Zur Gönahlar (Gönahe Käbair)

Roman
(1890)

I
Hikäyäbezgä Gabdelgafurnıñ katnaşı bulganlıktan, anıñ kem häm nindiräk keşe ikänlegen yazıp ütik. Gabdelgafur Mansurov – mulla-imam balasıdır. Atasınıñ isemen faş itmiçä, romanıbızda anı Näkäs mulla dip kenä yörterbez. Näkäs mulla ugılı Gabdelgafurnıñ töp vatanı-Nicgorod gubernası Sergaç öyäze avıllarınnan ber avıldır. Näkäsneñ çın isemen yazmagan kebek, älege avılnıñ isemen dä, tulısınça yazmıyça, fäqat "K" härefe belän genä atap yörterbez.
"K" avılı keşeläreneñ tormış öçen a+sıl hezmäte igençelek hisaplansa da, küpçelege başka şähärlärgä – mäsälän, Nicniy, Kazan, Mäskäü, Peterburg häm Rostov-Don kebek cirlärgä kitep, säüdä häm başka törle hezmätlär belän şögıllänä ide.
Yugarıda äytelgän avılda öç mäçet häm dürt imam bar ide. Başkalarında eşebez yuk, Näkäs mulla isä baytak zamannardan birle "K" avılında imam bulıp, häyläi şärgıy[1] häm häram käseplär, rişvät häm riba yulı belän mal kazanıp, häzerge vakıtta avılnıñ başka imamnarı belän çagıştırganda şaktıy bay tormışta yäşägän, ike hatınga ir häm biş balaga ata bulgan ber keşe ide. Bez bäyän itäçäk uncide yäşlek Gabdelgafuranıñ ölkän balasıdır, kisken ber uglandır.

* * *
Comga kön. Comga namazı vakıtı citep kilä. Näkäs mulla mähälläse keşeläre beräm-beräm mäçetkä cıyılalar. Aralarında gayät fäqıyr kıyafätle keşelär dä küpter. Şularnıñ berse-Gabderräzak babay. Ul, täharätlänep, ayagına kiyärgä bulmaganlıktan, yalanayaktan gına mäçetkä barırga çıkkan. Ämma yul bik pıçrak-batkak, şuña kürä ul, mäçet işege töbenä kilep citkäç, komgan hezmäten ütägän ber savıt belän su kiterep, iñ elek ayagındagı pıçrak-tufraknı tazartıp yudı, şunnan soñ gına mäçetkä kerde.
Bolay Hoda yulında yörgän namuslı fäqıyrlär bulgan şikelle, älege avılda mordar häm namazsız fäqıyrlär dä az tügel. Namazga, comgaga, täravihka[2] barırga çakırsañ, alar siña:
– Alla kiyem häm baylık birsen, şunnan soñ mäçetegezgä, namazıgızga da barırbız,-dip cavap birälär, cünsezlär.
Azan äytelde, keşelär namazga tämam äzer, tik Näkäs mulla gına yuk. Biş-un minuttan, nihayät, ul da kilde. Kilde dä, namazga kereşep, väğaz-näsıyhät äytü kayda, hotbä[3] urınına: "Älhämdelillah, älhämdelillah, älhämdelillahe rabbel-galämin"[4], – dip, namaznı tiz genä tämamlap ta kuydı.
Namazdan çıkkaç, mäçet yanında mulla belän ike keşe kul birep küreştelär. Bolar "K" avılı keşelärennän bulıp, äle genä Rostov-Donnan kaytkannar ide. Mulla bu akçalı keşelärne şunduk üz öyenä çäygä çakırdı. (...)

II
Yakşämbe kön citte. Bügen-Gabdelgafurnıñ Kazanga kitäçäk. köne. İr-at irtänge namaznı ukıp äle genä mäçettän kaytkan. Gabdelgafurnı mädräsägä ozatırga dip öygä tugan-kardäş häm yakın-beleşlär cıyılgan. Ozatırga kilüçelärneñ berse – gayät keçelekle, tıynak tabiğatle, mölayım häm tämle telle ikençe mähällä imamı kart häzrätter. Kart häzrätneñ Gabdelhak isemle ugılı öç-dürt yıldan birle Kazanda mädräsädä bulıp, atasınıñ süzenä karaganda, uñışlı räveştä gıylem estäven dävam itterä ide. Häzer isä kart häzrät ugılı Gabdelhakka çäy-şikär häm biş sum kömeş akça cibärergä dip kilgän. Gabdelgafurga keçkenä töyen häm biş sum akçanı birgändä ul:
– Menä, enem-karendäşem Gabdelgafur, bu ämanätlärne ugılıma tapşır häm sälamnärebezne äyt, – dide.
Gabdelgafur, suzılgan ämanätlärne kulına alıp:
– Bik yahşı, tapşırırmın, – dide.
Bernikadär vakıt ütkäç, kart häzrät, Gabdelgafurga karap, süzen dävam itte:
– Yarıy, enem, sau-sälamät bul, Allahı Täbaräkä vä Täğalä säfäregezne möbaräk kılsın... Ugılıma härkaysıbızdan sälam äyt, ikegez yahşı dus bulıp yäşägez. Vakıtıgıznı äräm itep, gomeregezne buşka uzdırmagız, cilgä oçırmagız! Üzegezdän keçe olannarga ihsan-yardäm... Häyer, Kazan mädräsäläre böyek vä oluğ mädräsälärder. Anda sezdän keçek kemsä, vallahe äğläm[5], tabılmas ta. Üzegezdän oluğ vä böyek olanlarga härvakıtta vä här urında ädäp häm insaf belän täğzıym-hörmät kürsätegez. İnşalla[6], üzegez dä oluğ bulırsız. Kazan mädräsäläre alar zur mädräsälär-anda här gıylem bulgan kebek, şäkertläreneñ dä törlese buladır... Naçar-yaman şäkertlär belän duslık kılmagız, mäclestäş bulmagız – şul vakıt alarnıñ yamanlıklarınnan sezgä, zatıgızga zarar timäs. Ämma şäkertlärneñ şul mordarları belän mähäbbät vä duslık itsägez, gıylem alu ber tarafta kalıp, yamanlık vä bädnamıgız[7] şunduk mäydanga çıgar. "Adıñ çıkkançı, canıñ çıksın!" – dip kartlarıbıznıñ äytkän süzläre bik tä tuğrı. Ber vä niçä meñ çakrımnarga säyähät vä säfär ber hätvä-adım belän başlangan kebek, yamanlık ta ber keçkenä gönah vä keçkenä yamanlıktan başlanıp, az-azlap arta barıp, soñınnan "zur gönahlar"ga ävereläder. Menä, gıybrät küze belän kara äle sin bezneñ avılnıñ häzerdäge hälenä vä ille yıl elek bulgan hälenä. Bez ul vakıtta sezneñ kebi yäp-yäş yeget idek, ul vakıtta, häzerdäge kebek, avılıbızda mäyhanä-kabaklar yuk ide. Tügel arakı eçärgä, çäyne dä ul vakıtta bik az keşelär genä belä ide. Häzer isä unbiş-egerme yäşlek uğlannan başlap altmış-citmeş yäşenä yakınlaşkan kartlarıbızga qadär, Allah saklasın, arakı öçen canın fida kılır, tuganın üterer, atasın kıynar... Hatınnarıbıznıñ da arakı vä başka isertkeç eçemleklärne söygännäre yuk tügel. Ämma bu "zur gönahlar" – yamanlık vä bozıklıklarıbız bezneñ öskä berdän kilep töşmädelär. Ana karınınnan bolay iserek vä särhuş bulıp tugmadık. Ber keçkenä närsädän az-azlap başlanıp, äytkänem kebi, yamanlıklarıbız kübäyep vä kuätlänep, bäräkät kütärelde. Allah saklasın, uttan vä hatınnan kurıkkan kebi, şul isertkeçlärdän saklanıgız vä kurkıgız! (...)
Kart häzrätneñ Gabdelgafurga ukıgan bu näsıyhätläre tämamlanıp kilgändä cigüle at ta tämam äzer ide inde.
Gabdelgafur, härkem belän kullar birep saubullaşıp, eçennän: "Yaña tormış häm säfäremä izge yärdämeñne bir, Hodayım!" diyä-diyä, möäzin belän bergä arbaga çıgıp utırdı da Kazanga yul aldı.

III
...Mahruynıñ atası Gali Vahabov-daimi Kazan şähärendä yäşäp, alış-bireş säüdäse belän şaktıy küp mal-akça kazangan altmış biş yäşlärendäge yahşı küñelle, täqva häm yumart ber keşe ide. Ul, gıybadät belän mäşgul dindar adäm budıp, ğalim-golyamanı häm insaflı şäkert halkın olılap hörmät itä, alarga härvakıt maddi yärdämen kürsätä – kıskası, Kazan şähäreneñ däülätle häm mogtäbär kartlarınnan sanala ide.
Gali Vahabovnıñ hatını Märyam abıstay da, yahşı ata balası bulıp, altmış yäşlärenä citep kilgän sufıy häm namazçıl ber hatın ide.
Gali babay belän Märyam abıstaynıñ yugarıda telgä alıngan Mahruydan başka bütän balaları yuk ide.
Bez, Mahruynıñ bişektäge häm sabıy bala çagındagı hällärenä küz salmıyça, anıñ unsigez yäşennän soñgı tormışına tuktalırbız.
İseme cisemenä muafiq digändäy, Mahruy[8] şulkadär zifa-çibär kız ide ki, anıñ maturlıgın kaläm belän yazıp tasvirlarga da mömkin tügel. Şulay da, geroinyabıznı maktau öçen, çın iseme Mahruy bulmasa da, bez anı şul isem belän atadık.
Hämzä Agiyev-urtaça däülätle, altmış yäşenä citkän yahşı karttır. Hämzä babaynıñ ille yäşenä yakınlaşkan hatını häm Cihangir isemle yegerme biş yäşlek ulı bar ide.
Cihangir Agiyev, hikäyäbezneñ geroinyası Mahruy kıznıñ akılı häm tärbiyäsenä häyran, güzällegenä ğaşıyq bulıp, ahırda aña öylänü uyına kilde. Atalar häm kız tarafınnan rizalık alınıp, Cihangirnıñ teläk-moradına ireşkän häm bähetle bulgan köne-näq menä bügenge kiçäder. Bügen yäşlärneñ nikah mäclese buldı.

IV
Cihangir belän Mahruynıñ nikah mäclesennän soñ bu köngä qadär öç ay vakıt uydı.
Bügen – sentyabrneñ unbere, kiç säğat cide. Hämzä Agiyev öyendä keçkenä genä ber mäcles cıyılgan. Katnaşuçılar – "K" avılınnan möäzin Gosman, Näkäs mullanıñ ulı Gabdelgafur, öy hucaları Hämzä bay belän Cihangir äfände häm kazanlı Şäfigulla abzıy.
Gabdelgafur belän möäzin Gosman häzrätläre äle bügen genä Kazanga kilep töşkännär ide. Yul äyberlären mösafirhanädä kaldırıp, alar küreşer öçen şunduk Hämzä bay öyenä yünäldelär. (...)
Hämzä bay isä, tübänçelekle, yumart häm kunakçıl keşe bularak, mösafirlärne kamil ihtiram belän, olılap karşıladı.
İnde menä aşyaulık cäyüle tabın äylänäsendä üzara söyläşä-söyläşä çäy eçep utıralar. Hämzä bay, möäzin äfändegä taba karap, soraşuın dävam itte:
– Bik yahşı itkänsez, häzrät, yegetne mädräsägä alıp kilep, bik yahşı itkänsez. Mulla balası dip äytäsez, ätkäseneñ iseme niçek soñ?
– Äye, ätkäse bezneñ mähälläneñ imamı, Näkäs häzrät, – dide möäzin.
– Kaysı mädräsägä kertmäkçe, kaysı mädräsädä ukıtmakçı bulasız?
– Sez, Hämzä abzıy, niçek mäslihät kılasız? Kaysı mädräsägä kersä yahşı bulır ikän?
– Ätkäse närsä äytte, kaysı mädräsägä mäslihät kıldı?-dip, sorauga sorau belän cavapladı Hämzä bay.
– Häyer, ätkäse katgıy özep ber süz dä äytmäde... Bezneñ avılnıñ kart häzrät ugılı Gabdelhak monda ukıy, sezgä dä kilep yöri bugay, ul fälän mädräsädä, – dip, möäzin kart häzrätneñ ulı Gabdelhaknıñ kaysı mädräsädä ukıganın häm ul mädräsä mödärriseneñ isemen atap äytte.-Bez dä menä bu yegetne-Gabdelgafurnı şul mädräsägä kuymakçı bulabız.
Hämzä bay bernikadär vakıt üzaldına uylanıp tordı.
– Häyer, bezneñ Kazanda här mädräsä yahşı, – dide ul, annarı, süzen dävam itep. -Härkaysısında, mädräsälärdä, küp törle gıylem ukıtıla. Läkin min üz tarafımnan bu şäkertkä damella Gabdelkärim häzrät mädräsäsenä kerergä mäslihät kılır idem. Anı Kül buyı mädräsäse dip yörtälär. Ul mädräsä, bez nadannarça äytkändä, kadimnän birü[9] olug mädräsä bulıp kiläder... Niçä vä niçä dana[10] vä ğalim mödärrislär şul mädräsädän gıylem alıp çıkkannar.
Bu mizgelgä qadär äñgämägä kolak salıp, tın gına tıñlap utırgan Şärifulla abzıy da, telgä kilep, möäzinnän Gabdelgafur hakında soraştı. "Nindiräk keşe, baymı?"-dip atası turındagı soravına "yuk" digän cavapnı işetkäç, Kazan baylarına tel ozaytıp, gaybätlärenä töşte:
– Gayät keşeleksez baylar... Aralarında yahşı gına bay, mallı keşelär küp bulsa da, fäqıyr şäkertlärgä yäki başka hosusta mohtac bulgannarga yärdäm vä izgelek kılgannarı hiç tä yuk. Çiksez saran-komsız, aç küzle, könçe üzläre, mäñgelek suı eçkän kemsälär kebi kılanıp, kön-tön dönya malın arttıru kaygısında yörilär, halık faydası, din kuäte, dönya rähäte öçen gam çigep, zararıbıznıñ mucibe-säbäbe bulgan närsälärne tözätügä yärdäm vä tırışlık kılgannarı kürenmi. Aralarında şundıy komsızları bar ki, tügel şäkertkä yäki başka mohtac kemsägä yärdäm kılu, üzläre ük şul fäqıyrlärneñ kulınnan ikmäklären tartıp alırga tırışalar. Häyer, şäkertlär üzläre dä Mäkärcä vakıtında...
Şäfigulla abzıy baylarga şulay tel ozaytıp utırganda divar säğate unike tapkır "kük-kü" dip kıçkırdı. Kunaklar, häyer-dogalar kılıp, Hämzä baynıñ öyennän çıgıp kittelär.
Hämzä bay, mösafirlärne ozatıp, yartı säğat ütkäç, yoklarga yattı. Cihangir belän Mahruynıñ bülmälärendä isä tönge säğat ikegä qadär ut sünmäde.

* * *
Bu kiçädän soñ öç kön uzdı.
Näkäs mulla ugılı Gabdelgafur, damella Gabdelgalläm mädräsäsenä kermiçä, "K" avılındagı kart häzrät ugılı Gabdelhak ukıy torgan mädräsägä urnaştı.

V
Yazdıgıbız vakıygalardan bu köngä qadär ike yıl kiçte.
Cihangir Agiyevnıñ atası Hämzä bay häm anası Hälimä abıstay, hac kılu niyäte belän säfär çıgıp kitep, berse – Mäkkäy Mökärrämädä häm berse Mädinäi Mönäüvärädä[1] dönya kuyıp, şul şähärlärdäge Cännäte Mögallä häm Cännäte Bäkıyga isemle ziratlarga däfen kılındılar.
Mahruynıñ atası Gali Vahabov ta, bezneñ şikelle, mäñgelek suın eçkännärdän bulmıyça, ber avıruga oçrap, ike atna çaması hasta bulıp yattı da fani dönyadan mäñgelekkä kitep bardı.
Häzerge vakıtta isännär – Mahruynıñ änkäse Märyam abıstay, Mahruy üze, Mahruynıñ kızı Färidä häm Cihangir-dürtese ber öydä yäşäp yatalar. Hämzä baynıñ ülemennän soñgı yıllar gayät avır bulıp, säüdä häm käseptä küp zarar kürü häm küp mal yugaltu arkasında, Cihangirnıñ däülät häm baylıgına zur kimçelek kilde. Häzer isä Cihangir, Kazanda bulmıyça, kommertsiyä-satu-alu hezmätläre belän Seber tarafına altı-cide aylık säfärgä çıgıp kitkän ide.

VI
İbrahim belän Yağkub, ike bertugan, märhüm Gabdelmän baynıñ balaları Galiyevlärder. İbrahimı – utız biş yäşendä, öylängän, ike bala atası, olug yurist, mäkerle häm fetnäçel keşe. Yağkubı isä yegerme cide yäşlek öylänmägän yeget bulıp, azgın häm täüfiqsız ber adämder.
İke tugan häm şkola uçitellärennän Ähmerskiy isemle beräü Galiyevlär öyendä bergäläp çäy eçep utıralar ide.
İbrahim Galiyev, kunak uçitel Ähmerskiydan tormış hälläre häm yañalıklar turında beleşmäkçe bulıp:
– Ni hällär, nindi häbärlär bar? Sälamätlekme? – dip soradı.
– Allaga şöker äle, sau häm sälamätbez... Progress häm prosveşeniyedän başka häbärlär yuk.
Galiyevlär Ähmerskiynıñ "progress", "prosveşeniye" süzlären bik önäp betermädelär.
– Bez nemetsça, frantsuzça äytelgän süzlärneñ kübesen añlamıybız, bezgä tuğrı tatarça söylä,-dide İbrahim äfände, yılmaya töşep.
Yağkub äfände isä, çäy kasäläreneñ bersen-kunak aldına, ä ikençesen İbrahim uñına kuyıp:
– Cä, aşka da, çäygä dä käräm boyırıñız!-dip aşarga-eçärgä kıstıy başladı.
Uçitel Ähmerskiy beraz tın gına utırgannıñ soñında:
– Häbär, häzerdäge häbärlär sezgä mäğlüm, – dip, imam-mullalarnıñ rusça ukıy-yaza belüenä mäcbür itüçe yaña tärtip turında söyläp, patşa häzrätläreneñ şul turıdagı färmanın ukırga kereşte. (...)
Uçitel Ähmerskiy padişah färmanın ukıp tämam itär vakıtta, işek açılıp, bülmägä Galiyevlärneñ prikazçigı kilep kerde. "Ässälame galäykem" dip isänläşkännän soñ ul, İbrahim äfändegä möräcäğat itep, säüdä hällärennän hisap birergä kereşte:
– Alafuzovka meñ sigez yöz danä at tirese, dürt yöz siksän danä sıyır tirese birdek,-dide ul häm, at tirese fälänçä haktan, sıyır tirese fälänçä haktan dip, tirelärneñ nindi bähagä satılganlıgın äytte.
İbrahim Galiyev, "tire" süzen işetkäç, böten iğtibarın prikazçigına yünältep, padişah färmanın bötenläy onıttı.
– Äydä, kanturga kerik, häzer hisap-sçetlar birermen,-dide ul prikazçikka häm, tabın yanınnan torıp, "kanturı" urnaşkan kürşe bülmägä taba atladı.
İbrahim Galiyev kitügä, anıñ altı-cide yäşlek ulı Mostafa, bülmägä kerep häm Ähmerskiy belän Yağkub utırgan tabın yanına kilep, Yağkub äfändegä ber konvert-hat suzdı.
Ul arada, tire alu-satu hisapların tämamlap, İbrahim äfände dä kontor bülmäsennän çıktı häm tabın yanındagı äüvälge urınına kilep utırganda ulı Mostafanı kürep:
– Nihäl, mella Mostafa? Mädräsädän kayttıñmı? Sabaknı yahşı beldeñme?-dip, ulına soraular yaudıra başladı. Annarı, Ähmerskiyga taba borılıp:-Ugılım sabaknı bik yahşı ukıy, bik mella[12] buldı,-dide dä yänädän ulına endäşte:-Cä, kil äle, menä abzaña ukıp kara.
Ähmerskiy da, Mostafaga karap, yılmaep:
– Cä, kil, närsä ukıysıñ? Kitaplarıñ kayda? Kil!-dide. Mostafa, "Häftiyäk"[13] belän "Allah digel bädävam"[14] kitapların alıp kerep, Ähmerskiy karşına kilep bastı häm, äguze bismillasın da äytmiçä, "Häftiyäk"tän sabagın ukırga kereşte.
– Bigräk ceget ikän ugılıñ! – dide Ähmerskiy, Mostafanı ätisenä maktap.
Mostafa bu maktau süzläre söylängän arada ber yullık sabagın ukıp tämam itte.
Şunnan soñ ätise aña:
– Cä, kitabıñnı da ukıp kara, – dide.
Mostafa, "Bädävam" kitabın kulına alıp, äsärneñ baş öleşennän – utız tugızınçı yulınnan başlap ukırga kereşte:

''İmansıznı dust totma,
Aña sin yahşılık itmä,
Andıyn häm yahşılık kötmä,
Allah digel bädävam".

Şul räveşçä sabaknı ukıp häm üzläşterep, maktau süzläre dä işetkäç, Mostafa, sabak kitapların mahsus urınga cıyıp kuyıp, tabın yanına utırıp çäy eçärgä başladı.
Yağkub äfände isä, Mostafa kitergän hatnı ukıgaç, tiz genä cıyınıp öydän çıgıp kitte.

VII
Yağkub Galiyev, hatnı ukıp, mäclesne kaldırıp, öydän aşıgıp çıgıp kitkännän soñ, un-unbiş minut eçendä Voskresenskiy digän uramga barıp citte.
Voskresenskiy uramı, Kazannıñ iñ zur, iñ yahşı uramnarınnan bulıp, kazanlılar anda kışın da, cäyen dä saf hava sularga häm tamaşa kılırga çıga ide.
Voskresenskiy uramınnan ber-ike äylängäç, Yağkub äfände Passacga[15] kerde. Passacda ber yäş hatın yanına turı barıp, anıñ belän saulık-sälamätlek soraşırlık qadär genä süz alıştı da, Passacnıñ Çerek kül[16] bakçası tarafına karagan işegennän çıgıp, berençe turı kilgän yämşiknı tuktattı häm, Passacda oçraşkan tege hatın belän şul yämşiknıñ atına utırıp, Balık bazarındagı[17] mäğlüm kunakhanälärneñ bersenä iltergä kuştı.
Yağkub belän bergä kunakhanägä kitep bargan bu hanım Cihangir Agiyevnıñ hatını – geroinyabız Mahruy ide. (...)
"Yäş gomerne buşka uzdırırga yaramıy" digän sıltau belän, ber karçık, bu ike yäş arasında tılmaçlık häm aradaşlık itep, alarnıñ yäş gomerlären änä şulay "rähättä" häm "kiräkle eştä" uzdırttıra başladı. ("Yäş gomerne buşka uzdırırga yaramıy" di̇yüçe mondıy karçıklar häm şul kagıydäne totuçı hatınnar Kazanda az tügelder.)
Bügen oktyabrneñ yegerme cidese. Cihangirnıñ Kazannan kitüenä näq sigez ay, ä Mahruy belän Yağkubnıñ berençe küreşülärenä cide ay tulgan kön. Mahruy bu cide aynıñ berençe ayında uk yökkä uzdı. Mahruynıñ üzennän häm säbäpçese Yağkubtan kala, bu naşärgıy hämel[18] hakında berkem dä belmi ide.
Yağkub äfände, kunakhanä nomerına kerep, işek yabıluga uk Mahruynı bitärlärgä totındı:
– Min siña niçä tapkır äyttem, miña hat yazma dip... Min yuk vakıtta hatıñnı kiterep birerlär dä, ikençe keşe kulına töşep, Alla saklasın, bu hällärebezdän häbärdar bulırlar... Cä, äydä söylä, şulkadär aşıgıç nindi yomış bar? Nigä hat belän çakırttıñ?
Mahruy, Yağkub äfändegä yılmaep karap, yanına sıyınıbrak utırdı da, kulın anıñ cilkäsenä kuyıp:
– Bik şatlıklı häbär bar, şul säbäptän hat yazıp çakırdım... Cuk närsälärgä açulanıp mataşma,-dide.
– Cä, söylä tizräk, nindi häbär ul?.. Ozak utırırga vakıtım yuk.
Mahruy, ber minut çaması däşmi torgannan soñ, kesäsennän ber konvert çıgardı da Yağkub äfändegä suzdı:
– Menä bu hatnı ukı... Nindi şatlıklı häbär ikänen belerseñ.
Yağkub, hatnı kulına alıp:
– Nindi hat soñ bu?-dip soradı.
– Bügen genä poçtadan aldım, irem-hucam cibärgän,-dide Mahruy.
Yağkub äfände hatnı akrın gına kıçkırıp ukıy başladı. (...) Yağkub hatnı ukıp tämam itkäç, Mahruy, yänädän äüvälge kebek yılmaep:
– Menä şatlıklı häbär iç!-dip kuydı.-İke ay eçendä kaytırmın dip yazsa da, öç aysız da kayta almıy ul... Mine häsrättä kaldırmas öçen, küñelemne yuatır öçen genä şulay ike aydan kaytırmın dip yaza. Çınında, öç aysız da kayta almayaçak. Ul miña Seber cagına kitkän çakta da öç-dürt aydan kaytıp citärmen dip äytkän ide. Menä inde Kazannan kitkänenä sigez ay buldı, äle haman kaytkanı yuk. Cä, bik yahşı, ike-öç ay kaytmasa, bala tabar vakıtım citep, bala tapkannan soñ kaytıp kilsä, ber närsädän dä häbäre bulmıy kalır.
Şulvakıt kunakhanä hadime soralgan närsälärne podnos belän kütärep kerep, östäl östenä kuydı. Hadim çıgıp kitkäç, Yağkub Galiyev:
– Äye, döres, şatlıklı häbär ikän, – dide häm süzen bolay dip dävam itte:-Älbättä, Cihangirnıñ bezneñ bu hällärebezdän häbärsez kaluı sineñ öçen dä, minem öçen dä faydalı, bigräk tä sineñ öçen... Yökle bulmasañ, bügen kaytsa da ber närsä dä belä almas ide. Alla saklasın, belä kalsa, häleñ bik möşkel bulır. Yögeñ kemnän ikänlege belensä, miña da yahşı bulmas. Niçek kenä bulsa da, keşegä belgertmiçä, yögeñnän kotılu yulın tap, hiçkem şiklänerlek bulmasın. Minem dä bu kiçä sineñ belän aulakta ahırgı küreşüem bulsın... Hatlar yazıp mäşäqatlänmä, çönki ike-öç könnän min üzem dä yomışlarım belän Mäskäügä kitämen. Ber yä ike aysız Kazanga kayta almam. Min kaytkançı, bälkem, ireñ dä kaytıp töşär. Ägär dä bu eşlärebezne berkem dä belmi kalsa, soñınnan, cayı turı kilgän çaklarda, oçraşa torırbız. İnde dä, yögeñnän kotılgançıga qadär, küreşergä vakıt bulmas, bu kiçäbez ahırgı kiçäder.
Mahruy Yağkubtan mondıy salkın süzlär işetergä uylamagan ide. Gayät däräcädä gacäplängän häm köyeneçle ber häldä, ul cide-sigez ay buyı "buşka uzmagan" gomereneñ näticäse häm cimeşe yuk närsä tügel ikänlegen töşenä başladı.

VIII
Bala tuar könnär yakınlaşkaç, Mahruy üzeneñ änkäsenä: "Min ber-ike atnaga avılga kunakka barıp kaytam",-dip, öy çıgımnarı öçen biş-un sum akça birde dä, änkäsen häm kızın kaldırıp, kitep bardı. Kunak bulıp töşärdäy tugan-tumaçaları berniçä avılda buluına karamastan, Mahruy, avılga kitmiçä, Pelätändä (Kazannıñ ber töbäge) ber karçıknıñ öyenä urnaşıp, bala tuar könne kötä başladı. (Yaşeren räveştä bala tabuçı hatınnarga urın birgän häm soñınnan balaların tärbiyä kılırga alıngan mondıy karçıklar Kazanda yuk tügelder.)
Nihayät, bala tabu köne citep, älege karçıknıñ yärdäme belän, Mahruy ber ir bala dönyaga kiterde.
Bala tapkannan soñ bernikadär vakıt ütkäç, älege karçık Mahruyga bolay dide:
– Cä inde, kızım, älhämdelillah, sälamätlänep kiläseñ... Balañnı-ugılıñnı ni kılırga, kaya kuyarga uylıysıñ? Ägär dä teläsäñ, min balañnı vaspitatelni yortka tapşıra alam, yäki başka cirgä dä taşlarga mömkin. Häyer, vaspitatelniga minem berkemneñ dä balasın iltkänem yuk... Alla saklasın, anda kem balası bulsın – çukındıralar.
Mahruy, beraz däşmi torgannan soñ, karçıkka:
– Başka cirgä dä taşlarga mömkin dip äytäseñ. Kaya başka cirgä taşlarbız ikän? – dide. – Ya Alla, ästäğfirulla! Nişlärbez ikän? Zäücem[19] kaytmadımı ikän? Sin, abıstay, zinhar, kemgä dä sizdermi genä bügen belep kilsänä, irem kaytmadımı ikän? Uh!..
– Yahşı, bäbkäm, yahşı, kızım, belep kaytırmın... Menä uzgan yılda da ber kız minem öyemdä bala tapkan ide. Anıñ balasın munçaga alıp bardım da, munçaga kergäç, cuıngaç-çabıngaç, bala bik yıglıy başlagan ide, munça eçendäge ber karçıkka: "Abıstay, zinhar, şul balanı kulıñda totıp torsana, min änkäsen çakırıp kiterim äle", – dip, balanı karçıkta kaldırıp, tiz-tiz kiyemnäremne kidem dä munçadan çıgıp kittem. Äle dä, bügengä qadär, balanıñ änkäsen çakırıp kiteräm... Sineñ balañ belän dä şulay eşlärbez. Bu bik savaplı eş. Min küp keşelärgä-hatınnarga şulay yärdäm itämen.
– Min, abıstay, üzem dä şulay-kemneñ dä bulsa işege töbenä balanı taşlap kitärmen dip uylıy idem. Läkin häzerdä keşe işege töbenä taşlap kitüdän dä bik kurkam. Yahşı, ägär dä balanı kabul itep, üz balaları şikelle itep tärbiyä kılsalar. Ämma, kabul itmiçä, älege, sin äytkän vaspitatelni yortka yullasalar, Alla saklasın, harap bulır. Gönahsı da bik zur iç... Menä, abıstay, min balanı bolay itärgä telär idem, – dip, Mahruy süzendä dävam itte:-Ägär dä sin kabul itsäñ, min balanı sineñ öyeñdä kaldırır idem... Sin yahşı gına tärbiyä kılır ideñ. Min üzem dä forsat bulgan vakıtlarda kilep karar idem; ni disäñ dä üz küz aldımda bulır ide. Alla sälamätlek birep, ike yä öç yäşenä qadär sineñ öyendä torsa, annan soñ, Hoda rizalıgı öçen ber yätim balanı algan kebek, bu balamnı min üz öyemä dä ala beler idem. Menä, ägär dä sin razıy bulsañ, şulay kılsak yahşı bulır ide. Ni äytäseñ, abıstay, razıy bulasıñmı?
– Şulay sin äytkänçä kıla alsak, kızım, bik, bik yahşı bulır ide, kızım,-dide karçık häm süzen bolay dip dävam itte:-Min bik razıy bulamın. Balañ minem öyemdä kalsın, üzem tärbiyä kılırmın... Balañnı kayçan alu yagın üzeñ kararsıñ, sälamät bulsa, telägän vakıtta alırsıñ. Läkin bu eş bik avır hezmätter. Miña hezmät hakı küpme, nikadär birerseñ ikän soñ?.. Menä öyemä kilep bala taptıñ, beräü dä belmäde, şulay uk bu könnän soñ da, inşa Allah, beräü dä belmäs. Balañ da üz kulıñdagı kebek tärbiyäläner, härvakıt kilä-kitä, kürä torırsıñ. Sineñ hucañ maldar[20] keşe, sezdän küp sorarga da mömkin, läkin min bu eşlärne savap öçen eşlim. Siña da ber yärdämem bulsın, bäbkäm.
– Min, abıstay, inşa, Allah, sine razıy kılırmın, läkin häzerdä kulımda ber dä akçam yuk, aktık yegerme biş sumnı da siña birdem. Häzergä hiçber kaydan akça alır cirem yuk. Hucam kaytkançı sabır it, nikadär kiräk bulsa da yäşermi äyt; irem kaytkaç, inşa Allah, tapşırırmın,-dip, Mahruy süzen tämam itkäç, balanı tärbiyägä alırga rizalıgın birgän karçıgıbız äytä kuydı:
– Sin, bäbkäm, älbättä, minem hakımnı ütärseñ, hıyanät kılmassıñ, läkin ireñneñ akçasın mondıy cirlärgä sarıf itü siña ber dä layık tügel... Gönahı bulır, bäbkäm. Bu balanıñ üz atası da bardır iç, balanı tärbiyä kılırga akçanı sin, änäterä, balanıñ üz atasınnan sorap al, annarı miña birerseñ. Bu bik mäşäqatle hezmät... Ägär dä miña ike yöz sum kömeş akça birsägez, ikegez dä, öçegez dä böten-bötenäygä kotılırsız.
Mahruy, beraz uylanıp torgaç, karçıkka:
– Belmim şul. Balanıñ atasın, inde ber-ike ay bulır, kürgänem dä yuk. Akça birerme ikän?!-dide.
– Akça birmi çarası bulmas. Atası kem, bay keşeme?
– Balanıñ atası bolay yahşı gına däülätle keşe, läkin arabızga beraz salkınlık töşkän ide. Küptän kürgänem dä yuk, belmim, häzerdä Kazandamı ikän. Anı nindi yul belän kürsäm yahşırak bulır ikän?
– Cä, kızım, minnän ber dä yäşerep torma, kem bu balanıñ atası? Äydä, söylä. Kazanda barlıgın-yuklıgın da üzem belermen, ikegezne küreşterergä dä tırışırmın.
– Belä dä torgansıñ, abıstay, Yağkub Galiyevne, menä şul ceget inde balanıñ atası bula.
– Cä, Yağkub Galiyevne bik yahşı belämen. Uzgan cılda ber kız minem öyemdä bala tapkan ide dip äyttem iç. Ul kız da şul yöze kara Yağkubtan yökkä uzgan ide. Ul Yağkub Galiyev bik mordar keşe. Tege kıznı da bik cäberlägän ide. Yağkub häzer dä Kazanda, tönägenäk Peçän bazarında[21] kürdem,-dip, karçık tagın süzendä dävam itte:-Menä, närsä eşlärbez. Sin Yağkubka, "Sine kürergä yomışım bar", dip hat yaz. Min ul hatnı üz kulım berlän iltep birermen. Küreşergä nindi urın bilgeläsä, bügen kiç şunda oçraşırsız... Akça birmi çarası bulmas,-dip, karçık, utırgan cirennän torıp, Mahruyga kaläm-käğaz kiterep birde. (...)

IH
Äbi-anay, akuşerka karçık, Mahruynıñ hatın Yağkub Galiyevkä tapşırdı. Yağkub, şatlıktan bigräk rizasızlık kürsätebräk, Mahruy belän küreşergä vakıt häm urın bilgeläde.
Bilgelängän kiç häm säğat yakınlaştı. Karañgılık töşep, ğaşıyqlarga yul açılu belän, Mahruy oçraşu urını bilgelängän cirgä aşıktı.

* * *
Yağkub Galiyevneñ mäyeten arbaga salıp İbrahim Galiyevneñ öyenä alıp kitkän vakıtta romanıbıznıñ geroinyası, kulga alınıp, politsiyägä ozatılgan ide.
Üterü cinayatennän soñ Mahruynı politsiyägä kiterep, "sekretnıy" bülmägä yabıp kuydılar. Bütän gadi "sekretnıy"lar kebek ük, keçkenä genä ber bülmä ide bu. Timer räşätkäle keçkenä täräzäsennän yaktılık az kergän kebek, anda sular öçen saf hava da yuk ide. Mahruynıñ, ike gaziz balasınnan, änkäse häm irennän, däüläte häm rähät tormışınnan, tugan-kardäşläre häm duslarınnan ayırılıp, üterüçe sıyfatında kaber şikelle tar, karañgı bülmägä yabıluı äytep betergesez avır vakıyga bulıp, Allahe Täğalä aña sabırlık häm tüzemlek birsen di̇yüdän gayre süzebez yuktır.
Yartı tön ütep, politsiyä yänäşäsendäge çirkäüdä tiz-tiz çañ kaga başlauga küzennän yokısı kaçkan Mahruy şähärneñ kay töşendäder yangın çıkkanın abayladı. Berazdan politsiyä ihatasında da yangın atların tiz-tiz cigep, keşelärneñ aşıgıp yangın sünderergä kitüläre işetelde.
Mahruynı şunduk şomlı fikerlär biläp aldı. "Ästäğfirulla, yangın çıkkan bugay! Kayda yana ikän? Bälkem, bezneñ yortıbız yana torgandır? Bälkem, änkäyem, balam şul yangın eçendä yana torgannardır?" – dip, ul, çınlap ta balası yana torgan keşe kebek, tämam kurkuga töşte; yangınnıñ yalkınnarı häm şul yalkınnar eçendä kalgan änkäse häm balasınıñ "Änkäy!", "Kızım!", "Tizräk, yärdäm it!" dip açırgalanıp kıçkırgan tavışları kolagına işetelä häm ut kapkan gäüdäläre küzenä kürenä şikelle buldı. (...)

HII
Yağkubnıñ abıysı İbrahim Galiyevneñ mäkerle häm fetnäçel keşe ikänlegen yazgan idem. Enese Yağkubnıñ üterelüen işetkäç, ul bu cinayätne kem häm ni öçen eşläven, Yağkubtan tugan balanıñ ber karçık tärbiyäsendä buluın häm ul karçıknıñ torgan ciren soraşıp beleşte dä, ikençe könne ük, koyaş bayır aldınnan, şul karçıknı ezläp kitte.
İbrahim Galiyev, üze ezlägän yort yanına kilep citep, kapkadan çıgıp kilüçe ber hatınga oçradı da aña: "Abıstay, fälän karçık kaysı öydä tora?" – dip, akuşerka karçıknıñ isemen äytte.
– Ul karçık nigä kiräk, İbrahim abzıy? – dide hatın häm berazdan: – Min bulamın ul karçık. Äydä, rähim it, İbrahim abzıy, – dip, olug yuristnı öyenä alıp kerde. (...)
– Min, abıstay, siña zur yomış belän kildem, – dide İbrahim äfände, karçıknıñ öyenä kergäç. – Monda öydä bütän keşe yukmı?
Karçık, İbrahimnıñ süzlärennän şöbhägä kalıp, kurka-kurka gına işekne yaptı da:
– Cuk, cuk, İbrahim abzıy, ber kemsä cuk, äydä söylägez. Tıñlıym, ni comışıgız bar?-dip, İbrahim äfände yänäşäsenä urındıkka utırdı.
İbrahim äfände, beraz tın gına utırgaç, karçıkka karap süzgä kereşte:
– Menä, abıstay, yomışım üzegezgä dä mäğlüm... Ozaklap söyläşergä vakıtım yuk. Şul, enem Yağkubnıñ balası hakında kildem...
– Balanı ni kılmakçı bulasız? – dide karçık İbrahim äfändene süzennän bülep.
– Äye, Yağkubnıñ Mahruydan tugan balası hakında kildem, – dip kabatladı İbrahim äfände. – Anı ir bala dip äytkännär ide. Ul balanı Mahruy sineñ öyeñdä tudırgan ikän. Kiçä Yağkub belän Mahruy küreşep söyläşkännär. Balanı tärbiyälär öçen Mahruy Yağkubtan ike yöz sum kömeş akça soragan. Şul hakta kildem. Bala Yağkubnıkı bulgaç, älbättä, tärbiyäse dä Yağkub östendäder. Läkin, abıstay, sin bu hälne berkemgä dä söylämä, keşegä işetelsä, üzeñ beläseñ, yahşı tügel.
– Bik yahşı, İbrahim abzıy, balanı min üzem tärbiyägä alam... Minem öyemdä tudı-kemsä belmäde, monnan soñ da berkem belmäs. Üz balamnı tärbiyä kılgan kebek tärbiyä kılırmın. Bik savaplı eş iç, İbrahim abzıy... Tik minem hakımnı birersez, – dide karçık häm kulına şäm alıp: – Äydägez, balanı da kürsätim, – dip, İbrahim äfändene ikençe bülmägä – bala yanına alıp kerep kitte.
Öç-dürt minuttan alar, bala yatkan bülmädän çıgıp, yañadan äüvälge urınnarına kilep utırdılar.
– Menä, abıstay, balanı tärbiyä öçen ike yöz sum kömeş akçanı al, – dip, İbrahim kesäsennän möbaräk akçaların çıgardı. – Läkin, abıstay, balanıñ tärbiyäse öçen şuşı akçanı minnän alganlıgıña ber yazu bir. Çönki Mahruy häzer üz öyenä kayttı, sineñ öygä bütän kilep yörmäyäçäk... Ul: akçanı abıstayga birsägez, kulınnan yazu alıgız, dip äytte. Bezneñ süzebezgä genä ışanmas, balanıñ tärbiyäse öçen akçanı aldım dip yazu yazsañ, ul yazunı ukıgaç, eşneñ uñay häl itelüen belep, Mahruy üze dä söyener... Yazu yaza belä torgansıñdır bit?-dip süzen tämamladı İbrahim äfände.
– Cä, İbrahim abzıy, ni söyliseñ, yazu yaza belmäskä bulamıni? Yäş vakıtımda balalarga sabak ukıttım. Şäkertläremä garäp, farsı kitapları da ukıta idem. Mahruynı da ukırga-yazarga min öyrättem. Mahruy – minem şäkertem iç! Balalar ukıtu bik savaplı eş iç! – dip, akuşerka karçık, utırgan cirennän torıp, kaläm-käğaz alıp kilde dä: – Närsä yazıym? – dip, İbrahim äfändeneñ boyırık sıman äytkän süzlären yazarga kereşte.
Yazu yazılıp betkäç, İbrahim Galiyev anı arıslan gayräte belän suzılıp alıp kesäsenä yäşerde. Şul arada karçık ta, baya İbrahim bay östäl östenä kesäsennän çıgarıp kuygan akçalarga küzlären maylandırıp karap häm: "İbrahim abzıy, bik savaplı eş iç!" – dip kabatlıy-kabatlıy, akçalarnı aşıgıp üz kesäsenä küçerde.
Akça häm yazu şul räveşçä kesälärgä kerep urnaşkaç, olug yurist İbrahim Galiyev bolay dip süz başladı:
– Minem bu eştä berkadär şöbhäm bar ide. Läkin Mahruynıñ süzläre hak ikän... Kardäşem Yağkubnı, ber mäslihättä bulıp, ikäü bergä ütergänsez ikän!
Karçık, İbrahimnıñ süzlären añlap betermiçä, gacäplänep:
– Ni söyliseñ, İbrahim abzıy, nindi üterü?! – dip soradı.
– Nindi üterüme?.. Ber dä belmägän sıman kılanasıñ... Kiçä Mahruy Yağkubnı ütergän. Häzer Mahruy yabıluda, hökem tikşerüe astında,-dide İbrahim.
Şunnan soñ ul, täfsille häm tagı da şomlırak itep, Mahruynıñ niçek Yağkubnı üterüen häm bu cinayätne täftiş[22] vakıtında anıñ tikşerüçegä söylägän süzlären, "Yağkubnıñ balası kayda?" digän sorauga fälän cirdä, fälän karçıkta dip cavap birüen, Yağkub Galiyevkä hat yazarga kiñäş itep, karçıknıñ şul hatnı Yağkubka iltep birüen häm, bala tärbiyäsenä akça birmäsä, şulay it, bolay it dip Mahruynı kotırtuın – hämmäsen söyläp birde.
İbrahim Galiyevneñ süzlärennän akuşerka karçıknıñ küzläre, çınayaktay zurayıp, dürt buldı.
– Savap eş dip kılgan eşläreñneñ närsä ikänen Sebergä katr kitkäç belerseñ,-dip kurkıtuın dävam itterde olug yurist.
Şul vakıtnı işek şakıgan tavış işetelde. Karçık utırgan urınınnan tordı da, öyaldına aşıgıp çıgıp:
– Kem bar, närsä kiräk?-dip işekne açtı.
İşektän beraz särhuş kıyafätle möselman butışnigı – gorodovoy kerde. Kerde dä:
– İsänme, sälamätme, abıstay? Köçkä ezläp taptım,-dide.
– Nihäl, uglım, ni yomış bar?
– Ni bulsın, abıstay, – dide butışnik, isereklärçä yılmaep. – Ni häl bulsın, beläseñ iç, bez yahşı yomış, yahşı häbär belän kilmibez... Sledovateldän cälebnamä-povestka kiterdem... Menä kart könendä üzeñne... Menä bu käğazne ukıp nindi häl ikänen belerseñ,-dip, haman yılmaygan kileş, karçıknıñ kulına yazulı ber käğaz tottırdı.-Abıstay, ber un kapik akça birsäñ, yämşikkä utırıp kaytır idem...
Karçık ber kulı belän käğazne alıp, ikençe kulı belän kesäsennän rast kilgän akçanı çıgarıp, soldatnıñ uçına törtte.
– Cä, İbrahim abzıy, zinhar... zinhar, kart könemdä yuk närsälär belän häüfländermä. Ni kılıym, sliduatelgä niçek cavap birergä mäslihät kılasıñ?.. Ägär dä mömkin bulsa, zinhar, kart könemdä bu nahak bäladän kotkar. Ästäğfirulla! Hodayım, üzeñ kiçer! – dip, karçık yañadan yılarga başladı.
– Dönyada mömkin bulmagan närsä yuk. Siva-l-vacibi välmömtänigıy-här närsä mömkin. Yılama, menä minem äytäçäk süzläremne tıñlap, minem mäslihätemçä eşläsäñ, kotılırsıñ,-dip, olug yurist süzen bolay dävam itte:-Sineñ bu fetnädän kotılu yulıñ şul: sledovatel karşına bargaç, ul sinnän: "Mahruy sineñ öyeñdä bala tudırdımı? Balanıñ kemnän buluın beläseñme? Yağkubka hat yazarga kotırttıñmı?"-dip sorasa, sin, bu vakıygadan hiç häbäreñ bulmagan keşe kebek: "Mahruynıñ yökkä uzuın Häm kemnän yökkä uzuın hiç tä belmimen, minem öyemdä anıñ bala tudırganı yuk. Yağkub Galiyevkä hat yazarga Mahruynı kotırtu tügel, Yağkub belän Mahruynıñ aralarında bulgan hällärne bötenläy belmim",-dip cavap birsäñ häm Mahruynıñ äytkän süzlären dä, kiçergän hällären dä – barsın da inkyar itsäñ, Mahruynıñ bar söylägännäre nizam-zakon karşında raslanmıyça häm kabul itelmiçä, sineñ kotılıp kalaçagıñ şöbhäsez. Läkin hämmäsen min mäslihät itkänçä söylä; Mahruy ni äytsä dä, yuk, yuk, dip yalganga çıgar.
– Bik yahşı, Alla razıy bulsın,-dide karçık, olug yuristnıñ süze belän kileşkändäy itep. Annarı:-Ägär dä Mahruy üz süzläreneñ haklıgın şuşı, mindä bulgan bala belän isbatlasa? Yäki şuşı balanı minem öyemnän ezläp tapsalar, nişlärmen, ni äytermen? – dide.
– Menä, menä, minem süzlärem-mäslihätem betkäne yuk äle,-dide İbrahim Galiyev häm mäslihätneñ töp maksatın açıp saldı:-Sin ul balanı niçek bulsa da bu kiçtä tämam kıl!.. (...)

* * *
Häm, çınnan da, fetnäçel İbrahim äytkänçä, älege mordar karçıkka balanı "tämam" itü öçen avır mäşäqat kiräk bulmadı. Galiyev çıgıp kitkännän soñ ike säğat çaması vakıt ütep, kiç tämam karañgılangaç, karçık sabıy balanı alıp öyennän çıktı da turı Kaban külenä taba yünälde. İke danä kirpeçne häm balanı ber kapçıkka salıp, Kaban külendä berençe turı kilgän bäkegä kapçıknı äkren genä töşerep cibärde-şul räveşçä balanı "böten-bötenäygä tämam" kıldı.
Mahruydan tugan balanıñ Yağkub Galiyev balası ikänlege isbat itelep, şäriğat aldında Yağkubnıñ mal-mölkätenä varis bula kürmäsen häm Galiyevlärneñ yamanatı çıkmasın dip, İbrahim Galiyev, karçık-akuşerkanı aldalap häm anı cinayätkä gayrätländerep, änä şulay sabıy balanıñ gomeren özderde.

HIII
Akuşerka karçık, hökem yortınnan cibärelgän cälebnamä-povestkanı alıp, çakırılgan kön, bilgelängän säğatkä sud tikşerüçese karşına kilgän şikelle, Mahruy da bu vakıtta "sekretnıy"dan tikşerüçe mähkämäsenä kiterelgän ide.
Karçıkka ğadättäge soraularnı birep, nindi mäsälä buyınça hökem yortına çakırılganlıgın äytkännän soñ, tikşerüçe:
– Mahruy sineñ öyendä bala tudırdımı? Bala häzer sineñ öydäme? Balanıñ Yağkubtan bulganın tögäl beläseñme? Mahruynı Yağkub Galiyevkä hat yazarga künderep, hatnı Yağkub Galiyevkä sin iltep birdeñme?.. Kıskası, bu eş hakında närsä beläseñ, bersen dä yäşermiçä söyläp bir!-dide.
Tikşerüçeneñ bu soraularına cavap birergä dip karçık avızın açkan gına ide, Mahruy küz yäşenä çılangan yöz, yalvarulı tavış belän karçıkka endäşep:
– Alla hakına... yärdäm kıl... Kara, nindi hälgä töştem? Yärdäm kıl, kotkar mine. Sinnän başka berkem dä minem hälemnän häbärdar tügel, ber Alla belä dä, ikençese – sin, – dide dä, ayak öste basıp torırga häle kalmıyça, urındıkka çükte häm üksep yılarga kereşte.
Mordar karçık, bu vakıygadan ber dä häbäre yuk sıman, gacäplängän bulıp:
– Ya Alla, ästäğfirulla! – dip çäçräp çıktı. – Min bu eşlärne hiç tä belmimen... Minem öyemdä berkem dä bala tudırganı cuk. Yağkub Galiyevne dä, bu hatınnı da, aralarında bulgan hällärne dä – bersen dä belmim. Yağkubnıñ üterelüen yaña işetäm, bu hatınnı da berençe kürüem, ul nindi hatın – hiç häbärem cuk.
Karçıknıñ bu cavapların işetkäç, Mahruy:
– Ya Rabbi! Minem balam şuşı karçıkta! – dide häm üz süzläreneñ haklılıgın Yağkubtan bulgan balası belän isbatlarga teläp: – Karçık öyendä tentü yasalsın! – digän üteneçen äytte.
– Teläsägez biş kat tentü yasagız, minem öyemnän ber närsä dä taba almassız. Min andıy karçık tügel, min härvakıt tugrılık culında, hiçber vakıt calgan süz söylämim. Ägär minem öyemdä bala tudırgan bulsañ, min anı ber dä yäşermiçä hökem karşında äyter idem. Äye, yäşeren räveştä bala tudırırga teläüçe hatınnarga yärdäm itämen, läkin sineñ nindi hatın ikäneñne dä belmim.
Karçıknıñ bu süzlärennän soñ Mahruy ni kılsın, balası barlıgın niçek isbat itsen? Häm, balanıñ Yağkubtan buluı isbat itelsä dä, anıñ, Mahruynıñ, cinayate gafu kılınırmı?
Şul soraulardan başı äylängän Mahruy, şaşkan keşe kebek:
– İ Alla! Kayda min? Balam, balalarım, anam, kayda sez?! Sez kemnärsez?! Minem belän ni kılasız?! Ni öçen balamnı birmisez?! Ni öçen döresen söylämisez?! Ya Rabbi! Yuksa ällä önem tügel, töşemme bu?! Ya Allah! Ya Allah!.. – dip söylänergä häm kıçkırınırga totındı. (...)
(HIV bülekneñ eçtälege bolay: Cihangir Agiyev Seberdän kaytışlıy Tübän Novogorod şähärendä tuktala. Çäyhanädä tamak yalgap utırganda, Kazanda ber çibär hatın Galiyevne ütergän, ire säüdä häm akça därte belän, yäş hatının kaldırıp, Seber tarafına kitkän bulgan, dip söyläşülärne işetä. Söyläşep utıruçılar Cihangirnıñ üz familiyäsen -"Agiyev"nı da telgä alalar.-Töz. Ş. S.)

HV
( Bu häbärneñ hakıykaten belä almıyça, Cihangir, yulga çıgıp, kiräk qadär vakıt ütkännän soñ Kazanga kaytıp citte. İşetkän häbärlärneñ härkaysı hata bulır digän ömet belän, üz-üzen yuatırga tırışıp, ul aşıga-aşıga öygä kerde dä üzen karşı algan kayınanası belän:
– Saumı, änkäy?-dip, kulın übep küreşkännän soñ:-Kızım, hatınım Mahruy kayda? Öydäme? Sälamätlärme?-dip soradı.
– Belmim... Anda,-dide äni keşe, başı belän öy eçenä taba işaräläp.
Alar şulay, başka süz söyläşmiçä, bergäläp öyneñ bütän bülmälärenä kerdelär. Cihangir äfände iñ berençe bulıp hatını Mahruy bülmäseneñ işegen açtı-buş! Hatını yuk!.. İkençe bülmägä kergäç, kızı Färidäne kürde. Keçkenä bala, üz ätkäsen tanıp, şatlanıp, karşısına yögerep kilde-
– Ätkäy! Ätkäy! – dip, kulları belän muyınınnan koçaklap, yözen häm başın übärgä totındı.
– Anañ kayda?-dip soradı Cihangir.
Bala, änisen iskä töşerügä, balalarça tügel, ä olılarça tıyılgısız ber üksü belän yılıy başladı.
– Ni buldı, kızım? Nigä yılıysıñ?
– Änkäbez yuk!..
– Kayda soñ änkägez?
– Belmibez... – dide keçkenä bala. Ul, tirän kaygı kiçergän häldä, haman üksep yılavında dävam itä ide.
Kızı avızınnan bu cavapnı işetkäç, Cihangirnıñ kulları salınıp, küz aldı karañgılanıp kitte. "Ya Rabbi!.. Yulda işetkän häbär hakmı ikän ällä?" – dip uyladı ul häm kayınanasınnan:
– Änkäy, ni buldı?.. Mahruy kayda? – dip soradı.
Mahruynıñ änkäse, bu sorauga cavap birmiçä, sabıy balalardan da katırak tavış belän kıçkırıp yılıy başladı. Färidä isä, äbkäseneñ yılaganın kürep, äüvälgedän dä artıgrak yäşlär tügep, ätkäseneñ koçagına sarıldı. Cihangir äfände üze dä, bu "räsemgä"-küreneşkä tüzemlege kalmıyça, küzlärennän ihtıyarsız akkan yäşlären tıya almadı. Öydäge öç keşeneñ öçese dä yäş urınına kan koyalar ide. (...)

HVI
...Tikşerüçe yanınnan kaytkan könne Mahruy aşamadı-eçmäde. Kiç bulgaç ta, küzenä yokı kermiçä, yartı töngä qadär yoklamadı. Mahruynıñ yokısız ütkärgän şul kiçne anıñ ire Cihangir da, Kazannan öç-dürt säğatlek yıraklıkta bulıp, yokısız häm tınıçsız ber häldä, yämşik atları belän öyenä kaytıp kilä ide.
İnde Mahruyga nişlärgä? Hökem aldında hurlıkka kaludan häm tübänlekkä töşüdän, annarı Sebergä katorga hezmätenä kitüdän anı närsä genä kotkara ala soñ? "Yuk, Allam saklasın, bu rähät, mul tormıştan Seber kitep, katorga hezmätenä tarıgançı, küpergä barıp, küper östennän suga taşlanu biş märtäbä häyerleräk. Yuk, yuk, kaber häyerleräk. Bu qadär avırlık häm kimsenülärgä sabır itär, çıdar häl kalmadı. Äcäl... lähet biş märtäbä häyerleräk. Ul äcälne nindi yul belän tabıym? Niçek itep üz-üzemne tämam kılıym?"-kebek fikerlär eçendä bernikadär vakıt gasabilanıp utırgannan soñ, Mahruy, östenä kigän ike itäkle külmägen salıp, şul külmäkneñ ber itägen yırtıp alıp häm telgäläp, bau-arkan ürergä totındı. Yartı säğat eçendä ike arşin ozınlıgındagı bau ürelep, baunıñ ber oçına elmäk yasadı häm, şul elmäkne muyınına kiyep, asılınıp ülü maksatı belän, baunıñ ikençe oçın berketer öçen döm-karañgıga çumgan "sekretnıy" bülmäneñ divarı-stenasınnan, kulı belän kapşap, berär kadak-mazar yuk mikän dip ezlärgä totındı. Läkin bernärsä dä taba almadı. Ahırda: "Alla boyırsa, tañ atkaç närsä bulsa da tabarmın", – dip, muyınınnan elmäkne çıgarıp, baunı baş astına saldı da törle uylar eçendä bik ozak yatkannan soñ gına – tönge öç säğat yarımda yokıga kitte.
Biş säğat ülgän keşe kebek yoklagaç, irtänge säğat sigezlärdä, östenä kaynar su koyılgan keşe sıman, Mahruy yatkan cirennän yänä sikerep tordı. "Berärse kürmäsen",-dip, aşıgıp-kabalanıp, yänä bülmä divarınnan berär kadak-çöy yukmı dip ezli başladı. Utlı küzlären şulay divar buyınça yörtkändä, anıñ iğtibarın keçkenä täräzä-tönnekkä kuyılgan timer räşätkä cälep itte. Bu räşätkä bulganda kadaknıñ kiräge yuk ide inde. Häm Mahruy, kulına baunı alıp, bülmädäge keçkenä östälne täräzä buyına kiterep kuydı da, östäl östenä menep, baunıñ elmäksez oçın räşätkägä bäyläde, ä elmäkle başın muyınına kide. Şunnan soñ östälne ayagı belän tibep audardı da, bauda asılınıp kalıp, gayät avır mäşäqatlär belän äcäl gazabı kiçerä başladı.
Näq şul vakıtta işek açılıp kitep, "sekretnıy" bülmägä Cihangir äfände belän ber soldat kilep kerde. Cihangir, hatını Mahruynı asılıngan kıyafättä kürep, üz-üzen beleşmäs ber halättä östäl östenä sikerep mende dä, kesäsennän päke çıgarıp, tiz genä elmäkle baunı kiste – şunıñ belän Mahruynı kotkarıp kaldı.

HVII
Cihangir äfände Mahruy yabılgan bülmägä tikşerüçeneñ röhsäte belän kilgän ide. Tikşerüçe, Cihangirga Mahruy belän küreşergä röhsät birüe östenä, tagın Mahruynıñ cinayätçe-üterüçe buluın, şähitlärneñ kürsätülären, Mahruynıñ äytkän süzlären häm akuşerka karçık belän küzgä-küz kuyıp sorau alu-täftiş yasaluın – kıskası, Mahruy eşen täfsille räveştä söyläp birgängä, Cihangir, üzeneñ hatının ülem elmägennän kotkarıp kalgannan son, añardan bernärsäne dä soraşıp-beleşep tormadı: tabib kilep, kiräkle dävalarnı birgäç, "sekretnıy"dan kitep bardı.
İnde aña nişlärgä? Mahruynı hökemnän kotkaru öçen, köçennän kilgän qadär gayrät-tırışlık kürsätep, berär törle yärdäm çarasına kereşergäme? Ällä, irenä hıyanäte öçen, "ezlägänen üze taptı" dip, mömkin bulgan yärdämne dä kürsätmäskäme?
"Yuk, – dide ul, – Mahruynıñ miña hıyanät itep eşlägän cinayate häm gayıbe nikadär zur bulsa da, minem taraftan aña mömkin yärdämne kürsätmäü keşeleksezlek, hayvanlık bulır ide. Minem nikahlı hatınım bularak, anıñ minnän yärdäm häm bulışlık kötärgä hakı bar".
Ul, şundıy uylar uylap, politsiyäneñ "sekretnıy" bülmäsennän çıkkaç, tup-turı akuşerka karçıknıñ öyenä yünälde. (...)
Ämma, bernigä ireşmiçä, karçık bülmäsennän çıgıp, kapkaga taba barganda ul älege yortnı karap toruçı hezmätçegä oçradı. (...)
– Kara äle, iptäş, – dip endäşte Cihangir hezmätçegä, – sin küptänme bu yortta torasıñ?
– Küptän, hucam bu yortnı satıp algannan birle şuşında toram. Öçme-dürtme yıl buldı inde, – dide hezmätçe, annarı: – Ni öçen anı sorıysıñ? Berär yomışıñ barmı? – dip östäde.
– Yomışım şul: mondagı karçıknıñ kayçannan birle bu yortta toruın beläsem kilgän ide,-dide Cihangir häm akuşerkanıñ isemen äytte.
– Ul karçıkmı?.. Kıskası, ul karçık äle minem hatınım isän çakta uk monda küçengän ide... Märhümä hatınım bik äybät keşe ide... Allahı Täğalä... Kıskası, hatınım ülgängä, märhümägä, ike yıl buldı. Menä şulay ike yıl inde hatınsız toramın. Märhümä belän untugız yıl gomer sördem. Tiz ülep kitte, märhümä. Menä bez yäş vakıtıbızda... – dip söylänä başladı hezmätçe.
– Alaysa, ul karçık ike yıldan birle sezneñ yortta tora ikän, – dip hezmätçene süzennän bülde Cihangir, häm añardan älege karçıknıñ käsebe häm şögıle turında soradı.
– Käsebe... Yuk, käsep kılganı ber dä sizelmi. Küp vakıt yäş-yäş hatınnar belän kaynaşa. Ni öçen anı sorıysız? – dide tagın hezmätçe. – Äle küptän tügel genä ber hatın kilep, karçık bülmäsendä ber-ike atna kunak bulgan ide... Häyer, bik yäşerenep tordı, hiç tä bülmäsennän çıkmıy ide. Ahırda şul hatın ber bala taptı... Karçık menä şundıy eşlär belän käsep itä... Häyer, bezgä fatir öçen akça birsä, bez başka närsä soramıybız.
– Bala tapkan hatın häzer kayda soñ? Äle dä bu karçıkta toramı? – dip soradı Cihangir.
– Yuk, yuk, häzer kürengäne yuk, dürt-biş kön buldı. Kitkänder, ahrısı. Min här kön şulay, täräzä aşa bulsa da, härkaysın karıy-küzätä toram. Hezmätebez şul iç.
– Häzer balası kayda? Karçıktamı?
– Älbättä, karçıkta bulır, başka kayda bulsın, – dide hezmätçe. – Nigä sin minnän şundıy närsälär sorıysıñ?
Şunnan soñ Cihangir äfände, hezmätçegä cavap räveşendä, hatını Mahruynıñ şuşı soñgı vakıtlarda karçık öyendä bala tapkanın häm bala tapkannan soñ bulgan hällärne söyläp, Mahruynıñ tös-kıyafäten dä tasvirlap birde häm hezmätçedän:
– Min tasvir itkän hatın belän sin karçık öyendä kürgän hatın arasında ohşaşlık yukmı?-dip soradı.
– Äye, sez tasvir itkängä turı kilä, läkin min ul hatınnı bik siräk, barı kiçlären, täräzä aşa gına kürä idem. Bik yäşeren tordı, şulay da, kürsäm, min häzer dä ul hatınnı tanır idem.
Cihangir, hezmätçe avızınnan mondıy faydalı süzlär işetkäç, küzlärenä yäşlär kilep, üzeneñ kaygı-häsräten söyläp birde.
– Ägär dä şuşı miña söylägän süzlärne tikşerüçe aldında söyläsäñ, inşalla, Mahruyga faydalı bulır ide, şunda sine dä riza kılır idem.
– Sez balanı Yağkub Galiyevtän dip äytäsez... Läkin... Häyer, min ul qadäresen belmimen. Läkin dürt-biş kön monnan elek İbrahim Galiyev tä yästü namazı[23] vakıtında bu karçıkka kilgän ide. Ni yomış belän kilgänder-belä almadım. Läkin min bu eşneñ asılına töşärmen. Üz hezmätlärem bar ide, ütkän könne tönnä min monda yuk idem-ni yomış beländer politsä iyärtep sliduatel dä kilgän bulgan, tik nigä kilgännären genä belä almadım.
Hezmätçeneñ bu süzlärennän Cihangirnıñ östennän avır taş töşkändäy buldı, niçekter häle ciñeläyep kitte.
– Min, tikşerüçegä barıp, sinnän bu eş hakında sorau aluların ütenermen, povestka cibärtterermen. Zinhar, bar belgäneñne alarga söyläp bir, inşalla, monnan soñ da rizalatırmın üzeñne, – dip, Cihangir kesäsennän ber danä "ak" käğaz akça çıgardı da hezmätçegä suzdı.
Hezmätçe, gayät şatlanıp häm gacäplänep:
– İnşalla, qadäri häl tırışırbız. Alla razıy kılsın,-dip, akçanı kulına alıp, kesäsenä tıgıp kuydı.
Cihangir äfände, hezmätçeneñ isem-familiyäsen yazıp alıp, üz yulı belän kitep bardı.

HVIII
– Kara, nindäy az hezmät öçen nikadär küp akça-egerme biş sum birde. "Hoda birsä kolına, kiterep birerlär kulına" digän mäqal bik hak ikän. Menä inde bay abzıynıñ sälamätlege öçen tiz genä barıp berärne kägep kilsäñ dä yarıy, beraz buınnar da kuätläner,-dip, hezmätçe tup-turı yakındagı mäyhanägä yünälde.
Yarım säğatlär vakıt ütkäç, ber-ber artlı ike böten savıtnı kaplagan hezmätçe tämam "bay" bulıp kayttı. Yortka kaytkaç, tup-turı karçık fatirına kerde.
– İsänme, saumı, abıstay?
Karçık, hezmätçeneñ bolay vakıtsız häm iserek kileş kerüenä gacäplänep:
– Älhämdelillah, saulık häzergä. Nihäl, nigä kerdeñ? Ni yomış?-dide.
– Nigä kerdeñ?-dip karçıknıñ süzen kabatladı hezmätçe.-Min huca iç bu yortta... Bay mine bu yortka huca itep kuygan iç... Menä... menä kararga kerdem, öyne yahşı totasıñmı ikän, – dip, yakında bulgan ber urındıkka utırdı.
Karçık isä, hezmätçeneñ mondıy kılanışlarına rizasızlık kürsätep, östenä kiyemnären kiyä-kiyä:
– Äydä çık... Eşlärem bar, bazarga, Peçän bazarına baramın,-dide häm hezmätçene kua başladı.
– Yahşı, yahşı, çıgarmın. Häzer çıgarsañ da... menä sliduatel karşına bargaç kürerbez... Vakıt bulır, çakırırsıñ da, kermäbez!-dide hezmätçe, urınınnan kuzgalıp.-Yarar, sliduatel hozurında söyläşerbez. Min, iserek bulsam da, sezneñ eşläregezneñ härkaysın beläm.
– Cä, sabır it, nik yuk süzlär söyliseñ? Närsä beläseñ, nindäy eşlärne beläseñ?-dip, hävefkä kalıp soradı karçık.
– Menä sliduatel karşına bargaç söyläşep kararbız, närsä belgänemne belerseñ... Yağkub Galiyevneñ balasın kaya kuydıgız?.. İserek... iserek bulsam da, härkaysın beläm... Bügen genä monda – bu öydä torasıñ. İrtägä siña da, İbrahim Galiyevkä dä – ikegezgä dä "akçasız fatir" birerlär. Menä miña Cihangir bay häzer genä küpme akça birde!-dip, kesäsennän berärlek, öçärlek häm bişärlek ber uç käğaz akçalar çıgarıp kürsätep, hezmätçe işekkä taba atladı.
– Cä, sabır it, kaya çıgasıñ?.. Utır, Ähmädi abzıy, – dip, karçık, hezmätçene tuktatıp, eşneñ töben belergä teläsä dä, hezmätçe, karçıknıñ süzlären güyä işetmägändäy, anıñ tarafına kulın ber seltäde dä, öydän çıgıp, "buınnarnı kuätländerü" öçen yänä äüvälge mäyhanägä yünälde.
Hezmätçe avızınnan şundıy kurkınıçlı süzlär işetep kotı oçkan akuşerka isä, olug yurist, mäkerle häm fetnäçel İbrahim Galiyev yanına aşıgıp barıp, aña böten bulgan hälne söyläp birde.

HIH
...Öç yıl vakıt eçendä Gabdelgafur äfände ber märtäbä dä "K" avılına kaytmadı, Kazanda gel ukuda bulıp, ziräklege arkasında öç yılda biş-altı yıllık gıylem tähsıyl itep[24], bu artık zur-böyek bulmagan mädräsäneñ üzenä kürä ber osta mönazıyrı[25] häm ukuda, berençe däräcädä ük bulmasa da, ikençe däräcädäge şäkerte bulıp tanıldı. Läkin Gabdelgafur äfände, yazdıgıbız "K" avılı kart häzrätneñ näsıyhätlärenä kolak salmıyça, mädräsädäge eşleksez şäkertlär belän mähäbbät häm duslık totıp, keçkenä gönahlardan başlap, kart häzrät äytkän "zur gönahlar"ga da ciñel genä barıp citte-az-azlap isertkeç närsälär häm arakı eçkäli başladı... (...)
Şäkertlär häm mädräsälär hakında bu süzlärne yazudan maksatıbız – bütännärneñ kimçeleklären faş itep, üzebezne yırak kürüçe häm küp belüçe itep kürsätü tügel; maksatıbız – mädräsälärneñ räisläre, üzlärendä mädräsälärgä tiyeş tärtip häm kanunnar urnaştırıp häm ukıtıla torgan gıylemnärne hisapka alıp, älege şikelle şäkertlärne baştan uk yahşı karap, yahşı tärbiyä kılırga gayrät itsennär ide, ä hälaqätle yulga baskan uğlannarnı mädräsälärdä totmasınnar ide dip äytü genä. (...)
Bu kuılgan şäkert, yağni bezneñ Gabdelgafur, mädräsägä kilgän vakıtta şulay eçärgä yarata ideme? digän sorauga, älbättä: "Yuk, yuk! Mädräsägä kilgän vakıtta ber dä andıy närsälärne belmi ide, arakı eçärgä mädräsädä öyrände", – cavabın birerbez.
Alla saklasın, balañnı mädräsägä cibärgäç, anda şuşındıy "cegetleklär"gä öyränep yäki mädräsädän sörelep kaytsa, siña yahşı, huş bulırmı? Älbättä, yahşı bulmas. Yahşı bulmasa, mädräsä başlıkları mädräsä şäkertläreneñ könküreş hällärenä iğtibar itsennär, dikqatlären köçäytsennär. Gıybrät häm dälil itep Gabdelgafurnıñ hälenä küz salsak, süzebezneñ haklıgı mäğlüm bulır häm isbat iteler. (...)

* * *
Gabdelgafurnıñ mädräsädän kuıluınnan alıp bu köngä qadär ber ay vakıt kiçte.
Mädräsädän çıkkaç, Gabdelgafur, "K" avılına kaytmıyça, Peçän bazarındagı ber härçäünädä (nomer-mösafirhanäne kazandılar harçäünä dilär) ber bülmä kileşep, Kazanda torıp kaldı. Kulında bulgan dürt-biş sum kömeş akçasın totıp betergäç, tege-bu närsälärne, ata-babası yazgan kulyazma kitaplarnı satıp kön kürä başladı. Akça da, satılırday närsälär dä betkäç, Gabdelgafur äfände, älege bülmäsen taşlap, ikençe ber härçäünädä mösafir bulıp yäşägän dustı Mämät äfände yanına torırga küçte.
Mämät äfände äüväldä Rusiyä däülätenä tabiğ[26] bulıp, soñınnan İran-Persiyä mämläkätenä kaçkan, ike-öç yıl çaması Mäşhäd häm Tähran şähärlärendä yäşägän, annarı, Törkiyä mämläkätenä çıgıp, gosmanlı täbäğasenä[27] küçkän adäm ide.
Gosmanlı däülätenä tabiğ bulgan bu Mämät äfände kebek şöbhäle zatlar Rusiyädä az tügelder. Kayberläreneñ näsel-näsäbäläre, ata-babaları mäğlüm bulmaganga, mondıy adämnär belän aralaşmagan yäki dinnäre-mäzhäbläre açık bilgele bulmavı arkasında alarga hatın-kız birergä telämägän keşelär yalgışmıylar. Çönki mondıy şöbhäle Mämät häm Ähmät kebek äfändelär arasında rusiyäle çuaş häm çirmeş adämnärne dä, yäki Rusiyädän mörtäd bulıp kitep,-Hodayım, şularday saklıy kür, – Törkiyädä islam pasportları algaç, monda möselman bulıp kaytkan kemsalärne dä küp kürgänebez bar. Älbättä, Rusiyädän kitep, Törkiyädä Ähmät häm Mämät isemnären algan ul keşelärneñ hämmäsen çirmeş häm mörtäd dimibez. Ämma romanıbızda hikäyä itelgän Mämät äfände bik şöbhäle adäm bulıp, anıñ möselman balası, möselman buluına şähadät[28] birmibez. Pasportına karasañ: yäşe – utız dürt, mäzhäbe-dine – islam, iseme – Mämät Mähmüd uglıdır.
Mämätlär avır-mäşäqatle hezmätlärgä öyränmägän häm karañgı käsep belän bulsa da ciñel tormışta yäşärgä omtılgan adämnär bulıp, alar kerergä yaramıy torgan urınnarda da tabılalar.
Gabdelgafur mädräsädä vakıtta uk Mämät belän mäyhanälärdä häm fäheşhanälärdä küreşep tanışkan häm duslaşkan ide. Akçası häm aşarga-eçärgä azıkları betkäç, Gabdelgafur kay cirgä barsın da kemnän yärdäm kürsen – ul tup-turı Mämät äfändeneñ nomerına kitte häm, anıñ tarafınnan kabul itelep, menä ber atna inde alar bergä ber nomerda toralar ide. Soñgı vakıtta Mämätneñ dä käsepläre naçar bulganlıktan, alar, ber kön-aç, ber kön tuk häldä, hezmätsez häm avırlık belän kön kiçerälär ide.
Şulay ber könne, kaydan akça alırga ikän, niçek bay bulırga ikän dip, açlık häsräte eçendä üzara söyläşep utırganda, nomer işege açılıp, bülmägä mäğlümegez İbrahim Galiyev kilep kerde.
– Ässälame galäyhem!
– Väğaläykem ässälam! – dip, Mämät belän Gabdelgafur, kerüçene olılap, utırgan cirlärennän tordılar.
Akuşerka karçıknıñ hezmätçe Ähmädidän işetkän häbärne olug yurist, mäkerle İbrahim Galiyevkä söylägänen häm İbrahim Galiyevneñ, bu häbärne işetep, "yarar" dip karçık öyennän çıgıp kitkänen unsigezençe babnıñ ahırında yazgan idem.
Olug yurist, öydän çıkkaç, kiñäş häm yärdäm ezläp, tup-turı Mämät yanına aşıktı. Mämät äfändeneñ İbrahim äfändegä mondıy eşlärdä, zur akça bärabärenä bulsa da, berniçä tapkır yärdäm itkäne bar ide inde.
Saulık-sälamätlek soraşkaç, İbrahim äfände Mämät äfändegä:
– Sindä bik, möhim, üzeñä genä äytä torgan yomışım bar, äydä, – dip, Mämätneñ bülmädän, Gabdelgafur yanınnan, çıguın taläp itte.
Mämät äfände isä, Gabdelgafur äfändegä karap:
– Zinhar, ber-ike minutka bezne... ikebezne kaldır,-dide.
Gabdelgafur bülmädän çıgıp kitkäç, İbrahim Galiyev, kesäsennän ber käğaz-akuşerka karçık yortındagı hezmätçeneñ adresı yazılgan käğaz kisägen alıp:
– Menä şuşı yazuda äytelgän keşene... – dip, Mämät kulına tottırdı.
Şunnan soñ alar üzara pışıldap kına biş-un süz alışıp, Gabdelgafurnı çakırdılar.
Gabdelgafur bülmägä kergäç, İbrahim äfände biş danä yözlek akça çıgarıp, Mämät belän Gabdelgafurnıñ aldına östälgä kuydı. Mämät äfände, möbaräk akçalarnı kulına alıp karap häm Gabdelgafurga kürsätep, Galiyev äfändegä:
– Yahşı... Bez riza... "Tämam" kılırbız,-dide.-Läkin sin bezne mondıy hezmätkä yallavıñ turında ber keçkenä käğazdä bulsa da ber yazu yazıp bir. Ahırda bezneñ genä arkabızga avırlık kilmäsen.
– Cä, yuk närsälär... Käğaz nigä kiräk, kem beler?..-dide İbrahim äfände. -Ul bu kiçne iserek... döm iserek... Kıçkırırlık ta, karşı torırlık ta kuäte yuk, barırsız da ciñel genä "tämam" itärsez...
– Sin ütkän yulı tege eştä dä bernärsä dä bulmas dip ışandırgan ideñ,-dide Mämät, uzgan ber eşne iskä alıp.-Läkin ahırda, väğdäñne ütämädeñ dä, min altı ay törmädä yattım. Ägär yazu birsäñ – mömkin, bulmasa – ikençe keşe tap. (...)

* * *
Tön karañgılana töşkäç, Mämät belän Gabdelgafur, akuşerka karçıknıñ yortına kilep häm karçıktan hezmätçeneñ yatkan ciren sorap, ülek kebek särhuş hezmätçene, yözenä yarım säğat çaması mendär-yastık kaplap torıp, ciñel genä "tämam" kıldılar.

HH
Mahruynı ire Cihangir äfände ülemnän kotkarıp kalsa da, elmäk häm hisapsız avır häsrät säbäbennän ul tämam hälsezlängän ide. Hezmätçeneñ üleme belän tikşerüçeneñ dä täftişe tögällängäç, Mahruynı politsiyädän törmä-häbeshanägä küçerep, avıruı säbäple, häbeshanäneñ hästähanäsendä yatak ber karavatka saldılar. (...)
Şuşı hälendä Mahruy hästähanädä ike atnalap yattı. Anıñ avıruı könnän-kön köçäyep, köç-kuäte tämam bette. Ul köçkä genä sulış ala, ülep bargan keşe kebek, ihtıyarsız küzläre yabıla ide. Kulın kütärergä häm häräkätländerergä köçe-täqate kalmıyça, anıñ kul-ayakları salkınaya başladı.
Şul räveşçä küpmeder vakıtlar añgı-miñge yatkannıñ soñında Mahruy ber könne katı yokıga kitte. Şundıy yokıga ki, anıñ sulış aluı da, kul tamırınıñ kan tibeşe dä işetelmi başladı.
Tabib kilde, Mahruynıñ kan tibeşen tikşerde, küzen açıp karadı:
– Ülgänme? – dip soradı añardan feldşer.
– Älbättä, ülgän. Küräseñ iç, – dide tabib häm, kitär aldınnan, Mahruynı, mäyetlär öçen bilgelängän bülmägä küçerergä boyırık birde.
– "Ni söylisez, min ülmädem... Min sälamät, här süzegezne işetäm",-dip, Mahruy kıçkırırga teläsä dä, süz äytü tügel, irenen dä kıymıldata almadı.
"Yokı bu, ülem tügel... Läkin üzem yokıdan uyana almıym. Yokım tämam bulır, uyanırmın",-dip uylap, Mahruy häräkätsez yatuında dävam itte.
Ul arada häbeshanä kontorı, räsmi käğaz yazıp, imam äfändegä Mahruynıñ vafatın häbär itte häm mäyetneñ islam şärigate taläbençä däfen kılınuın[29] ütende.

HHI
İkençe könne ikende namazı vakıtında "tere mäyet" häm imam äfände kaberstanda äzer bulsalar da, 1888 – 1889 nçı yıllarnıñ kışı gayät salkın häm karsız kilüe säbäple, cir bik tuñgan bulıp, kaber tämamlanmıyça, nibarı ber arşin tiränlegendä genä kazılgan ide.

– Niçek bulsa da kümärgä kiräk. Äydä, kazıgız,-dip ämer birde imam häzrätläre.
Kaber kazuçılar imamga kardäş tiyeşle keşelär ide.
– Cuk, häzrät, cuk, berniçek tä bügen kazıp beterä almabız. Karagız, cir teş qadär genä bulıp kuba, bik tuñgan. Bügen kümä almabız, häzrät, – didelär alar.
– Niçek bulsa da däfen kılırga kiräk. Beraz kazıgız da, yarar... lähet alırsız...
– Cuk, häzrät, artık kazırga täqat tä, kuät tä kalmadı, kiç tä citte. Salkınga hiç çıdarlık tügel, köne buyı şul salkında torabız.
– Bügen däfen kılmasak, mäyetne nişläterbez ikän? – dide häzrät.
– Mäyetne monda kaldırırbız. İrtä namazdan soñ kilep, kaberne kazıp betererbez dä kümärbez.
Şulay dip, kaber kazuçılar, biş-un minut eçendä äyber-koralların cıyıp, atnı çanadan tugardılar da, Mahruynı östenä yabılgan iske kiyemnäre belän çanada kaldırıp, ahşam namazı vakıtında kaberstannan kaytıp kittelär.

* * *
...Mahruynı kaberstanda kaldırıp kitkännän soñ yartı säğat çaması vakıt ütkäç, ul aynıy-uyana başladı. Biş-un minut eçendä tämam uyanıp betep: "Ya Rabbi, kaber eçendämenme?!" – dip, beraz häräkätlänep, kulı belän käfenen açtı da: "Allaga şöker! Kümelmägänmen ikän!" – dide. Berazdan ul torıp utırmakçı buldı, läkin häle-kuäte yuklıktan, gäüdäsen kütärä almadı.
Bu säğatkä qadär kön gayät suık bulsa da, Mahruy uyangan vakıtta, hikmäti Hoda, hava üzgärep, tämam cılınıp kitkän ide.
Şul räveşçä tagın un-unbiş minutlar vakıt ütte. Nihayät, Mahruy, böten köç-kuäten cıyıp, yatkan cirennän tordı, östenä yabılgan iske kiyemen zur mäşäqat belän kiyep häm käfen kisäklären ayagına çornap, kaberstannan çıktı da öyenä taba yünälde.

HHII
(Seber yaklarında uk çirlägän Cihangir, avır kaygılarga tüzä almıyça, hästähanädä avırıp yata. Dävalanıp çıkkaç, törmägä barıp, Mahruy turında soraşa. Ämma: "Mahruy vafat buldı", digän cavapnı ala. Cihangir, öyenä kaytıp, kayınanası häm kızı Färidä belän yılaşalar. – Ş. S.)
Bolar şulay yılaşıp utırganda, Mahruy, avır mäşäqatlär çigä-çigä kaberstannan öygä kaytıp citep, cir astınnan çıkkan cen kebek, ap-ak käfengä törengän kileş, biklänmi kalgan işektän änkäse häm ire utırgan bülmägä kilep kerde.

* * *
İkençe könne kaberne kazıp beterergä häm mäyetne kümärgä kilgän keşelär, Mahruynıñ mäyeten kaber yanındagı çanadan tapmıyça, etlär-koçıklar algandır dip, kaberstan buylap ezlärgä totındılar, häm, taba almagaç, hälne imam äfändegä citkerdelär. İmam äfände yögerä-çaba şunduk kaberstanga kilep, kurku katış ber gacäplänü belän: "Ya Allah, ästağfirulla, harap buldık. Kararga kiräk, şundadır kayda da bulsa",-dip, üze ük mäyetne ezlärgä kitte. Läkin, sezgä mäğlüm ki, ber närsä dä taba almadı. Şunnan soñ imam:
– Mäyetne cennär algandır,-dip, buş kaberne kümärgä boyırdı.
– Alla saklasın... Belä kürmäsennär, yuksa härkaysıbızga Seber bulır, – dip söylände imam häzrätläre häm, kulına köräk alıp, kaberne kümeşä başladı.
Kaberneñ buş – mäyetsez kümelüe başka berkemgä mäğlüm bulmagan kebek, Mahruynıñ isän häm sälamät kaluınnan da hiçkemneñ häbäre bulmadı.

HHIII
Gabdelgafur belän Mämät, akuşerka karçık yortındagı hezmätçene "tämam" itkännän häm totılmıyça irektä kalgannan soñ, ciñel kilgän akçanı ciñel genä tuzdırırga kereştelär. Läkin berär ay ütkäç, alarnıñ akçaları betä – "tämam" bula başladı.
Menä bügen alar, Mämät belän Gabdelgafur, ber kasä "käşşa-felqolub"[30] alıp, çäyhanäneñ "sättarelgoyub"[31] bülmäsendä utıralar. Gabdelgafur gayät tä kaygılı kıyafättä, yılar däräcägä citep, küzennän tamçı-tamçı yäş tama.
– Äydä boyır,-dide Mämät, Gabdelgafurnıñ kulına kasäne tottırıp.-Yuk närsälär belän başıñ vatma... Häzer sin äüvälge Gabdelgafur tügel. Yuk-bar närsälär uylap, änkäy-ätkäy dip yılıysıñmı? Änkäñ siña häzer yärdäm itä almıy.-Beraz tınıp torgannan soñ: – Ätkäyeñ närsä yazgan? Bir äle hatıñnı, karıym, – dip, Gabdelgafurnıñ ätkäsennän kilgän hatnı soradı.
Gabdelgafur kesäsennän konvertlı hatnı çıgarıp Mämät äfändegä birde. (...)
Mämät hatnı ukıp beterep, Gabdelgafurga kire birde dä, beraz uylanıp torgaç:
– Yuk, siña öygä kaytırga turı kilmäs... Avıl-igen hezmätenä säläteñ yuk. Bulsa da, mädräsädän kuılıp öygä kaytu bik hurlıklı eş, – dide. Annarı süzen bolay dip dävam itte: – Menä min äytkän eşne "tämam" kılıyk... Küp akça alırbız, bik bay urın... Soñınnan – tup-turı İstanbulga hicrät[32]. Alladan yarlıkau sorap, täübä kılırbız da, yahşı keşelär kebek, çalma häm hilgat[33] kiyep, alış-bireşsez genä yäşi başlarbız.
Gabdelgafur, Mämätneñ süzlärenä cavap birmiçä, ätkäsennän kilgän hatka töbälep, kılgan eşläre häm üz häle turında uylanıp utıruında buldı.
Mämät süzen dävam itte:
– Ber-ike yıl İstanbulda torıp, soñra öygä kaytsañ da yarıy. Yäşlektä bulgan gönahlarnı halık häm Allahı Täğalä üze kiçerer... Tugrı yul – istikamättä bulıp kaytırsıñ. Ätkäyeñ urınına imam da bulırsıñ. Läkin bu kileş öygä kaytsañ, häleñ bötenläy başkaça bulır. (...)

* * *
Şul kiçneñ tönendä Mämät belän Gabdelgafur, söyläşengän "eşne" tämamlau öçen, Peçän bazarı mäçete yanındagı çirkäü eçenä ütep kerdelär dä, anda bulgan akça, altın-kömeş äyberlärne alganda kıska gına vakıtka ut-şäm kabızdılar. Çirkäü sakçısı, bina eçendä ut yaktısı kürep häm eşneñ yahşı bulmavın añlap, gorodovoy belän tagın dürt-biş keşene yärdämgä çakırıp kiterde. Mämät belän Gabdelgafur akça häm altın-kömeşne urlap çıgıp kilgändä, posıp-kötep torgan sakçılar, alar östenä höcüm itep, karaklarnıñ ikesen dä äyberläre belän totıp aldılar.

HHIV
Mämät belän Gabdelgafurnı urlangan äyberläre häm urlau koralları belän bergä çirkäüdän turı politsiyägä yulladılar. Politsiyädä, kıska gına sorau aludan soñ, karaklarnıñ yanında häm kesälärendä bulgan närsälärne barlıy başladılar. Gabdelgafurnıñ kesäsennän Gabdelgafur isemenä birelgän iske pasport häm ätkäsennän kilgän hat belän dürt sum siksän tiyen akça tabıldı. Mämätneñ kesäsennän isä, Mämät idemenä birelgän Gosmaniyä pasportı häm kırık biş sum akçadan tış, akuşerka karçık yortındagı hezmätçene üterü şartı räveşendä İbrahim Galiyevtän alıngan yazu-käğaz çıktı. (...)

* * *
Mämät, Gabdelgafur häm İbrahimnıñ cinayaten tikşerü tämam bulgaç, häbeshanädä alarnıñ öçesen bergä ber bülmägä yaptılar. Yabılularına inde menä öç atna ütkän ide. Bügen öçese bergä bülmädä söyläşep utıralar. İbrahim, Mämät belän Gabdelgafurga endäşep:
– Eşlärebez naçar... Tizme okrucnıyda karalır ikän? – dide.
– Älbättä, naçar... Bezne unbişär yılga katorcnıy hezmätkä hiçşiksez hökem itäçäklär, – dide Mämät häm süzen bolay dip dävam itte: – Törleçä uylap karadım, ämma katorcnıy hezmättän kotılırga hiç tä bütän yul taba almadım. Bezneñ öçen iñ ciñele, häyerlese-monnan, häbeshanädän kaçu... Yuksa hälebez möşkel.
– Kaçarga?! Kaçu, älbättä, yahşı bulır ide, läkin niçek kaçarga?!-dip soradı İbrahim.
– İnşa Allah, kaçıp bula... Niçek kaçarga ikänen üzem öyrätermen, läkin monıñ öçen kırık-ille sum akça kiräk. Sindä akça barmı? – dide Mämät.
– Akçadan totkarlık bulmas, tik kaçarga yul gına tap.
(İbrahimnan 25 sum akça algaç, Mämät, törmädä eşläüçe buyauçılar töşke aşka kitkändä, alarnıñ citäkçese Gomärdän arakı alıp kilüen ütenä häm şähärdäge ber iptäşenä yazu yazıp cibärä.-Ş. S.)

HHV
İke säğat çaması vakıt ütkännän soñ, Gomär abzıy häm başka buyauçılar häbeshanägä kire äylänep kayttılar. Gomär abzıy Mämät äfändegä äytelgän öç savıt arakını da, käğazdä yazma räveştä soralgannı da alıp kilgän ide.
Gomär abzıy başta Mämätkä arakılarnı birde, annarı keçkenä genä käğaz kisägenä törelgän närsäne tapşırganda:
– Monısınıñ keşesen köçkä taptım, bik yırak tora ikän... Monnan çıkkaç, aşarga da barmıyça, turı anı ezläp kittem,-dip kuydı.
– Bik yahşı, bik yahşı... Duslık şulay bula iç... İnşa Allah, min dä sine onıtmam, – dip, Mämät arakını häm älege keçkenä käğazdäge närsäne aldı da, aşıgıp, İbrahim belän Gabdelgafur yanına kitep bardı.
Buyauçı Gomär abzıy isä, bernindi şik-şöbhä totmıyça, käğazgä törelgän närsäneñ ni ikänen belmäde dä, kızıksınmadı da.
Mämät, yabılu bülmäsenä kaytkaç, arakı savıtlarınıñ bersen açıp häm ber-ike ryumka arakısın eçep, kulındagı käğazdä bulgan poroşoknı arakı savıtına saldı da, yahşı gına selkep-bolgap: "Dogada bulıgız!"-dip, şul arakılı savıtnı alıp buyauçılar bülmäsenä yünälde. Anda kergäç:
– Menä, iptäşlär, az bulsa da ğayep itmässez... Şuşı tereklek suın eçep cibäregez äle! – dide.
Buyauçılar: "Bu zur gönah iç... Bez arakı eçmibez", – dip tormadılar, arakılı savıtnı dürtese dä şatlık belän kabul itep, Mämät bülmädän çıgıp kitkäç tä tamçısın da kaldırmıy eçep beterdelär.
Arakı savıtına salıngan poroşok yoklatkıç daru-durman ide. Anıñ täesire şulkadär köçle buldı ki, biş-un minut eçendä buyauçılarnıñ dürtese dä, huştan yazıp yıgılgan keşelärdäy, ber-ber artlı ayak östennän idängä avıp, ülem yokısı belän yoklıy başladılar.
Alar şulay yokıga talgaç, bülmägä Mämät, Gabdelgafur häm İbrahim kerep, üz kiyemnäre urınına buyauçılarnıñ eş kiyemnären öslärenä kidelär dä, kullarına tegelärneñ koralların totıp, buyauçılar sıyfatında, "Ya, kiçerüçe Alla! Üzeñä tapşırdık!" diyä-diyä, häbeshanä binasınnan çıga başladılar. (...)
Kapkanı saklauçı soldat alardan:
– Kemnär sez?-dip soradı.
– Kemnär sez?! Küräsez iç: buyauçılarbız... Kapkanı aç!-dide – Mämät.
– Yarar, yarar, sabır itegez,-dide kapka sakçısı häm: "Äydä, rähim itegez, boyırıgız!"-digänne añlatkanday, kayırıp kapkanı açtı.
Yalgan buyauçılar, küñellärennän Allaga şökerlär äytep, kapkadan çıgıp citkändä genä, arttan tagın:
– Sez buyauçılarmı?-dip soragan tavış işetelde. Kaçaklar borılıp karadılar. Mämät, endäşüçeneñ häbeshanä karauçısı ikänen tanıp:
– Äye, bez buyauçılar, – dip cavap birde.
– Bik yahşı... Eşlärne beterdegezme? Dürt keşe idegez, beregez kayda?
– Yuk, eş bötenläy ük betep citmäde äle. Bez aldanrak kittek, munçaga barabız. Berebez kaldı, kalgan eşlärne tämam itärgä, – dide Mämät.
– Menä minem eş bülmäsendäge täräzälärne buyarga kiräk ide... Äydä kerep karagız äle.
– Zinhar, bezne tuktatmagız, irtägä kararbız.
– Yuk, yuk, bügen karap çıgıgız. İrtägä kiräkle buyaularnı alıp kilep buyap ta alırsız,-dide häbeshanä karauçısı, üz süzendä nık torıp.
"Ya Allah, mädäd[34]!" – dip, buyauçılar häbeshanä karauçısı belän bergä anıñ eş bülmäsenä kerdelär. Anda närsälärder yazıp häbeshanäneñ särkätibe utıra ide. Ul, yalgan buyauçılarnı kürep, şöbhäle tavış belän häbeshanä karauçısınnan:
– Bolar nindi buyauçılar?-dip soradı.
– Bolar hästähanäneñ östämä bülmäsendä eşläüçe buyauçılar,-dide häbeshanä karauçısı.
– Yuk, yuk! Bolar ul buyauçılar tügel... – dide särkätib. – Ul buyauçılarnı min irtä kilgän vakıtlarında kürgän idem. Bolar ul keşelär tügel.
Bu süzlär kaçaklar öçen şaktıy kurkınıçlı bulsa da, Mämät kurku-kauşau äsäre kürsätmiçä:
– Yuk, bez irtä yakta kilgän buyauçılar tügel... – dip añlata başladı. – Alar öygä aşarga kaytkaç, hucabız alarnı professor Zaktalovnıñ öyen buyarga cibärde... Alar yahşı, osta buyauçılar... Huca bezne alar urınına häbeshanägä yulladı, – digän vakıtta häbeshanä sakçılarınnan beräü, bülmägä yögerep kerep:
– Tizegez!.. Tizräk, äydägez!.. Äydägez!.. Arestantlar kaçtılar!..-dip sörän saldı.
– Kemnär?! Kayçan kaçtılar?!-dide häbeshanä karauçısı, tämam kauşap kalıp.
– Äydägez... üzegez kararsız...
Sakçınıñ şul cavabınnan soñ, häbeshanä karauçısı belän särkätib, buyauçılarnı bötenläy onıtıp, kurkınıçlı häbärne kitergän sakçı artınnan, kemnär häm nindi yul belän kaçkanlıgın beler öçen, aşıgıp törmä binasına taba elderttelär.
Mämät, Gabdelgafur häm İbrahim isä, sabırlık belän, aşıkmıyça gına atlap, häbeshanä karauçısınıñ bülmäsennän tup-turı kapkaga taba yünäldelär häm, İsrail balaları sudan korı çıkkan kebek, häbeshanädän "korı" çıgıp kotıldılar.

HHVI
Ülemgä tiñ märt yokısı arkasında häbeshanädän kotılıp kalsa da, Mahruy elektäge avıruları yañarudan häm kaberstanda yatkan çagında, annarı annan öygä kaytkanda salkın tiderüdän, kul-ayakları öşüdän şaktıy zamannar hästä bulıp yattı. Cihangir belän Mahruy, tämam terelep, sälamätlänep citkäç tä, Kazanda toru mömkinlegen tapmıyça, şähärdän kitep gaib buldılar[35]. Kay cirgä, nindi şähärgä häm niçek kittelär-bu eşlär şulkadär yäşeren eşlände ki, monı "Zur gönahlar" isemle romannı yazuçı avtor üze dä belä almadı.

* * *
Olug yurist, mäkerle häm fetnäçel İbrahim Galiyevneñ häm Gabdelgafur belän Mämätneñ kaçkannan soñ kiçergän hällären kiläçäktä yazaçak "Mörtäd" isemle romanımda söylärmen***.
_________________________
* Näkäs (nakäs) – keşeleksez; tupas, saran.
[1] Häyläi şärgıy – şäriğat, din iseme astında törleçä aldaşu, häyläläü.
[2] Täravih – urazada kiç belän ukıla torgan namaz.
[3] Hotbä – väğaz, notık.
[4] Mäğnäse: maktaudan bulsın Allaga... bar ğalämneñ hucası, iyäsenä.
[5] Vallahe äğläm – Alla belä; Alla kübräk belä ("kem belä" mäğnäsenä yakın gıybarä).
[6] İnşalla – Alla teläsä; Alla kuşsa (gıybarä).
[7] Bädnam – yamanat.
[8] Mahruy – farsıça "ay yözle" digänne ayalata (mah – ay, ruy – yöz, çıray).
[9] Kadimnän birü – borıngı zamannardan birle.
[10] Dana – ukımışlı, belgeç.
[11] Mäkkäy Mökärrämä, Mädinäi Mönäüvärä – Qaderle-gaziz Makkä, Nurlı-yaktı Mädinä – böten dönya möselmannarınıñ häzerge Sögud Garäbstanındagı izge şähärläre.
[12] Bu urında "mella" süze "belemle keşe", "gıylem iyäse" mäğnäsendä.
[13] "Häftiyäk" – Koränneñ kıskarak sürälären, ayätlären eçenä algan cıyıntık. İseme farsıça "cidedän bere" digän mäğnäne añlata. Elekke mäktäp-mädräsälärdä däreslek bularak ta kullanılgan.
[14] "Allah digel bädävam" – "Bädävam kitabı", tatarlar arasında kiñ taralgan dini-ählakıy eçtälekle, köyle, tezmä äsär. Dürt yullı här strofası "Allah digel bädävam" ("Berözleksez Allah dip kabatla") süzläre belän tämamlana.
[15] Passac – Kazannıñ elekkege Voskresenskiy (häzerge Lenin) uramında 1880 – 1883 yıllarda tözelgän, keşelär yöri torgan, urta öleşe pıyala belän yabılgan zur yort. Anda kibetlär, kunakhanä, kontsert zalı (soñrak kinoteatr) h b. urnaşkan bulgan. Häzer – restavratsiyädä.
[16] Çerek kül – Kazannıñ Lenin uramına parallel (Kreml kalkulıgınıñ könçıgış itägendä) urnaşkan uysulıktagı bakça-park. Kazan hanlıgı çorında bu urında çişmälär agıp, ber-bersenä yırmaklar aşa totaşkan küllär tezmäse bulgan.
[17] Balık bazarı – Kazannıñ üzägendäge Baldak (Koltso) mäydanı urını. Elek monda it, balık, yäşelçä işe törle aşamlıklar belän satu itkännär, kunakhanälär bulgan.
[18] Naşärgıy hämel – şäriğatçä nikahsız (uynaştan) balaga uzu.
[19] Zäücem – irem.
[20] Maldar – bay, mallı, däülätle (keşe).
[21] Peçän bazarı – Kazannıñ İske tatar bistäsendä (Bolaknıñ könyagında), häzerge Paric Kommunası häm Galiäsgar Kamal uramnarı arasındagı mäydannı biläp torgan bazar. Erele-vaklı kibetlär, säüdä firmaları tezelep kitkän bu urın şähärdä tatarlar säüdä itä torgan töp urın bulgan. Şuşı tirädä soñrak tatar gazeta-curnal redaktsiyäläre, matbagalar, "Bolgar", "Amur", "Saray" kebek kunakhanälär kalkıp çıga. Peçän bazarı 1930 nçı yıllarga qadär yäşäp kilde.
[22] Täftiş – tikşerü, açıklau.
[23] Yästü namazı – koyaş bayıgaç ukıla torgan (bişençe) namaz.
[24] Gıylem tähsıyl itep – gıylem-belem üzläşterep.
[25] Mönazıyr – şäriğat kanunnarı häm mäsäläläre buyınça disput (mönazärä, bähäs) ostası, bähäsläşüçe.
[26] Tabiğ – buysınuçı, gracdanı isäplänüçe.
[37] Täbäğasenä – buysınuına, gracdanlıgına.
[28] Şähadät – tanıklık.
[29] Däfen kılınu – cirgä tapşırılu, kümü.
[30] Käşşafelqolub – küñellärne açuçı (bu urında "arakı" mäğnäsendä).
[31] Sättarelgoyub – ğayeplärne yäşerüçe (bu urında "yaşeren ayırım bülmä" mäğnäsendä).
[32] Hicrät – küçep kitü.
[33] Hilgat (hilğät) – yugarı däräcäle keşelär tarafınnan büläk itelgän ("kiderelgän") kıymmätle ös kiyeme (halat).
[34] Mädäd – yärdäm, bulışlık.
[35] Gaib buldılar – yukka çıktılar, küzdän yugaldılar.