
protein bizim için odur. Otomobilde başka malzemeler
de vardır, ama yapıyı ve işlevi sağlayan en
önemli eleman metaldir. Hem görünüşü, hem de işleme
yeteneğini belirler. Bir arabanın diğerinden
farkını; biçimi, niteliği ve metal kısımların durumu
belirler.

Şimdi, yeni bir soru ve başka bir ayrıntılı inceleme
için hazırız. Proteinler neden yapılmışlardır?

İşte özelliklerinin listesi:

1. Zincir moleküldürler.

2. Uzundurlar ama DNA kadar değil.

3. Yirmi çeşit protein halkası vardır. Bunlara
amino asitler denir.

4. Yirmi birimin de bağlantı biçimi tamamen aynıdır.

5. Yirmi birimin veya halkanın düzeni veya diziliş
sırası hassas ve kesindir.

Bu düzen, hangi protein olduğunu ve sonuçta işlevinin
ne olduğunu belirler.

Amino asitler, isimlerinin ilk üç harfi eklenmiş
zincir halkalarıyla gösterilirler. Yirmi amino asit
şunlardır: fenilalanin, leusin, izoleusin, metyonin,
valin, serine, prolin, treoinin, alanin, tirosin, histidin,
glutamin, asparajin, lisin, aspartik asit, glutamik
asit, sistein, triptofan, arjinin, glisin.

Çeviri

Bu beş özelliğin DNA zincirininkine ne kadar
benzediğini gördünüz. Halkaları özel bir düzende
olan zincirler, protein alfabesinde yirmi çeşit harften
oluşuyor; DNA alfabesinde ise dört harf var.
DNA bilgisinin protein maddesine dönüşmesinin
aslında dildeki gibi bir çeviri işlemi olduğu hemen
görülebilir. Dört harfli bir alfabedeki harf dizisinden,
yirmi harfli bir alfabenin harf dizisine geçilmektedir.
Mors dilinden (iki harfli nokta-çizgi alfabesinden)
ingilizce gibi yirmisekiz harfli alfabesi
olan bir dile çeviri yapmaya da benzetilebilir bu.
Bütün olan biten aslında bu kadar. Hücrelerin
protein zincirleri içinde binlerce çok ufak, son derece
basit çeviri makinesi var. Bunlara "ribosomlar"
deniyor. Şu şekilde çalışırlar: Önce DNA bilgisinin
bir bölümü, bir gen, bir enzim
(bu işlemin hızlanmasına yardım eden bir protein)
tarafından kopye ediliyor. Mesajcı RNA (mesajcı-ribonükleik
asit) denilen bu gen kopyası da bir zincirdir.
RNA molekülleri, DNA moleküllerinin
hemen hemen aynı zincir moleküllerdir, ama onlar
kadar uzun değildirler. Bir DNA molekülü bir çok
geni içerir, bir mesajcı RNA molekülü ise yalnızca
bir tek genin kopyasıdır. Bu RNA moleküllerine
"mesajcı" denir, çünkü, genin mesajını, ribosomlar
yolu ile DNA'nın hücredeki yeri olan çekirdekten
proteinlerin yapıldıkları hücrenin çekirdek dışındaki
kısmına (stoplazma) taşırlar.

Gen kopyası mesajcı RNA bir ucunu ribosoma bağlar.

Ribosom okuyucudur; mesajcı RNA'nın içindeki
nükleotidlerin (harflerin) dizilişini okur, ama bildiğimiz
anlamlı bir sözcük çıkarmak yerine protein
çıkarır. Bu şu şekilde gerçekleşir: Özel enzimler
amino asitleri "transfex" RNA (tRNA) denilen küçük
bir RNA molekülüne bağlarlar. Yirmi amino asidin
her biri özel RNA molekülüne bağlanır.

Amino aside bağlanmış tRNA'lar kendilerini ribosoma
yöneltirler.

Ribosom, gerekli tRNA'yı (bağlı amino asitlerle
birlikte) o anda mesajcı RNA'dan okuduğu deyimlere
uygun olarak seçer. Yani, eğer ribosom mesajcıdan
ala amino asitini (alanin) belirleyen bir
grup nükleotid mesajını okumuşsa, bu amino asitin
bağlı olduğu gruba uygun nükleotidleri olan bir
tRNA seçer. Mesajcı nükleotidin, belli bir amino
aside uygunluğu, nükleotidlerin doğal uygunluk
ilişkilerine dayanır. Mesajcı üzerindeki her nükleotid
dizisi, transfer RNA üzerindeki uygun nükleotid
dizisiyle mükemmel bir şekilde eşleşir. Her
yeni amino asit ve onun tRNA'sı ribosoma gelip
uygun biçimde yerleştikçe, amino asit kendisinden
önce ribosoma gelmiş olan amino asitle kimyasal
olarak birleşir.

Böylece, halkalar sırayla birer birer bağlanırlar.
Ribosom mesajı okudukça protein zincirinin boyu
durmadan uzar.

Mesaj zincirinin okunması bitince, bütün protein
halkası serbest bırakılır.

Böylece yeni bir protein doğmuş olur. Bir genboyu
DNA'nın içindeki nükleotid dizilişi, bir protein
içindeki amino asit dizisini tam olarak belirler. Bir
gen; bir protein. Bir gen; bir protein kavramı bizim
proteinlerin nasıl oluştuğunu öğrenmemizden çok
uzun zaman önce bulunmuştu. 1930'larda ekmek
küfü üzerine bir dizi parlak deney yapan biokimyacı
George Beadle, bir tek gen içindeki değişikliklerin,
bir tek proteinde bozulmaya yol açtığını göstermişti.
Buna dayanılarak yapılan çalışmalar bakteri kullanılarak
ilerletildi ve genişletildi. Bu büyük çalışma
ve burada anlatacağımız niceleri, Herman
Müllex'in 1920'lerdeki DNA'daki değişmelerin (mutasyon),
istenildiğinde canlı sistemleri X-ışınlarına
tutarak sağlanabileceğini gösteren önemli buluşu
olmasaydı başarılamazdı. DNA, bir hücrede bulunan
değişik proteinler kadar gen içerir (bakteride
2000; insanda 200.000).

Protein yapan makinenin bu çeviri işlemindeki
şaşmayan hatasızlığı, kuşkusuz dikkate değer. Bir
hücrenin yaşaması için gerekli binlerce proteinin
üretilmesinde ancak bir-iki yanlışlığa yer olabilir.
İnsanların yaptığı hiçbir makine, bunun gibi 200
romana eşdeğer bir yazıyı bu kadar az yanlışla yazamaz.

tRNA'nın Bulunması

Hocam Paul Zamecnik ve ben, 1956'da transfer
RNA'yı birlikte bulduk ve neye yaradığını açıkladık.
Zamecnik daha önce ribosomların, üzerinde proteinlerin
biraraya getirildiği strüktürler olduğunu
göstermişti. Ben de bu tarihten bir yıl önce amino
asitlerin özel bir dizi enzimle aktif hale getirilebildiğini
(yani diğer amino asitlerle reaksoyona
hazırlandığını) kanıtlamıştım (bu dördüncü bölümde
anlatılıyor). Ama arada eksik bir şey vardı:
amino asitlerin bağlanabileceği ve onlara, mesajcı
RNA'ların gösterdiği yerlere yerleştirilmelerini
sağlayan kimliği kazandıracak birşey.

Paul Zamecnikle birlikte, hücreler içinde amino
asitlere önemli bir yatkınlığı olan, yani onlarla olağandışı
bir sıkılıkla bağlanabilen küçük RNA molekülleri
olduğunu gördük. Proteinin yapılışında ki
eksik olan halkayı bulduğumuzu hemen anladık.
Bir sürü yoğun ve zevkli deneyden sonra, ondan
sonraki yılın sonlarına doğru, tRNA'nın protein yapımına
katılım yönteminin size daha önce açıkladığım
oldukça tam bir resmini elde ettik.

Zincirlerden Üç Boyutlu Varlıklara

Buraya kadar öykü yeterince doyurucu; canlı
mekanizmalar, zincirleri dil olarak kullanırlar.
Plandan bitmiş üretime geçmek, basit bir çeviri işidir.
Ama hala aşmamız gereken bir engelemiz var.
Çeviri bir simgeyi başka bir simgeye, tek boyutu tek
boyuta, bir zinciri başka bir zincire, nükleotidleri
amino asidlere dönüştürüyor. Zincirden "maddeye"
nasıl varabiliriz?... Protein moleküllerinin görevlerini
yerine getirmelerine, dokunabildiğimiz,
kavrayabildiğimiz şeylere, tohumlara, çiçeklere,
kurbağalara, size, bana bir boyuttan üç boyuta sıçramak
zorundayız demek ki.

Yanıt, protein zincirleri içindeki halkaların yani
amino asitlerin özelliğinde yatıyor.

Protein molekülleri, zincir oldukları halde aslında
(fiziki olarak) gerçek zincirlerde olduğu gibi üç
boyutlu strüktürlerdir. Proteinin yirmi değişik
amino asidi, etkisiz simgeler değildirler. Herbirinin
kendine özgü kimyasal özellikleri vardır. Bazıları
zincirdeki ikiz eşleriyle kimyasal bağlar yapmayı
yeğlerken, bazıları daha çok asit, bazıları da alkali
özelliğini gösterir. Kimi suyu aramak eğilimindeyken,
kimi de sudan kaçar. Bazıları öyle biçimlendirilmişlerdir
ki zinciri bükebilirler. Birkaç
tanesinin de bir proteinin yalnızca bir tek işe yaramasına
katkıda bulunacak özel marifetleri vardır.
Bu amino asitler zincirdeki yerlerine göre zincirin
son biçimini belirlerler. Zincirler tamamlandıkları
zaman, bir çeşit ip yumağı oluşturmak için kendi
kendilerine içiçe dolanıp katlanırlar. Çözülmüş zincirdeki
amino asitlerin "sırası", molekülün katlanmak
için hazır olduğu zaman nasıl davranacağını,
ne yapacağını "şaşmaz" bir şekilde
belirler. Katlanma biçimi de protein molekülünün
şeklini, özelliklerini, işlevini belirler.

Kas proteinler için, bir gen, protein yapar makinelere
son bitmiş biçiminde katlanabilecek ve
komşu liflerin üzerinden kayabilecek çok uzun bir
protein zinciri yapmasını emreder. Böylece kasılabilen
uzun lifler oluşur. Kan hücrelerindeki oksijen
taşıyan protein zinciri hemoglobin, özel bir üç
boyutlu katlanma biçimine sahiptir. Böylece yalnızca
kendisine özgü bir yolla oksijeni tutma ve
serbest bırakma işlevini yerine getirebilir. Sonuç
olarak herbirinin sıralanışı, genler içindeki nükleotidlerin
sıralanışıyla belirlenmiş binlerce protein
zinciri, özel biçimlerde katlanıp, özel işlevler elde
ederler.

Düzen Yaratmak Çoğu Kez Zincir Yapmaktır

Birinci bölümde düzen konusunda söylediklerimizi
hatırlayın: Yaşam, sürekli düzensizliğe
giden bir evrende düzene yönelik çalışır.
Şimdi bunun ne demek olduğunu çok daha açıkça
görebiliriz. Canlı olmak, daha önceden şaşmaz bir
kesinlikle tanımlanmış bir düzenle, halkaları zincire
eklemektir. Düzen bir defa kurulunca, son biçimin
ve işlevin elde edilmesi hemen hemen kendiliğinden
gelir diye düşünülebilir. İsterseniz, bir
parçayı bir başka parçanın önüne koymak, kendiliğinden
sonuca götürüyor diye düşünebiliriz bu düzeni.

Zayıf Kimyasal Bağlantıların Önemi

Hücrenin önemli molekülleri yani DNA, RNA ve
proteinler üzerine yapılan bir çalışmadan çok ilginç
bir genelleme ortaya çıkmıştır. Aslında "zayıf" kimyasal
bağlantılar, yaşam için son derece önemli işlevler
taşırlar. Güçlü bağlantılar, amino asitleri
protein içinde birbirine bağlayanlar cinsinden veya
RNA ve DNA içinde nükleotidleri bağlayanlar cinsinden
olanlardır. Bunlar zincirin her halkasında
komşuyu sıkıca tutarlar. Zayıf bağlantılar ise bütün
büyük zincirlerde katlanma noktalarını belirleyen
ve molekülün biçimini sağlayanlardır. DNA'da iki
zinciri, çift sarmalı oluşturmak için birarada tutan
nükleotidler arasında zayıf halkalar vardır. Bunlar
ilerde göreceğimiz gibi RNA üretiminde çok gereklidirler.
Proteinin içinde, onu işlevine uygun
katlanmış biçimlerde tutan amino asitler arasındaki
bağlantılarda zayıftır. Ribosomlar üzerinde
yeni protein yapımında, transfer RNA molekülleri,
nükleotidlerini mesajcı RNA üzerinde tamamlayıcı
biçimdeki nükleotidlere uydurarak, tam yerlerini
"bulurlar". Bu önemli bağlantıların özelliği, zayıf
oluşları yüzünden çok kısa sürmeleridir. Görevlerini
yaparlar ve sonra kolayca çözülüp yeniden
kullanılabilirler.

Hayatla İçli Dışlı Cansız Varlıklar: Virüsler

Virüsler, ya DNA'lı ya da RNA'lı proteinden
yapılmışlardır. Yani ya DNA ya da RNA biçiminde
bilgiyi içerirler ve protein biçiminde bir şeylerin
yerine geçebilen bir kimlikleri vardır. Ama yardımcısız
kendi kendilerine üreyemezler. Yardım
canlı hücreler tarafından sağlanır. Virüsün proteinleri,
onun bir hücre bulup içine girmesine yol
açar. Virüs, orada kendisini üretecek makinaları;
hücrenin makinalarını bulur. Üreme işini tamamladıktan
sonra kendisi ve yeni virüsler, aynı
tatsız işi başka hücrelerde yinelemek üzere o hücreden
çıkarlar. Bu olaylar sırasında virüs, "ev sahibi"
hücreyi öldürebilir, ona zarar verebilir, değiştirebilir
veya hiçbir şey yapmaz; bu virüsün ve
hücrenin cinsine bağlıdır. Bir virüsün hücrede
neden olabileceği önemli bir değişiklik de onu kansere
dönüştürmesidir. Bu esrarlı olay, sekizinci bölümde
göreceğimiz gibi en son kanser araştırmalarındaki
yoğun çabaların temelinde
yatmaktadır. Hücrelerden daha basit oldukları
halde, virüslerin daha ilkel olmadıklarını sanıyoruz.
Çok uzak geçmişte bir zaman, normal hücrelerin
parçalarıyken kopup kendi asalak "yaşama" biçimlerini
kurmuş olmaları mümkün görünüyor. Virüslerin
bağımsız olarak üreme yetenekleri olmadığı
için kendi başlarına canlı olduklarını
düşünemiyoruz.

Ölümlülük ve Ölümsüzlük

Şimdi, bir bireyin yaratılmasının bir dizi yazılı
talimat gerektirdiğini biliyoruz. Bunlar milyonlarca
yıldır dikkate değer bir bağlılıkla tekrar tekrar
kopye edilmişlerdir, ama her birey yalnızca birkaç
on yıl içinde yaşar ve ölür. O zaman bu talimatların
ölümsüz olup olmadıklarını sorabiliriz. En azından,
bir biyolog için her hangi bir şey ne kadar ölümsüz
olabilirse, genetik bilgi de o kadar ölümsüzdür diyebiliriz.
Aslında ölümlü her birey, gelecek kuşaklara
geçirilecek tarifnamenin geçici koruyucusudur;
sopanın DNA olduğu bir bayrak
yarışısında koşucu... Bir birey yaşamının, ancak
atalarından çocuklarına geçirdiği bilgi kadar önemi
vardır. Bazı güveler ağızsız doğarlar ve doğdukları
andan başlayarak açlıktan ölüme mahkumdurlar.

Tek işlevleri, çiftleşip daha çabucak yumurtlayarak
güve bilgisini gelecek kuşağa geçirmektir.

Eğer DNA ölümlünün ölümsüzlüğü ise, insanları
inatçı merakı, daha ötesini de sormadan edemez;
Bütün bunlar nasıl başladı?

İİİ. BÖLÜM

Başlangıç

Hangisi önce geldi, tavuk mu yumurta mı? Bu çok
duyulmuş bir sorudur, ama yanıtlanamaz. Yanıtlanamamasının
sebebi "tavuk yumurtadan, yumurta
tavuktan, vs." diye zaman içinde bitmez tükenmez
bir geriye doğru sayış gerektirmesi değil, bu
şekilde geriye giderken biriken küçük değişikliklerle
tavuğun tavukluktan, yumurtanın da
yumurta olmaktan çıkmasıdır. Tavuğun bir milyar
yıl gerilere giden soy ağacını incelersek; tüylü arkadaşımızı,
hayal gücümüzü ne ölçüde zorlarsak
zorlayalım adına "tavuk" diyemeyeceğimiz atalara
bağlayan bir değişimle karşılaşırız. Benim tahminim,
bir milyar yıl önceki tavuk atasının herhalde,
toplu iğne başından küçük ve okyanusta yaşayan
bir yaratık olduğu. Kendi soyumuzu gerilere
doğru izlersek, yine buna benzer bir sonuçla karşılaşırız.

Ne kadar geriye gidebiliriz? Bir başlangıç olduğunu
düşünmemiz gerek. Bundan önceki bölümde
sözü edilen, DNA'nın ölümsüzlüğünü benzetmesine
şimdi daha iyi bir perspektiften bakmalıyız.
Dünyamızın şimdiki canlı biçimlerini doğuracak
tüm bilgiyi taşıyan bu kocaman moleküllerin,
çok uzak bir geçmiş zamanda, alçakgönüllü
bir başlangıçları olması gerek.

En iyi tahminlere göre yaşam; bundan üç milyar
yıl önce, o zamanlar iki milyar yaşında olan dünya
canlıları barındıracak kadar soğuduğunda başladı.
Son derece küçük ve oldukça basit deniz yaratıklarının
iki milyar yıldan daha eski fosilleri var.
Bu fosilleşmiş yaratıkların ataları herhalde daha da
küçüktü. En ilkel canlı biçimi, belki de bugün bolca
bulunan basit tek hücreli canlılara hiç benzemeyen
bir tek-hücreydi.

Öyleyse bizim yoğunlaşacağımız soru şu: bir
hücre, yaşamaya ilk olarak nasıl başlamış olabilir,
bu nasıl mümkün olabilir? Soru "hücre nasıl yaşamaya
başladı?" değil; bu hiçbir zaman yanıtlanamayacak
bir sorudur. Çünkü bu olaya tanıklık
edecek kimse yoktu o zaman. Ama yaşamın
nasıl oluşabileceğini sormak hakkımızdır. Akıllıca
tahminler ve olasılıkları gösteren deneyler yapabiliriz.

Gerekli Maddeler

Jeologların, paleontologların, fizikçilerin,
biyologların çalışmalarına dayanarak, dünyanın üç
milyar yıl önce nasıl bir yer olabileceği konusunda
oldukça iyi bir fikrimiz var. Bilim kurgu kitapları ve
filmleri olayı çok canlı ve belki de doğru resimliyorlar;
lav ve kayalardan oluşmuş, gri, tümüyle
kısır, hiç yeşili olmayan manzaralar, patlayan
yanardağlar, sivri dağ tepeleri, buharlaşan
denizler, alçak bulutlar, arada çakan şimşeklerle
gürültüyle parçalanan ve sürekli yağan yağmurlar.
Herhangi bir canlı tarafından görülmemiş ve duyulmamış
olaylar. Kuşkusuz bu, sizin ve benim için
çok sefil bir ortam olurdu. Ama yaşamın başlangıcı
için iyi bir düzendi. Herşeyi harekete geçirmek için
gerekenler şunlardı:

1. Ilık bir ortam.

2. Çok miktarda su.

3. Gerekli atomların kaynakları (karbon, hidrojen,
oksijen, nitrojen ve fosfor).

4. Enerji kaynağı.

Su ve ısı, sorun değildi. Dünya soğurken, milyonlarca
yıllık yağmur okyanusları doldurmuş hala
sıcak olan dünya bu okyanusları ısıtmıştı. Şimşekler
bol bol enerji sağlıyorlardı. Bulutlar aralandığı
sıralarda da güneşten utraviyole ışınları geliyordu.
(Bu ışınlar o zaman şimdi olduklarından
çok daha güçlüydüler, çünkü atmosferimizi saran
ozon tabakası henüz oluşmamış. Ozon, yeryüzünde
bitki yaşamının sonucu olarak yavaş yavaş birikmiş
bir oksijen tabakasıdır. Bu tabaka ultraviyole ışınlarını
geçirmez.)

Bu koşullar; kuşkusuz başlangıçta, en basit birimlerin,
bilgi zincirlerinin (DNA) ve hücre maddesi
zincirlerinin (protein) oluşması için yeterince basitti.
Ama zincirlerimiz olmadan önce halkalarımızın
olması gerekir. Önce DNA nükleotidleri
ve proteinlerin amino asitleri oluşmalıdır. Bildiğimiz
gibi, bu halkalar ufak moleküllerdir. Bunlar,
karbon, hidrojen, oksijen, nitrojen ve fosfor elemanlarının
kimyasal olarak bağlanıp düzenlenmeleriyle oluşurlar.

Basit Moleküllerin Doğuşu

Öyleyse işte senaryomuz: Deniz suyunda erimiş
karbon, hidrojen, oksijen, nitrojen ve fosfor içeren
basit bileşikler, ultraviyole ışınları ve şimşeklerle
sürekli bombardıman ediliyorlar. Bu arada bir
kısmı kalıcı ve dengede olan, değişik kombinasyonlara
da zorlanıyorlar.

İşlem yüz milyonlarca yıl boyunca sürerken,
deniz, elemanlarının değişik kombinasyonları yönünden
giderek zenginleşiyor. Yeni moleküller, bu
arada nükleotidler ve amino asitler birikiyor. Sonunda,
denizin son derece bol ve bütün yeni molekül
çeşitlerini içeren koyu bir çorbaya dönüştüğü bir
zaman geliyor.

Zamanın Önemi

Sözkonusu süreçte zamanın önemini kavramak
için biraz duralım. Zaman ne kadar uzun olursa
birşeylerin olması da o kadar olasıdır. Kimyasal
reaksiyonlar için de bu doğrudur. Zaman sınırlaması
olmazsa, yeterince uzun süre beklenirse en olanaksız
reaksiyonlar gerçekleşebilir. Eğer bu reaksiyonların
ürettikleri bileşikler kalıcı (dengeli)
iseler, deniz suyunun nispeten değişmez maddeleri
haline geleceklerdir.

İçinde Canlı Olmadığı İçin Çorba Varlığını Sürdürebilir

Şimdi denizin çorba gibi olması düşüncesi size
aşırı görünebilir. Bunun bugünkü deneyimlerimizle
karşılaştırılabilecek hiçbir yanı yoktur. Böyle zengin
bir oluşumun birikmesi, canlılar onu hemen
yiyip bitireceği için bugün belki de, olanaksızdır.
Bakteriler ve diğer açgözlü yaratıklar şimdi çok
kalabalıklar ve ne zaman iyi bir besin kaynağı belirse,
hemen onu tüketiyorlar. Kaynak kuruyana
kadar üreyip sayılarını arttırıyorlar. Görüyorsunuz
ki eskiden yaşam olmadığı için okyanuslar çorba
gibi olabilirdi.

Eski Olayların Laboratuvardaki Benzerleri

Aslında, anlattıklarımız hiçbir zaman kanıtlanamayacak
bir hipotez. Yine de biz, laboratuvarda
bunların olabileceğini gösterebiliriz.
Eskiden olduğu öne sürülen koşulların laboratuvarda
istenen tepkiyi sağlaması kuşkusuz
olanaklıdır. Üç milyar yıl önce denizde bulunduğu
düşünülen basit bileşikler bir cam kapta suda eritilebilirler.
Kap, şimşeklerin enerji katkısını sağlamak
üzere bir elektrik kaynağına bağlanır.

Sistemin bütün parçaları hiçbir canlı hücre olmadığından
emin olabilmemiz için önceden strezile
edilir. Sonra kaptakilerin bir süre pişmesi için
elektrik verilmeye başlanabilir. Sonunda kap açılıp
içindekiler incelenir.

Bu deneyin yapılmış olduğunu ve sonucun tümüyle
inandırıcı olduğunu sevinerek söyleyebilirim.
Hem nükleotidler hem amino asitler beş elemandan
bu şekilde oluşturulabildiler. Yani yaşam zincirlerinin
halkaları, deniz ve benzeri bir ortamda
şimşekleri enerji kaynağı olarak kullanılmasıyla
üretildi.

Zincir Moleküllerin Doğuşu

Bundan sonraki adım, açıkça görülüyor ki halkaları,
DNA gibi ve protein gibi zincirler oluşturmak
için birleştirmektir. İlkel koşulların laboratuvarda
yapılmış benzerlerinin, halkaların oluşumu aşamasını
sağlamasına bakarak, çalışma ilerletilirse
halkaların zincir biçiminde eklenebileceğini de düşünmek
akla yakındır.

Nitekim kısa zincirlerin oluştuğunu görüyoruz.
Basit kimyalarıyla bugünün DNA'larına ve proteinlerine
benziyorlar.

Yine de hatırlayalım, bu deneyler yalnızca ne
olabileceğini gösterir, ne olduğunu değil.

Durum Thor Heyerdahl'in; Polinezya adaları
halkının Güney Amerika'dan batıya yelken açarak,
şimdiki yurtlarını buldukları savını kanıtlamaya
çalışırken karşılaştığından farklı değil. Sal üzerinde
aynı yolculuğa başarıyla yaparak, yalnızca Polinezyalıların
gerçekten bu yolculuğu yaptığını kanıtlamış
olmadı, benzer taşıt kullanan herhangi birinin
de aynı işi yapabileceğini gösterdi.

Bir Hücreye Doğru

Bu noktadan sonra, hücreyi daha çok tanımak
için beş önemli adıma daha göz atabiliriz.

1. Enzimlerin ortaya çıkması: Enzimler, hücre
içindeki bütün kimyasal reaksoyunları hızlandıracak
özel protein molekülleridir. Bugün canlı
hücre; herbiri kendi özel işini yapan, besin maddelerini
parçalayan, besinden enerji üreten, basit
moleküllerden zincir yapımını kolaylaştıran ve sayısız
başka işler yapan binlerce enzim içerir. Olayların
denizdeki başlangıç çağlarında yavaş gelişimleri,
ancak enzimlerle hızlandırılabilirdi. İlk
enzimler, raslantısal olarak birbirine eklenmiş kısa
amino asit zincirleri olsa gerek. Tekrar tekrar
"deneme-yanılmayla" bu kombinasyonların bazıları;
birtakım reaksiyonları hızlandırabilecek, yalnız
kendilerine has bir yeteneği elde etmiş olmalılar.

2. DNA'nın çift kat oluşu: Okyanuslar boyunca
DNA zincirinin rasgele eklenen nükleotidlerle yavaş
yavaş uzamasını gözünüzün önüne getirmeye çalıştığınızda
bazı anlamlı diziler oluşacaktır. Burada
"anlamlı", birkaç yeni ilkel proteini yapmak için gereken
bilgiyi içermek olarak kullanılmıştır. Bunlardan
bazıları, yararlı enzimler veya önemli strüktürlerin
parçaları olacaklardır. Bu narin DNA molekülleri
ne kadar uzun olurlarsa, kopma tehlikesi
de o kadar büyüktür. Bir korunma yolunun raslantı
olarak belirmesi ve onları dengeye ulaştırması iyi
olacaktır. Basit bir çift kat halinde birleşme bunu
sağladı. Birbirine sarılmış ipliklerin zarar görmesi,
ayrı ayrı tek başlarına oldukları zamandan daha az
olasıydı. Dahası, çift kat olmak, DNA'nın üremesi
için gereklidir.

3. DNA'nın çoğalması: Bu, çift sarmal DNA
zincirindeki her ipliğin, kendisinin tıpatıp bir kopyasını
yapması, sonuçta ikinci bir çift sarmalın
oluşması demektir. Son derece basit ve zarif olan bu
işlem, bir halatın çözülüp ayrılışı gibi
iki zincirin birbirinden ayrılmasıyla
başlar. Yeni nükleotidler, eski zincirlerin herbiri
boyunca düzenli bir şekilde sıralanırlar ve sonra
birbirine eklenirler. Nükleotidlerin her yeni zincirdeki
dizilişleri, şaşmaz bir biçimde eski zincirdeki
nükleotidlerin dizilişiyle belirlenir. Bunun
nedeni; bağlanmak üzere gelen yeni nükleotidlerin,
yalnızca eski zincir üzerinde kendilerine karşılık
gelen türden nükleotid ile ikili oluşturabilmelidir.

Bu iş bitince, herbiri, bir eski bir yeni zincirden
oluşmuş çift katlı iki zincir ortaya çıkmış olur. Bir
çift katlı zincir, diğer çift katlı zincirin her yönüyle
aynıdır. (Hücre içinde bu iş tamamlandığında,
hücre ikiye bölünmeye hazırdır. Bölünmeden sonra
iki yeni hücrenin herbirinde birbirinin eşi birer çift
DNA zinciri olacaktır.)

DNA'nın iki katına çıkması, DNA molekülleriyle
nükleotidlerin kendi başlarına yapabilecekleri bir iş
değildir. Şimdi olduğu gibi sanırız yaşamın başlangıç
aşamalarında da bütün diğer hücre reaksiyonlarında
olduğu gibi enzimler gerekliydi.

4. Temel maddelerin paketlenmesi: Hücre
genetiği içinde kritik bir olay, önemli moleküllerin
çevrelerinin bir sargı veya zarfla çevrelenmesidir.
Bu; hem DNA'nın, hem proteinlerin, hem de diğer
önemli moleküllerin korunmasına yarar. Onları
birlikte daha etkin çalışabilsinler diye birbirlerine
yaklaştırır. Proteinler ve yağlar "zar" denilen hücre
sargısının en önemli elemanlarıdır. Yağlar, hücrenin
çevresinden yalıtımım, yani su geçirmezlik
niteliğini sağlarlar.

5. Hücrenin ikiye bölünmesi: Molekülleri bir
"zarla" sararsak, hücreye çok benzer bir şey elde
ederiz. Ama hücre bölünemiyorsa hiçbir işe yaramaz.
Gerekli olanlar şunlardır: Yeni bir hücre
yapabilmek için bölünebilen bilgi, önemli hücre işlevlerini
yerine getirecek enzimler ve bunların hepsinin
bir zar içinde toplanıp korunması. Bu paketin
bölünmesi, çok karışık bir işlemde bütün bileşenlerin
işbirliğini gerektirir ki, bunun nasıl gerçekleşebildiğini,
bugün bile anlamış değiliz. Ama
bölünebilen hücreler bir kez ortaya çıkınca, günümüze
kadar gelen yol açılmış oldu.

Hayat Yalnızca Bir Defa Ortaya Çıktı

Bu olağanüstü yaratılıştan tek bir olaymış gibi
söz ediyorum. Belki de öyleydi. Böyle söylemek için
iki neden var. Birincisi bugün her canlı yaratık (istisnasız
hepsi) aynı yapı malzemelerini kullanıyorlar:
Aynı dört nükleotidi, yirmi amino asidi
ve diğerlerini. Aynı genel makinelerle protein
moleküllerini yapıyorlar (ribosomlar, transfer RNA,
mesajcı RNA) ve yaşamın diğer işlerini yönlendiriyorlar.
Hayatın bir defadan fazla başlangıcı
olduğunu düşünsek, her başlangıcın değişik yapı
malzemeleri, makineleri olacaktı. Bütün canlı yaratıkların
aynı yapı malzemeleri ve makinelerini
içermeleri gerçeği, tek bir başlangıç savını güçlendiriyor.

Tek başlangıca inanmanın ikinci nedeni de canlıların
en erken biçimlerinin, içinde oluşturdukları
çorbayı çabucak tüketecekleridir. Böylece, kendileri
ve onlardan üreyenler, milyonlarca yılda elde edilmiş
zengin çevreyi harcıyacaklardır. Ufacık hücre
ve yavrularının, o koca okyanuslar dolusu iyi besini
yok edivereceklerine inanmak biraz zor olabilir.
Ama hemen bunun olabileceğini gösteren bir örneğe
bakabiliriz. Çok rastlanan E. koli bakterisi, kendisi
için uygun besin olduğu zaman, her yirmi dakikada
bir nüfusunu iki katına çıkarabilir. Bu demektir ki
şu anda yalnızca bir tek hücreyle başlasak, yirmi
dakika sonra iki, bir saat sonra sekiz hücremiz olur.
iki saatte 64, üç saatte 512, dört saatte 4096, beş
saatte 32768 ve böylece sürüp gider. Hücre kütlesindeki
artışın bir atomik zincir reaksiyonu olduğunu
görebilirsiniz. Aslında, E. kolisi bolca besinle
yirmidört saat üremeye devam etse, üreyen
hücreler dünyanın yüzeyinde bir mil uzunluğunda
kabuk oluştururlar. Burada önemli olan nokta,
basit bir hücrenin besin stoku bitene kadar veya
atıkları kedisini zehirleyene kadar, yiyip bölünebilmesidir.
Tüketilecek gıda kütlesinin sınırı
yoktur. Böylece, oldukça kısa bir zamanda, ilkel bir
hücre ve ondan üreyenler, okyanuslardaki bütün
besini tüketebilir. Artık yeni canlıların ortaya çıkmasına
olanak kalmaz.

Enerjinin İşe Katılması

Enerjinin, yaşamın başlaması için gerekli olduğunu
belirtmiştik. Şimşeğin çakışı, bir ultraviyole
patlaması, moleküllerin zincir moleküller
oluşturmak üzere birbirine bağlanmasına neden
olabilir. Bu zincirlenme ve yaşama işleminin temeli
ve varlığı için çok önemlidir ve her zaman da
önemliydi.

Birinci bölümde, bir de şekil çizerek, rasgele dağılmış
nesneler arasında düzeni sağlamak için bilgiye
gereksinimimiz olduğunu gösterdik. İkinci bölümde,
bilginin gerçekte ne olduğunu öğrendik.
Enerjiye de gereksinimi olduğunu gördük. Şimdi,
canlı dünyada enerji akışını daha ayrıntılı inceleyebiliriz.

İV. BÖLÜM

Enerji

Laboratuvarımızdaki radyoaktivite sayacı sabırsızlıkla
beklediğim sayıları basmaya başlamıştı.
Bir yıllık çalışma sonucunda, hücrelerin amino
asitlerin içine, bunların birbirine bağlanıp protein
oluşturmaları için nasıl enerji depoladığı konusunda
fikirlerimi sınayacak bir deney tasarlamıştım.
Bunu bulmak, vücudun en önemli
malzemesi proteinin yapılışı üzerine ışık tutmak
demekti. Kuşkularıma rağmen başarının ucu görünüyordu.
Sonunda sayılar atomların kendilerine
çarpmışım gibi ümitlerimi arttıracak biçimde çıktı.
Bilim bize beklentileri düşük tutmayı öğretir ama o
anda önemli bir buluş yaptığımdan kuşkum yoktu.
Çalışmayı yayınlamamdan az sonra bu, diğer araştırmacılar
tarafından da onaylandı. Bu ilk adımı bir
seri yeni buluş izledi. Beş yıl içinde protein sentezinin
tümüyle anlaşılması sağlandı.

Bu bölüm daha çok bu konuyla ilgili, ama önce
birinci bölümde şöyle bir değindiğimiz hayvanlar ve
bitkilerin enerjiyi nasıl kullandıkları konusuna
daha genişçe bir göz atalım.

Söğüt Hava Alıyor

1630'da Johann Van Heimont, 5 pound (yaklaşık
2,5 Kg.-Çev.) ağırlığında bir söğüt dalını 200 pound
ağırlığında toprağa dikti. Beş yıl sonra sögüt 165
pound artmıştı, ama topraktan yalnızca iki pound
eksilmişti! Bu deney, toprağın bitkiyi oluşturan en
büyük malzeme kaynağı olmadığını kesinlikle kanıtladı.
Kuşkusuz topraktaki su, bitki için çok gerekliydi;
Van Helmont söğüdünü düzenli olarak suladı
ve bitki, büyümesine yardımcı olacak bu suyu
kullandı. Bugün bile bazıları, bitkileri oluşturan
maddelerin topraktan değilse nereden sağladığını
görmekte güçlük çekerler. Havadan geldiği yanıtı,
kabullenilmesi zor görünür. Gerçekten bitkilerin
kendilerini yapmak için kullandıkları malzeme;
karbondioksit, havadan gelir. Su, yapım projesine
hidrojen atomlarıyla katkıda bulunur ve bitkinin
toplam ağırlığının bir kısmını oluşturur. Böylece,
Helmont'un söğütünün neden topraktan bu kadar
az şey alırken böylesine bol bol büyüdüğünü
anlayabiliriz.

Bitkiler Güneş Işığını Tutarlar

Karbondioksit de olsa, Helmont'un söğüdü hava
toprak ve suyun sağlayamayacağı başka bir şey,
yani güneş olmasa yaşamını yitirirdi. Güneş enerjisi,
karbondioksiti söğüt maddesine dönüştürecek
iç işlemleri yürütmek için gereklidir.

Bundan önceki bölümde, yaşamın başlangıcını
sağlayan enerji belki de elektrik yükler ve ultraviyole
ışınlarından gelmişti demiştik. Hücre varlığının
oldukça erken aşamalarında, enerji bulmayı
garantiye alacak çok etkin bir araç belirdi. Bu araç
klorofil sistemiydi. Bitkiler güneş enerjisini bu sistemle
"kafesleyip", hücre içinde hizmete sunarlar.

Klorofil hepimizin bildiği gibi bitkilerin yeşil
rengini verir. Yaprakların, otların ve iğnelerin yeşili
klorofildendir. Bu boya molekülünün atomları
öyle bir biçimde düzenlenmiştir ki, bitkinin yüzeyine
çarpan ışık, molekülün içinde kalır. Yakındaki
enzimler ve diğer protein moleküllerinin
yardımıyla ışık, önce elektrik enerjisine sonra kimyasal
enerjiye dönüşür; kimyasal enerji de bitkinin
yapımında kullanılır.

Bitki yaşamının dünyaca bilinen en basit dökümü
şöyledir:

Işık enerjisi+Karbondioksit+Su-şeker+Oksijen

Bu formüle göre bitkiler, güneş enerjisi kullanarak
karbondioksit ve su moleküllerini tüketip
onları şeker moleküllerine dönüştürürler. Oksijen
bir atık olarak çıkartılır. Şeker bitki içinde, bitki
maddesi yapmak için, yanabilir enerji kaynağı olarak
kullanılır. Yani bitkiler büyümek için kendi şekerlerini
yerler.

Hayvanlar Bitkileri Tüketirler

Biz hayvanlar doğal olarak serbest oksijen olmazsa
yaşayamayız. Daha önce öğrendiğimiz gibi
serbest oksijen ilkel atmosferde yoktu. Ama yukarıdaki
formülde oksijenin bitkilerin atık ürünü
olduğunu görüyoruz. Bitkiler kendi çıkardıkları oksijeni
hiçbir yerde kullanamıyorlar. Giderek artıp
yeryüzünü yüzlerce milyon yıldan fazla bir zaman
hükümlerine aldıklarında bu oksijen atmosferde birikti.
Yavaş yavaş hayvan yaşamının doğmasına elverişli
bir çevre gelişti. Daha önce belirtmiştik, hatırlayalım;
atmosferin üzerinde biriken oksijen zamanla
bizi, bitkileri ve hayvanları ultraviyolenin
zararlı etkilerinden koruyan bir ozon tabakasına yol
açtı. (Şimdilerde, bu ozon tabakası gerosol sprey
tenekelerinde parlayıcı olarak kullanılan florokarbonlarla
bozuluyor. Florokarbonlar ozon tabakası
içinde yüzerek ayrışıyor ve ozon moleküllerinin
parçalanıp oksijene dönüşmesine neden
oluyorlar. Sonuç, yeryüzüne gittikçe artan miktarlarda,
canlılardaki DNA'yı bozabilecek ultraviyole
ışınlarının ulaşmasıdır.)

Evrimin bir aşamasında, bitkilerden iki yoldan
"yararlanan" canlı hayvan biçimleri gelişmeye başladı.
Bu hayvanlar, bitkileri içerdikleri besin (şeker)
için yediler ve bitkilerin ürettikleri oksijenle nefes
aldılar. Dünyadaki hayvan aktivitesinin basit formülü
de şöyle:

şeker+Oksijen-Karbondioksit+Su+enerji

Hayvanların bitkileri yiyerek elde ettikleri şeker,
oksijenin varlığıyla yanar, atık olarak karbondioksid
ve su çıkar. Yanma işlemi hücreler için,
hayvan maddesi yapımında kullanılacak yararlı
kimyasal enerjiyi üretir. Yani hayvanlar büyüyebilmek
için bitkileri (şekeri) yerler.

Bitkilerin ve Hayvanların Birbirine Gereksinimleri Vardır

Şimdi, bitkilerle hayvanların tümüyle birbirine
bağımlı olduklarını göreceğiz. Bitkiler hayvanların
soluduğu oksijeni yaparlar, hayvanlar da bitkilerin
yapı malzemesi olarak kullandıkları karbondioksiti
üretirler. Bitki ve hayvan formüllerini, bütün canlı
varlıkları anlatan bir çember olarak birleştirebiliriz
böylece.

Çember formülü, daha basit bir deyişle bitki
yaşam formülünün tersine okunmasının hayvan
yaşam formülüyle aynı olduğunu göstermenin
başka bir yoludur. Bu formül, hayvan ve bitki
yaşamlarının tümüyle birbirine bağımlı olduğunu ve
hayvanların yiyecek kaynağının oluşması için, yeryüzünde
önce bitkilerin kendilerine sağlamca bir
yer yapmış olmaları gerektiği gerçeğini kesinleştiriyor.

Şu açıktır ki bütün yaşam (bitki ve hayvan)
güneş ışığına bağlıdır; bitkiler doğrudan, hayvanlarda
bitkiler aracılığıyla... Güneş olmazsa, gezegenimiz
hem karanlık hem de ölü olacaktı.

Bitkilerle hayvanların birbirine bağımlılığını sınayacak
ufak bir deney yapabilirsiniz. Bir sümüklü
böceği, küçük bir su bitkisini ve biraz suyu bir test
tüpüne kapatın ve güneşe bırakın. Sümüklü böcek
de, bitki de haftalarca sağlıklı kalacaklardır. Sümüklü
böcek bitkiyi yiyip karbondioksiti atık olarak
çıkaracaktır. Bitki karbondioksiti tüketip büyüyecek,
oksijen üretecektir. Sümüklü böcek de oksijeni,
yediği bitkinin şekerini yakmak için kullanacaktır.
Tüpü karanlık bir yere koyarsanız sümüklü böcek de
bitki de ölür.

Ölüm Yaşamı Doğurur

Hayvan ve bitkiler öldükleri zaman, protein,
DNA ve RNA zincirlerinin son derece karmaşık bir
organizasyonu olan vücutları çürür. Şimdi sıra diğer
organizmalarda, daha çok da bakterilerdedir. Yaşamın
daha önce yarattığı düzenin ziyafetine konarlar,
onu yakarak kendilerini çoğaltırlar. Şimdi
ana atık madde karbondioksittir ve karbondioksit
bitkilerin onu yeniden kullanabilmesi için atmosfere
döner. Atmosferdeki karbondioksitin çoğu
çürüyen bitki ve hayvanlardan gelir. Eğer çürüme
olmasaydı, cesetleri ne yapacağımızı düşünmemize
gerek olmayacaktı ve bir kaç yıl içinde bütün
yaşam yok olacaktı.

Zincir Yapmak İçin Enerji

Klorofilin ortaya çıkışının ne kadar etkin ve
önemli bir evrim olayı olduğunu görmek kolaydır.
Klorofil oluştuktan sonra, yeryüzünde bitki ve hayvan
nüfusunda neredeyse bir patlama oldu.
Klorofilin güneş enerjisini kafeslemesi, aslında
hücre içinde, hücre maddesinin yapımını mükemmelleştirmek
için kullanıldı. Şimdi bildiğimiz
gibi yapılacak en önemli iş, halkaların zincir
yapmak için birleştirilmesidir. Öyleyse enerjinin,
zincirlerin büyümesini nasıl sağladığını anlamak istiyoruz.

ATP Hücrenin Enerji Değişim Aracıdır

Klorofil tarafından emilen ışık enerjisi, o haliyle
bitkilere yararlı değildir. Yararlı bir hücre enerjisine,
bir kimyasal enerji biçimine dönüşmesi gereklidir.
Bitki olsun hayvan olsun bütün canlı hücrelerin
enerji sağlayıcısı daha çok ATP olarak bilinen
adenosin trifosfattır. ATP, hemen hemen
DNA zincirinin tek bir nükleotid halkası büyüklüğünde
ve karmaşıklığında bir moleküldür.
Aslında, fazladan iki fosfat eklenmiş bir nükleotiddir
(adenosin monofosfat) Önce ATP'nin hücre
içinde nasıl oluştuğunu inceleyeceğiz. Burada gördüğünüz
gibi klorofil ışığı emer, ışığın enerjisini
elektriğe çevirir, sonra da şeker yapma işlemi sırasında
bu enerji ATP'ye dönüşür. Güneş enerjisi
böylece ATP molekülleri içine kilitlenip saklanır.

Hayvan hücrelerinin klorofilleri yoktur. Onlar
bitkileri yiyerek sağladıkları şekerden ATP üretmek
zorundadırlar. Bitki şekerinin oksijenle yakılıp
ATP sağlanması için, hayvan hücrelerinin ufacık
şeker yakan odacıkları vardır.

Yanma

Canlılardaki yanma ile bildiğimiz yanma arasındaki
en önemli fark, ikincisinde enerjinin tüketilen
malzemede (odun, kömür veya şekerde) olup
yanma sırasında ısı olarak serbest kalmasıdır.
Canlılardaki yanma olayında ise, enerji tüketilen
malzemeden (şekerden) ATP olarak elde edilir.
Hayvan hücrelerinde şeker yakarak ATP yapımının,
bitki hücrelerinin ışıktan ATP yapmasıyla
birçok benzerliği vardır. Şeker yanması bir elektrik
akımı üretir; başka bir deyişle bir grup protein molekülü
boyunca elektron akımı oluşur. Buna benzer
olarak klorofil de bir miktar güneş ışığını emdikten
sonra, bu enerjiyle elektronlar açığa çıkar ve bir dizi
protein molekülünden bir elektrik akımı gibi geçirilirler.
İki durumda da akım, fosfat moleküllerinin
adenosin nükleotidine bağlanmasına,
yani ATP moleküllerinin doğmasına neden olur.
Kısaca, hem güneş ışığının emilmesinde, hem de
şeker yanmasında, hareket eden elektronlar üretilir;
bunlar ATP moleküllerini yaparlar.

ATP, hücrelerin içinde, kendi koruyucu zarları
olan özel bölmelerde yapılır. Bunlar hemen hemen
hücre içinde ufak ayrı hücreler gibidirler. Bitkilerde
güneş ışığından ATP yapılan yerlere kloroplast
denir; hayvanlarda ise mitokondria denilen şeker
yakarak ATP üretilen şeker fırınları vardır.

Bitkiler Şekeri Kendileri İçin Yaparlar

Buraya kadarki gelişmelerden bitkilerin şekeri
hayvanları mutlu etmek için yaptığı sonucunu ortaya
çıkartabilirsiniz. Bu tabii ki böyle değildir.
Şeker fotosentez işleminin ana ürünüdür. Ama
hayvanlar gibi bitkilerin de kendi maddelerini yaparken,
daha çok ATP ve gereksindikleri diğer bileşikleri
elde etmek için yaptıkları şekeri yakmak
zorundadırlar. Bunu mitokondria benzeri şeker
yakan fırınlarda yaparlar. Sonuç olarak bitkiler iki
enerji-çevirme mekanizmasına sahiptir; bunlardan
biri şeker yapmak için güneş enerjisi kullanır,
öbürü hayvanlardaki gibi ATP ve buna bağlı bitki
maddesi yapmak için şeker yakar.

ATP'nin Anatomisi

Şimdi ATP'yi daha dikkatle yakından incelenmeye
hazırız. Nasıl çalıştığını anlamak için
ana özelliklerini tanıyalım: Büyükçe parça adenosin
mono fosfat-AMP, kendisinden daha küçük
pirofosfat-PP'ye bağlıdır. İki parçayı ve aralarındaki
bağı göstermek için AMP-PP yazıyoruz.
Şeker yakma işleminde elde edilmiş AMP-PP, AMP
ve PP arasındaki bağlantıda, depo edilmiş enerji
içerir. Potansiyel enerjidir bu. Söylediğimizin doğruluğunu,
AMP-PP bağını AMP ve PP yapmak için
kopardığımızda kolayca görürüz.

Bunu yaptığımızda ısı çıkaran küçük bir patlama
olur. AMP-PP'nin sağladığı enerjiyi görmenin en
etkin yolu, canlı sistemlerde molekülün ne yaptığını
izlemektedir.

ATP Bağlantılara Enerji Verir

Bu bölümü, ATP enerjisinin protein yapımında
nasıl kullanıldığı üzerine buluşumun bana verdiği
heyecandan söz ederek açtım. Şimdi bu önemli ilk
adıma daha ayrıntılı bakabiliriz.

ATP'den (AMP-PP)ne beklendiğini bir benzetme
ile görebilirsiniz: Bir avuç dolusu bildiğimiz telden
yapılmış zincir halkamız olsa ve bunları birbirine
eklemek istesek, bir kerpeten alıp her halkayı açıp
ondan sonrakine geçirip yeniden kapatarak ilerleriz.
Bu işlemi iş bitene kadar yineleriz. Tamamlamak
için uzun zaman enerji kullanıyoruz.
(fiziksel kas enerjisi). ATP de ellerinizin ve kaslarınızın
yaptığına benzer bir iş yapmak zorunda.

İşte ATP'nin zincir halkalarını eklemek için kullandığı yol:

ATP ve bağlanacak iki halka

AMP-PP'yi gerçek bir halkayla, örneğin bir
amino asitle bağlanmaya hazır bir durumda çizdim.
İlkin zincir halkası gösterdim eklenmeye hazır. Sanırım,
bunların eklenebilmelerinin yardım görmeden
olanaksız olduğu yeterince açık görülüyor.

İlk önemli adım, AMP-PP'nin AMP bölümünün
halkalardan birine gerçek bir kimyasal bağlantısının
sağlanmasıdır. Bu olunca, PP'ye gerek
kalmaz. AMP halkayı PP'yle bağlantısı pahasına
almıştır. Bu reaksiyon aradaki enerji bağını sürdürür,
ama bu sefer AMP ile halka arasında...

Şimdi zincir halkasının "harekete geçirildiği"
söylenebilir. Bu, zincirdeki başka bir halkayla reaksiyona
girmeye hazır olacak biçimde değişikliğe
uğradığı anlamındadır. Bunu yeni bağlantıdan
akan enerjinin halkanın açılmasına neden olduğunu
göstererek resimledim. Halkanın bu hareketlendirilmiş
durumu, kendisi için rahat değildir.
Reaksiyona girmek için başka halkalar
"arar". Bu bir bağlantının yapıldığı ve aynı anda
AMP'nin serbest kaldığı en son evrede gösterilmiştir.

İki ayrı halka eklenirken, ATP (AMP-PP)'nin de
AMP ve PP olarak ayrıldığını gözden kaçırmayın.

Enerji Titizlikle Korunur

Enerjinin ne kadar titizlikle korunduğuna bakalım.
AMP-PP'yi kimyasal olarak AMP ve PP'ye
ayırsaydık, enerji kullanılmayan ısı olarak çıkacaktı.
Hücre de AMP-PP'yi AMP ve PP olarak
ayırır, ama enerjiyi yapım işleminde iki halkanın
bağlanmasında kullanarak bir amaca yönlendirmiş
olur, böylece korur.

Mitokondria'ya dönersek; AMP'nin yeniden ATP
üretmesi için kendisine yeni fosfatlar bağlanabilir.
PP özel bir enzimle ikiye ayrılıp iki fosforik asit
çıkarabilir. Bunlar da yeniden kullanılabilir.

Enzimler Olmadan Hiç Bir Şey Olmaz

Bütün bu anlattıklarımız, enzimlerin yardımı olmasaydı
olmazdı. Enzimler, herşeyi hücrenin
amaçlarını sağlayacak oranlarda ayarlayan protein
molekülleridir. İşlevleri AMP-PP ve zincir halkalarını,
olmaları gereken doğru biçimlerde tutarak
yanyana olmalarını gözetmektir.

İşleme katkıda bulunacakların birbirleriyle
doğru ilişkide olmaları sağlandıktan sonra, geri
kalan olaylar kolayca gelişir. Enzimler olmasa,
olayların kahramanlarının yanyana gelmeleri raslantıya
kalacak, böylece bilinmeyen uzunlukta bir
zaman alacaktı.

Transfer RNA Yeniden Karışımızda

Protein zinciri yapımı işlemine ATP'nin nasıl katıldığını
size açıklayabilmek için, olayların gerçek
sırasını olduğu gibi belirtmedim. Şimdi herşeyi
doğru sırasına göre anlatayım. Bir amino asit halkası
AMP'ye bağlanıp harekete geçirildikten sonra
(halka açıldıktan sonra), biraz önce resimde gösterdiğim
gibi hemen başka bir amino asit halkasına
bağlanır. İkinci bölümden hatırlayacaksınız, amino
asitler tRNA'ya, bir kimlik sahibi olsunlar, böylece
mesajcı RNA kendilerini doğru düzene uygun şekilde
tanıyabilsin diye bağlanırlar. Amino asitler
ancak ribosom veya mesaj okuyan makine üzerinde
doğru yerleştirildikleri zaman, komşu amino asitle
birleşmeye hazırdırlar. Prensip olarak orada anlattıklarım
geçerlidir. Yalnız şu noktaya dikkat
edelim: Yalnızca reaksiyona hazır ("açılmış halka"),
tRNA'ya açık olarak iletilir ve ribosom üzerinde
doğru biçimde yerleştikten sonrasıdır ki kendisinden
sonraki halkayla birleşme yapar.

Mekanizmanın ne kadar akıllıca olduğuna dikkat
edin. Hareketlendirme adımı, amino asit halkasını
herhangi bir başka halkayla reaksiyona hazırlar.
Ama bu yetmez; halkalar ancak doğru düzende yerleştikten
sonra birleşmek zorundadırlar. Düzen, her
amino asitin kendi özel tRNA'sıyla birleşmesini gerektirir.
Amino asiti hareketlendiren (açan) enzim,
aynı zamanda onun açılmış durumda doğru
tRNA'ya bağlanmasını sağlar.

Böylece şimdi bütün sistemlerde enerjinin, protein
moleküllerindeki halkaların biraraya getirilmeleri
için nasıl kullanıldığını biliyoruz. Daha
önce de söylediğimiz gibi protein, yaşamın ana malzemesidir
ve buna göre yalnızca bilgi değil enerji
kaynağını da oluşturan dev bir maden ocağıdır.
Çünkü her halka, bağlantısı ATP'den üretilmiş
enerjiyi korur. Benzer prensipler, DNA ve RNA moleküllerinin
halkalarıyla diğer molekül tiplerinin
halkalarının bağlanmasında da geçerlidir.

Herşeyi Yürüten ATP'dir.

Son olarak, canlı sistemlerde her yerde bulunan
ATP konusunda biraz fikir edinmelisiniz. ATP gerçekten
enerji alış-verişin evrensel birimidir. Anlattıklarımızı
onun zincir molekülleri yapımında
kullanılışıyla sınırlamıştık.

Diğer yandan bizim gibi bir hayvanda ATP'nin
günlük kullanılışının % 10'u bu amaca yöneliktir.
Geri kalan enerjinin çoğu, kasları hareket ettirmek
için kullanılır. ATP kas liflerinin birbirinin üzerinden
kayabilmeleri için gerekli enerjiyi verir, bu
amaçla büzülmeyi sağlar.

Hareketi içeren diğer işlemler de (örneğin, kimyasal
maddelerin hücre zarlarını geçerek taşınması)
ATP'ye gerek duyarlar. Ama bana göre,
ATP'nin en ilginç kullanımlarından biri, onun hareket
mekanizmasını en iyi açıklayan olay, ateş böceğinin
fenerini yakmasıdır.

Herhangi bir ışık yakmak için enerji gerekir. Bir
el fenerinde bunu pil; ateş böceğinde ise ATP sağlar.
Ateş böceği fenerlerini suda ezseniz, bu özel malzemeyi
ayırıp, fener proteinleri solüsyonunu bir test
tüpüne koysanız, karanlık bir yerde tutarken içine
ufacık bir miktar ATP atarsanız, bütün tüp aydınlanır!
Işık kaybolduktan sonra biraz daha ATP,
onu yine yakacak ve bu böyle sürüp gidecektir.
Bu sistemin incelenmesi, mekanizmanın, temelde
zincir bağlantıları için anlattıklarımızın aynısı
olduğunu açığa çıkarıyor. ATP, AMP'sini kısmen
proteine bağlıyor ve proteine verilen enerji,
onun biçiminin değişmesine neden oluyor. Bu özel
biçim değiştirmiş protein, ışık saçıyor.

Meslekdaşım William Mc Elroy bunları yüzlerce
küçük çocuğun yardımıyla ve yakaladıkları her yüz
ateş böceğine bir penny vererek buldu. Bu deneyler
yirmi yıl önce yapıldı. Şimdi ABD'de kutu kutu ateş
böceği fenerlerini, laboratuvar malzemesi satan
yerlerden ucuz fiata sağlamak mümkün.

Mars'ta Yaşam

Öykümüzde bir başka gezegene atlamamız garip
görünebilir. Ama daha ben bunu yazarken, biz dünyalılar
bir Viking aracını Mars'a indirdik ve kepçesi
yaşam olup olmadığının incelenmesi amacıyla toprak
örnekleri almak üzere uzanıyor bile. Dahası, siz
okuyucular, Mars'ta yaşamın ipuçlarını nasıl arayabileceğimiz
konusunu anlayabilmek için yeterince
bilgi birikimine sahipsiniz.

Mars'taki koşullar öyle ki her ne biçim yaşam
olursa olsun, çıplak gözle görülemeyecek kadar
küçük, mikroskopik olacaktır ve aracın kolunun
alabildiği nispeten ufak bir yüzey toprak örneğinde
bulunması gerekecektir.

Şimdi Mars atmosferinde bolca karbondioksid olduğunu
size söylersem, neyi aramamız gerektiği
üzerine iyi bir tahmin yapabiliriz. Güneş ışığının
varlığıyla karbondioksidi daha karmaşık maddelere
çevirebilecek, ilkel bitki gibi birşeyleri aramamız
gerekir. Araçtaki ufacık laboratuvar bunun olup olmadığını
saptayabilir.

Bir toprak örneğine radyoaktif karbondioksid
verip sonra toprakta, bu radyoaktivitenin daha
büyük moleküllerin parçası haline gelip gelmediğine
bakabiliyor. Veya radyoaktif şeker ekleyip,
radyoaktif karbondioksitin çıkıp çıkmadığını
gözleyerek hayvan benzeri yaşamın olup olmadığını
irdeleyebiliriz. Çünkü böylece topraktaki birşeylerin
o şekeri yakıp yakmadıkları ortaya çıkacaktır.

Araçtaki Mars laboratuvarı bunu ve buna bağlı
otomatik deneyleri yapıp sonuçları Dünya'ya iletebilecek
kapasitededir. İlk denemelerden sonuç
almak çok olanaklı görünmüyor. Ama yapılanlar,
başka yerlerde yaşam ipuçlarının nasıl aranacağını
belirleyebilmek için dünyadaki yaşam üzerine bilgimizin
değerini kanıtlıyor.

Bilgi ve enerjinin birlikte çalışarak temeldeki
zincir yapma işini nasıl sağladıklarını ve bu işlemlerin
Dünyada nasıl doğabileceklerini öğrendik.
Şimdi doğanın dünyada üç milyar yıldır, ilk başlangıçtan
bugünkü girift karmaşıklığı üretebilmesinin
altında yatan güçleri araştıralım.

V. BÖLÜM

Değişme

Buraya kadar anlattığım yaşamın temel prensiplerinin
anlaşıldığı parlak buluşlar dönemi boyunca,
Sovyetler Birliğinde genetik ve evrim araştırma
ve uygulaması bir şarlatan tarafından denetleniyordu.
İşe yaramaz bir bilim adamı ama
ateşli bir polemikçi olan T.D. Lysenko, önce Stalin'i
sonra Kruşçev'i canlılarda kazanılan karakteristiklerin
kalıtımla sonraki kuşaklara geçirilebileceğine
inandırdı. Bunun aksini savunan
bilim adamları, 1930'ların ortalarından 1960'ların
ortalarına kadar susturuldular. Bu dönem boyunca
hükümet, Lysenko'nun teorilerini izleyerek tropik
bitkileri Arktik bölgelere uydurmaya, kış buğdayını
bahar buğdayı bölgelerine zorlamaya çalıştı, bu da
Rusya'nın tarım verimini altüst etti. Lysenko'nun
kavramları, daha başından DNA'nın kalıtımın
temel maddesi olma rolünü tümüyle reddediyordu.

Bir gün basketbol maçı seyrederken bağımlı düşüncenin
bu gülünç örneği geldi aklıma. Lysenko,
bize basketbol oyuncularının oynadıkça boylarının
uzadığını ve oyuncuların çocuklarının sonuç olarak
daha uzun boylu olacaklarını söylese inanabilir
miydik? Her yeni nesil basketbol oynadıkça potanın
tavana doğru yükselmesi mi gerekecekti?

Sovyet hükümetince; bu sonradan elde edilmiş
karakteristiklerin, kalıtımıyla sonraki nesillere
geçirileceği düşüncesinin desteklenmesi anlaşılabilir,
çünkü bu; tohumlara belli şartlar uygulamakla
ürünün iyileştirilebileceği demek oluyordu. İnsana
da kendi gelişmesini etkilemek ve sonuçlarını çocuklarına
aktarmak umudunu veriyordu.

Ama gerçek acımasızdır. Profesyonel basketbol
oyuncularının boy uzunlukları bazı insanların diğerlerinden
uzun olmasını sağlayan raslantısal sürece bağlıdır.
Kimi insanlar uzun boyludur ve uzunlar
basketbol oynamak üzere seçilirler.

Bu ve bundan sonraki bölümde değişme ve doğal
seçme üzerinde yoğunlaşacağız; değişimin kaynağı,
canlıların çeşitliliği ve çevrenin yaşımını sürdürmesine
olanak verdiği canlı biçimlerini seçmesi
üzerinde duracağız.

Canlıların uzun tarihi boyunca, esneklik ve uyum
yeteneği (değişebilirlik) çok değerli özelliklerdir.
Çoğunlukla sert ve durmadan değişen yeryüzünün
çevre koşullarında, değişme ve yaşamı sürdürebilme
eşanlamlı şeylerdi.

Sizi, beni, tavuğu, yumurtayı, basketbol oyuncusu
ve yeryüzünün bütün diğer yaratıklarını o tek
hücreden başlayarak bugüne getiren olaydan evrimden
sözediyoruz.

Evrimde canlılar iki yolla değişime uğrarlar:
DNA'da mutasyon ve DNA'ların Cinsel Karışımıyla.

Bir organizmanın DNA'sının değişmesi, şimdi
biliyoruz ki organizmanın kendisinde de değişmeye
neden olur. Değişen organizmanın kaderi, değişmiş
haliyle çevreye uyum gösterebilmesine bağlıdır. Bu
seçme olayı bundan sonraki bölümde incelenecektir.

Mutasyonlar

Mutasyon, DNA içindeki dört tür nükleotid halkasından
bir veya daha fazlasında değişmedir.

Bir tek halkada bile değişiklik, hatırlayacağınız
gibi DNA mesajında bir harfin değişmesi demektir.
DNA'dan kopye alan mesajcı RNA değişikliği içerecektir
ve protein yapmakta olan makine tarafından
farklı okunacaktır. Ortaya değişmiş bir
protein çıkacak ve amino asit zincirinde bir halka
farklı olacak, sonuç olarak da proteinin işlevi değişecektir.

Mutasyonların en önemli özelliklerinden biri,
DNA kopye edildiği zaman onların da kopye edilmeleridir.
Daha önce açıkladığımız gibi, hücre bölünmesine
hazırlık olarak bir enzim yeni bir dizi gen
üretilene kadar, DNA'daki nükleotidleri teker teker
aynen kopye eder. DNA'daki bir mutasyon, genellikle,
değişimi o DNA'yı içeren hücrelerin bütün
gelecek kuşaklarına geçirmek amacı ile kopye edilir.
Böylece ufak bir mutasyon DNA diline sonsuza
kadar yerleşir.

Mutasyon Nedenleri

Mutasyonlara, doğal reaksoyanlar (örneğin X-ışınları
ve ultraviyole ışınları) ve insan yapısı kimyasal
maddelerin DNA'nın nükleotidleri halkalarına
çarparak bozmaları neden olur. Nükleotidler
böylece başka nükleotidlere dönüşebilirler.

Kimyasal olarak dört standard nükleotid dışında
bir biçim alabilirler, veya tümüyle zincirden kopabilirler.

Bütün bu değişmeler doğal olarak zincirin anlamını
değiştirebilir; dil bundan sonra artık biraz değişmiştir.

Mutasyonlar tümüyle raslantısal olaylardır. Kesinlikle
DNA'nın hangi halkasına çarpacağını bilmenin
olanağı yoktur. Biz dahil herhangi bir canlı
yaratığın DNA'sının herhangi bir nükleotidinde her
an mutasyon görülebilir. (Buna karşılık bazı ilginç
titizlikte davranan enzimler de DNA'yi sürekli gözler
ve bir değişiklik bulurlarsa onarırlar. Ama
herşeyi de yakalayamazlar.)

Mutasyon Beden Hücrelerini ve Cinsel
Hücrelerini Farklı Şekilde Etkiler

Bütün beden hücrelerimiz, DNA'yı oluşturan,
annemizden ve babamızdan aldığımız iki birbirini
tamamlayıcı bölüm içerirler. Ana babanın çocuk
yapabilmeleri için, DNA'larını, yalnızca birleşmeye
elverişli olan tek hücrelere yerleştirmeleri gerekir;
bu, karşı cinsin bir hücresiyle çiftleşip böylece
DNA'larını paylaşmak içindir. Bu özel hücreler, erkeğin
testislerinde yapılan spermlerle kadının yumurtalıklarında
yapılan yumurtalardır.

Bedenimizin hücrelerinden birinde DNA'da bir
mutasyon oluştuğu zaman çoğunlukla bunun hiç
farkına varmayız. Bedenimizdeki milyarlarca hücreden
birinin bozulmasını hissetmek çok zordur. Bir
tek önemli istisna var: Hücrenin kanser olmasına
neden olan mutasyon. Bu değişmeyi bundan sonraki
bölümde inceleyeceğiz. Oysa yeni bireyleri yapmak
için kullanılan sperm ve yumurtaları üreten testis
ve yumurtalıklar içindeki hücrelerde mutasyon olduğu
zaman durum oldukça değişiktir. Çünkü eğer
yumurta veya sperm mutasyon içeriyorsa, bu mutasyon
doğal olarak döllenmiş yumurtaya geçecektir.
Döllenmiş yumurta bölündüğünde de mutasyon
bütün yeni hücrelere kopye edilecektir. Böylece
sonuçta ortaya çıkan yetişkinin bedeninin her
bir hücresinde mutasyonun bir kopyesi bulunacaktır.
Ve bu yetişkinin testis veya yumurtalıklarında
oluşan, sperm veya yumurta, her
seks hücresi de bu mutasyonu taşıyacaktır.

Buna göre, evrimde önemli olacak mutasyon
bir organizmanın cinsel hücrelerinde olup
kalıtımla geçirilebilen mutasyon çeşididir.

"İyi" Mutasyonlar ve "Kötü" Mutasyonlar

Mutasyonlar enderdir ama yine de evrimsel değişmenin
temel araçları olmuşlardır. Bir organizmanın
proteinlerinde, çevreye uyum sağlamasında
avantajlı değişmelere yol açabilirler. Bu
anlamda mutasyonlar yararımızadırlar. Ve bu işlemin
böylece sürdüğünü, başka bir deyişle, biz
dahil bugün yaşayan bütün canlı varlıkların bedenlerinin
işlevini daha iyi görebilmesi için
DNA'nın daha iyi proteinler yapacak şekilde sürekli
olarak değiştiğini düşünmemek için hiçbir nedenimiz
yok. Kuşkusuz yararlı mutasyonların ortaya
çıkması kolay değildir. DNA'da proteinin içindeki
amino asidi değiştirip proteinin daha iyi çalışmasını
sağlayacak bir mutasyonu fark etmemiz
pek olası değil. Kısacası ufak ilerlemeleri ölçecek
kolay bir yöntemimiz yok.

Ama mutasyonların çoğuna bakılırsa, en azından
bizim izleyebildiklerimiz zararlıdır. Yararlı mutasyonların
tersine kötü sonuçlar doğuran mutasyonları
saptamak kolaydır; çünkü bir bozukluk,
zayıflık, hastalık olarak açığa çıkarlar. Hemen
hemen hergün insanlarda mutasyonların neden olduğu
yeni hastalıklar öğreniyoruz. Herbiri çok
ender olan bu hastalık türlerinin sayısı epeyce
fazla. Her olayda da, bir sonraki kuşağa sperm veya
yumurta olarak, geçirilen cinsel hücrelerdeki
DNA'nın mutasyonu yatıyor. İkinci kuşakta bedeninin
bütün hücrelerinde mutasyonun bir kopyesi
var. Çok incelenmiş bir örnek, orak gözeli kansızlık
(sickle celle anemia: kalıtımla geçen çoğunlukla
zencilerde görülen kronik kansızlık); bu hastalıkla
kandaki alyuvarlar orak biçimini alıyorlar. Burada
DNA'daki mutasyon hemoglobin denilen, protein
hücrelerini belirleyen gende görülür. Bunlar, ciğerlerimizden
bedenimizin hücrelerine oksijen taşıyan
kanımızdaki alyuvar hücrelerinin proteinleridir.
DNA'daki mutasyon, mesajcı RNA'da
değişme olarak kopye edilince, kırmızı kan hücrelerinin
bozuk hemoglobin molekülleri yapmalarına
neden olur. Her zincirin içinde yalnızca bir
amino asidin değiştiği moleküller yapılır böylece.
Bu tek değişme hemoglobin moleküllerinin biçimlerinin
değişmesine yol açar. Biçimi bozuk moleküller
kan hücrelerinin zarını gererler, böylece
hücrenin kendisinin biçimi de bazan orağı andıracak
şekilde bozulur. Yamulmuş kan hücreleri
patlarlar, damarlara yapışarak ciddi bir hastalığa
neden olabilirler.

Mutasyonların çoğunun zararlı oluşu şaşırtıcı
olabilir. Buna bir de şu yönden bakalım. Bugün
canlı organizmalarda birikmiş bilgi (üç milyar yıllık
evrimin birikmiş sonucu) bütün dünya şairlerinin
şiirlerinin toplamından daha çok işlenmiş, daha incedir.
Bir harfte, bir kelimede, bir deyimde raslantıya
bağlı değişmenin parçayı daha iyi yapması
uzak bir olasılık; böyle raslantısal bir çarpmanın
zararlı olması daha akla yakın. Birçok biyo, nükleer
silahların, nükleer reaktörlerin ve endüstride üretilen
mutasyona neden olabilecek türden kimyasal
maddelerin artmasından, bu nedenle korkmaktadırlar.
Dünyadaki DNA stoku ölçülemeyecek
kadar değerlidir. Evrim hiçbir zaman tekrarlanmayacağı
için de yok olursa bir daha yerine
konulamaz. Üç milyar yıllık evrimin eserine zarar
vermek canavarca bir kötülük olur; dünyanın bütün
sanatçılarının eserlerini yok etmekten çok daha
büyük bir kötülük!

DNA'nın Cinsel Karışımı

DNA'daki değişmelerin evrime yeterince değerli
katkıları olsa bile, mutasyonlar çoğunlukla zararlı
raslantısal olaylardır. DNA'yı bozma riski olmadan
değiştirecek daha iyi bir şeye gereksinim var.
DNA'yı başka bir DNA'ya karıştırarak değiştirmek
bu amacı sağlayabilir. İki değişik
hücre biraraya gelseler, birinin DNA'sından bir
parçanın doğrudan doğruya diğerinin DNA'sına eklenmesi
üzerine anlaşsalar, böylece ikisinden de gen
alan bir yavru üretseler, dev bir adım atılmış olur.

Bu DNA alışverişi yönteminin büyük avantajı,
değişimin daha önce sağlamlığını kanıtlamış bir
DNA parçasıyla (genle) sağlanmasıdır. Sonuç çoğunlukla
"iyi" bir değişme olacaktır, çünkü her iki
DNA bileşeni de evrimsel başarı, yani yaşamı sürdürebilme
testinden geçmişlerdir. Halbuki,
DNA'daki mutasyonel değişme yukarda öğrendiğimiz,
yararlı olmak yerine daha çok bozukluğa yol açıyor.

Hücre Karışımı

Çok uzak geçmişte bir zamanda, iki hücrenin
DNA'larının raslantısal olarak biraraya gelmesinin
gerçekleşmiş olması gerek. Sanırız, o eski çorbanın
içindeki hücrelerin sık sık çarpışarak birbirine karışmak,
birleşmek için yeterince uzun bir süre yapışık
kaldıkları raslantısal durumlar olabilirdi.
Başka bir deyişle, birbirlerine değdikleri noktada
iki hücrenin koruyucu zarlarının yırtılıp içindekilerin
birbirine karışması mümkündü. Sonuçta
ortaya çıkan daha büyük bir tek hücrenin davranışı,
iki hücrenin de proteinleri tarafından belirlenecektir.
Böylece iki hücrenin DNA'sı da bir tek
hücrenin içine yerleşmiş olur.

Buna çok benzer bir şey, bundan sonraki resimde
gösterildiği gibi bugün gerçekten olmaktadır. Bedenin
değişik kısımlarından veya değişik hayvanlardan,
örneğin insandan ve tavuktan alınan
hücreler laboratuvarda biraraya getirilip
birleştirilebiliyorlar. Ortaya çıkan hücre bildiğimizin
iki katı kadar DNA içeriyor ve bölündüğü zaman
çoğunlukla yeni hücrelerin de iki misli DNA'sı bulunuyor.

Seksin Doğuşu

Hücre birleştirmesinin yapılabilmesi gerçeği, bir
hücrenin DNA'larını başka bir hücrenin
DNA'larıyla birleştirmenin eski bir yöntem olabileceğini
akla getiriyor. DNA'ları karıştırmak için
ilk yöntem ne olursa olsun, buna seksin başlangıcı
olarak bakılabilir. Bu kuşkusuz evrimde en önemli
adımlardan biri; güneş enerjisini yakalayabilen
klorofilin ortaya çıkışıyla karşılaştırılabilecek
önemde bir adım; canlıların değişime, uyum sağlama
ve çeşitlemesinin olasılığını genişleten büyük
bir aşamadır.

Bundan sonraki aşama, belki de hücreler hala
çorba içinde ve hala tek iken gelişmeyi gerçekleştirmekti;
yani hücreler arasındaki temasın
daha özel ve güvenilir amaçları olmasını sağlamak.
Hücrenin hücreye temasının hala raslantısal bir
niteliği olabileceği halde; bazı hücrelerin "derilerinin"
birbirini tamamlayıcı bir biçim özelliği
nedeniyle başka hücrelere sıkıca yaslanıp birbirlerine
yapışması çok olasıdır. Hücre hücreye temasta
tamamlayıcı özelliğin doğması, iki açık seçik
farklı hücre nüfusunun ortaya çıkması anlamındaydı;
sanki biri erkekliğin, diğeri dişiliğin
temel özelliğini taşıyan iki hücre türü.

Bakteri Çiftleşmesi

Anlattığımız olayın benzeri, bugün laboratuvarda
gözlemlediğimiz bakterilerin cinsel birleşmesidir.
Belki de evrimin erken aşamalarında olanların çok
benzeri. Belirli bakteri hücreleri erkeklik yani verici
özellik, diğerleri dişilik yani alıcı özellikle taşıyorlar.
İki cinsin zar yüzeylerinin yapısı birbirini
tamamlıyor ve bu yüzden karşılıklı çekiciliği var.
Karşı cinslerden hücreler biraraya geldikleri
zaman, birbirine dokunan zarlarda bir tünel açılır,
böylece hücrelerin içindekiler arasında ilişki sağlanır.
Erkek veya verici bakteri, bundan sonra kendi
DNA'sını tünelden dişi veya alıcı bakteriye aktarır.
Bu işlem düzenli bir hızla gerçekleşir ve tamamlanması,
yani bütün erkek DNA'nın dişi
DNA'ya taşınması iki saat kadar zaman alır.

Çoğunlukla birleşme erkek DNA'nın yalnızca bir
kısmı dişiye girdikten sonra kendiliğinden kopar.
Kalan parça dişinin DNA'sını zedelemeden içinde
durmaya devam eder. Laboratuvarda birleşmekte
olan eşleri, içine yüzdükleri solüsyonu hızla karıştırarak
ayırabiliriz. Böylece insan kaç erkek
genin dişiye gireceğini tam olarak denetleyebilir.
Belirlenmesi gereken önemli nokta, dişiye aktarılan
genlerin onun kendi bilgi deposunun bir parçası
haline gelmesidir. Erkek genler eşit koşullarla dişi
genlerle birleşirler, daha sonra dişi hücre bölündüğü
zaman, yeni hücreler hem erkek hem dişi
genlerini içerirler. Sonraki bütün kuşaklarda da bu
böylece sürer.

İki cinsin başlangıcı da böyleydi. Bakterilerin
çiftleşmesi, seksin amacım açıkça gösteriyor. Değişik
iki kaynaktan gelen farklı DNA'ları birleştirebilmektir
bu amaç.

Tek Hücrenin Ötesinde Seks

Tek hücre aşamasımn ötesinde organizmaların
karmaşıklığı arttıkça, DNA'nın iki hücrenin birbirine
yapışmasıyla karıştırılması olanaksız hale
geldi. DNA'ları birleştirmek için özel araçlar geliştirmek
gerekti.

Amaç yine aynı kaldı: Organizmanın DNA'sını
içeren bir tek hücreyi, başka bir organizmanın DNA
içeren tek hücresiyle yanyana getirmek. Özel organlar
gelişti bunun için: dişide yumurtalıklar, erkekte
testisler oluştu. Bu organların herbiri tek
hücreler üretmeye başladılar. Bu tek hücreler bakteriye
benzer bir yapıya sahiptirler; karşılaştıkları
zaman karışabilirler. Böylece DNA'ları da bir tek
hücre içinde döllenmiş yumurtada yeni bir karışım
yaparlar.

Bütün beden hürcelerimizin birbirinin aynı birer
çift DNA içerdiğini ve her çiftteki bir dizinin anneden,
bir dizinin de babadan gelen DNA olduğunu
hatırlayacaksınız. Eğer sperm ve yumurtanın herbiri,
beden hücreleri gibi, anneden ve babadan alınmış
iki tam DNA dizisi taşısaydı, birleşmeleriyle tek
hücrede tam dört DNA dizisi olacaktı. Bu olanaksız
bir durum. Açıkça görülüyor ki beden hücrelerinin
içinde bulunan DNA miktarı, DNA sperm veya yumurta
olarak paketlenmeden önce yarı yarıya azaltılmak
zorunda. Bu çok temel işlem yumurtalık ve
testislerde yapılıyor. Buralarda biri anneden biri
babadan standart iki dizi DNA içeren hücreler, bu
iki diziyi birbirine karıştırarak anadan ve babadan
eşit miktarda gen alan iki yeni DNA haline getiriyorlar.
Bu karıştırılmış tek hücre bölündüğü
zaman, onu oluşturan DNA'lar ortaya çıkan yeni
hücrelerde de yer alıyorlar. İşte bu yeni hücreler
erkekte sperm, dişide yumurtadır. Böylece her
sperm ve yumurta, içinde sperm veya yumurtayı
yapan bireyin anne ve babasından gelen özellikleri
karışık olarak taşıyan bir DNA dizisi almış olur.
Sonra sperm ve yumurta birleştiklerinde, döllenmiş
yumurta hücresi yine iki tam DNA dizisini içerir.

Yaşamın bu temel işlemini anlamak kolay değil.
Şekil yardımıyla üzerinden yeniden geçelim, yumurta
ve spermin birleşmesinden (döllenmeden)
başlayarak:

1. Sperm ve yumurtanın herbiri tam bir gen dizisini
içerir.

2. Sperm ve yumurta, içinde anneden tam bir gen
dizisi, babadan tam bir gen dizisi bulunan bir döllenmiş
yumurtayı oluşturmak için birleşiyorlar.

3. Döllenmiş yumurta bölünüyor ve bu hücre bölünmesi
tam bir yetişkin oluşana kadar sürüyor.
Milyarlarca hücrenin hepsi döllenmiş yumurtanın
sahip olduğu aynı çift gen dizisini taşıyorlar. Her
çiftin içinde bir dizi gen anneden, bir dizi gen babadan.

4. Yetişkinin testis veya yumurtalıklarındaki
cinsel hücrelerde; a) annenin gen dizisi babanın gen
dizisiyle karıştırılır, b) cinsel hücreler, her hücrede
bir karışık (ana-baba) gen dizisi olmasını sağlayan
özel bir biçimde bölünürler. Bu hücreler gelişerek
döngüyü yeniden başlatmaya hazır sperm ve yumurtayı
oluştururlar.

Bana öyle geliyor ki yukarda anlattıklarımızı
açıklamanın başka bir yolu daha var:

1. Sperm ve yumurtanın iyi karıştırılmış birer
deste iskambil kağıdı olsun. Desteler görünüşte kağıtların
biçimi ve sayısı olarak aynı ama kağıtların
sırası herbirinde baştan sona farklı olsun, kağıtların
sırası DNA'daki basamakların (nükleotidlerin) eşdeğeridir.

2. Sperm ve yumurta iki tam ve ayrı desteden
oluşan döllenmiş yumurtayı oluşturmak üzere birleşsinler.

3. Tekrarlayan hücre bölünmesi herbiri döllenmiş
yumurtadaki iki destenin kopyesi ikişer deste kart
içeren milyarlarca hücreye yol açar.

4. Yetişkinin cinsel hücrelerinde:

a) Desteler bir tek 104 iskambil kağıtlık deste
yapmak için karıştırılırlar.

b) Bu deste kesilerek tam ikiye ayrılır; cinsel
hücreler bölününce her yeni hücrede bir 52'lik deste
bulunur.

DNA'yı Karıştırmanın Diğer Yolları

Evrimin DNA karıştırma yöntemlerinden sonra,
biz bilim adamlarının DNA birleştirmek amacıyla
bulduğumuz teknikler hakkında da bir şeyler söylemek
uygun görünüyor. Yeniden birleştirilen (rekombinant)
DNA'lar araştırması, üzerinde çalışma
yapmak için büyük miktarlarda gen elde etmek
amacıyla değişik organizmaların canlı hücrelerinden
DNA'ları birleştirmek konusunda yapılır.
Bu konu kamunun ilgisini gittikçe daha çok
çekmektedir.

Bakteriler, ana DNA parçalarına (kromozomlara)
ek olarak plasmid denilen daha küçük bir başka
DNA molekülünü de içerirler. Plasmid DNA, düz
değil daha çok yuvarlak biçimlidir. Bakteriden içeri
veya dışarı oldukça kolay girip çıkabilir. Plasmidlerin
bu iki özelliği DNA birleştirme araştırmalarında
kullanılmalarına yol açmıştır.

Plasmid belirli bir enzimle karşılaştığı zaman
yuvarlağı açılıp düzelir. Aşağıdaki resimde plasmid
esas ölçüsünden çok fazla abartılarak gösterilmiştir.
Sonra herhangi bir kaynaktan bir parça
bildiğimiz düz DNA, açılmış plasmid DNA'yla karıştırılır,
iki DNA birleşir. Gerçekte plasmid DNA
ve diğer DNA'dan oluşan daha büyük bir yuvarlak
oluşur. Eğer diğer DNA parçası diyelim insandan
alınmış olsaydı, bir parça olacaktı. DNA'sı içeren bir
bakteri plasmidimiz olacaktı. Yeniden birleştirilmiş
DNA'yla anlatılmak istenen budur. Böyle üretilmiş
bakteri plasmidleri, bakteri hücrelerine tekrar girebilirler
ve bu bakteri hücreleri bölünmeyi sürdürür,
yeni hücreler arttıkça, "yabancı" genleri olan
plasmid de artacaktır.

Bu tekniği kullanan bilim adamının amacı, aslında
herhangi bir kimyasal çoğaltma sağlamaya
benzer. Çalışmak için belirli genlerden bol miktarda
elde etmek gerektir. Birçok biyolog bu yönteme biyoloji
araştırmaları için bulunmuş en değerli araçlardan
biri gözüyle bakar. Kuşkusuz bu yöntem,
embryogenetikteki gen kontrolünde ve kanser
araştırmalarındaki sapmış gen kontrolünde, rakipsiz bir
anahtar rolü oynayacaktır. Diğer yandan ileride,
tıpta kullanılan insülin gibi önemli proteinleri,
genler aracılığıyla büyük miktarlarda yaptırabilmemizi
de mümkün kılacaktır.

Daha uzak bir olasılık da; bakterilerde üretilmiş
insan genlerinin, belirli bazı genlerinde kalıtımsal
bozukluk bulunan kişilerde gen-değiştirme tedavisinde
kullanılabileceğidir.

Evrim, sonsuz genişleyen "çeşitliliğin" tarihidir.
DNA'da sürekli mutasyonlar, DNA'nın sürekli cinsel
karışımı bireyler arasında bir sürü farklılık yarattı.
Bireysel farklar birikmeye devam ederken
cinsel karışım artık yalnızca benzer organizmalar
arasında gerçekleşebildi. Böylece, yeni türler ayrı
ayrı evrimleşmeye başladılar. Bundan sonra
DNA'nın cinsel karışımı yalnızca o türün üyeleri
arasında oldu. Bu yolla, her tür kendisi için yararlı
olan bir dizi geni koruyabildi ve gittikçe genişleyen
fazla genler koleksiyonunun getireceği gereksiz
yükü önledi. Ama şunu da unutmayalım ki aynı
türün bireyleri arasındaki farklılıklar ve türler
arasındaki farklılıklar da aynı temele, DNA değişimine
dayanır.

Şimdi, değişimin önemli bir şartını vurgulamalıyız.
Boşlukta değişmenin anlamı yoktur.
Değişen bir organizmanın başarısı ve başarısızlığı,
çevrenin değişmeyi nasıl karşıladığına göre ölçülebilir.
Çevre biyolojik değişimin sonucunu yargılar.
Bundan sonraki bölümde; mutasyonu, seksi
ve doğal seçmeyi, evrim resmini tamamlamak için
biraraya toplayacağız.

Vİ. BÖLÜM

Doğal Seçme

Aynı yaşta ve aynı derecede sağlıklı, biri şişman
biri zayıf iki insan kuzey Atlantik denizinde sandaldan
suya düşseler, şişman insanın yeniden karayı
görmesi olasılığı daha kuvvetlidir. Bunun iki
nedeni vardır. Birincisi; balinalar, fok balıkları ve
benzerlerinde de gördüğümüz gibi yağ soğuğa karşı
çok iyi bir yalıtımdır. İkincisi, yağ sudan hafif olduğu
için şişmanın su yüzünde durmasını kolaylaştırır.

Bundan alınacak ders, bir organizmanın belli
özelliklerinin değeri veya yararlılığı ancak kendisinin
içinde bulunduğu çevreyle bağıntılı olarak
değerlendirilebilir. Çok yağ yükü taşımak birçok
durumda kötü sayılsa da şişman biri Kuzey Atlantik'te
denize düşerse, deniz şişmanlığın değerini
yargılayacaktır. Atlantiğin vereceği hüküm şişmanlığın
bu durumda yaşamı sürdürmek için iyi bir
özellik olduğudur.

Çevre ve Değişme

Şişman ve zayıf denizciler örneği, anlatmak istediğim
noktayı dramatize etmeme yardımcı oldu.
Ama aslında değişim ve çevre arasındaki ilişkinin
candamarını bulmak için bireyler yerine, kuşaklar
boyunca canlı nüfusları ve bunların yavrularını gözönüne
almalıyız. Belirli bir çevrede yaşayan anababa,
değişmiş bir DNA'yı çocuklarına geçirirlerse
o çocuklar, onların çocukları ve bütün izleyen kuşaklar;
1) anababa benzeri, 2) anababadan daha iyi,
3) anababadan daha kötü bir yaşam sürebileceklerdir.
Bu üç durum bölünen hücrelerle
daha şematik olarak gösterilmiştir.

Prensip olarak, DNA'daki değişmenin başarısını
ölçmek kolaydır: Değişme görüldükten sonra birkaç
kuşakta yaşayan bireyleri sayın; eğer yeni bireylerin
sayısı, değişme zamanındaki bireylerin
toplam sayısını geçiyorsa, DNA'daki özgün değişme
yararlı veya başarılı, eğer organizmaların sayısı
azalmışsa değişme zararlı olmuştur.

Benzer düşünceler, türler ve organizma nüfusları
mutlu yaşayıp giderken çevre koşullarında değişmeler
olunca da akla gelir. Türün yavru yapma
yeteneği artacak veya azalacaktır. İkinci durumda,
yavaş yavaş yokolma, ancak DNA'da başka bir değişme
olup yeni çevrede daha iyi üremeye yol açan
bir farklılık gelişirse önlenebilir.

Değişme ve doğal seçme arasındaki bu basit ilişkilerin
altında evrimin anahtarı yatar. Değişen
protein demektir; değişen protein değişen organizmaya
yol açar. Yeni organizma, içine doğduğu
çevreyi kendisi seçmemiştir. Kendilerinin ve yavrularının
daha iyi koşullarda yaşamasına neden
olacak değişimlere uğramış organizmalar çoğalırlar;
dezavantajlar değişimlere uğrayanlarsa ölüp gitmeye
eğilimlidirler. Doğal çevre, iyi dayanabilme
yeteneğini organizmalar yararına, dayanamayanların
ise zararına olarak, seçme yapar.

Evrimsel başarının veya başarısızlığın, hiçbir
zaman anında veya tek organizma örnekleri üzerinde
ölçülemeyeceğini biliyoruz. kuzey Atlantik'te
denize düşen arkadaşlarımız için de durum aynı.
Ölçme ancak büyük nüfuslar ve birçok kuşaklar incelenerek
yapılabilir.

Çevre, türlerin yavru yapma yeteneği üzerine
etki yapar. Üreme oranı, çevreye uyum ve evrimsel
başarının kritik göstergesidir.

Raslantı

Raslantının evrimi de temelden etkilediğini gözden
kaçırmayın. DNA'nın mutasyonla nasıl değişeceği
raslantıya dayanan bir konudur. Bir anabananın
hangi özelliklerinin DNA'nın cinsel karışımı
sonucu yavruda ortaya çıkacağı da bir raslantı
konusudur. Birleşecek çiftleri karşılaşması da
öyle. Ve çevrenin değişen organizmalar arasında
yapabileceği doğal seçme de raslantının elindedir.
Kısaca, yaşamın kökleri raslantının derinliklerinde
gömülüdür diyebiliriz.

Şişeler Örneğine Yeniden Bakış

Birinci bölümdeki kıyıya vuran şişeleri anımsıyor
musunuz? Gelin yeniden şişeleri organizmalar gibi
düşünelim. Şişenin kaderini değiştiren raslantısal
olay, bir şişe "mutasyonu"da diyebilirsiniz isterseniz,
kapağın bilinçsizce yeniden yerine yerleştirilmesidir.
Etkin çevre ise, içine kapaklı kapaksız
birçok şişenin atıldığı deniz. Deniz seçmeyi
yapınca, kapaksız şişeler dibi boylarlar; kapaklı şişeler
kıyıya vurana kadar deniz üstünde yüzüp
kurtulmayı başarırırlar.

Şimdi, değişme ve doğal seçme örneği olarak şişeleri
seçmenin bir yanlışlık olduğunu görebiliriz.
Çünkü şişeler türlerini sürdürmek için üreyemezler.
Bu öykü, bir iki cinsel yönden aktif şişeye
kapak takılsaydı ve kapaksız şişelerle birlikte
denize atılsalardı daha iyi bir örnek olacaktı. Böylece
şişeler hala üreyebilme olanakları varken kıyıya
ulaşabileceklerdi. Çiftleşecekler, çocukları, torunları
olacak ve bu böyle sürüp giderken, kıyıda
gittikçe gelişen bir kapaklı şişeler topluluğu oluşacaktı.

Şişelere cinsellik vermişken, şişe evrimini bir
adım daha ileri götürebiliriz. Diyelim kıyımız bir
zaman geçtikten sonra taşlı hale geliyor, öyleki her
yükselen alçalan gel-gitle şişeler kıyıya çarpıyorlar.
Kalın cam şişeler bu duruma dayanabilecek, ama
ince şişeler kıyıya çarptıkça kırılacaklardır. Kalın
şişeler kadar, okyanusta batmaya karşı koyabilen
ince şişelerinde şimdi açık seçik bir dezavantajı var.
Bazıları birkaç yavru yapmayı başaracaklar ama
çoğu yapamayacak. Yavrular daha büyük bir taş
tehlikesiyle karşılaşacaklar ve kısa zamanda ölecekler.
Birkaç kuşak sonra, kıyıda yalnızca kalın
şişelerden oluşan bir yığın görülecek.

Pervaneler

Bir zaman önce İngiltere'de Birmingham'da bir
çeşit beyaz pervane yaşıyordu. Bu pervaneler, beyaz
kabuklu kayın ağaçlarıyla beslenip, onların üzerinde
göze çarpmayan renkleriyle pervane yiyerek
geçinen kuşlardan gizlenebiliyorlardı.

Yıllar geçtikçe Birmingham büyük ölçüde endüstrileşti.
Havadaki is zamanla ağaçları kararttı.
Böylece beyaz pervaneler göze görünür oldular. Kararmış
ağaç kabukları üzerinde kuşların gelip onları
yemelerini bekler gibi oturuyorlardı. Sonuç olarak,
nesiller geçtikçe pervane nüfusu tükenecek
kadar azaldı.

Bu dönem süresince, zaman zaman koyu gri pervanelere
rastlanmaya başlandı. Ağaçların gri kabukları
üzerinde bunların çok iyi gizlenme olanağı vardı.

Sayıları hızla arttı ve sonunda bu yeni pervanelere
bölgede bolca rastlanmaya başlandı.

Bu öykü, çevre ve organizma arasında oynanan
oyunu çok güzel anlatıyor. Koyu renk ağaç kabukları
ve böcek yiyen kuşlar, açık renk pervanelerin
aleyhine doğal seçme yapan bir çevre
oluşturuyorlar, nüfuslarının yok olmasına neden
oluyorlardı. Bu sırada ortaya çıkan raslantısal bir
mutasyon, koyu renk pervanenin oluşumuna yol
açtı. Daha önceleri, ağaçlar açık renk iken böyle bir
mutasyon zararlı olacaktı, oysa şimdi yararlı oluyor.
Koyu renk pervaneler barış içinde çiftleşip
üreyebiliyorlar.

Başka bir deyişle kendileri ve onları izleyen kuşaklar
gelişiyorlar. Değişen çevrenin ve geçmişindeki
raslantısal mutasyonların, toplam etkisi
nüfusunun karakterine tam bir değişmeye neden
oldu.

Bakterilerde Mutasyon

Bakteriler, evrimsel değişmeyi (doğal seçmeyi)
incelemek için çok uygun deney modelleridirler.
Hepsi safkandır, nüfusun bütün bireyleri birbirinin
aynıdır, çünkü hepsi aynı bakteriden üremişlerdir.
Her yarım saatte bir yeni bir kuşak doğar, böylece
kuşaklar üzerinde nüfus durumunu makul bir süre
içinde izleyebilirsiniz.

Şimdi isterseniz, laboratuvarda bir cam kavanoz
içindeki bakterilere Birmingham'ın pervanelere
yaptığına yakın bir şey yapalım, uygun olmayan bir
çevre yaratalım. Kavanozdaki sıvıya bir damla antibiyotik
streptomisin ekleyelim.

Bu bakteriler için felakettir. Çünkü bu, ilaç onlar
için ölüm demektir. Büyüme çok geçmeden yavaşça
durur ve hücreler ölmeye başlarlar. Bir iki saat
içinde bütün hücreler ölmüş gibidir.

Canlı hücre kalıp kalmadığını anlamak için bir
test yapabiliriz. Milyonlarca ölü hücre içinde yaşayan
bir iki hücre olduğunu görürüz. (diyelim on
taneden az). Dahası, bu ender canlı hücrelerin
streptomisinin varlığına rağmen çok iyi üreyebildiklerini
gösterebiliriz.

İlaçtan hiç rahatsız olmadan, Streptomisine dayanıklık
özelliğini aktararak ürüyorlar. Tek tük
yaşamını sürdürebilen bakteriden çoğalan bütün
gelecek kuşaklar, bu ilaca dayanıklılık özelliğini
kalıtımla alırlar. Bu olayın açıklaması nedir? Son
derece büyük bakteri nüfusu içinde (milyonlarca
hücre) bir şansımız var; belki de on milyonda bir
hücrenin kendisini streptomisin varken veya yokken
ortaya çıkabilir, çünkü DNA içinde tümüyle
raslantısal bir değişmedir bu. Eğer streptomisin olmasaydı,
bu mutasyonun oluştuğunu bilmeyecektik.
Streptomisinin varlığıyla, dayanıklı
organizmalar seçildiler, çünkü bu organizmaların
avantajları vardı. Streptomisine dayanıklı hücreler,
bundan sonra kalabalık bir nüfus oluşturana kadar
bölünmeyi sürdürdüler. Yararlı mutasyon geçirmemiş
ilk bakteriler, yaşamı o belirli çevrede
sürdürecek olanakları olmadığı için ölüp giderler.
Temelinde, bu öykü de pervanelerinkine benziyor.

Çorbaya Geri Dönelim

İkinci bölümde, yeryüzündeki ilk hücreden üreyenlerin
içinde doğdukları zengin çorbayı oburca
tüketmelerine bir göz atmıştık. Şimdi de bir organizmanın
besin tüketme yeteneğinin (besin alıp,
şeker gibi bileşiklerden enerji üretmek anlamında)
özel enzimlere nasıl bağımlı olduğunu resmimize
işleyeceğiz. Hücrelerdeki enzimler olmasaydı, şeker
kullanılamazdı. Biz de bağırsaklarımızdaki enzimler
olmasaydı buna benzer bir durumla karşılaşacaktık;
elimizin altında besin maddeleri bulunduğu
halde, onları bedenimize alıp yakamayacaktık.
Yeryüzündeki ilk hücrenin çorbada
bir veya daha çok şeker benzeri kimyasal maddeyi
kullanma yeteneği vardı, ama çorbada mevcut
bütün kimyasal madde türlerini tüketemeyeceğini
düşünmemiz akla yakın. Böylece kullanabileceği
cinsten bütün maddeleri bitirdikten sonra, "askıya
alınmış canlılık durumunda" bekleyecekti. Bugünkü
bakteriler besin olarak gereksindikleri kimyasal
maddeler tükenince aynı şeyi yapıyorlar; yalnızca
durup bekliyorlar. Çorbanın içinde bekleşen
milyarlarca hücrenin arasında, uzun dönemler sonunda
raslantısal mutasyonlar görülebilirdi. Bu
mutasyonlardan bazıları, bir organizmaya başka bir
kimyasal maddeyi kullanabilme yeteneği kazandırınca
da organizma yeniden üremeye başlayabilirdi.
Bu yolla çorba, en sonunda içinde durmadan
artan çeşitli canlı organizmalar tarafından
tüketilecekti.

Vahşi Doğada Evrim

Şimdiye kadar üzerinde durduğumuz örneklere,
evcilleşmiş evrimden örnekler denebilir. Nüfusta
"tek" bir değişme ve bu değişmenin lehine veya
aleyhine doğal seçme arasında çok açık bir ilişki
vardır. Laboratuvarda kullandığımız yaratıklar çoğunlukla
safkan üreyenlerdir, yani genetik olarak
aynı, en azından bir mutasyon belirene kadar her
birey aynıdır bu deneylerde.

Etrafımızdaki doğal dünyada aynı prensipler geçerliyse
de, durum daha karışıktır. Safkan yavruları
doğada nadiren görürüz. Aslında Darwin'i
şaşırtan, onun dikkatini çeken ve bizi de etrafımıza
baktıkça şaşırtacak olan, canlı varlıkların çok
büyük çeşitliliğidir. Yalnızca değişik türden yaratıkların
çeşitliliği değil, türlerin kendi içlerindeki
çeşitliliği de. Türler içinde ölçmek için ele alınan
hemen hemen her özellik, büyük çeşitlilik gösterecektir.
Yalnızca insan türüne baksak, hepimiz
insan olsak da birbirimizden çok farklıyız. Hayvanlar
için de aynı durum söz konusu; kürkün kalınlığı,
koşma ve tırmanma hızı, dişlerin uzunluğu
ve keskinliği, uzunluk, ağırlık, güçlülük, görme,
işitme, karşı cinse karşı çekicilik, bunların hepsi
bireyden bireye çok farklılık gösterir.

Safkan bir fare kuşağında bu özellikler dizisini
ölçerseniz bir farklılık bulamazsınız. Bütün hayvanlar
birbirinin aynıdır.

Çeşitlilik evrimin işlemesine olanak sağlar. Darwin
ve Wallace, çeşitliliğin nedenini bilmedikleri
halde (DNA'nın mutasyonu ve cinsel karışımı),
önemini kavrayıp teorilerini bunun üzerine kurdular.
Şimdi herhangi bir canlı toplumunun, gelişme
tarihinin herhangi bir zamanında, DNA'sı
içinde çok büyük sayıda birikmiş değişme taşıdığı
düşüncesini kavramaya çalışmalısınız.

Canlı toplum, gerçekte, bütün geçmiş DNA
değişikliklerinin ve çevrenin yaptığı bütün geçmiş
etkilerin deposudur. Bu, topluluk içindeki bireylerin
büyük çeşitliliğinin nedenidir. Doğal seçme işte bu
çeşitliliği kullanarak topluluğun daha çok gelişmesini
sağlar.

İsterseniz yalnızca bir değişken alalım, örneğin
koşma yeteneğini düşünelim. Açık havada bir düzlükte,
büyük bir geviş getirenler sürüsü içinde, saptayabileceğimiz
en yüksek hızlar geniş bir farklılık
gösterebilir. Kıyıda köşede gizlenip bekleşen bir
sürü aslan varsa, en hızlı koşanın yaşamını sürdürme
ve üremede daha çok şansı olacaktır. Böylece,
kuşaklar sonra çevrenin kazandırdığı dengeyle,
sürü hızlı koşanlar bakımından zenginleşecek,
sürünün hızı artacaktır.

Siz de birtakım özelliklerin ortaya çıkışında etkili
olan benzer güçleri gözleyebilirsiniz:

Çevrede Değişiklik-Doğal Olarak Seçilen Özellik

Ormandan düzlüğe-İyi koşan bacaklar

Düzlükte yırtıcı hayvanların ortaya
çıkışı-Daha iyi koşan bacaklar

Orman tabanından ağaçlara-Daha iyi kavrayan kollar

Yerden havaya-Daha hafif kemikler, daha uzun
kollar ve tüyler

Sıcaktan soğuğa-Kürk, ter gözenekleri

Et yemekten ot yemeğe-Kısa otlama dişleri

Evrimin Amacı Var mı?

Evrimi anlamanın zorluklarından biri, insana
nedeni var gibi görünen değişmelerin aslında evrim
sürecinde yalnızca raslantıya dayanan olaylar olmalarıdır.
Örneğin daha küçük hayvanların bol olduğu
bir çevrede, ot yiyen bir türün gittikçe et çiğnemeye
yarayan dişler geliştirmesi görülüyorsa, bu
değişme anlaşılabilir: Yaşamı sürdürecek olanlar,
öbür hayvanları yemek zorundadırlar ve et çiğneyen
dişler bu olanağı sağlayacaktır. Burada, çevrenin
hayvanları kendi yararlarına değişme yapmaya
yönlendiriyormuş gibi bir amacı olduğu düşünülebilir.
Bunu destekleyen bir düşünce biçimini
savunan T.D. Lysenko, Stalin ve Kruşçev, bütün
Sovyetler Birliği'ni neredeyse otuz yıl süren bir
komik operaya sürüklediler. Bir çevrenin bir hayvan
nüfusuna değişim öğretmesini sağlayan, düşünülebileceğimiz
hiç bir yöntem olmaması yanında
olaylar da bu şekilde gelişmez. Daha ziyade, bir
hayvan nüfusu diş biçimi ve büyüklüğü bakımından
raslantısal değişimler sonucu büyük bir çeşitliliğe
rakip oluyor.

Nesil tekerleğinin her dönüşüyle, diğer hayvanları
öldürebilecek ve etlerini çiğneyebilecek diş
yapısı olanlar, diğerlerine göre, yaşamı sürdürme ve
yavru yapma açısından daha şanslı oluyorlar.
Yavaş yavaş kuşaklar boyu süren doğal seçmeden
sonra, et yiyen hayvan türü gelişecektir. Bu işlem
tamamen amaçtan yoksundur.

Seçme kelimesi, belki de burada yanlış anlamaya
neden oluyor, çünkü amacı da çağrıştırıyor. Çevre,
tabii ki tümüyle pasiftir. İyi veya kötü değişmelerin
ortaya çıkmasına neden olmaz. Değişmeler kendiliğinden
belirir (mutasyonla ve cinsel karışımla)
ve bir defa gerçekleştikten sonra bir hayvana çevreye
daha iyi uyma şansı verebilir.

Bir an için dönüp pervaneler örneğine bakın.
Büyük bir beyaz pervane nüfusu içinde yer yer gri
pervanelerin bulunması, tümüyle raslantısal bir
olaydır ve gri renge olan "gereksinimden" bağımsızdır.
Olay, gri ağaçlar döneminde görülebildiği
sıklıkta, beyaz ağaçlar döneminde de ortaya çıkabilirdi.
Ağaçlar, griliğe yönelten bir mutasyonun
belirmesini desteklemiyorlar. Yine de aynı raslantı
gri ağaç döneminde olursa, gri pervanelerin yaşamlarını
sürdürüp yavru yapmaları olanağı artıyor.

Koyu renk ağaçlardaki kuşların düşman olduğu
pervanelerin durumu, düzlükte arslan tehlikesi altındaki
hızlı koşucunun durumuyla aynıdır. Bu
basit ilişkiyi gördüyseniz, Darwin ve Wallace'nin
yeryüzündeki yaşamın geniş çeşitliliğinin verdiği
ilhamla buldukları evrim prensiplerini kavradınız
demektir.

İnsanlarda Mutasyon ve Doğal Seçme

İnsanlar daha basit canlı biçimlerinden, mutasyon
ve cinsel karışımla evrimleştiler; tıpkı bakteri
ve pervanelerde olduğu gibi. Şimdi bile işleyen
olgunun bazı yönlerini görebiliriz. İnsanlarda bazı
mutasyonlar, bedende önemli bir işlevi olan bir proteinin
değişmesinin neden olduğu bir hastalık biçiminde
ortaya çıkabiliyor. Proteinin işlevini yerine
getirmeyi başaramaması bir hastalık nedeni olabiliyor.
Bugün bu nedenle oluştuğu bilinen bir sürü
genetik hastalık var; herbirinde değişik bir protein,
çoğunlukla bir enzim iyi işlemiyor. Daha önce sözü
geçen orak gözeli kansızlık (bölüm V) örnek gösterilebilir.
Burada DNA'daki bir mutasyonel değişim,
değişik hemoglobin moleküllerinin üretimine
yol açıyor. Değişmiş hemoglobin molekülleri, içinde
taşındıkları kırmızı kan hücrelerinin (alyuvarların)
biçimini değiştirip hastalığa neden oluyorlar.

Bu hastalık üzerine söyleyecek iyi şeyler pek yok.
Ancak, Afrika'da sıtmanın yaygın olduğu yerlerde
yaşayan orak gözeli kansızlık kurbanları, hastalıkları
sayesinde sıtmaya karşı korunmuş durumdalar!
Sıtmaya, alyuvarlara yerleşip hastalık
yapan bir asalak neden olur. Bu asalaklar, orak biçimli
hücrelerden hoşlanmazlar, onun yerine daha
sağlıklı kurbanları yeğlerler.

Orak gözeli kansızlık ve sıtma arasındaki bu
ilişki yine değişen organizma (bu örnekte insan) ve
çevresi arasındaki ilişkinin belirgin bir örneğini
gösteriyor. Orak gözeli kansızlık hastalarının evrimsel
dezavantajları olsa da, bir sıtma ülkesinde
sıtma yüzünden daha çok hasta olanlara göre
avantajlı durumda sayılabilirler.

Türlerin Çeşitliliği

Nereye baksak bir canlı türünü, yaşamını sürdürebilmek
için çok yoğun şekilde uğraşırken bulabiliriz.
Bir avuç toprakta veya suda, her yükseklikte
ve derinlikte, sıcak su kaynaklarında veya
donmuş tundralarda, okyanusta veya havada, kupkuru
çölde veya muson ormanlarında; evrim, akla
gelebilecek (hatta gelemeyecek) her canlı türüne bir
yer bulmuş görünür. Duyuların her biçimi, yemek,
hareket, iletişim, sevmek, dövüşmek, korumak,
üremek, bunların hepsi evrimin hizmetindedir. Ve
bugün yeryüzünde gördüklerimiz daha önce yaşayıp
tümüyle yok olmuş canlı yaratıkların çeşitliliğinin
yalnızca ufacık bir bölümüdür. Hep bildiğimiz o
koca dinazor iskeletleri, binlerce milyon yıl sürmüş
doğum-yaşam-yenilme-yokolma çemberinde eriyip
gitmiş türlerden bize kalan anıtlardır.

Değişme ve doğal seçme bütün bu karmaşıklığı ve
çeşitliliği açıklayabilir mi? Herşeyin nasıl geliştiği
ayrıntılı olarak bilemeyiz, yalnızca prensip olarak
değişme ve doğal seçme arasındaki bu karşılıklı etkileşimin
durmadan genişleyen karmaşıklığa yol
açabileceğini gördüğümüzü söyleyebiliriz. Organizmalara
fazladan yaşamı sürdürebilme kapasitesi
sağlayan değişmeler, yaşama şansını artırırlar.
Yeterli zaman oldukça herşey denenecektir.

Yalnız bir şeyden emin olabiliriz, iki veya üç milyar
yıl önce yaşayıp geleceği görmeye çalışsaydık,
herhalde olacakları önceden bilemezdik; kimse, insanları
veya diğer canlı türlerini gözünün önüne
getiremezdi. Neden? Çünkü, evrimde her adım raslantıya
dayanan bir olaydır, bu nedenle önceden bilinemez.
İnsanlar dahil bütün canlı yaratıklar, son
derece raslantısal olayların ürünüdür. Denebilir ki
insanlar olarak bugün kendimizi tanıdığımız biçimimiz,
son derece ender bir raslantıdır! Başka bir
deyişle evrim, aynı koşullarla aynı yeryüzünde yeniden
başlasaydı insanların yeniden oluşmaları
şansı, sonsuz küçüklükte olacaktı. Bu olgulara bağlı
olarak ve aynı akıl yürütme temelinde, denebilir ki
evrende bir yerlerde bize benzeyen yaratıkların varolması
olasılığı çok küçüktür. Evrende yaşam olasılığı
büyük ama bizimkine benzer bir yaşam olasılığı çok küçük.

Değişme ve doğal seleksiyonun, insan varlığını
açıklamak için "yeterli" olduğunu söyleyerek bitiriyoruz.
Bilim her zaman yeterli ve basit açıklamaları sever.

Vİİ. BÖLÜM

Embryogenesis

Biyolojinin bütün problemleri arasında en büyüleyici
ve en zor olanı embryogenesis yani embryonun
yaratılmasıdır. Embryogenesis; tek hücrenin,
döllenmiş yumurtanın, hedef aldığı çok hücreli
karmaşık organizmaya ulaşırken attığı adımlarla
ilgilidir. Bu hedef bütün ince ayrıntılarıyla,
gelişme olayının orkestrasyonu üzerine talimatları
içeren, DNA'da yazılıdır. Bu harikulade işin nasıl
olduğunu henüz anlayamamış olduğumuzu hemen
söyleyebilirim, ama en azından çevresinde araştırmalar
yapıyoruz.

Hücreler Birbirine Yapışır ve Uzmanlaşır

Döllenmiş bir yumurta, diğer daha basit tek hücreli
yaratıklar gibi yaşamına iki ayrı hücre oluşturmak
için bölünerek başlar; bu iki hücre bölünüp
dört olur ve bu böyle sürüp gider. Tek hücreli yaratıkları
gözlemleyerek, her bölünmeden sonra
hücrelerin ayrılacağını umuyoruz. Ama döllenmiş
yumurtadan üreyenler ayrılmıyorlar, toplumsal
bu girişime katıldıklarını bilirlermiş gibi birbirlerine
sıkıca yapışıyorlar. Kısa bir süre sonra
başka birşey açığa çıkıyor. Hücreler birbirlerine
benzemeyen ve değişik davranan gruplar oluşturuyorlar.
Hücre grupları artık uzmanlaşmaktadırlar.
Her grup belirli sayıda özel görevleri
yapmakla yükümlüdür. Uzmanlaşma işinin geriye
dönüşü yoktur.

Erken embryogenesisin iki özelliği, hücre yapışması
ve hücre uzmanlaşması. Bunlar gelişme
işleminin temelinde yatıyorlar.

Değişkenliğin Kökeni

Şimdiye kadar organizmaların nasıl uzun zaman
geçtikçe giderek farklılaştığını belirleyen ve bütün
canlı yaratıklar için geçerli yasaları öğreniyorduk.
Bütün canlı yaratıklar kendilerini oluşturan bilgiyi
DNA'da biriktirirler, DNA'yı mesajcı RNA'ya kopya
ederler, mesajcı RNA'yı proteine "tercüme ederler".
Dahası, DNA'nın mutasyonla veya cinsel karışımla
değişmesi proteinlerin kalıcı değişimine neden olur.
Böylece organizmalar arasında gittikçe artan farklılıklar
ortaya çıkar ve sonunda yeni türler doğar.

Bazı bakımlardan embryogenesis, evriminin,
kısa bir zaman aralığında ve mikrokosmosta tekrarı
gibidir. Hayvan embryosunun gelişmesini değişik
aşamalardan geçerken gözlemleyelim. Embryo,
erişmesi beklenen yetişkin yaratığa benzemeden
önce balığa benzer. Balığa benzerlik yalnız görünüşte
değildir; erken embryo oksijen ve besini
göbek bağı yoluyla annesinden alır, ama gereksinimi
olmadığı halde su altında nefes almaya
yarayan solungaçlara da sahiptir. Açıkçası embryonun
evrimsel gelişmenin bir aşamasını yinelemesi
için görünürde hiçbir neden yok.

Ama embryogenesis süresince farklılık nasıl
doğar, hücreler deri hücresi, kas hücresi, sinir hücresi
olmaya ne zaman karar verirler diye sorsak,
doğa boş bakışlarla cevap verir bize; hücrelerdeki
bilgi işleminin evrensel mekanizması üzerine bir
sürü şey öğrenmemize izin verdi, ama sıra hücreleri
birbirinden farklı yapan nedenlere gelince bilgisizlik
içinde oturuyoruz. Bazı bilim adamları
embryogenesisin derinliklerine dalabilmek için tümüyle
yeni kavramlara ve yöntemlere gereksinimimiz
olduğuna inanıyorlar. Bunun böyle
olduğundan kuşkuluyum. Yalnızca, hücreleri değişik
yapan nedenler şimdiye kadar bulduklarımızdan
daha karışığa benziyor.

Tıbbın Embryogenesisle İlgisi

Tıp bilimi için embryogenesisin anlaşılması
önemlidir. Tıp adamlarının ilgilerini başka hiç bir
olaya benzemeyen ölçüde bileyen, yalnızca bir tek
hücrenin tam bir bireye dönüşebilmesi değil. Tıbbın;
hamilelik, doğum kontrolu, çocuk ölümleri, doğuştan
itibaren görülen hastalıklar, kalıtım hastalıkları
ve kanser gibi problemlerin daha iyi denetlenmesi
üzerine araştırmalarıyla da ilişkili.
Bilim adamlarının embryogenesisin anlaşılmasının
çok sayıdaki tıbbi probleme ışık tutacağı beklentileri
var.

Hücrelerin Yapışkanlığı Üzerine Birkaç Söz Daha

Döllenmiş yumurta bölünmeye başladıktan
sonra, hücrelerin birbirinden ayrılmayıp yapıştıklarından
söz etmiştim. Yapışmalarını ne sağlıyor?
İnsanın aklına bir yapışkan maddenin varlığı
geliyor, ama gerçekte yapışkanlığı sağlayan bir
madde değildir. Daha çok hücrelerin yüzeylerinde
girintiler, çıkıntılar varmış gibi görünüyor (diğer
hücrelerin çengellerine geçebilen ufacık çengeller).
Hücrenin DNA'sı, gerçekte protein-yapan makineye,
hücrenin dışına doğru göçedip orada girintili
çıkıntılı bir yüzüyde çengel gibi davranacak belirli
özel proteinler yapması talimatını vermiştir. Hücreler,
bedenin değişik kısımlarını oluşturmak için
uzmanlaşırken, yüzey protein çengelleri de amaca
göre biçimlenirler. Bunlarla hücre tipleri birbirinden
ayırdedilir.

Embryogenesis İçin Enerji

Şimdi bütün yapım işlerinde enerjinin gerekliliğine
tümüyle duyarlı hale gelmiş olmalısınız.
Hücrelerinin yakıp ATP üretebilmesi için gelişmekte
olan embryoya şeker verilmelidir. Balıklarda,
sürüngenlerde, kuşlarda ve embryonun bir
yumurta içinde büyüdüğü diğer yaratıklarda, yumurtanın
sarısı embryonun besinini sağlar. Annelerinin
rahminde büyüyen hayvanlarda başka bir
araç kullanılır.

Anne rahminin iç duvarıyla embryo arasındaki
plasenta denen tabaka embryo ile aynı hızla büyür.
Plasenta, annenin kanıyla gelişen embryonun kanının
karşılaştığı yerdir. Annenin yediği besini getiren
kan burada embryonun kanına karışır. Yapım
projesi için enerji böylece sağlanır.

Bütün Hücrelere Aynı Bilgi Dağılmıştır

Döllenmiş yumurta, anneden ve babadan aldığı
tam büyüklükteki DNA ile yaşama başlar. Bölündükçe,
yeni gelen her hücre kuşağı yetişkinliğe
ulaşana kadar aynı büyüklükte DNA alır. Sonunda
60 trilyon hücreden oluşan bir insanda, 60 trilyon
birbirinin aynısı DNA kopyası bulunur! Bedenin
her hücresinde, tamamen aynı bilgi bulunur. Yalnız
üreme hücreleri diğer hücrelerin yarısı kadar DNA
içerirler.

Gen İfadesinin Denetlenmesi

Embryogenesisin sırrının DNA'nın genlerinin
ifadelerinin hücreler tarafından nasıl kontrol edildiğinin
bilinmesinde gizli olduğu görülüyor. Bir yetişkini
yaratmak için gerekli bütün bilgi hücrededir.
Gelişen embryonun her hücresinin içinin derinliklerini
gözlemleyebilseydik, bazı şeylerin oluşumunu
izleyebilecektik.

Enzimler, döllenmiş yumurtanın DNA'sının genlerinin
bazılarını mesajcı RNA'ya kopya etmeye
başlayacaklardı. Mesajcı RNA'lar, daha en başta
yumurtanın içinde bulunan, embryoda etkin olan
ribosomlara gideceklerdi ve burada gerekli proteinlerin
sentezi başlayacaktı. Döllenmiş yumurta,
reçetesinde yazılı proteinlerin tümünü biraz daha
ribosomla birlikte toparladıktan sonra (ve DNA'sını
iki katına çıkardıktan sonra) bölünecekti. Sonuçta
oluşan hücre çiftlerinde, şimdi yeni bir tam ölçü
DNA, yeni ribosomlar ve yeni herşey bulunacaktı.
Kendisinden doğdukları hücrenin tümüyle tıpkısı
olacaklardı. Protein sentezi işlemi ve yeni hücre yapımı
kendi kendisini, yineleyerek, hücre sayısı dört
hücreye ulaştırılacak, sekiz hücreye çıkmak için yeniden...
Kısacası bunun böylece sürüp gittiğini görecektik.

Buraya kadar işlem, bölünen bakteride sürüp gidenin
hemen hemen aynı. Her kuşak hücre kendisinden
öncekinin aynen yinelenmesi. DNA-mesajcı RNA-
proteinler-hücre bölünmesi. Fakat
uzmanlaşma başladığı zaman, yeni birşeyler katılıyor
olmalı. Eğer üreyecek hücrelerin bir grubu
deri, diğeri kas, bir başkası beyin vb. olacaksa, DNA
gerekli yönlendirmeyi sağlamalıdır. Yalnızca hücreler
arasındaki sürekli artan farklılığı değil, aynı
zamanda farklılığın ne zaman başlayacağını belirlemelidir.

Gelişen hücre topluluğu içindeki her bir hücrede
tamı tamına aynı ölçüde DNA bulunur. O zaman
hücreler nasıl farklı olabilirler?

Birincisi şunu hatırlayalım, deri hücresi, kas
hücresi, beyin hücresi olsun, belli bir hücrenin karakterini,
yaptığı proteinler belirler. Örneğin deri
hücreleri, keratin denilen özel bir protein yönünden
zengindirler (deriye bizi koruyan özel yeteneğini
veren protein). Kas hücreleri myosin denilen bir
proteinle sarılmıştır. Bu proteinin özel yeteneği, bir
eş proteinle etkileşip uzunluğunu değiştirebilmesidir.
Böylece kas liflerinin kasılmasına yol
açarlar. Beyin hücreleri elektrik güçler iletmeye
yardımcı proteinler içerirler. Diğer bütün uzmanlaşmış
dokuların hücreleri, hücrenin özel karakterini
belirleyen kendilerine özgü proteinleri
üreteceklerdir.

Böylece bazı hücreler deri hücreleri olarak
amaçlarını gerçekleştirmek için keratin üretmeye;
diğerleri kas hücresi olabilmek için myosin üretmeye
başlayacaklardır. Aslında, bütün hücrelerdeki
DNA'larda keratin için bir gen, myosin için diğer bir
gen bulunur.

Genler orada hazır bekliyorlar. Öyle görünüyor ki
deri hücrelerinde keratin yapılması ifade edilirken,
myosin baskı altına alınmak zorunda.
Diğer yandan, kas hücrelerinde myosin ifade edilmeli
ve keratin geni bastırılmalıdır. Yani, deri
hücrelerindeki keratin geni, keratin mesajcı RNA'sı
olarak okunuyor. Ribosoma gidiyor orada keratin
proteinine çevriliyor. Bütün bunlar gerçekleştikten
sonra hücre deri hücresi haline geliyor.

DNA, embryo gelişimi sürerken, programlı bir sıralama
ile genlerini her birinin sırası geldikçe ifade
edip bastırabilmelidir. Belli türden bir hücre oluşumu
yüzlerce protein gerektirir, yani bu hücrelerde
bir çok gen ifade edilirken daha çoğu da (başka
hücrelerin proteinlerini kodlayan genler) bastırılır.

Gerçekten dikkate değer bir durum! DNA bütün
genlerle birlikte, bu genlerin ne zaman işe koşulacağını
ne zaman bastırılacağını da biliyor.

Klonlar

Klon, tek hücreden üremiş hücreler topluluğudur.
İlkel kardeşlerimiz bakteriler, sürekli
klonlar oluştururlar. Bir bakteri hücresini bir tabak
yiyeceğin üzerine koyarsak, hemen bölünüp iki
hücre, bu iki hücre bölünüp dört hücre olur ve bu
böyle sürüp gider. İki gün içinde bakteri kütlesi
çıplak gözle görülebilir hale gelir. Bu kütle bir
klondur; bir tek orijinal hücreden üremiş milyonlarca
yavru hücreden oluşur. Bu klondan bir tek
yeni hücre alıp yine bir tabak yiyeceğin üzerine
yerleştirirsek, birincisinde olduğu gibi bir klon
oluşana kadar bölünecektir.

Klon oluşturmak bakteri için oldukça kolay bir
iştir, çünkü bütün hücreler birbirinin aynıdır. Daha
gelişmiş bir organizmadan klon yapmak çok daha
karmaşıktır. Ama teorik olarak mümkündür. Yaratıkların
her hücresinde aynı DNA bulunduğuna
göre ve bu DNA herşeyiyle tam bir bireyi oluşturmak
için gerekli bilgiyi taşıdığına göre, tamamen
teorik planda; herhangi bir hayvandan bir hücre
alıp onu bir kap besinin üzerine veya beslenebileceği
başka bir ortama koysak ve tam bir
hayvan organizmasını üretmesini sağlasak, aslının
kusursuz bir kopyasını geliştirmek için gerekli
bütün bilgi, o tek hücrenin DNA'sında vardır.

Bu olasılık, özellikle de insanın klon yoluyla
oluşturulabileceği düşüncesi, yani bir tek insan
hücresinden geliştirilmiş herşeyi tamam bir insan
yaratmak, popüler yazarların hayal gücünü harekete
geçirdi. Böyle bir olasılık gerçekleşmekten
son derece uzaktır.

Diğer yandan bir tek hücrenin aslında tam bir
bireyi ortaya çıkarabildiğini biliyoruz; döllenmiş
yumurta, tam bir yetişkin varlık olduğu zaman bu
gerçekleşiyor, Ama olan biten tek yönlü bir işleme
benziyor. Canlı yaratıklar, kolay kolay hücrelerinden
herhangi birinin döllenmiş yumurta gibi
bölünmeye başlayıp kendi tıpkı kopyelerini oluşturmasını
sağlayamazlar. Bizim hücrelerimiz,
kendi uzmanlaşmış durumları üzerine sıkı bir denetleme
uygularlar. Örneğin deri hücreleri deri
hücresi olarak kalırlar, tıpkısı tıpkısına ayrı bir
birey olmak şöyle dursun, değişip kas hücresi olmaya
bile yeltenmezler.

Hücrelerimizin, çevrelerinin etkisiyle mi böyle
değişmez oldukları tartışılabilir. Bir hücreyi komşularından
ayırsak, belki beklenmeyen bir davranışa
yönelecektir. Böyle bir deney kurbağa larvası
hücreleriyle aşağıda anlattığımız gibi yapılmıştır:
Önce, kurbağa yumurtalarındaki hücre çekirdekleri
ve dolayısıyla DNA'ları tahrip edilmiş, sonra genç
larvaların rasgele bazı hücrelerinden alınmış çekirdekler,
DNA'sız kurbağa yumurtası hücrelerine
yerleştirilmiştir. Kısa sürede yumurtalardan yeni
larvalar, hatta bazan kurbağalar gelişmiştir. Yani
larvalar bir tek larva hücresinden üremiş birer
klondurlar. Benzer klon yapma deneyleri, fareler ve
başka hayvanlar üzerinde de yapılmış, ama başarıya
ulaşılamamıştır. Klon deneylerindeki başarısızlık,
hücre karakterindeki uzmanlaşmanın
dengeliliğini ortaya çıkartıyor. Her hücrenin
DNA'sında bulunan, başka bir hücre olabilme potansiyeline
karşın, hücreler bu potansiyel avantajı
kullanmazlar. Genlerinin çoğu durdurulmuştur.
Embryogenesisi derinliğine araştırabilmek için
genlerin ifade edilip edilmemesini neyin belirlediğini
öğrenmeliyiz.

Genlerin Başlatma-Durdurma Mekanizmasının Özelliği

Hücreleri farklılaştıran gen çalıştırma mekanizması,
insanın aklına keskin bir soru getiren
ilginç bir bilinmeyendir. Genler nasıl harekete geçirilip
durdurulabilirler?

Daha önce de söylediğimiz gibi en açık yanıtlar en
basit sistemlerden gelir. Yine, o alelade bakterilerin
davranışlarına bakalım. Bazı hücreleri taze bir büyüme
solüsyonu içine atıp, şeker olarak örneğin
glukoz ekleyelim. Hücreler bölünmeye başlarlar ve
sayıları hızla yükselir. Bu, glukoz tüketilene kadar
sürer. Sonra büyüme durur.

Aynı gözlemi, yine benzer bir hücre grubuyla bu
sefer değişik bir şekerle, diyelim galaktozla deneyelim.
Hücrelerin sayıları artar, ama glukozla
olduğundan daha yavaş artar ve galaktoz bitince
büyüme durur.

Glukozun, daha hızlı tüketildiği için galaktozdan
daha iyi bir besin olduğu sonucuna varırız. Ama her
iki şeker de bakteri tarafından kullanılmıştır. Hiçbirini
ziyan etmiyor bakteriler.

Şimdi deneyi hem glukoz hem galaktoz kullanarak
yineleyelim. İlginç birşey olur, glukozun
tümü tüketilene kadar nüfus hızla artar. Sonra
yirmi dakika kadar artış durur. Ve bu sürenin sonunda
yeniden başlayıp galaktoz tüketilene kadar sürer.

Hücrelerin glukozu yeğledikleri açıkça görülüyor.
Ancak, yirmi dakikalık bir aradan sonra galaktozu
kullanabilme yeteneğini kazanıyorlar.

Bunun genleri harekete geçirmek ve durdurmakla
ne ilgisi var? Bu basit sistemin analizi,
1950'lerin sonuna doğru, Fransız bilim adamları
François Jacob ve Jacques Monod'ya gen ifadesinin
denetlenmesi üzerine parlak bir ilham verdi. Şimdi
bakterilerde mekanizmanın nasıl çalıştırılabildiği
kanıtlanmış durumda; bu bizim gibi daha karmaşık
organizmalarda da geçerlidir belki ama burası
henüz kesinlikle bilinmiyor.

Bakteriler, alışık olmadıkları bol şekerle uğraşırken
içlerinde ne olup bitiyordu? Bakteri hücrelerinin
glukoz kullanacak makineleri olduğu
açıkça görülüyor, çünkü bu şeker verilir verilmez
yemeye başladılar. Bu makine iki proteinden oluşuyor:
Şekerin hücreye girmesini sağlayan bir
enzim ve içeri girince onu hazmedecek bir enzim. İki
enzim; iki gen. Bu makinenin galaktoz kullanan
karşılığı henüz hücrede yok; veya en azından iki şekerin
bulunduğu solüsyonda büyüme başladığı
zaman yoktu. Glukoz tükenince galaktozu kullanacak
makine kuruluyor. Glukozun bulunmaması,
galaktoz kullanan makinenin geliştirilmesi
için tetiği çekiyor. Glukoz, galaktozu
kullanmak için gerekli enzimleri denetleyen
genlerin ifadesini önlüyordu ve bastırıyordu.
Glukoz bitince baskının etkisi kayboldu ve böylece
galaktoz genleri, mesajcı RNA'ları yapmaya başlayıp
proteine çevirebildiler.

Bütün bunların bakteri için anlamını düşünün.
Eli altındaki en iyi besini yiyor ve besin, bakteri
içinde enerjinin başka besini kullanmak için enzimler
yapılarak ziyan edilmemesini de ayarlıyor.
İyi besin tükenince el altında yalnızca daha zayıf
besin kalıyor. O zaman bakteri işe girişip bu besini
kullanabilmesi için gerekli enzimleri yapıyor.

Bakteriler Kendilerine Verilen Şeyleri Üretmezler

Bahçenizde kendi kullanımınız için sebze yetiştiriyor
olsanız ve birileri size düzenli olarak bu
sebzelerden vermeye başlasa, belki de kendiniz yetiştirmekten
vazgeçerdiniz. Bakteriler de buna
benzer bir şey yaparlar. Kendi gereksindikleri
amino asitleri yapabilirler (protein zincirindeki
yirmi temel halka). Amino asitler olmadan, doğal
olarak protein yapamayacaklardı ve üremeleri duracaktı.
Eğer bakterilere hazır yapılmış amino
asitler verirsek, içinde yaşadıkları solüsyona amino
asitler eklersek, bakteriler kendi amino asitlerini
yapmayı durdururlar. Amino asit armağanımız,
hücrelerin kendilerininkini yaparak enerji harcamalarını
gereksizleştirir. Burada bir hayli enerji
söz konusudur. Yirmi amino asidin herbirini yapmak
birkaç enzim gerektirir. Her enzim yapılışında,
bir gen harekete geçirilmeli, mesajcı RNA yapılmalı,
enzim proteinlerin yapıldığı ribosomlara
gönderilmelidir. Genin böylece durdurulması yapı
enerjisinde önemli bir tasarruf demektir. Enerji korumak,
bütün canlı hücrelerde olduğu gibi, bakterinin
de yaşamını sürdürebilmesi için son derece
önemlidir.

Gen İfadesinin Denetlenmesi İçin Şema

İşte bakteriler üzerine çalışmalardan elde edilmiş
gen ifadesinin genel resmi;

1. Genler harekete geçirilip durdurulabilirler.
Bu, represör denilen protein moleküller tarafından yapılır.

2. Represörler, kendilerini genlerin ucuna bağlarlar.
Böylece geni mesajcı RNA'ya geçirecek olan
enzimin işini yapmasını engellerler.

3. Bu, genin yapmakla yükümlü olduğu proteinin
yapılmasının istenmediği anlamındadır.

4. Represörler iki nedenle DNA'dan serbest
bırakılabilirler:

a) Glukoz gibi bir şekerin yokluğuyla (demek ki
glukoz gene bağlanması için represöre yardım ediyor.)

b) Bir amino asidin yokluğuyla.

Şimdi daha önce anlattığımız glukoz-galaktoz
deneyinin açıklamasını görebiliriz. Glukoz bakterilerin
eli altında bulunduğu sürece, onu yiyecek
ve bu da galaktoz genleri represörünün galaktozu
kapalı tutmasına yardım edecektir. Glukoz bitince,
galaktoz geni represörleri işlevlerini yerine getirmezler,
böylece gerekli enzimler yapılabilir ve
galaktoz kullanılabilir. Aynı şekilde, bakterilere
amino asitler verildiği zaman bu amino asitler,
bütün amino asit yapmaya yarayan genlerin represörlerine
yardımcı olup, genleri kapattırabilirler.

Bakteri içinde işleri düzenleyen bu güzel sistemin
insanlar dahil daha yüksek canlı biçimlerinde de
işlediği görülüyor. Bu sistem genlerin ifadesini denetlemek
için önemli bir yoldur.

Ama İnsanlar Bakteri Değildir

Bakteri hücreleri ile bizim gibi organizmaları
daha karmaşık ve uzmanlaşmış hücrelerin kullandıkları
yöntemler arasında, belirgin bir fark
vardır. Bakteri hücreleri; çabuk tepki veren, esnek,
çevredeki ciddi değişikliklere hızla kendini uydurabilen
bir yaşam sürerler. Bu biraz, vahşi ormanlarda
savaşarak varlığını sürdürmeye benzer;
bir bakteri kendi başının çaresine bakar. Diğer
yandan uzmanlaşmış hücrelerin yaşam biçimleri
kalıcı olarak belirlenmiştir. Ömür boyu; "deri hücresi"
deri hücresi olarak, "kas hücresi" kas hücresi
olarak, "beyin hücresi" de beyin hücresi olarak kalır.
Her hücre çeşidinde deri mi, kas mı, yoksa beyin mi
olduğunu belirleyen bir kaç gen işletilir ve diğer
bütün genler (diyelim ciğer, kemik ya da böbrek
olmak için) durdurulur ve hücre neyse sonuna
kadar da o olarak kalır. Bakteriler, buna göre genleri
hızla ve kolayca harekete geçirip durdurabilecek
araçlar gereksinirler. Uzmanlaşmış
hücrelerde çoğu genler sürekli durdurulmuş, birkaçı
da sürekli işletilir durumdadır. Bakterinin bu
kolay çalıştırma-durdurma mekanizması, uzmanlaşmış
hücrelerde kullanılana benzemeyebilir.
Ne var ki şu anda elimizde en iyi anladığımız
model, bakteri sistemidir. Hiç olmazsa teorik olarak,
temelli durdurmayı veya çalıştırmayı sağlamak
için kullanılmasını düşünmek zor değil.

Biçimin Oluşumu

Embryogenesisde temel problem olarak gen ifadesine
bakıyorduk. Oysa ilk göze çarpan yan, biçimin
oluşumu; heykel dökme sürecindeki hüner,
yumurtadan bebeğe dönüşümün akıl almaz mimari
başarısı. Örneğin, bizi oluşturan tüm özel doku ve
organlar, bir iskelete asılmıştır. Kemik, bütün
diğer yapının yanısıra embryoda gelişir. Sıradan
görünüşlü hücrelerden başlayarak, içinde kalsiyumun
sert bir yapı oluşturmak için biriktirildiği
yeni bir doku belirir. Bu doku sert ve olağanüstü
güçlüdür, bir organizmanın ağırlığını ömür boyu
taşıyabilecek nitelikte yapılmıştır. Kırıldığı zaman
da yeniden kendini onarabilir. Böylesine bir yapısal
biçimlendirme süreci nasıl ortaya çıkıyor? Bu anlaşılması
zor bir problem ve yine bir model sisteme
başvurmamız gerek.

Bakteriler, insanlar gibi virüs enfeksiyonuna
karşı dirençsizdirler. Her bakteri virüsünün (buna
bakteri yiyen anlamında bakteriofaj denir) kutu
gibi içinde DNA'nın saklandığı bir kafası ve enjektör
iğnesi gibi kullandığı bir kuyruğu bu kuyruğun
ucunda da bakterinin yüzeyini yakalayan
örümcek gibi bacakları vardır.

Sonra virüs kendisi bir enjektörmüşcesine -ki aslında
öyledir de- DNA'sını kuyruğundan bakteriye
geçirir. Virüsün DNA'sı bakteriye girer girmez idareyi
ele alır. Bakterinin protein yapan makinesine,
bundan böyle bakteri proteini yapılmayacağını belirten
bir sinyal gider. Ribosomlar ve transfer RNA
makinesi, virüsün kendi DNA'sından üretilen mesajcı
RNA'lar tarafından çabucak kendi yararına
işleyecek hale dönüştürülür. Kısa bir süre sonra,
bakteri fabrikası virüs proteini parçaları yapmaya
başlar. Yeni kafalar, kuyruklar ve bacaklar yapılır.
Herşey virüsün DNA'sı tarafından yönetilir.

Bundan kısa bir süre sonra, bakterinin içinde
virüs kafalarının biriktiği görülür, yeni yapılmış
virüs DNA'ları bunların içine yerleştirilir ve tamamlanmış
virüsler ortaya çıkar. Her bakteri hücresinin
içinde, yüz kadar virüs onu sıkı sıkıya dolduracak
biçimde birikir. Zamanı gelince, virüsler
bakterinin zarını yarıp, onu öldüren bir enzim salgılayarak
kaçarlar. Bütün bu vahşi yıkım yarım
saatten az bir zamanda gerçekleşir.

Bu olguda biçimin oluşumunun basit bir modelini
görebiliriz. Ele geçirilen fabrikada, virüsün değişik
parçaları, kendi DNA'sının verdiği talimatlarla,
ufak bir bina yapar gibi biraraya getirilir. Bunun
dikkatle programlanmış bir zaman aralığında, ortaklaşa
gerçekleştirilen bir işlem olduğu görülebiliyor.
Öyle ki genler virüsün değişik parçalarının
yapımına bir sırayı izleyerek başlanmasını
denetliyorlar. Doğru parçalar doğru sırada
yapılıyorsa, belirli biçimin kendiliğinden bir
anda oluşması çok güçlü bir olasılık gibi görünüyor.

Bu modelin çok daha karmaşık, gerçek embryogenesis
olgusuna ne kadar ışık tutacağı belirsiz.
Ama modelin yararlılığı, bakteriden çok daha basit
bir organizma olan virüsün gen kompozisyonu üzerine
oldukça tam bir bilgi sahibi olmamızda yatıyor.
Ayrıca, olayların sırasını denetleyip isteğimize göre
ayarlayabiliyoruz ve çok karmaşık olmayan üç boyutlu
bir biçimin oluşumunu bir elektron mikroskobuyla
kolayca izleyebiliyoruz.

Hücre Bölünmesini Başlatmak ve Durdurmak

Embryo hızla bölünen bir hücre kütlesidir. Bu
korkunç hızlı büyüme işi, doğumdan sonra çocukluk
boyunca gittikçe yavaşlayarak yetişkinliğe erişene
kadar sürer. Yetişkinlikte hücre bölünmesi durur.
Bir organizmanın bütününde; her organın, her dokunun
hücreleri, büyümenin tamamlanmasına çok
titiz ve dikkatli bir işbirliğiyle katılırlar. Hücreler
büyümeyi ne zaman durduracaklarını nereden biliyorlar?
Oluşumuna katkıda bulundukları organların
tam büyüklüğe eriştiğini onlara söyleyen ne?

Bu olgu, normal hücrelerin bedenin dışındaki
davranışında da gözlemlenebilir. Birkaç normal
hücre, bir cam kabın ortasına bırakıldıklarında,
hemen yanlarındaki komşu hücrelerle sürekli ilişkili
olarak bölünmeye başlarlar ve en uçtaki hücreler
kabın kenarlarına dokununcaya kadar, kabın
yüzeyini tek hücre kalınlığında bir tabaka halinde
örterler. Kenara ulaşılınca bütün hücreler bölünmeyi
durdurur.

Bölünmeyi durduran sinyalin özelliği nedir?
Bunun cevabını bilmiyoruz, ama araştırmayı sürdürüyoruz.
Bilmecenin en azından bir bölümüne
cevap getirebilecek, iddialı bir model sistemimiz
var. Bu modelin uygulanabilme kolaylığına hayranım,
üzerine yıllar harcadığım için ona karşı özel
bir düşkünlüğüm var.

Regenerasyon: Yenilenme

Bir kurbağa yavrusunun kuyruğunu kesip onu
yeniden suya bıraksam, yara çabucak iyileşir ve
ondan sonraki üç haftada gerçekten çok ilginç olaylar
olur: Yaradan tümüyle yeni bir kuyruk ürer.

Tam ve mükemmel bir kuyruk. Bir salamenderin
de buna benzer biçimde ayağını koparsam yerine
yenisini yapar. Deniz yıldızı ve istakoz da öyle. Bu
olguya regenerasyon: yenilenme denir. Bunun
kendi bedenimizde de örneği vardır. Kopunca kollarımızı,
bacaklarımızı yerine getiremeyiz ama karaciğerimiz
bir kazada zarar görse, bir parçasının
ameliyatla alınması gerekse karaciğer bir iki gün
içinde eski büyüklüğüne erişir. Bu özel durumun,
laboratuvarda benzerini yapabiliriz. Ameliyatla bir
farenin karaciğerinin üçte ikisini alabilirim. Fare
anesteziden birkaç dakikada ayılır, biriki saat içinde
yemeye başlar ve üç gün sonra karaciğerinin
eksik üçte ikisi, normal ve sağlıklı olarak yerine
gelmiştir; bir karaciğerin yapması gereken herşeyi
yapmaktadır.

Bütün bu olaylarda iki dramatik nokta görülür:
Birincisi; hayvanın bir parçasının ayrılması, eskiden
herşeyin sakin olduğu bu bölgede çok hızlı bir
hücre bölünmesine yol açar. İkincisi; bu parça yerine
gelince hücre bölünmesi durur. Şaşırtıcı olan;
bu bölgedeki hücrelerin bölünmeye gerek olduğunu
ve iş bitince durmak gerektiğini bilmeleridir!

Bu hücrelerin içinde, onlara bölünmeye başlamalarını
ve eksik organı tamamlamak için yeterince
bölündükleri zaman durmalarını söyleyen
nedir? Bir zamanlar bunun cevabını bulmak için,
kopan parçanın yerine yeni hücreler üreten bir
karaciğerden parçalar alıp, bunları normal,
bölünmeyen karaciğer hücrelerine karıştırıyordum.
Kopanı yerine getirmek için üreyen hücrelere, daha
çok hücre yapmalarını söyleyen bir kimyasal sinyal
varsa, bunun normal hücreleri de etkileyip, onların
daha hızlı protein yapmalarını sağlayacağını düşünüyordum.
Diğer yandan, eğer normal hücreler
yenileme hücrelerini yavaşlatacak bir kimyasal
mesajı içeriyorlarsa, bunu da anlayabilecektim. İyi
bir fikir, iyi bir model -ama deneyler sonuçsuz kaldı.
Sistem henüz çok karmaşık. Olanları bir türlü kavrayamıyoruz.

Yaşamın kanunlarını açığa çıkartmakta üstüste
sağlanan başarılardan söz eden öykümüzde; bir deneysel
başarısızlığın yeri yok gibi gelebilir. Bence
tersine; bu öykümüzün gerçekçiliğini arttırır. Aslında,
şimdiye kadar bilim adamlarını yaptıkları
deneylerin çoğu başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
Başarısızlıklarımızdan ders alıp, bize sonunda iyi bir
ilham sağlayacak daha iyi deneyler tasarlayabiliriz.

Meslektaşım Dr. Nancy Bucher, yenilenme olayı
üzerine bilgiye belki de diğer bilim adamlarından
çok daha fazla katkıda bulunmuştur. Önemli çalışmalarından
bazıları, farelerden yapışık ikizler
yapmayı içeriyordu. İki fareyi iyi bir ortak dolaşımları
olacak biçimde birbirine dikiyordu; kan
ikisinin arasında kolayca dolaşıyordu. Sonra, farelerden
birinin karaciğerinin üçte ikisini alıyor ve
bu ciğerin eksik kısmı yerine gelene kadar, diğer
farenin karaciğerinin de büyüyüp büyümediğine
bakıyordu. Büyüdü! Bu; yenilenme yapan karaciğerin,
kan dolaşımına birşey kattığı ve bunun
diğer farenin karaciğerine ulaşınca, onun da büyümesine
neden olduğu sonucunu gösterdi. Nancy
Bucher ve bir çok başka bilim insanları, bu maddenin
ne olabileceğini anlamaya çalıştılar; ama
henüz bir başarı elde edilmiş değil.

Embryogenesis Üzerine Bilinmeyenler Bilinenlerden Çoktur

Yinelersek, Embryogenesis konusunda bazı ilginç
şeyler üzerinde durduk. Birarada kalabilecek
yapışkanlığı elde etmek için bölünen hücrelerin özel
yeteneklerinden; bir organizma oluşturmak için
gerekli olan uzmanlaşma konusundan; biçimin oluşumundan
ve son olarak uzun embryogenesis, sürecine
dur emri veren, çocukluk ve yetişkinliğe
ulaşma işleminin bittiğini bildiren sinyalden söz
ettik. Bunlar son derece karışık olguların yalnızca
bir iki önemli noktası. Cahilliğimiz hala bildiklerimizi
kat kat geçiyor. Bu hiç de şaşırtıcı değil.
Embryogenesis, bütün yeteneklerimizi kullanmamızı
gerektiren bir probleme benziyor, ve biyoloji
biliminin temelinde yatıyor. Biraz heyecanlı,
biraz da kışkırtıcı bir konu; çünkü, ilk bakışta
çözülemeyecek hiçbir zor yanı yokmuş gibi görünüyor.
Kısa bir süre sonra, daha önceki bölümlerde anlattığımız
yaşamın evrensel kanunlarını kavradığımız
gibi, embryogenesisi de anlayabileceğimize inanıyorum.

Embryogenesisin anlamadığımız yanları, kanserin
anlamadığımız yanlarına çok benziyor. Gerçekte,
bazı araştırmacılar, kanserin açıklamasının,
embryogenesisin anlaşılmasını gerektirdiğini düşünüyorlar.
Kanser, bazı bakımlardan insanın
embrogenesisindeki o çok üstün denetleme yeteneğini
yitirdiği zaman ortaya çıkıyor gibi görünüyor.
Örneğin, kanser hücrelerinin başıbozuk
davranışları, hücre yapışkanlığının yokolmasıyla ilgili
olabilir. Şimdi bu konuyu daha yakından incelemeliyiz.

Vİİİ. BÖLÜM

Kanser

Sorun, içerde birşeylerin olup normal bir hücrenin
kanser hücresine dönüşmesiyle başlar. Kanserin
kökeninin tek hücrede oluşu, yaşamın ilkeleri
üzerine yazılmış bir kitapta bir bölümün kansere
ayrılmasını gerekli kılıyor. Kanser konusunda
açıklama arayanların, kitabımızda daha önce anlattığımız
konularla da ilgilenmeleri gerekir.

Berilyum ve Kanser

Berilyum adlı maden, tavşanlarda çok kötü
kemik kanserlerine yol açıyor. Bu, araştırmacı olarak
ilk çalışmaya başladığım sıralarda, floresan
lamba üretiminde çalışan işçilerde görülen ölümler
üzerine eğilen bazı bilim insanları tarafından bulunmuştu.
İşçilerin akciğerleri, lamba tüplerinde
kullanılan bazı malzemelerin etkisiyle bozuluyordu.
Araştırmacılar berilyum içeren fosforlu
malzemeyi hayvanlara verdiler ve birkaç ay sonra
kemik kanserleri görüldü. Kanserler hızla büyüdü,
bedenin diğer kısımlarına yayıldı ve hayvanların
bir iki hafta içinde ölmelerine neden oldu. Berilyum
insanlarda hiçbir zaman kansere yol açmaz, ama
akciğerlere zarar verir. Zaten artık floresan lamba
yapımında da kullanılmıyor.

Tıbbiyeden mezun olur olmaz, berilyumun nasıl
kansere yol açtığını bulmayı kendime iş edindim.
Önce, kütüphanede benden önceki bilim adamlarının,
berilyumun canlı sistemlerdeki davranışı
üzerine neler yapıp yapmadıklarını araştırdım. Çok
az şey yapılmıştı. Ama bilinen ilginç bir nokta vardı.
Son derece küçük miktarlardaki berilyum, bedendeki
fosfataz denilen önemli bir enzimin çalışmasını
durduruyordu. Bu enzim kemik için özellikle
önemlidir, çünkü kemiği sertleştiren kalsiyum
fosfat maddesinin toplanmasına yardımcı olur. Bilinen
başka bir gerçek de, fosfataz enziminin işe
yaraması için, normalde "magnezyum" metaline gereksinimi
olmasıydı. Berilyum, atomik yapısı bakımından
magnezyumun çok yakın akrabasıdır. O
zaman, şu soru akla geliyor: Berilyum, magnezyumun
yerini alıp fosfatazı zehirliyor mu? Cevap
"evet" oldu. Berilyum enzime giriyor, magnezyumu
dışarı atıyor ve böylece enzimi işe yaramaz hale getiriyor.

Berilyum ve Büyüme

Ben konuya girdiğimde durum böyleydi. Problemi
kafamda tartarken, aklıma bana güzel görünen bir
fikir geldi. Neden "büyüme" için magnezyuma gereksinen,
basit bir model sistemle çalışılmasın?
Eğer berilyumun büyüme üzerine bazı etkileri olduğu
görülürse ve bunlarla sistemin magnezyuma
olan gereksinimi arasında bir bağlantı kurulabilirse,
berilyumun hücre büyümesini nasıl etkilediğini
anlamaya birazcık yaklaşmış olabilirdim.
Çalışmak için seçtiğim basit model sistem, bitkilerin
büyümesiydi. Bitkilerdeki bütün klorofil
molekülleri magnezyum içerir. Klorofil, tıpkı bazı
enzimler gibi, magnezyum olmazsa işlevini gereğince
yerine getiremez. Belki berilyumun magnezyumu
klorofilden dışarı çıkarıp, bitkilerin büyümesinde
değişime yolaçması beklenebilirdi.

Çalışmaya serada, içinde bitkilerin beslenmesi
için gereken herşey ve bu arada normal bir miktar
magnezyum bulunan bir solüsyon içinde, şişede yetiştirilen
domates bitkileriyle başladım. Bu bitkiler
birkaç hafta içinde çok güzel geliştiler.

Başka bir grup bitki, içinde berilyumun da bulunduğu
benzer bir ortama konuldu. Bunların büyümeleri,
berilyumsuz grubun büyümesiyle aynı düzeydeydi.

Bunun üzerine, berilyumun yeterince magnezyum
bulunduğu zaman, herhangi bir probleme
neden olmadığı sonucuna vardım.

Üçüncü grup bitki de standart magnezyum miktarının
yarısı verilerek yetiştirildi. Bu bitkiler bir
hafta kadar büyüdüler, sonra sarardılar, sarktılar
ve öldüler.

Bu magnezyum eksikliğinin beklenen etkisiydi:
yarım ölçü magnezyum yetmemişti. Dördüncü grup
bitkiye, üçüncü grup kadar magnezyum ve ikinci
gruba verilen kadar bol berilyum verildi. Sonuç
dramatik ve tatmin ediciydi. Bu bitkiler güzel geliştiler
ve her yönüyle, birinci ve ikinci gruptakiler
kadar sağlıklıydılar.

Ulaştığım sonuç kaçınılmazdı. Berilyum, bitkinin
magnezyum gereksiniminin en az yarısını karşılaşabiliyordu
ve magnezyumdan yoksun bırakılmış
ölüme mahkum bitkilerin oldukça normal
büyümelerini sağlayabiliyordu.

Buraya kadar herşey çok güzel, Bundan sonraki
adım, berilyumun klorofil moleküllerine girip magnezyumu
dışarı atıp atmadığının incelenmesiydi.
Dört grup bitkinin klorofilini de analiz ettim. Hepsinde
de magnezyum olup berilyumdan iz olmaması
beni hayal kırıklığına uğrattı. Bu sonuç cesaret kırıcıydı,
ama gerçeğe karşı söyleyecek bir şeyim yoktu.

Yine de berilyum, normal olarak magnezyumun
bitkilerde yaptığını yapabiliyordu. Bütün deneyleri,
ufacık tek hücreli yeşil alga kültürleri kullanarak
yineledim ve tümüyle aynı sonuçları elde ettim.

Bu öyküyü neden anlattım? Birincisi, bu, kanser
araştırmalarında kafa karıştıran bir problem, ilginç
bir model sistem, çekici ve çözülmemiş bir esrar.
İkincisi; bilimde olayların nasıl geliştiğini iyi
resimliyor. Bir fikir, beklenen dramatik sonuca
ulaşabilir, ama beklenen açıklama da yanlış çıkabilir.
O zaman daha iyi bir öneriye gereksinim var.
Üçüncüsü; ileri de ne yapacağım üzerine kritik bir
seçim gerektiği bir anda, bu berilyum problemindeki
deneyimim beni, bir öneri getirip bunu
deneyle sınayabildiğime inandırdı. Böylece bilimde
kariyer yapabileceğimi anladım. Teorimin yanlış
olması beni hiç rahatsız etmedi. Çoğu düşünceler
yanlıştır ve insan yaşamı boyunca birkaç tane iyi
düşünceye rastlarsa şanslıdır.

Bu problem üzerine iki yıl daha çalıştım. Magnezyuma
dayalı bitki enzimlerinde, berilyumun
magnezyuma bağımlı bitki enzimlerindeki magnezyumla
rekabeti konusunda ilginç buluşlar yayınladım.
Ama o zamandan beri ne ben, ne de bir
başkası; bu basit metalin, bitkilerin büyümesindeki
yerini veya tavşan kemikleri üzerindeki etkisini
açıklayamadık. Önemli bir çözülmemiş problem,
yeterli bir çözüm bekliyor. Kuşkusuz, basit bir metalin
kanser üretmesi, ancak çok yetenekli bir bilim
adamının ele alabileceği bir konu.

Kanser Nedir?

Kanserin ne olduğunun açık bir resmini yapalım.
İlk yaklaşımda, kanserin hücrelerde kalıtımla geçirilmiş
anormal davranış olduğunu söyleyebiliriz.
Bu anormal davranış, bedenin herhangi bir yerinde,
herhangi bir hücrede ve herhangi bir zamanda başlayabilir.
Kanserli hücre davranışının iki ana özelliği
vardır: 1) Kanser hücreleri, komşuları olan normal
hücrelere göre daha hızlı çoğalırlar. Son bölümde
gördüğümüz gibi, normal hücrelerin bir büyüme
dönemi vardır ama bu sonraları yetişkinliğe
ulaşılınca durur. Yenilenme yapan karaciğerde de
orijinal büyüklüğe varılınca hücre bölünmesi biter.
Kanser hücreleri, bir besin kaynağı bulunduğu sürece,
hiçbir zaman bölünmeyi durduramazlar. 2)
Kanser hücrelerinin etraflarındaki hücrelerle her
zaman ki ilişkilerinde değişiklik olur, öyle ki nispeten
daha bağımsız egoist ve kötü komşu gibi davranırlar.
Hücre yapışkanlığının, embryogenesisin
önemli bir özelliği olduğunu hatırlayacaksınız. Bölünen
hücreler, yüzeylerindeki özel proteinler sayesinde
komşularıyla birbirlerine yapışma eğilimindedirler.
Normal hücrelerin bu temel niteliğinin
kaybolması, habis büyümeye yol açan
önemli bir unsur olmalıdır.

Yukarıdaki iki özelliğin birleşmesi; yani hücre
bölünmesinin artan hızı ile birlikte, hücre yapışkanlığının
kaybolması öldürücüdür. Bu, yeni ve
uyumsuz, garip bir dokunun, doğduğu noktadan
hızla yayılarak büyümesi demektir. Sonuçta; hücreler
metastaz yapabilirler, başka bir deyişle kan
dolaşımıyla bedenin başka yerlerine gidip, oralarda
yeni kanserli koloniler oluşturabilirler. Ve zamanla
bölünen, rahat durmayan hücreler, içinde doğdukları
bedeni öldürürler.

Bedenin Dışında Kanser

Tıpta araştırmacılar, ne zaman problemli bir
parçayı bedenden alıp, basit bir cam kaba koysalar,
çözüm üzerine iyimser olmaya başlıyorlar. Bu, önerilerinin
denetlenebilen, el altında bir sistemle,
kritik deneylerle sınanabilirliği anlamına geliyor.
Kanser, daha önce de belirttiğimiz gibi, hücrelerin
hastalanmasıdır. Hücreler, bedenden alınıp laboratuvarda
cam kaplarda incelenebilirler. Böyle
kolayca incelenebilen insan hastalığı sayısı çok
azdır aslında.

Gelin, cam kaplardaki normal hücrelerin ve kanserli
hücrelerin davranışlarını inceleyelim. Önce,
bir kabın ortasına bir iki normal beden hücresi koyacak
ve onları besleyici bir sıvıyla örteceğiz.

Birkaç günlük bir dönem süresince, sürekli camla
ve birbirleriyle ilişkide olarak durmadan bölünürler.

Hücreler, kabın kenarlarına ulaştıkları zaman
bölünmeyi durdururlar.

Bundan sonra hücreler, tek kat hücre derinliğinde
bir tabaka halinde, dengeli, iyi komşuluk
ilişkileri içerisinde kalırlar. Hücrelerin ufak bir
bölümünü camdan kazıyıp alırsak, yaranın yanındaki
hücreler bölünmeye başlayıp kısa zamanda
boşluğu doldururlar. Boşluk tek tabaka hücreyle
kaplanınca, hücre bölünmesi yine durur.

Dikkat ederseniz bu davranış, yenileme yapan
hücrelerinkine temelinde benziyor ama onlarınkinden
daha basit. Yenilenmede de bölünme,
önceden belirlenmiş bir sınıra, orijinal organ büyüklüğüne
ulaşana kadar hızla sürer. İki sistemde
de bizi normal hücrelerin ne zaman durmak gerektiğini
bildiklerine inandıran bir davranış var.

Şimdi, kanser hücrelerinin davranışını gözleyelim.
Birkaç tanesini bir kaba koyup, ne yapacaklarına bakalım.

Bölünüp kabı kaplamaya başlıyorlar, normal
hücrelerden pek farkları yok.

Ama kabın kıyısına eriştikleri zaman, normal
hücrelerle benzerlikleri kalmıyor.

Bölünmeye devam ediyorlar, öyle ki düzensiz bir
biçimde, gittikçe daha çok hücre üst üste birikiyor.
Hücreler büyümeyi nasıl durduracaklarını unutmuşa
benziyorlar.

Sürdürülen bölünmeye şimdi engel olabilecek tek
şey, besin yokluğudur. Kanser hücrelerinin başka
hiçbir hücrede bulunmayan bir özelliği var; ölümsüzmüşçesine
sınırsız çoğalma yeteneği. Gerçekten
de bazı kanser hücreleri, kurbanlarının bedenlerinin
dışında çok uzun bir süre yaşıyorlar. Bu
olgunun en ünlü örneği, 1951'de rahim kanserinden
ölen Henriette Lacks'den ameliyatla alınmış kanser
hücreleridir. Kadıncağız daha sonra bu kanserden
öldü, ama kanserli hücrelerinin bir kısmı cam kavanozlara
konup, bunlara besin verilmişti. Bölünmeyi
sürdürdüler. Bugün, "HeLa" hücreleri olarak
biliniyorlar, hala canlılar ve bölünüyorlar!
Kanser araştırmasında yaygın olarak kullanılıyorlar.

Kanserli hücreler bedende nasıl davranıyorlarsa,
cam kapta da öyle davranıyorlar. Normal hücrelerin
uyguladıkları sınırlamalardan vazgeçiliyor. Hücre
bölünmesinin yasaklanması, hücreler belli bir boşluğu
doldurduklarında veya önceden belirlenmiş bir
toplam kütleye eriştiklerinde ortaya çıkar. Bu yeteneğin
kaybedilmesi kanserdir.

Cam kaplarda yapabileceğimiz bir şey daha var.
Normal hücrelere kanser aşılayabiliriz. Hayvanlarda
kanser yapan maddeler ekleyerek, özellikle
kanser yapan virüslerle insan, beden dışında
da hücrelerde hastalığa neden olabilir. Bilim adamı
için çok heyecan verici bir olgu bu, çünkü kansere
neden olmanın her adımı beden dışında, laboratuvarda,
denetlenebilen koşullarda izlenebiliyor.

Kanserin Kendisine Kan Sağlaması

Cam üzerinde büyüyen kanser hücrelerinin tipik
olmadığı, üç boyutlu, yumuşak dokuya benzeyen bir
ortamda yetiştirilmelerinin gerçeğe daha yakın olabileceği
düşünülebilir. Bu yapıldığı zaman kanser
hücreleri çıplak gözle ancak seçilebilen ufak bir top
oluşturana kadar büyüyorlar. Daha fazla büyümemelerinin
nedeni, besine bu durumda kolay
ulaşamamalarıdır. Eğer yakında damar hücreleri
varsa, küçük kanser hücresi topu, onları yeni kan
damarları üretmeye tepkilendirecektir. Kan damarları
böylece kanser kütlesinin içine kadar uzar
ve kanser hücreleri yeniden bölünmeye başlarlar.
Kan damarları büyüyüp dallandıkça, besin taşıdıkça,
kanser kütlesi de oldukça büyük bir hale
gelebilir. Kanser bedende kanla beslenmezse gelişemez.
Judah Folkman tarafından yönetilen bu
araştırma, aynı zamanda kanser hücrelerinin, kan
damarlarının büyümesine neden olan bir şey salgıladıklarını
göstermektedir. Bu salgının ne olduğu
üzerine arıştırma sürüyor. Ne olduğunu bilebilseydik,
karşı koyabilir, kanseri besinsizlikten
öldürebilirdik.

Kanser Mutasyonla mı Oluşur?

Bir hücrenin bu önüne geçilmez özellikleri kazanmasının
nasıl bir nedeni olabilir? Tabii bunu
henüz bilmiyoruz. Dönüşümün tetiğini neyin çektiği
büyük bir soru. Ama bedende kanserin başlama biçimi
üzerine birkaç şey, akla mutasyonu, başka bir
deyişle, bir tek hücrenin DNA'sındaki bir değişimi
getiriyor.

1. Kanser, her zaman bir tek hücrede ani bir değişmeyle
başlar görünüyor.

2. Hücre bir defa hastalanınca, ondan üreyenlerin
hepsi hastalıklı oluyor. Yani, kötü özellik
hücreden hücreye geçiyor.

3. Kanserli hücreler, kendisinden üredikleri normal
hücreye göre bir seçilme avantajı elde etmişe
benziyorlar.

4. Kanser yapan nedenlerin çoğu, örneğin kimyasal
maddeler, x-ışınları ve ultraviole ışınları, aynı
zamanda mutasyona da neden oluyorlar.

Öyleyse, kanserin çok rastlanan, olabilecek nedenlerinden
biri de DNA'da değişme, yani mutasyon.

Virüsler ve Kanser

Belirli virüs cinsleri kansere neden olabilir.
Şimdi bu gerçeğin, mutasyonlar konusunda söylediklerimizle
ilginç bağlantıları olduğunu göreceğiz.

Bakalım güncel kanser araştırmasında yine yeğlenen
bir model sistemi olarak karşımıza ne çıkıyor?
Daha önceki bölümde gördüğümüz bakteriden geçinen
virüsü hatırlayacaksınız. Virüs DNA'sını
bakteriye geçiriyor ve ondan sonra bütün bakteri
makinesi virüs üretmekle yükümlü oluyor.

Ama bazan, virüsün DNA'sı bakteri hücresine
girince oldukça garip ve beklenmeyen bir şey olabilir.
Virüsün DNA'sı sessizce bakterinin DNA'sına
eklenebilir; virüs geni, bakteri geniyle birleşir. Bu
durumda yeni virüs yapılmaz. Bakteri hücresi kendisine
hiç bir şey olmamışcasına bölünmeyi sürdürebilir.
Ama köklü bir değişiklik belirmiştir. Virüsün
girdiği bakteri ve ondan üreyenler, virüsün
DNA'sını da taşımaktadırlar. Özellikleri ve bunun
sonucu olarak da davranışları değişmiştir.

Olan biten nedir? Virüsün genleri, şimdi bakterinin
DNA'sının bir parçası olarak işlev yapıyorlar.
Mesajcı RNA'nın ne yapacağını dikte ettiriyorlar
ve mesajcı RNA'lar, bakterinin ribosomuna
gidip yeni proteinlerin yapılışını bildiriyorlar.
Üretilen proteinler, bakterinin parçası
haline gelip, bu arada karakterini değiştiriyorlar.
Özetlersek, bakteri ve bütün ondan türeyenler,
şimdi bakteri DNA'sının bir parçası olan virüs geninin
varlığıyla değişmiştir.

Kuşkusuz, virüslerin bu yaptıkları berbat bir
iştir. Hayvanlarda birçok kanserin nedeninin virüs
olduğunu öğrendiğimiz zaman, bu olgunun gözümüzde
önemi hemen büyüyor.

Hayvan hücrelerindeki kanser virüsleri, dikkati
çekecek kadar, bakteri virüslerinin yaptıklarına
benzer şeyler yapıyorlar. Hücrelere giriyorlar. Önce
kaybolmuş görünüyorlar, sonra genleri hücrenin
DNA'sıyla birleşiyor. Hücrenin özellikleri, temelli
kötü yönde değişiyor.

Virüs ve mutasyon öykülerini birleştirirsek belirli
bir genelleme yapabiliriz: Virüslerden gelen
yeni genler veya mutasyonlar, hücrelerde yeni proteinlerin
yapılmasına neden olur. Bunlar sırayla
daha hızlı büyümeyi, çevresinden kopuk davranışa
yol açan yüzey değişmelerini ve diğer kanser benzeri
özellikleri başlatabilirler.

Birçok Kanserin Nedeni Virüslermiş Gibi Görünmüyor

Bütün insan kanserleri dahil, bir çok kanserin
nedeni virüsler değil gibi görünüyor. Bu, insanlardaki
kanserlere virüsler neden olamaz demek
değil, yalnızca bunu kanıtlayamıyoruz. Yukarda
değindiğimiz olgu, virüslerin bazan varlıklarını
saklamada son derece becerikli görünmeleri, kanserde
onları saptamayı çok zorlaştırıyor.

Kansere Bedenin Tepkisi

Kanser hücreleri; kötü komşulardır, çevrelerinden
kopukturlar ve birbirinden bağımsız
davranırlar dediğim zaman, bunun hücre yüzeyinin
durumundan kaynaklanan bir olgu olduğunu
anlamalısınız. Kanser hücreleri, komşu
hücreleri, hücre-hücreye, yüzey-yüzeye alışverişte
hissederler. Bu etkileşmenin normal olmaması,
kanser hücrelerinin yüzeylerinin, kendilerinden
türedikleri hücrelerin yüzeylerinden farklı hale
geldiğini gösterir. Bunun böyle olduğu deneyle de
saptanmıştır.

Şimdi, eğer kanser hücresinin yüzeyi, normal
hücreninkinden farklıysa, bedende "yabancı"
mıdır? Bununla şunu anlatmak istiyorum: Yüzey,
bedenin koruyucu bağışıklık sistemine yabancı görünecek
kadar farklı mı? Cevap evet gibi görünüyor.
Kanser hücreleri, bağışıklık tepkilerini kışkırtıyora
benziyorlar. Beden savunması, kanser hücrelerini
yok etmek için zayıf tepkiler gösteriyor.

Bu bilgi ümit verici. Çünkü eğer beden kendisini
kansere karşı savunuyorsa, enfeksiyon hastalıklarından
korunmak için bildiğimiz prensipleri
kullanarak, beden savunmasını aşıyla güçlendirmek
olanaklı olabilir.

Kanser ve Çevremiz

Durmadan artan kanıtlar, kanserin yediğimiz,
içtiğimiz, soluduğumuz, etkisinde bırakıldığımız
başka şeylerden de kaynaklandığı, görüşünü destekliyor.
Bu kanıtlar üç çeşit. Birincisi değişik tip
birçok kanserin, dünyanın bir coğrafi bölgesinden
diğerine, büyük değişiklikler göstermesi. İkincisi;
insan gruplarının bir ülkeden diğerine göç etmesiyle,
bazı tip kanserlerin onların çocuklarında
görülme oranının değişmesi. Örneğin, ABD'de yerleşen
Japonlar arasında, Japonya'da nispeten daha
yüksek oranda görülen mide kanseri azalmıştır.
Göçedenlerin çocuklarında, diğer Amerikalılarda
olduğu gibi, bu hastalığa beşte bir az sıklıkta rastlanır.

Doğulularda göğüs kanseri oranı düşüktür, ama
Amerika'ya yerleştiklerinde altı kat artar. Üçüncüsü;
havada, suda ve gıdalarda, kansere neden olduğu
kanıtlanmış daha fazla kimyasal kirletici saptıyoruz.

Bunları bilmek bir bakıma cesaret verici, çünkü
çevre kirlenmesini denetleyerek kanseri yok edebileceğimiz
ümidini veriyor. Ama, bunu başarmanın
da zor olduğunu biliyoruz. Örneğin sigara alışkanlığı
yaygınlığını koruyor. Kanserlerin en kötülerinden,
yılda 100.000 kurbanı olan akciğer kanserinin,
en önemli nedenlerinden birinin tütün olduğu
onbeş yıldır bilindiği halde, hükümet tütün
endüstrisini destekliyor.

Yakın Nedenler, Uzak Nedenler

Virüs, mutasyon ve çevre etkilerinin birbirleriyle
çatışmadığı veya çelişmediği anlaşılmış olmalı. Mutasyon
ve virüs doğrudan doğruya DNA'nın değişmesiyle
kansere neden oluyor. Ama mutasyonlara
birşeylerin neden olması gerek (çevreye
dağılan kimyasal maddeler, bedenemize girip
DNA'nın değişmesinde suçlu olabilirler.) Bu anlamda
çevredeki kimyasal maddeler uzak bir neden,
mutasyon ve virüs ise daha yakın nedenlerdir.

Wisconsin Üniversitesinden James ve Elizabeth
Miller, kansere neden olabilen kimyasal maddelerin
özelliklerini saptadılar. "Karsinogen" denilen bu
maddelerin bedendeki ortak özelliği, DNA, RNA ve
proteinlere bağlanabilen maddelere dönüştürülmeleridir.
Böylece, çevremizde kansere en
çok neden olabilen ne varsa, hücre içinde sınırlı
özelliklere sahip, ama etkileri aynı bir grup madde
haline geliyorlar. O zaman karsinojenlerin bedenimizde
üretildiğini söyleyebiliriz: kendi bedenimizde,
zararsız kimyasal maddelerden öldürücü
maddeler yapabiliyoruz. Miller'in çalışmaları,
aynı zamanda bazı hayvanlar kansere
yakalanırken, neden aynı kimyasal maddeyi alan
diğerlerinin etkilenmediklerini gösteriyor. Kansere
yakalananların hücrelerinde, bu maddeleri karsinojen
maddelere çevirebilen enzimler varken, bazı
hayvanlarda bu enzimler bulunmuyor.

Çevre kirlenmesi kansere yol açıyor diye, kanserin
yakın sebepleri üzerine de araştırma yapmayı
bırakmak çok yanlış olur. Çevremizi nasıl olursa
olsun denetleyebileceğimiz konusunda hiçbir güvencemiz
yok. Ayrıca kanser tehlikesi, salgın endüstrileşmenin
çevremizi zehirlemesinden önce de
vardı. Kanserden korunma ve tedaviyi gerçekleştirmek
için en sağlam yol, hücre içinde bu öldürücü
değişim gerçekleşirken neler olup bittiğini
ayrıntılı olarak öğrenmektir.

Kanserin İlerlemesi Durdurulabilir mi?

Belirli bir kanserin hücreleri yeniden normal
hale dönebilirler! Bu, kanser her zaman geri dönüşü
olmayan bir durum değildir anlamına geliyor. Kanser
hücrelerinin normale dönmeleri için de potansiyel
bir olasılık var. Bu söylediklerimiz, Dr.
Beatrice Mintz'in Philadelphia'da Fox Chase Kanser
merkezinde yaptığı deneylere dayanıyor. Teratoma
denilen kanser çeşidi, laboratuvar kaplarında
büyütülen erkek fare embryolarına veriliyor.
Sonra bu embryolar, bir farenin rahmine
yerleştiriliyor ve doğum bekleniyor. Sonuçta doğan
yavrular, kendi hücreleriyle, şimdi normal davranan
teratoma hücrelerinin bir karışımıdır. Eski
kanser hücrelerinin varlığı, genlerinin çalışmasından
saptanabiliyor; örneğin siyah tüylü ana
baba fareden doğan yavrular, tüylerinde kanserli
hücrelerdeki genlerin belirlediği beyaz lekelere
sahip olacaklar. Şimdi normal davranan bu hücreler,
kanser hücresi oldukları dönemde hiç yapmadıkları
işleri yapmaya başlıyorlar. Buna göre,
embryodaki hücre çevresinin hem kanseri baskı altına
alıp, hem de normal davranışı desteklediği görülüyor.
Embryodaki kanser hücreleri, çevrelerindeki
normal hücrelerden bağımsız olarak kalıyorlar,
yalnızca kanser özelliklerini kaybetmişlerdir.
Büyüyor ve genlerini, aslında kendilerinden
türedikleri normal fare hücreleri gibi
ifade ediyorlar.

Bu bulguların nereye kadar genellenebileceğini
bilmiyoruz. Deneyler yalnızca teratoma denilen özel
kanser tipi için bu sonuçları veriyor. Yine de teratoma
deneyleri, kanserin büyümesinin denetlenmesinde
bir parçacık daha ipucu sağlaması
yönünden önemli. Burada kanser hücreleri, gelişen
embryoda normal olarak bulunan koşulların etkisiyle,
normal hücreye dönebiliyorlar. Bu, kuşkusuz
içeriği yönünden zengin bir buluş.

Başka daha yapay şeyler de kanser hücrelerinin
büyümesini durdurabilir. X-ışınları veya diğer radyasyon
çeşitleri, kanser hücrelerini öldürebilir. Ayrıca,
bugün insanlarda kanser hücrelerinin büyümesini
durdurmak veya yavaşlatmak için, çok
kullanılan bir sürü kimyasal madde var. Hücrelerin
işlevlerini yerine getirmesinde önemli düzenleyiciler
olan hormonlar da kanserin büyümesini
geciktirmede etkili oluyorlar. Hastaya verilen
maddelerin çoğu, kanser hücreleri için hayati
önemi olan bir takım işlere karışıyorlar. Ne yazık ki
normal hücrelerde de benzer etkilemeler yapıyorlar.
Buna göre doktorun; ilaç, radyasyon ve ameliyat
tedavilerinde, kanser hücrelerini öldürüp, hastanın
normal hücrelerine en az zararı verecek bir birleşimi
bulması gerek. Bu son yaklaşımla, gittikçe
daha çok başarı elde ediliyor. Kanserin nedenleri
sürekli araştırıldıkça, başarılı tedaviye ulaşabileceğimizi
veya bütün kanser biçimlerini baştan
engelleyebileceğimizi ümit edebilmek için çok
neden var. İyimserliğimiz, kanserin bir hücre hastalığı
olması gerçeğine dayanıyor. Hücreleri anlamada
büyük gelişmeler oldu ve kansere dışarıdan
bakılınca, birçok nedeni varmış gibi görünüyorsa
da, konunun içinden bakıldığında, tetiği çeken bir
tek mekanizma olması akla yakın geliyor.

İX. BÖLÜM

Araştırma

Bu kitapta sizinle paylaştığım bilginin çoğu, insanlar
tarafından, evrim süresinin çok ufacık bir
bölümünde, son birkaç yüzyılda bulundu. Yeryüzünde
canlıların görülmeye başlanmasından bugüne
kadar geçen zamanı, takvimimizin bir yılına
sıkıştırabilseydik, insanoğlunun en çok bilgi topladığı
dönem bu yılın yalnızca birkaç saniyesi kadar
sürecekti. Biz insanlar bu kadar kısa bir zaman
içinde kendimiz hakkında bu kadar çok şey öğrenmeyi
nasıl becerdik? Bu olgunun insanın, başka
alanlarda gerçekleri arama tutkularıyla ilişkisi
nedir? Son bölümümüzde bunları ele alacağız.

Bilgi Toplama İşlemi

İnsanların başarmış olduğu şaşırtıcı bilgi birikiminin
kökleri herşeyden önce içimizde doğuştan
var olan o yılmaz merak tutkusu ve doymak bilmez
açıklama arzusundadır. İlk çağlardan beri, bizi kuşatan
bilinmeyenlerin gizemini, onu anlamaya çalışarak
yok etmeye çabaladık. Bilinmeyen, ister barınak
yapmada olsun; ister savaşta, tarımda, denizcilikte
veya yeni karaları keşfetmede, bütün
insan uğraşlarında istenmeyen bir yoldaştır. Başarılı
bilgi toplamanın armağanları ise şunlardır:
belirsizlik, şüphe ve korkuya son vermek; olguları
anlamanın rahatlığı, önceden tahmin edebilmenin
zevki düzen gereksiniminin sağlanması, iyi düzenlemeler
yapabilmek ve güç; doğayı kontrol edebilecek güç.

Gözlem

Merak, araştırma yapmak biçiminde eylem doğurur.
Ateş çıkartabilmek için taşları birbirine sürterken,
dünyanın alt ve üst ucuna ulaşmak için bir
köpek kızağını yüzlerce mil buzda sürerken, dağlara
tırmanırken veya denizin derinliklerine dalarken,
uçmak için araç yaparken, kalıtım üzerine
bilgi edinmek için binlerce meyve sineğinin davranışını
ve görünüşünü sabırla saptarken, DNA'nın
yapısını kavramak için karton ve tellerle modeller
yaparken keşfe çıkıyoruz. Araştırmak gözlem yapmak
demektir; hissetmek, duymak, koklamak, tatmak,
tepki göstermek, işitmek, sormak. Gözlemlediğimiz
şeyleri unutmayalım, kaybetmeyelim
ve başkalarına da eksiksiz aktarabilelim diye yazıyoruz.

Fikirler

Merak ve bilgi toplamak, bilinmeyeni bilinir
yapmak için yeterli değildir. Başka hayvanlarda da
merak vardır ama bilgi biriktirmezler. Bizim herşeyin
nedenini arama özelliğimiz, fikir üretme yeteneğimizle
ve fikirlerimizi deneyle sınayabilmemizle
birleşir. Bir fikir (teori veya hipotez) gözlemleri,
anlamı olan düzenlere sokar, gerçeklerin
birbiriyle bağıntılı olabileceği noktaları öngörür.
Düşünce, anlamı olmayan şeylerden anlam olanları
çıkarmaya çalışır. Size üzerinde bilgi verilmiş olan
bir durumu düşünün. Diyelim ki bir haber bülteni
dinliyorsunuz. Zihniniz çabucak gerçeklere bir
anlam vermeye çalışacak, onları daha geniş bir çerçevede
belirgin bir yere yerleştirecek, gerçekler
arasında bağlantı nedenleri önerecektir. Örneğin
kısa bir süre içinde batan veya yaralanan petrol
tankerlerinden çevreye petrol yayılması gibi birbirine
benzer birkaç olay görülse, bunlara bir ortak
neden yakıştırmaya çalışabilirsiniz. Zihin, raslantıdan
hoşlanmaz. Bir neden bulmaya çalışmakta,
niçin olduğunu sormakta diretir.

Fikirler, beynimizin çok ilginç düşleme yeteneğiyle
karmaşık bir biçimde bağıntılıdırlar. Düşleme,
olabilecek iç bağlantıları gözümüzün önüne
getirebilmemizi sağlar. Kafamızda bir resim şekillenince,
gözlemlediğimiz olay üzerine teorik bir
açıklama buluruz; bu sınanmamış bir fikirdir.

Fikirleri Sınamak

Bir fikir, tek başına ne kadar akıllıca olursa olsun
yalnızca sizin kafanızdadır. Zihninizin bir yaratmasıdır,
tıpkı toprağın bir çiçek veya çalı üretmesi,
ateşten duman çıkması gibi. Her zaman doğru
olması gerekmez; bu anlamda, yaşamına tatsız ve
dayanıksız bir başlangıç yapmıştır. Fikirler deneyle
kanıtlanılınca sağlamlaşıp yönlendirilirler. Bir fikrin,
gerçeğin karşılığı olup olmadığını anlamak için,
onun doğayla gerçekten uyuşup uyuşmadığını sınamamız
gerekir. Doğanın gerçeklerine uygunluğunu
anlamanın en iyi yolu ise size bir şeyi
önceden tahmin edebilme olanağı sağlayıp sağlamadığına
bakmaktır. Fikriniz belirli şeylerin nedensel
bağlantıları olduğunu önerebiliyorsa, bir sınama
uygulandığında, önceden bilinebilen bir şey
gerçekleşebilir. Beklenen şey olmazsa fikir yetersizdir.
Yetersiz veya yanlış bir fikrin mutlaka
fena bir fikir olması gerekmez. Sizin bir dizi deney
yapmanıza yol açabilir. Bunlar fikrinizin yanlışlığını
kanıtlasa bile yeni ve daha gerçek bir öneriye
yönelebilirsiniz. Bundan önceki bölümde anlattığım
bitkiler üzerine deneylerim, yanlış bir fikre
dayanılarak, başlanmış olsa bile, bitkinin büyümesinde
berilyumun kısmen magnezyumun yerini
alabilmedeki şaşırtıcı yeteneğini ortaya çıkardı.

Diyelim arabanızın motoru çalışmıyor. Motor kapağının
altında bir incelemeden sonra, bozukluğun
benzin pompasında olduğu kanısına varıyorsunuz.
Pompayı değiştirirseniz, motorun çalışacağını öne
sürüyorsunuz. Eğer bu gerçekse, o zaman düşünceniz
dikkate değerdir. Çünkü önermeniz doğrudur.
Düşüncenizi bu örnek dışında sonra da genelleyebilirseniz
daha fazla değer kazanır. Bir dizi
bilinen özellikler gösteren her bozuk araba, benzin
pompasının değiştirilmesini gerektirecektir.

Fikrinizi sınama yolumuz bir deney yapmaktır.
Bir fikir yalnızca üzerinde yapılması düşünülen deneyin
iyiliği ölçüsünde değerlidir. İyi deneyler, arabanızın
benzin pompasını değiştirmenizde olduğu
gibi basit olabilirler veya daha geniş hayal gücü ve
yaratıcılık gerektirebilirler. İyi bir model sisteminin
seçilmesinin büyük önemi vardır. Örneğin, insanlarda
kalıtım üzerine gözlemlerden bir sürü
açıklayıcı fikir üretildi, ama bunların yalnızca birkaç
tanesi doğrudan doğruya deneye vurulabildi.
İnsanlardan daha basit, onlardan daha çok elegelen
(denetlenebilen) ve bir kuşağı otuz yıl yerine, birkaç
saat süren model sistemlere gerek vardı. Sonunda
bezelyeler, meyva sinekleri, ekmek küfü ve bakteriler,
insan genetiğini anlamamız için temel bilgiyi sağladılar.

Yinelenen Deneyler

Öngörülenleri doğrulayan bir deney keyifli bir
iştir, özellikle de deneyi yapan kendinizseniz. Ama
iş henüz bitmemiştir. Bilim adamlarının deneylerini,
herhangi bir hata olasılığını ortadan kaldırmak
için tekrarlamaları gerekir. Meslektaşlarının
fikirlerini sormalı, deneylerdeki sakıncaları
bulmalarını rica etmelidirler. Bilimsel
toplantılara katılıp eleştirici meslektaşlar topluluğuna
bulgularını sunarlar. Sonunda, uluslararası
bilim topluluğunun da öğrenip, deneyleri
yineleyebilmesi için yeterince ayrıntılı bir biçimde
yayınlarlar. Çoğu bilimsel buluşlar, aynı deneyler
birkaç bilim adamı tarafından tekrar yapıldıktan
sonra herkesce kabul edilir hale gelir. Ancak o
zaman fikirlerimizin gözlemlerimize verdiği anlam
gerçek haline gelir.

Bunların hiçbiri kolay değildir. Bilim adamlarının
öğrendiği en önemli gerçek, bir şeyin doğruluğunu
sonuna kadar kanıtlamanın ne kadar zor
bir iş olduğudur.

Beklenmeyene Hazır Olmak

Size, herhalde tamamen mantıksal olduğunu
sizin de kabul ettiğiniz bir süreci anlattım. Şimdi de
bu işte beklenmedik şeylerin, insanı hayal kırıklığına
uğratacak kadar sık olduğunu söyleyebilirim.
Beklenmedik sonuçların bunca sık olmaları
nedeniyle, bilgi toplayıcının başka bir niteliği
de sürprizlere karşı uyanık olmaktır. Beklenmedik
bulgular, özgün fikrin yanlışlığı olasılığına
karşın, deneyin yanlış tasarlanmasından da
kaynaklanabilirler. Yanlışlık, çok ufak önemsiz
nedenlerden de doğabilir. Ama hepsinin üstünde
sürpriz, bilimin kendine özgü doğası gereği beklenmelidir.
Bilimin konusu, ne de olsa bilinmeyendir.

Bir Buluşun Öyküsü

Bir hastalık bakterisini, laboratuvarda cam
kabın dibinde, jöle gibi maddenin üzerinde üretiyorsunuz.
Bir sabah laboratuvara giriyorsunuz ve
deney kaplarından bir tanesinin farklı göründüğünü
saptıyorsunuz. Aslında hepsinin şöyle
görünmesi gerekiyordu:

Kaptaki noktaların herbiri tek hücreden üremiş
bir bakteri kolonisidir. Ama bu kapların biri şimdi
aşağıdaki gibidir:

Hiç bakterinin üremediği büyük bir açıklık var.
İlk tepki, bekleneni yapmayan kabı atmak. Önce bu
beklenmedik ve sinirlendirici gözlemi zihninizde
şöyle bir tartıyorsunuz. Biliyorsunuz ki bakteriler
bir nedeni olmadıkça kapta böyle bir boşluk bırakmazlar.
Öyleyse o boşlukta bakterinin üremesini
engelleyen bir şey var. Bu, bir gün önce
kabın kapağını kaldırdığınızda içine düşmüş zehirli
bir madde olabilir mi? Pencerenin açık olduğunu,
odanın biraz tozlu olduğunu hatırlıyorsunuz. Kaba
bir toz parçasıyla gelen zehir, kapta her yöne yayılarak,
bakteri büyümeyen yuvarlak alanı oluşturabilir.
Bu fikri sınamak için, odanın çeşitli yerlerinden
toz örnekleri alıp, yetiştirdiğiniz yeni bakterilerin
kaplarının ortasına ufacık toz parçaları
atıyorsunuz. İki gün sonra bakterilerin normal
geliştikleri görülüyor.

Yeniden başa dönmüş oldunuz! Bu sefer dikkatinizi
bir sıranın arkasında kalmış, çok eski küflenmiş
bir fıstık ezmeli sandviç çekiyor. Heyecanlanıp
küflü sandviçten bir şeylerin kaba ulaşıp
bakterileri zehirlediğinden kuşkulanıyorsunuz. Fıstık
ezmesinden ve ekmekten ufacık parçalar alıp,
tozlarla denediğiniz gibi bunları da bakterili kaplara
koyuyorsunuz. İki gün sonra kabın görünüşü şöyle:

Nefretle kapları ve sandviçi kapıp çöpe atıyorsunuz.
Ellerinizi yıkayıp bu pis işten kurtulmayı
düşünüyorsunuz. Bu arada ellerinizden birinde,
mutlaka küflü sandviçten bulaşmış, ufak, mavimsi
yeşil bir leke dikkatinizi çekiyor. Birden aklınız başınıza
geliyor. Acaba o kaba ekmeğin küfü mü bulaştı?
Çabucak sandviçin küflü kısmından ufak bir
parça alıp, bunu bakterinin üzerine bir kaba koyuyorsunuz.
Bundan sonraki kırksekiz saat geçmek
bilmiyor. İçinizde bir şeylerin olacağı gibisine bir his
var. Nihayet bir şeyler oluyor da.

Ekmek küfü, hastalık yapan bakterilerin üremesine
izin vermiyor.

Bu ufak öykü, daha önce anlattığımız bilimsel
buluş yapmanın bazı özelliklerini örnekliyor.

Bunu burada keselim. Olabilecek en iyi sonucu
vermiş olan gerçek bir öykü var bizim öykümüze
benzer. Sir Alexander Fleming, bildiğimiz kadarıyla
fıstık ezmeli sandviçlerle ilgili olmadığı halde, yukarda
anlattığıma benzer bir şekilde penisilini buldu.

Yine Avery'nin Ünlü Deneyi

İsterseniz, DNA'nın kalıtımın temel malzemesi
olduğunu kanıtlayan Avery'nin deneyine dönelim.
Şimdi ikinci bölümden anımsayacaksınız, Avery bir
model sistem kullanmıştı: Zatürree yapan bakteriler.
Ölü zatürree bakterilerin salıverdiği bir
molekül karışımın, zararsız bakterileri zatürree
yapan bakterilere dönüştürdüğünü gözlemlemişti.
Kanısınca, karışımdaki hastalık yapan moleküller,
DNA'ydı. Tasarladığı ilk deney, ölü bakterilerden
dağılan moleküllerin karışımına DNA'yı çözen bir
enzim katmaktı. Aktif neden DNA ise enzim katmak,
karışımın zararsız bakterileri zatürreeye
neden olan bakterilere dönüştürme yeteneğini bozacaktır,
düşüncesini öne sürüyordu. Sonunda elde
edilen de tamı tamına buydu. Bu çok basit deney,
öngörüleni doğru çıkardıktan başka, kendisinden
sonraki bilimsel deneyleri çokça etkileyecek bir
gerçeği de ortaya çıkarmıştı. Bu noktadan sonra,
kanıtları sağlamlaştırmak için daha yapacak çok
şeyimiz olsa da DNA'nın kalıtımın temel malzemesi
oluşundan kuşku duymak için pek neden kalmamıştı.

Bilimin Sınırları

Fikirlerin, çoğunlukla sınanabilecekleri deneyleri
çağrıştıran öneriler olduklarını söylemiştik. İnsan
belirli olayların nasıl gelişebileceğini önceden düzenli
olarak söyleyebildiği zaman, tahminlerin dayandığı
fikirler, herkesin kabullendiği gerçekler
haline gelir ve bunlara "doğanın kanunları veya
prensipleri" denir. Bunlar bu kitapta tartıştığımız
gerçeklerdir. Diğer yandan günlük yaşantımızda,
sosyolojide, psikolojide, felsefede, sanatta ve dinde
"iyi" fikirler olarak nitelediklerimizin parlak, özgün
ve zekice dediklerimizin, bilimin kriterlerine göre
ille de iyi olmaları gerekmez. Çünkü bu fikirlerin
çoğu, deneyle sınanabilmek için çok karışık olan olgulardan
kaynaklanmaktadırlar. Bu fikirlere dayanan
tahminler, bazı rastlantılar dışında, çoğu
zaman önerenin beklediği şekilde gerçekleşmezler.

Büyük bir ressamın bir resmiyle "gerçeği" açığa
çıkardığını, psikoloji ve psikiyatrinin insan davranışının
gerçeklerini gösterdiğini, dinbilimcinin
Tanrı'nın varlığı gerçeğini keşfettiğini söyleyebiliriz.
Burada "gerçek" sözcüğünü bilimde kullanıldığından
farklı anlamda kullanıyoruz. Daha
önce tartıştığımız kriterlerden hiçbiri böyle durumlarda
uygulanamıyor. Bu durumlarda sözkonusu
olan şeyin, birçok insanda bir gerçeğin
açıklandığı gibisine içgüdüsel bir duygu doğuracak
açıklamalar olduğunu söylememiz daha doğru olur.
Ama birçokları da bu duyguyu paylaşmayacaktır.
Bu gerçeklerin evrensel geçerliliği olduğu söylenemez.

Kuşkusuz, insanların karmaşık davranış ve değerlerinde
fikirler çok bol, "bini bir paraya"dır.
Bunları, hepimiz, özgürce, çevremizdeki şaşırtıcı
insan düşünce ve eylemlerinden anlamı olan bir
şeyler çıkarmak amacıyla üretiyoruz. Böyle fikirler,
kısmen de tartışılamaz, sınanamaz olmaları nedeniyle
bol bol üretiliyora benziyorlar. Bazıları aksi
kanıtlanamadığı için çekici gelirken, bazıları da
doğruluklarının kanıtlanamaz olmasıyla iticidirler.
Tarih boyunca, insanın düşünce ve araştırmalarının
bütün alanlarında işin çetin yönü, sınanabilir
fikirler ortaya atmak olmuştur.

İnsanın ikilemi, biraz da kişisel ve toplumsal eylemlere,
sınanmamış fikirlere dayanarak girişme
zorunluluğundan kaynaklanır. Kişiler ve hükümetler,
bilgimizin sınırlı olduğu konular üzerine
karar almak zorundalar. Bunu böylece kabul ettikten
sonra bile politik kararların el altındaki bilgi
çerçevesinde rasyonel olabilmeleri bir bilgelik sorunudur.
Rasyonalizmin (akılcılık), bilimsel prensip
ve yöntemlerin, bilimin çoğunlukla çözmek için seçtiklerinden
daha büyük problemlere uygunlanması olduğu söylenebilir.

Bilimin, insan davranışıyla ilgili daha karmaşık
alanlardan üstün olduğunu kastetmek istemiyorum.
Bilim, yalnızca daha basit, daha küçük
sorular sorarak, bilinçli olarak, araştırmayı sınırlar.
Bir sürü küçük soru bir sürü küçük yanıtı
doğurur. Bunların herbiri anahtar deneyleri tekrarlamak
zahmetine katlanacak her şüphecinin
(skeptik) geçerliliğini onaylayacağı cinstendir. Kısacası
bilim kendi sınırlarını koyar: Öne sürülen
gerçeklerin deneyle sınanabilir olmasını, aksi halde
öne sürmeye değer olmadıklarını kabul eder. Sağlamca
biriktiği ve kalıcı olduğu için, bu tür gerçek
elde etmenin, uzun dönem içinde, insan yaşamı
üzerindeki etkisi çok büyük olmuştur.

Akıl Hastalığı ve Kimyasal Beyin

Kendi zihinlerinin çalışması çok eski zamanlardan
beri insanları büyülemiştir. Akıl hastalığı
bizi hem heyecanlandırmış, hem kafamızı karıştırmış,
her zaman da acele bir açıklamaya gereksinme
duyulmuştur. Geçmişte akıl hastalığı;
tanrılara, şeytana, karmaşık toplumsal ve ailevi
ilişkilere bağlandı. Daha önce de belirttiğimiz gibi,
bu açıklamalar çok ender olarak deneyle sınanabilirler.
İnsan bilincinin çalışması, birçok bakımlardan
şimdiki bilimsel yöntemlerle yaklaşabilmemiz
için fazla karmaşıktır. Buna rağmen,
yaygın olarak kabullenilmiş bir çok fikir, yanlışlarıyla
birlikte, psikiyatrik tedavinin temeli sayılabiliyor.

İnsanın akıl hastalıklarıyla ilgilenişinin tarihinde,
bazı aksilikler ve beklenmedik sapmalar
vardır. Bu örnekler, beklenmeyen şeylerin ortaya
çıkışı üzerine söylediklerimizi doğrular. Akıl hastalığının
kendine has özelliklerini anlamak ve çeşitli
psikoterapi yöntemleriyle tedavi edebilmek için
insan, çok uzun yıllar, umduğu başarıyı elde edemeden
uğraşıp durmuştur. Sonuç olarak, insan
davranışının birtakım kimyasal maddelerle değişebileceğini
gösteren bir sürü bilimsel bulgu birikmiştir.
Canlıları yaşatanın kimyasal işlemler olduğunu
gösteren bütün diğer kanıtlarla birlikte,
durmadan artan sayıda doğal ve sentetik kimyasal
maddeler, akıl hastalığı belirtilerinde etkileyici bir
azalmaya yol açıyorlar. Amerikan toplumunda
kimyasal maddelerin, uyuşturucu ve keyif verici
olarak yaygın kötüye kullanımı dahi, zihinsel işlemlerin
kimyasal temelini vurgulamaktadır.

Yıllar önce, pellagra denilen bir psikozun, B vitamini
alınarak tümüyle ve sürekli olarak kaybolduğu
anlaşıldı. Araştırmayla, esrarlı bir akıl
hastalığı, basit bir vitamin eksikliğine dönüşmüştü.
Araştırmacılar, başka bir ciddi ve çok yaygın şizofreni
benzeri psikozun da bir antibiyotikle tedavi
edilebildiğini buldular. Bu psikozun sebebi frengi idi.

Yirmi yıl kadar önce de manik-depresif psikozun
ortaya çıkmasının, ağızdan düzenli olarak alınan
basit bir tuzla, lityum karbonatla önlenebildiği bulundu.

Kısa bir süre içinde, bu çok yaygın kötü hastalığın
belirtileri, birdenbire tedavi edilebilir duruma
geldi. Lityumun mani ve depresyon üzerine
etkisi, beyin kimyası bilgisinden kaynaklanan bir
öneriyle değil, deneysel gözlemle saptandı. İlginç bir
noktayı belirtmekte yarar var; lityum, sodyumun
çok yakın akrabasıdır ve sodyumun, beynin işlemesinde
gerekli olduğu, bilim adamlarınca çok
uzun zamandan beri biliniyor. Ama henüz lityumun
etkileme biçimini bilmiyoruz.

Kimyasal maddelerin etkileri üzerine çoğunlukla
raslantıya dayanan buluşlar, bilim adamlarının,
insan davranışını ayrıntılarıyla incelemeye yönelmelerine
yol açmıştır. Sonuç, akıl hastalarının
üzücü belirtilerinde etkin bir azalmanın görülmesidir.
Bu çeşit gelişmelerin sürmesini bekleyebiliriz.

Temel Araştırma Ve Uygulamalı Araştırma

Bu kitapta "bilim" ve "araştırma" sözcüklerini,
temel araştırma yani yeni bilgiler elde etmek için
keşfe çıkmak anlamına kullandım. Araştırmanın,
uygulamalı araştırma veya teknoloji dediğimiz
temel araştırmalara dayanılarak elde edilen bilgiyi,
insan ihtiyaçlarının karşılanmasında uygulayan
çok daha geniş bir dalı var.

Temel ve uygulamalı araştırma yapmak birbirinden
oldukça farklı. Uygulamalı araştırmalarda
temel bilgi el altında bulunduğundan, ulaşılması
istenen özel üretim amaçları önceden belirlenebilir,
araştırmacı gruplarına belirli görevler verilebilir,
anlaşmalar yapılabilir. İşadamları böyle bir projeye
sermaye yatırabilirler. Örneğin, Ay'a ve Mars'a araç
göndermeyi planlamak ve araç yapmak veya çok
büyük miktarlarda çocuk felci aşısı üreterek topluma
bağışıklık sağlamak, bu tür girişimlerdir.

Temel araştırmaysa, aksine, bilinmeyenin incelenmesidir.
Yol gösteren yoktur. Araştırmacı, aklı,
düşgücü ve merakıyla başbaşadır. Beklenmedik
olaylar olağandır ve araştırmacı bunlardan işe
yarar şeyler çıkartmaya çalışmalıdır. Başlangıçta
hiç zamanlama yapılamaz. Ortaya çıkan çalışma
ancak birkaç yıl sonra değerlendirilebilir, bu arada
bilim adamı yeteneğini ve hipotezlerini geliştirmeyi
sürdürmelidir.

Uygulamalı araştırmacılar, bilinen prensipleri
kendi özel amaçlarını gerçekleştirmekte kullanmak
zorundadırlar. Temel aratırmacılar ise bunların
dayanacağı prensipleri bulur.

Teknolojinin durmadan ilerleyen yeni bilgi cephesi
olmasaydı, zavallı ve aptal bir dev olacağını
söylemeye gerek yoktur sanırım. Bugün Amerika'daki
sağlık bakımına bir göz atmak durumun
özelliğini kavramaya yeter. Temel araştırma, birçok
hastalığın yok edilmesini ve tedavisini, bir dizi
büyük gelişmeyle olanaklı hale getirdi. Ama geri
kalan hastalıkların dizginlenmesi, henüz bilmediğimiz
geniş bir alan oluşturuyor. Ancak yeni
bilgiler elde edilmesi, kanserin ilerlemesini, kalp
hastalıklarını, enfarktüsü, genetik hastalıkları ve
benzerlerini durdurabilir. Uygulamalı araştırma,
sürekli daha ayrıntılı ve pahalı makineler yapıyor.
Bunlar ancak birkaç hastanın yararına kullanılabiliyorlar.
Fakat kaçınılmaz olarak gittikçe
hepimize daha pahalıya mal oluyorlar. Kanser
ameliyatı, yapay böbrek makinesi (dializ), yapay
kalpler, benzer tedavi araçları bilinen yeni temel
prensiplerin yaratıcı uygulamalarda kaynak olduğu
birçok durum; hastalıklar üzerine bugünkü temel
bilgimizin yetersizliğinden doğan boşluğu doldurmaya
çalışan pahalı tamponlardır.

Amerikalıların tıbbi ve koruyucu sağlık bakım
masrafı, şimdi yılda 200 milyar doları aşmakta ve
bu miktar durmadan artmaktadır. Yine de bu sağlık
faturasının sadece yüzde 1/2'si, hastalıkları yenmek
için gerekli bilgiyi üreten temel araştırmanın
desteklenmesine harcanmaktadır.

Bilimin Desteklenmesi

Temel tıp araştırmasına sağlanan sınırlı destek,
Amerikan hükümeti tarafından yeterli ve dikkate
değer bir açlıkla yönlendiriliyor. Öğrenim kurumları
ve kuruluşlar, yetenekli öğrencilere hem
mezuniyet öncesi, hem sonrası eğitim için burslar
veriyorlar. Bu, öğrenciye kendisinin seçtiği bir yönetici
öğretmenle laboratuvarda, öğrenimi bitip uzmanlık
alanı belirlenene kadar çalışma olanağı
sağlıyor.

Öğrenci, bundan sonra bir üniversitede veya bir
araştırma kurumunda çalışan, bağımsız bir araştırmacının
yanında işe girmek için başvurabilir.
Başvurusu, genç bilim adamının uğraşmak istediği
problemle ilgili kesin durumunu belirler; fikirlerini,
tasarladığı deneyleri, işinin insan sağlığı için önemine
inancını, bütün yeteneğini ve düşgücünü toplayarak
geleceğini çizer.

Başvurular hükümete danışmanlık yapan bir
grup bilim adamı tarafından incelenir (bu iş
"gözetleme-inceleme" olarak bilinir). Bilimsel yetenekler
tartılarak, başvurular öncelik sırasına sokulur.
İşe alma, her yıl Kongrenin ayırdığı fonlar
tüketilene kadar sürdürülür. Bursu kazandıktan
sonra, araştırmacı çalışmasını istediği gibi yürütmekte
ve sonuçlarını yayınlamakta oldukça bağımsızdır.

Bu sistem temel araştırmayı desteklemek konusunda
herhangi bir yerde uygulanan sistemler
içinde en iyisidir. En çok ümit veren projelerin seçilmesini
sağlama alır, bağımsız çalışmayı yüreklendirir,
diğer yanda bilim adamını hesap verme
durumunda tutarken, incelemelerde gerekli esneklik
için ve beklenmedik olayların araştırılması
yeterli payı da bırakır.

Bilginin Kullanım Alanları

Bilgi ve sağlanması yöntemleri (bilim), ahlak açısından
tarafsızdır. Doğanın gizleri, insanların kendilerini
keşfetmelerini bekliyor. Ama toplumun bilgiyi
kullanışı, ahlak açısından çok ender olarak tarafsızdır;
çünkü bilgi güç kaynağıdır ve hem iyiyi
hem de kötüyü yapmak için güçlü olma isteği, insanlığı
başlangıcından beri şiddetle sarmıştır. Yalnızca
sağlık alanındaki bilgi susuzluğumuz bile,
yaşamdan beklentilerimizde etkileyici artışlara yol
açmıştır. Kadınların çocuk doğurmalarını denetleyebilme
olanakları, veba, kolera, tüberküloz,
çocuk felci, çiçek ve difteri gibi hastalıkların yok
edilmesi, vitaminler ve beslenmedeki genel ilerlemeler,
tıpta hastalık belirtilerinin bulunmasında
ve tedavide X-ışınlarının kullanılması, sayısız bağışıklık
sağlayıcı, hormonal, nörolojik, genetik aksaklıkların
önlenmesinde ve tedavisindeki ilerlemeler
vb. kuşkusuz tıp bilimi için anıtsal bir birikim
oluşturuyor. Ve temel bilimde, bu kitapta
sözü geçen çok önemli son gelişmeler yüzünden,
kanser, genetik hastalıklar ve kardiyovasküler
hastalıklar gibi önemli insan hastalıklarını, daha
etkin tedavi edebileceğimize veya tümüyle ortadan
kaldırabileceğimize iyimserlikle bakmak için her
türlü nedenimiz var (hükümetin politikası izin verirse).

Diğer yandan karanlık görünen bir konu var.
Dünyanın toplam DNA dağarını gittikçe artan
nükleer araçlarla tehdit ediyoruz; suyumuzu, besinimizi
ve havayı tehlikeli bir sayıya ulaşan endüstriyel
kimyasal maddelerle zehirleyip kirletiyoruz;
bütün yaratıkları güneşten gelen öldürücü
radyasyondan koruyan ozon tabakasını bozuyoruz;
doğum kontrolü yöntemleri olduğu halde,
yeryüzünün besleyebileceğinden daha fazla çocuk
yapıyoruz. Öyle görülüyor ki insanlar, ulaşılabilecek
en yüksek mutluluğu ve en derin ızdırabı
elde etmek için kendi kendileriyle yarışıyorlar.

Bilimsel Araştırma Düzenlenmeli midir?

Kısaca bilim, bilinmeyene ışık tutmak, doğada
zaten var olan şeyleri açığa çıkarmaktır. Ama ivedi
bilgi elde edilmesi insanlara ve hükümetlere güç
sağlıyor; bilginin toplumun değerlerine göre iyiye
veya kötüye kullanılması olası. Özgür bir toplumda,
kötüye kullanılmayı önleyip iyiye yönelişi yüreklendirmek
istiyorsak, çözümü insanların değer
yargılarında aramalıyız. Bunun yolu bana çok açık
geliyor. Diğer yanda, bilimi baskı altına almanın
daha kolay bir yol olduğunu savunan bazı kimseler
de var. Yalnızca kaynakları kısarak da amaçlarını
gerçekleştirebilirler, çünkü çağdaş araştırmanın
çok pahalı olduğu bir gerçek. Ama biyomedikal
araştırmayı sınırlamayı denersek, sonucu hızla görebiliriz.
İnsanlar, kendilerini etkileyen hastalıkları
anlamaya çalışmaktan alıkonamazlar. Eğer yeni
bilgiler elde etmek için yapılan araştırmalar sınırlanırsa,
yalnızca uygulamalı araştırmaya yönelerek,
elimizdeki bilgiyi kullanmayı sürdürebiliriz.
Örneğin, çocuk felci aşısını elde etmemizi
sağlayan temel araştırmamn yapılması önlenmiş
olsaydı, çocuk felci kurbanları için yeni ve
daha iyi aletler bulacaktık, daha büyük ve karmaşık
demir ciğerler vs. yapacaktık. Yeni bilgi elde etmek
için araştırmanın bırakılmasının ve elimizdeki bilgiyle
yetinmeye zorlanmanın neye varacağını söylemek
mümkün; tıp yalnızca mekaniğe indirgenecek,
tıkanacak, fiyatlarsa artmayı sürdürüp
hastalar kötü duruma düşecekler.

Bugün biz tarihte hiçbir zaman görülmemiş bir
olgunun, son kırkbeş yıllık hızlı gelişimin, güncel
insan hastalıklarına uygulanmasının eşiğindeyiz.
İyiye gidiş, başka bir deyişle insanların acılarını
azaltacak daha hızlı bir gelişme için elimizde çok
büyük potansiyel var.

Tıp Araştırmalarında Yararlılık ve Risk

Son zamanlarda kamunun ilgisi, yeniden birleştirilmiş
DNA veya genlerin birbirine dolanması
üzerine deneylerin, insana zararlı olabileceği tartışmalarına
yönelmiştir. Beşinci bölümde gördüğümüz
gibi, herhangi bir bitkinin veya hayvanın
DNA'sını bakterinin DNA'sına katmak olası. Bundan
sonra bakteri üreyip eklenmiş DNA'dan bir
sürü kopye yapabilir. Burada bakteriler, yalnızca
eklenen herhangi bir seçilmiş DNA parçasının
kopyalarını yapabilen fabrikalar durumundalar.
Biyologlar bu yönteme, genler üzerine bilgimizi
arttırabilmek için şimdiye kadar bulunmuş en
önemli yöntemlerden biri gözüyle bakıyorlar. Böylece
genlerin yapılarını, çalışma-durma davranışlarının
ayarlanışını inceleyebiliyoruz. Bundan
önceki iki bölümde, embryogenesis ve kanser üzerine
çözüm bekleyen "olgun" problemleri birlikte
inceledikten sonra, bu yeni tekniğin çok geniş gen
ifadesi problemini anlamadaki değerini gözünüzün
önüne getirebildiğinizi umarım.

Bazıları şöyle sorular yöneltmişlerdir: Eklenen
genler bakteriyi insan için tehlikeli olabilecek bir
biçime sokabilir mi? Böyle deneyler, evrimi doğal
gidişinden saptırıp, ilerde tehlikeli olabilecek yeni
canlı biçimleri oluşturabilirler mi?

Hücrelerin kendilerine DNA eklenmesiyle
değişebileceklerini görmüş bulunuyoruz: Örneğin
Avery deneylerinde, hastalık yapan bakterilerin
DNA'sı zararsız bakterilere verildiğinde, onları da
tehlikeli bakteriler haline getirmişti. Ama böyle
deneylerde gerçekleştirilen DNA-hücre bileşimleri,
genlerin yapay eklemelerle birleştirilmelerine göre
önemli farklar gösterirler. Avery deneylerinde yapılan
yeni DNA bileşimleri doğaldı, hücrenin içinde
bakterinin kendisi tarafından, tanışık olduğu genleri
kullanarak gerçekleştiriliyordu. Yeni bir şey
yaratılmıyordu (tehlikeli pneumococcus zaten yeryüzünün
bir yaratığıydı). Öte yandan sonradan
katmalı genler yapaydır; deneyci özel teknikler
kullanarak herhangi bir DNA parçasını bakterinin
DNA'sına dolar. Bu DNA bir sivrisinekten, bir filden
veya bir insandan alınmış olabilir. Burada, en azından
kuramsal olarak daha önce hiç görülmemiş,
beklenmeyen sonuçlar doğurabilen, gerçekten yeni
bir gen bileşimini yaratma olasılığı var. Bu nedenle
bu dalda çalışan araştırmacılar, işlerini yaparken
belirli önlemler alırlar. Daha fazla bilgi sahibi olana
kadar bu hipotetik risklere karşı uyanık davranıyoruz.
Raslantısal olarak ortaya çıkabilecek bir
organizmanın bize zarar verip veremeyeceğini, bu
kitaptan öğrendiklerimizle değerlendirebilecek
miyiz? Şunu rahatlıkla söyleyebilirim ki öğrendiklerimizin
ışığında böyle bir olgu son derece
olanaksızdır. Hatırlayacaksınız, hemen hemen her
zaman bir organizmanın DNA'sında bir değişikliğin
olması onun için zararlıdır; başka bir deyişle yaşamını
sürdürebilme kapasitesinde azalmaya yol
açar. Bir benzetme yapalım; Shakespeare'in oyunlarına
rasgele eklenen cümlelerin onları daha iyi
yapması pek olası değildir. Bu söylediklerimiz, sonuçta
bir organizmanın evriminin DNA'daki "değişmelerle"
olduğu, gerçeğiyle çelişmez; DNA'nın
değişmesi veya DNA'ya ek yapılması gelişmeler
üretebilir. Ama beşinci bölümde gördüğümüz gibi
bu gelişmeler enderdir. Temelinde, DNA değişiklikleri
ister mutasyonla, ister bizim dışardan
bilerek eklediğimiz yabancı genlerle olsun, yaşamı
sürdürebilme şansını azaltma özelliklerinden dolayı
zararlıdır. Buna göre sonradan eklenmiş yabancı
DNA'nın bir organizmayı tehlikeli hale getirmesi
şöyle dursun, tümüyle tersi olur; hemen hemen her
zaman organizmayı daha zayıf hale getirecektir.

Bir bakterinin DNA'sını değiştirmenin, hemen
her zaman bakteriyi yaşamını sürdürebilme bakımından
daha az uygun hale getirdiği genel gözleminin
yanı sıra, bu araştırmalardaki risk payını
daha da azaltan başka bir düşünce daha vardır.
Evrim ve genetik bize, hastalık yapan organizmanın
yapısının son derece karmaşık olduğunu
söyler. Tifo, veba, difteri, tüberküloza
neden olan bakteriler ve benzerleri, milyarlarca
yıldır evrimin potasında dövülmüş çok karmaşık
gen organizasyonlarıdır. Biz insanların, birkaç yıllık
gen hokkabazlığı deneyiyle, doğal evrimden geçmiş
genlere benzer genler yapabilmemiz olanağı
düşünülemez.

Bir örnek... Virüsler bizim evrimsel geçmişimizde
etkin hücre işgalcileri olup çıkmışlardır. Bunların
DNA'ları hücre içine protein koruyucular içinde taşınır.
Bir defa bir virüs DNA'sı bir hücrenin içine
girdi mi, onun iç düzenini daha çok virüs üretmek
üzere ayarlar. Virüsün DNA'sını çıkarsak ve bakterinin
DNA'sına eklesek yararsız bir birleştirme
yaptığımızı umarız. Bu öneri son zamanlarda sınanmıştır.
Araştırmacılar, kansere neden olan virüsün
DNA'sını alıp bakteri DNA'sına yerleştiriyorlar.
Hücreleri bu virüsle kolayca kansere
dönüşebilen farelere, kanser virüsü DNA'sı taşıyan
bakteriler veriliyor. Ama fareler kansere yakalanmıyorlar.
Sonuç; kuzu kılığında kurt DNA'sı işlemiyor.

Umarım bu kitabın önceki bölümlerinde, mutasyonların
ve DNA karışımlarının raslantısal
olaylar oluşu ve evrimin böyle olaylarla belirlendiği
yeterince açık anlatılmıştır. İnsan denetimindeki
DNA'nın üç milyar yıldır doğanın denetimindeki
DNA'nın yanında bir anlamı olabileceği düşüncesinin,
herhangi bir biyolojik kanıtlaması yoktur.
Laboratuvarda DNA'ların karıştırılması da
yeni bir olay değil. 1930'lardan beri bakterilere
DNA ekleyip Avery'nin deneylerinde olduğu gibi
kalıtımsal dönüşümler sağlıyoruz. Son yedi yıldır,
yeni DNA karışımları deneyleri, önlem alınmadan
sürdürülmektedir. Ve bu tür gen karışımımn doğada
sık sık olduğuna inanmak için nedenlerimiz de
var.

Açıkçası bütün insanların, hükümetin eylemlerini
incelerken yararlılığa karşı riskleri tartarak
seçme yapmaları görevleridir. Buna uygun bir
örnek 1977'de, ABD'de Massachusetts, Cambridge'de
DNA'nın yeni bileşimleri deneylerine bağlı
olarak ortaya çıktı. Harvard Üniversitesinde gelişen
yeni DNA bileşimi araştırmaları üzerine çıkan aşırı
söylentilerden rahatsız olan kent meclisi, bir vatandaşlar
komitesini uzmanlardan bilgi almak,
problemi incelemek ve ona göre bir eyleme geçmek
üzere görevlendirdi. Tümü sorumlulukla ve sıkı çalışan
komite üyeleri, araştırmanın NIH'nin (Amerikan
Milli Sağlık Kuruluşu) şart koştuklarının yanısıra,
bazı akla yakın ek önlemlerle sürdürülmesini
kararlaştırdı. Kent meclisi bunu kabul
etti ve komite üyeleri hem kentte yaşayanların hem
de bilim adamlarının takdirini kazandılar. Bu
mutlu sonuç vatandaşların önemli bilimsel konuları
anlayıp onlarla ilgili sorumlu kararlar alacağı
inancını destekliyor.

Yeni DNA düzenlemeleri yapılması öyküsü şu
soruları getiriyor: Eğer görülen riskler nedeniyle
bilgi araştırması engellenirse, o zaman yalnızca
riskli olmayan konuları mı inceleyeceğiz? Risksiz
bilgi ne çeşit bilgidir? Bilinmeyeni araştırırken
neyin tehlikeli olduğunu nereden bileceğiz? Ne güvenceli
olabilir? Kuşkusuz hangi konuda olursa
olsun, güvenceli çalışan araştırmacı sadece yan
gelip yatan araştırmacıdır.

Gelecek

İnsanoğlu, kendi gelecek evriminin koşullarını
yaratmıştır. Diğer canlı türlerinin hepsinin aksine,
yalnızca biz kendi çevremizi geniş ölçüde biçimleyebiliyoruz
(çoğu zaman da kendi zararımıza).
Şimdi kaderimiz doğal çevrinin bize etkilerinden
çok, bizim kendimizin dünyaya yaptıklarımızla belirleniyor.
Bu olguya 'kültürel evrim" diyoruz. Tümüyle
yeni bir oyun. Düşüncelerimizi haplarla değiştirebilir,
havayı, suyu, besinleri zehirleyebilir,
genlerimizi bozabilir bazı hayvan türlerini yeryüzünden
hepten silebilir, enerji kaynaklarımızı
bize gerçekten gerekmeyen şeyler üreterek harcayabiliriz.
Diğer yandan, yaşam süresini uzatabilir,
hastalıkları ortadan kaldırabilir, sefaleti
azaltabilir, güzelliği, rahatlığı, neşeyi yaratabiliriz.

Zehirle doldurduğumuz havayı müzikle de doldurabiliyoruz!

Hem güzellik ve neşe yaratmak, hem de anıtsal
sefaletleri oluşturmak için hemen hemen sonsuz
denebilecek bir yeteneğimiz var. Evrimin bütün yaratıkları
için yaşamı daha iyi yapmak görüşünde ve
isteğinde olup olmadığımızın yanıtı geleceğin örtüsü
altında gizli. Ama emin olabileceğimiz bir
nokta var: Merakların özgürce tatmin edilmesini
engelleyen toplumun, geleceğe bırakacak çok şeyi
olmayacaktır. Anlamak için araştırmak, açlık ve
seks gibi temel bir dürtümüzdür. Araştırmayı sürdürüp
yine araştırmanın kendisi içinde ödülümüzü
bulmalıyız.

Bilgi birikimimizi, kocaman yaşayan bir kütüphaneye
benzetebiliriz. Çağlar boyu kazanılmış
bilgi orada herkesin incelemesine açık. Yeni yeni
ciltler raflarda yerlerini bulmaya devam ediyorlar.
Kitap adları arasında, dünya üzerine kesinlikle bildiğimiz
herşey var. Bunlar gelecekteki bilgiyi kurmak
için temeli oluşturuyorlar. Herşeyi anlamamızı
sağlayacak, daha çok ciltlerimizin olmasını isteyebilirdik;
belki böylece insanın açgözlülüğünü
denetlenebilir, daha çok akıl ve sevgi elde edebilirdik.
Ama bazı şeyler henüz yazılmamış durumda!
Yazılmamış ciltlerin eksikliği, raflardakilerin
değerini azaltmamaktadır.

Bazılarına göre bilim yoluyla sağlanan bilgi, bilinmeyen
esrarlı konuları kaba ve duygusuzca aydınlatarak,
yaşamı "insanlık dışı" hale getiriyor.
Bilimin neleri aydınlattığını gördükçe, kendi yapımızdaki
akıl almaz güzelliğe ve "marifete" hayran
olmamak elde değil. Derimizin altındaki DNA, RNA
ve protein arasındaki hızlı alışverişi anlamakla kazançlı
mıyız? Yoksa bir şeyler kaybettik mi? Okuyucularımın
kazançlı olduklarını hissettiklerini
umarım. Moleküllerin işleyişini anlamaktan, hiç
hoşlanmayanlar, kendi kişisel "gerçeklerini" beslemek
için doğanın gizlerini olduğu gibi bırakmak
gereksinimi duyanlar da bilimin, yalnızca bilinmeyenin
yüzeyini hafifçe çizmiş olduğunu öğrenerek
rahatlayabilirler. Keşfedilmeyi bekleyen
bilgi, hala şimdiye kadar açığa çıkanların kat kat
üzerinde. Merak, güzellik, ilham, düşleme, büyü,
esrar ve gönlünüzün seçtiği tanrılar için şimdi de
her zaman ki kadar çok yer var.

Kitapta Kullanılan Terimler

1'İNCİ BÖLÜM

atomlar: Canlı maddeyi oluşturan en küçük birimler.
Atomların yüzün üzerinde değişik çeşidi vardır,
ama canlılarda beş temel atom; karbon, hidrojen,
oksijen, nitrojen ve fosfordur.

moleküller: Kimyasal yollarla birbirine bağlanmış
atom grupları. Atomlardan ortalama on kat
daha büyüktürler.

nükleotidler: DNA ve RNA zincirlerinin halkalarını
oluşturan moleküller. DNA'da bu moleküller
dört çeşittir; adenilik asit, guanilik asit, sitidilik
asit, timidilik asit, RNA'da ise timidilik asidin
yerini üridilik asit alır, diğerleri DNA'yla aynıdır.

amino asitler: Protein zincirlerinde halkaları
oluşturan moleküller. Bunların yirmi çeşidi vardır.
Çoğunlukla isimlerinin ilk üç harfiyle gösterilirler.

entropi: Bir sistemde düzensizlik durumuna ilişkin
bir kimya terimi.

enerji: Bir sistemin işlevini yerine getirebilme
kapasitesi anlamına bir kimyasal terim.

2'İNCİ BÖLÜM

bilgi: Bir makineye bir şeyi nasıl yapacağını öğreten
semboller dizisi.

gen: Hücrenin makinesine belirli bir protein yapmasını
anlatan bir bilgi parçası. Gen grupları,
kalıtımsal özellikleri belirleyen protein gruplarının
yapılışını belirlerler.

genetik bilimi: Kalıtım bilimi.

DNA: Uzun bir nükleotid zinciri. Biolojik bilginin
kimyasal biçimi ve genlerin maddesi.

proteinler: Özel düzenleri olan amino asit zincirleri.
Canlıların yapısı ve işlevinin çoğu proteinlerden
oluşur.

RNA: DNA'ya benzeyen bir nükleotid zinciri.

mesajcı RNA: Bir gen uzunluğundaki DNA'nın
RNA'da kopyesi.

ribosom: Bir RNA ve protein birleşimi. Transfer
RNA'nın yardımıyla ve amino asitlerin varlığında
mesajcı RNA'yı okur, amino asitleri protein
oluşturmaları için uygun düzende birbirine
ekler.

transfer RNA: Amino asitlerin birbirine eklenmek
üzere ribosoma iletilmeden önce bağlandıkları
küçük RNA molekülleri.

bakteri: Tek hücreli bir canlı biçimi. Hayvan hücrelerinden
çok daha küçük ve basit. Çoğunlukla
enerji kaynağı olarak yalnızca basit tuzlar ve bir
şekeri kullanarak yaşarlar.

virüs: Yalnızca bir canlı hücre içinde üreyebilen, bir
DNA (bazan da RNA) ve protein birleşimi.

3'ÜNCÜ BÖLÜM

ozon: Birbirine eklenmiş üç oksijen atomu. Bu moleküller,
dünyanın atmosferi üzerinde birikip
ultraviole ışınlarına karşı koruyucu bir tabaka
oluştururlar.

enzim: Özel kimyasal işlevi olan protein molekülü.
Katalist gibi davranarak reaksiyonları hızlandırırlar.

zar (membran): Bir hücrenin içindekileri sarıp onu
çevreden koruyan bir yağ ve protein birleşimi.

4'ÜNCÜ BÖLÜM

klorofil: Bitkilerin yeşil renkli molekülleri. Işık
enerjisini tutabilirler.

kloroplastlar: Bitki hücreleri içinde tutulan ışık
enerjisinin ATP'ye dönüştürüldüğünü bölmeler.

mitokondria: Hücreler içinde şeker moleküllerinin
ATP yapmak için yakıldığı bölmeler.

ATP: Adenosin trifosfat. Hücrelerde yararlı kimyasal
enerjinin, hücrenin çalışmasını sağlayan biçimi.

AMP: Adenosin monofosfat. Pirofosfatı eksik ATP.

PP: Pirofosfat. Birbirine ekli iki fosfat. PP artı AMP,
ATP'dir.

yanma: Bir molekülün, diyelim şeker molekülünün
oksijenle birleşmesi sonucu enerjinin serbest
kalması.

elektron: Atomun hareket halindeyken elektrik akımı
oluşturan negatif yüklü parçacığı.

5'İNCİ BÖLÜM

evrim: İlkel canlı biçimlerinin gelişerek bugünkü
biçimlerine ulaşması süreci.

mutasyon: DNA'nın yapısının kimyasal veya fiziksel
bir etkiyle değişmesi. Bir mutajen, mutasyona
neden olan etkidir. Mutagenesis, mutasyonun
üretilmesidir.

plasmid: Bakterilerde bulunan ve bakteri hücresinin
içine girip çıkma yeteneği olan, küçük, yuvarlak
bir DNA parçası.

yeniden eklenmiş (recombinant) DNA: Değişik
kaynaklı iki DNA zincirinin uçuca eklenmesi.
Başka bir organizmanın DNA'sı, bakteri plasmidinden
kesilmiş bir DNA parçasına eklenir.

6'INCI BÖLÜM

doğal seçme: Çevrenin belirli bir organizma çeşidini
tercih etme veya etmeme süreci.

7'İNCİ BÖLÜM

embryo: Gelişmesinin erken aşamalarındaki canlı
(rüşeym, oğulcuk)

gen ifadesi: Gen dilinin protein diline çevrilmesi
sonucu protein yapımı.

represyon (bastırma): Bir genin proteine çevrilebilmesini
engelleyen biçimde kapatılması.

represör: Bir genin ifadesini (belirtilmesini) engelleyen
bir protein molekülü.

bakteriofaj: Kendi neslini üretmek için bakterileri
kullanan bir virüs.

regenerasyon-(yenilenme): Kopan organın yerine
gelmesi.

klon: Bir tek hücreden üremiş hücreler topluluğu.

8'İNCİ BÖLÜM

karsinojenik: Kanser üreten.

kanser virüsü: Normal bir hücreyi kanser hücresine
dönüştürebilen virüs.

karsinojen: İnsanlarda ve hayvanlarda, kansere
neden olabilen kimyasal.

teratoma: Saç, kemik gibi dokularda değişiklik ortaya
çıkarabilen özel bir kanser çeşidi.

hormon: Bedenin bazı özel hücrelerinde üretilen bir
kimyasal. Kan dolaşımı yoluyla diğer hücrelere
taşınır ve bu hücrelerin özelliklerinde değişiklikler
yapar.