Zoya Kosmodemyanskaya Turında

(poema)

Daçada, may ayında Mäskäüdä
Täräzäse açık, büränä öydä,
Üzemneñ eşemä kereşäm,
Näticäsen aldan belsäm dä.

Biyek çatırnıñ östendä
Koyaş nurları çitendä.
Kız utıra busagada
Kitap anıñ kulında.

«Elgada, yılgada,
Su östendä,
Ak ayakların yua
Marusya ...»

Çişmä çıltıragan tavışmı
Marusyaneñ kölkese?
Zäñgär töstä, maturlagan,
Koyaş nurında yılıngan...

«Sorı kazlar, yözep bara
Marusyaneñ yanına ...»

Kitapnı ul taşladı da,
Yak-yagına karadı.
Biyeklektä koyaş kürenä
Narat urmanı östendä.
Başın artka taba iyde
häm cırın dävam itte:

«Kazlar, kazlar! Oçıgız,
Su östen pıçratmagız...»

Şundıy çak bula tormışta,
Koyaş tapları kürenep kitä.
Närsä ikäne açıklangaç,
Cirneñ yöze absolyut räveştä
Buluı, añlaşıla da kitä,
Sineñ tormışıñ ciñellänä,
Küñellänä, yämlänä.
Dönyada bar närsä tözelgän
Anık, bilgele ber, tärtiptä.
Galämdä barı tiyeşleçä
Tabigıy, nık, açık tördä -
Şatlıkka, uñışka, bähetkä
Birelü, yul başında, bigräk tä -
Keçkenä vakıtıñda bula.
Yaşe dä äle bik az gına,
Ömetlekkä töşä yış kına.
Üpkäläü, köyenüne sizsäñ dä,
Ul canıña töşär kaygı tügel.
Borçılgan könnär bulsa da,
Dähşätle häsrät, sagış
Sizelmi bala çagıñda.
Üskänçä bala küpne kürä,
Şatlana da şayara.
Barıda açık kürär küzgä,
Gorurlanıp kına yäşä,
Üz İleñdä, üz ğailäñdä
Kütärep küñeleñne.
... Yegermençe ğasırnıñ
Yakınaya urtası ...

Yaz. 1941 nçe yılnıñ yazı
İmtihannan başlana.
Sınaudan soñ ukuçını
Anık bulmagan borçulı
Uylar irekkä çakıra.
Voleybol yarışınamı?
Elgada şayarıp yözüme?
Urman buylap yörüme?
Başka yul çıgıp kalırmı?

Mäskäüneñ kabatlanmas yazı.
Erak tügel çırşı urmanı,
Agaçlar ise dä dımlı.
... Temiryazev ölkäsendä dä
Utıra enäle - narat, çırşı
Üzläre ber ryad bulıp.
Yuılgan kerlär cilferdi
Küñellänep flag bulıp.
Hikmätle, kem anı belsen
Kiläçäktä ni buların,
Ä alda närsä kötä? Ni bula?
Keşelär anı sizmi, belmi.
Bik yahşı, aldan belmiseñ,
Uylamıysıñ, kaygırmıysıñ.
- İsemeñ kem soñ sineñ?
- Zoya.
- Ä Tanya?
- İye, andıy matur isem dä bar.

Daçadan sine ezläp tabu
Yazuçınıñ ihtıyarında.
Çın küñeldän siña bähet telim,
Yazır kaläm bit üz kulımda.
Başkaça buluın telämim.
Canıñ kire äylänep kaytsa,
Bähetle bulırsıñ dip uylıym.

Köttermäde,
Ayak oçına gına baskan,
Un cide genä yäşendäge kız,
Üsemlek arasında, rama eçendä
Mäskäü mäktäbe ukuçısı -
Zoya portretı kilep çıktı.

BERENÇE BÜLEK

Ul vakıtta citär-citmäs
Tormışta bez yäşädek.
Kayda karama fäqıyrlek.
Balalar üsä cätim - atasız,
Änineñ tapkanı bik az.
Şulay da, uylap karasañ
Tınıç, kaygısız üstek.
İseñä töşerep kara,
Etacerka alıp kaytıp,
Kuanıp kitaplar tezdek.
Östälne arırak kuy,
Krovatne etärep kuy.
Şau-şu, köç-hälne ayama.
Etacerkanı här kitap
Maturlandırıp cibärä.
Kitap tışınıñ, yämle töse dä
Şatlıgıñnı arttıra,
Küñeleñne üserä.
Yamansılau, sagış yuk!
Şunnan näticä:
Keşegä az gına şatlık kiräk
Östenlek sizep,
Küñele kütärelep,
Kuanıp yäşärgä.

Kızkay, bähet digän närsä?
Bez töşenep cittekme?
Ul, işekne töbenä qadär
açıp kuyu tügelme?
Katı cilgä başıñ belän
birelü tügelme?
Cildä naratlar butarlap,
kapşap, açı tämen sizep
yugarı kükkä kütärelüme?
Kıyınlık yuklıgın kürep,
tübän oçıp töşüme?
Aldıñda oçsız-kırıysız yul
Turıdan turı suzılıp ...

Bähetle bulırga küpne kürep,
Küpe belergä kiräk tügelme?
Bähet digän süzneñ närsä ikänen
Äkiyät syucetı kürsätä tügelme?

Äkiyättä dä yazılmasa,
Yöräktän çıkkan altın süzdä,
Kileşle şiğırdä, açılmıymı?
Hıyalıñ cirdä sukmak bulıp
Yamalgan itegeñ yul tabıp,
İptäşläreñ ireklek öçen
Köräşep, alga taba çıgıp,
Vladimir İliç ömeten ütäp...
Ä Çkalov polyustan ütep
Cir äylänä yöri oçıp.
Tetradlär karap tikşerep,
Anañ armasın, borçılmasın...
Siyerra-Gvadarrama tauında da
Halık ciñeşkä ireşkän.
Hıyalıñ, telägeñ, kürgän töşeñ
Gazet häbäre belän ber bulsın.
Papanin ldinası, zur boz
Yazga qadär yözep kaytsın.

Torış üzgärä, yahşıra,
Çişmä suı kebek toyıla.
Mäktäptä küñelle könnär,
Şayarıp, uynap kölälär.
Yalt-yolt itep täräzälär
Küñel hisen kütärälär.
Kemgä bulsa da eş tabıla.
Betmäs kebek bähetle könnär,
Cırlana bik küp cırlar,
Här kön ukıla kitaplar.
Kızkay, sin haman yılmayasıñ,
Ömetlänep, yaña fiker uyatasıñ.
Sin Leningradnı da belmiseñ!
Leningrad zur kala, kürmiseñ!

Yaşä buysınmıy, tırışıp
Kızıp, süz yarıştırıp
häm algarak atla köräşep.
Söyeklem minem! Tizeräk üs.
Soyuzda bit yılgalar bik küp,
Äle ber diñgezne dä kürmädeñ.
Yöger genä, yal itüne belmä,
Aşık küp cirlär kürergä,
Küpne belep, citez bulırga.
Söygäneñne koçaklau, ul närsä?
Andıynı da bit sin belmiseñ.

İşek açık – sin busagada,
Bez närsäne ozak kötäbez?
Zur bähetkä iyä bulır öçen
Biyek taularga da menärbez,
İlgä, halıkka kiräk bulsa,
Diñgez suın da ütep çıgarbız.
Zur bähetkä tiñ bulıp yäşä,
Kızkayım, söyeklem minem!

Eçenä sıymıy şatlıgı,
İskitkeç bakça İle.
Tormış bik tämle, üze açı,
Koyaşlı da, bolıtlı.
Kommunal hucalık öylär.
Köndälek mäşäqatlär
borçıy, citmägänçelek.
Kılanışları keşelärneñ,
Eştä bulgan cavapçılık.
Eç poçırlık vakıt tügel.
Prodmagta çiratsız-nisez
Beräü, eçmägän-nitmägän,
Tanışınıñ aldına torıp,
Alga ürelep, aşıgıp
Üzenä yul açmakçı etärep.
Kırıs holıklı keşe ikän.
Döreslekne yaklau, süzläşü,
Kara-karşı äytep bähäsläşü.
Nişlärgä? Döreslek sineñ yakta.
Tukta aşıkma şöhrät kazanuga.
Balalıktan çıgıp, çitkä karap,
Katı mögamälägä kereşäseñ,
Berençe märtäbä ğadellek yaklap,
Rusça ber avır süz äytelä.
Turılıklı, satılmas bulu
Hokukı-pravo kullanıla.

Anıñ süze kebek? Yırakta
İliç tavışı işetelä.
Ul bit avazların söyli bozıp.
Yangan ut kürenä yalkınlanıp.
Yalkınnan niçek kaplanasıñ?
Dzercinskiy toramı miña karap,
Üz iñbaşına şinel yabıp?
Härvakıt süze yakın bezgä,
İliç - bayrak, prisyaga da bezgä.
Gazetta genä yazılgan bulsa da,
Peçat buyauı ise añkıp citä.

Ä, sin nindi yul saylıysıñ?
Anı işetep kenä beläseñme?
Ul yullar avır.
Yal itäseñ kiler.
Tın alıp al inde irkenläp,
Öleşeñ bik avır bulır.
İreneñne sin teşläp,
Mäktäptän yalgız kaytkanda
Belmiseñ, min küzätep baram.
Ukıtuçı ğayepläp şeltälägändä,
Ber-beräü kürmäsen dip
Borılıp karaganıñda da.
Dus kızlarıñ mıskıllap
Yuri genä sinnän kölgändä dä,
Minem küzätüne sizmägäneñdä
Yanıña kilep söyläşkän bulam:
- Närsä buldı?
Gazaplandıñ, ardıñmı?
Sin nigä küñelsez bolay?
Üzeñ sizäseñder:
Barıp citmässeñ.
Uylan, ällä kire kaytırsıñ.
Erak tügel, şulay yäş çagıñda
Üzeñä tügel, başkalarga
Bik taläpçan bulasıñ.
Bar häyläsezlek, bar turılık.
Bu ike sıyfat berdäy bulmıy.
Duslarıñ sinnän beraz kurkalar.
Caysız, alarga sineñ belän avır.
Uyla: sin çıdıysıñmı şuñar?
Niçek bulsa da ciñärseñme?

Ä bu, şikle küz karaşı
Tökälep töbäp karauçı,
Süzendä nık toruçı.
Sin cavap ezläp kütärelä töşkäç,
Nigä soradım dip oyalıp kaldım.
Balalar şayarıp uynaganda,
Uyga töşkän çagıñda,
Mäktäp kaynavında da
Kinät kenä ruhlanıp,
Ölkännär belän därtlänep
Üz fikereñne belderä belü,
Bu inde ğadäteñä kerä başladı.
Havadagı bolıtlar kebek,
Sudagı kayıklar eze kebek,
Sineñ altın yäşlegeñ ütte.
Pionerlar süzeneñ döreslege,
Komsomolda bulgan çınlık üste.
- Alar can nıklıgın üserde.
Sineñ yöreşeñ oçıp bargan kebek,
İrtäñge köneñ yaktı ay kebek.
Sineñ östeñdä zur kük gömbäse –
Bolşevistik hakıykat ide.

Eç poşırgıç närsälärdän arıp,
Sin üzeñne uylıy başlıysıñ.
... Zaçetlar betä.
Cäy dä citä.
Hıyallar çuar butalçık ...
Biş minutta närsä bula, dip
Tetradlärne çitkä alıp kuyıp ...
İnde räte belän başınnan başla,
Barıda bıltırgı kebek bula.
Öydä kiräkle eşne beterep,
Bar närsäne üz urınına kuyıp,
Sarı ütäli şauşu urınga,
Kaçıp kayın üskän palisadka
Kürenep kitkän esse nurlarda
Ozak bulmas külägäne tabıp,
Kullar belän tezälärne koçıp,
Kızık kitabımnı ukırga...
Yafraklar da külägäsen birä,
Şulay da koyaş nurları töşä ...
Ukıy, ukıy çıdamlı başıñ
Äylänep kitkändäy bula.
Ukılmagan kitaplarga
Pöhtä itep spisok yazgansıñ.
Ukırga tiyeşle bulgan kitaplar!
Cäydä ukılır, küp bulsa da alar.
Törle illär, halık, täğdir ...
Alarnı ukıp kaygırıp, kölergä,
Ber bulıp yäşäp, bergä torıp,
Bergä ülep ük kitärgä.
Köçle bulıp, canbaylıgı üsep,
Yaratıp, yä doşman kürep.

Bülmäñ kommunal daçada,
Anda yäşäü siña tulı bähet.
Läkin, tormışına,
Üzlärenä karasañ,
Başka ber uyga töşäseñ –
Küzgä kürenmäs cep. Daçada
Närsägäder öyränäseñ,
Üzeñ dä belgäneñne öyrätäseñ.
Närsägä soñ öyrätergä?
Üze ber çişelmäs mäsälä.
Keşeneñ uyın niçek belärgä?
Barısın tikşerep,
Kulına koral birep,
Ber safka tezep, ällä
Yul kürsätep ozatırga?
Härçak küpçelek belän yäşäp,
Bersenä berse bulışıp,
İkençesen ğayepläp ...

Ämma, niçek yaratıp
Kitaplarnı ukırga?
Anı bit keşelär yazgan.
Şulaydır bit.
Ä sin gacäplänep karıysıñ.
Şulaydır şul ...
Ana borçılıp yäşeren sorıy:
- Uyladıñmı, kem bulasıñ kilä?
Kem bulırga teliseñ?
Yörägeñ belän yugarı havaga
Kütärelep kitä kürmä.
Dönyada hönär-käsepneñ
Oçı-kırıyı yuk, bik küp alar.
Galäm siña böten serlären açır.
Sayla gına!

Bar ber
Kaderle
Zur, bähäsle sorau –
Niçek kenä aña yul açırga?
Çitenä qadär tulı añ belän
Serlärneñ bötenesen açıp
Niçek söyliseñ başkaga.
Bik kıyın eş, añlıysıñmı?
Yöräk köçenä telägeñne
Häm akılıñnı kuşıp
Üzeñä bik ışanıçlı bulsa da,
Niçek keşelärgä belderergä?
Mäcbür itep, üzeñçä eşläp,
Keşegä yul saylap birep,
Niçek, kayda, nindi yul belän
Bu böyeklekkä kiläseñ?

Mäktäptä ukıtuçı bulırga
Sin kızıkmıysıñmı?
Ber genä sıynıftamı?
Bik az, ber sıynıf tıñlasa.
Sineñ öyrätkän, äytkän süzeñne
Keşelär barısı işetsä ide.
Bu yul rähimsez, avır yul.
Döres, bälki, ul bähetle bulu.
Döres äytäseñ,
Döres äytäseñ, cankayım.
Küpçelek tıñlasa, bähet şul.
Böten il belän söyläşä alsañ?
Ul bähäskä urın kaldırmıy,
Bähässez, däğvasız.
Süzeñ köy bulıp işetelsä,
Gacäyep agaç bulıp üssä,
Märhämätle öyermä bulıp tibrätsä,
Tönge mayak kebek, sine saklasa,
Sineñ yäşäü köçeñ, tın aluıñ
Söyläp birerlek häldä bulsa,
Soñrak cirneñ üzennän sorasañ:
- İşetäseñme?, - dip.
- İye – dip, cir cavap birsä.

Niçek pilot üz samoletına
Härvakıt äzer bulıp eşkä
Öndämi, tınıç, ayık häldä
İsereñke ruh belän bara.
Şulay min dä eşkä çıgam
Üzemneñ hätärle bulgan yulıma.
Tagın da min bähetle, küñelle
Cır bulıp yañgırap işetelgän,
Süzlär belän äytergä tırışam.
Ul süzlär üzemne üzemnän saklıy.

Yulçı yıraktan tetränep kaytıp,
Kul astınnan gına karıy ipläp.
Üzägenä yakın, igelekle ut bulıp Täräzädä yaktılık kürenä balkıp.
Nigäder borçıluı anıñ sizelä
Bulmıy aña yal itergä dä.
Şulay min dä karadım busagadan
Sagışlı sineñ küzläreñä.

Kanlı, ayausız köräş-sugışta,
Erak yuldan kaytkaç ta kayçakta,
Üz öyen, täräzäsen taba almıylar
Kuanıp, inde cittem, digän çakta.

Ämma, miña kaldı kıyulıgım,
Kire kaytmaslarnıñ tavışı,
Gayıpsez käğazdä tagın kaldı
Ata-ana cırlagan cırlarıbız.

Şulay kön artınnan kön ütte
Gadellektä, ohşap ber-bersenä.
Tändä genä börçek-börçek bulıp,
Kızarıp kan tamırları belenä.
Kisken räveştä avıznıñ äylänäse,
Ciñel dä, borçulı ayak yöreşe.
Keçkenä çakta turı kilgän iyäge,
Küzgä töşä inde, anıñ tügäräklege.

Fäqat beraz iñbaşın gına
Balalarça kütäreñke tota.
Kız gäüdäse bulgaç, azmı-küpme
Kiñ tışlı koftası kütärelä.
Şulay uk añlap bulmaslık köç
Üzeñne-üzeñ tota belü hise
Küzkaraşında yahşı sizelä.
Yözeñä yaktılık töşkän çakta
Niçek sin küzeñne açıp, yabırsıñ,
Niçek sin utırıp torırsıñ
Tınıçlıknı bozmıy gına.
Ägär äni kötmägändä
Kulların sugıp kuysa ber-berenä:
- Kızım, sin ölkän bulgansıñ!
Yä, ällä koyaş yaktısında,
May ayı betügä yakınayganda
İske üzeñneñ şomırt çäçäkle,
Çeltärle külmäneñne kiyep,
Ayak oçı belän genä basıp,
Duskay, sin öydän akrın atlap,
Uramda yögerä basırsıñ ...

- Zoya könnän-kön çibärlänä, -
dip süz äyteşep alu bula.

Mäktäp koridorında yaktı,
Sin ut yaktısında ütep barasıñ,
Üzeñ belän ber yäştäge yeget
Sine ohşatıp karıy.
Ul siskänep, kızarıp kitä.
Añlamıy, närsä buldı. Nigä?
Ber sıynıfta alar katar utırıp,
Süzgä kilälär ikän, sporlaşıp.

Menä, inde sin ,Zoya,
Kulıñ belän priçeska tözätep,
Närsägäder yözeñ yaktırıp,
Kırın küz töşerep, karap ütäseñ.
Gadättän tış, yañaça üzgärgänseñ.
Kayçan bolay üzgärdeñ?
Yuk, häzer bötenläy başka kız.
Egetne tönnärdä uyga salgan kız,
Elekke, min belgän kız tügel,
Kinodagı ence hıyallı kız tügel.
- Yäşeren närsä yata bu kızda?
- Belmim min.
- Närsä, ul maturmı?
- Belmim.
İnde minem öçen, nindi bulsa da
Ul – minem öçen altın,
- açık ta,
- siräk tä kız.

Şul kıznıñ ciñel yöreşendä
Üzeneñ kiläçägen kürä,
Asılınıp torgan totım çäçendä,
Elmayıp torgan açık yözendä.

(Bähet, cäfa belän kübäytelep,
Ahırında, üksep yılagan
tavış kebek bulıp,
Belenmi, kürenmi genä
Küñel türenä kerep
Yöräklärne berekterä.
Ul niçek başlangan?
Rusça cırlar cırlapmı?
Tönnär buyı ozak söyläşüdänme?
Ällä üzebezgä genä bilgele
Yaşeren, tar uramda yörüdänme?
Teläsäñ –
Bergä kölep, yılap alıyk!
Teläsäñ –
Beraz kıçkırışıp alıyk,
Öndämi torıp karıyk!
Bez – astırtın plan kordık.
Yöräk esselege belän töndä
Min siña kagılıp kittem.)

Menä, eşlär disäñ eşlär!
Ä sin niçek?
Yörägeñne añlamıy gına yäşädeñ.
Häryakta üsemlek, çäçäklär.
Koyaş nurında balkıp,
Katı yokıdan uyanıp,
Cir yözen kapladılar.
Yaznıñ hava üzençälekläre,
Hava torışı üzgärüe,
Citä yaznıñ soñgı ayları,
Ul sineñ un sigez
yaşeñneñ yakınayuı.
Ütäli koyaşnıñ nurları
Cirdä cäymä kebek bulıp,
Berdä aldıñda tötenlänep,
Nindider ber başka törle,
İseme yuk, serle,
Kızıgırlık yazmış bulıp.
Bula. Närsäder bula!
Kayçan?
Tiz genä kötmägändä bulsa?
Tiräklär bit Mäskäü tiräsendä,
İskitkeç tabiğat här yagında,
Säyer ... gacäp yaktılıkta,
ällä, mähäbbät yaktıra.

* * *
Menä şulay ...
Şul yakşämbe, kön urtası,
Sugışnıñ dähşätle vakıtı,
Korgak hava torışı ide,
Min Zoyanı küräm.
Häzer, härbi şatlıksız eş köne
Berär säğat bulgan tınıçlıkta
Zur teläk, rizalık belän
Şul iñ berençe sugış könen
Halık söyli isenä alıp.
Vak-töyägenä qadär iskä töşerep
Üzemneñ tormışım,
Üzemneñ öyem,
Üzemneñ Mäskäüem.
Açı yılmaeş belän yäşerep
Üzemneñ üpkäm häm sagışnı.

Duslar! Närsä soñ?
Yaratıp citmädekme?
Yahşılık eşläp ölgermädekme?
Alay tügel.
Doşmannıñ berençe atakası,
Höcüm itüenä karşı çıktık.
Başkaça dönyada yäşi almas idek.
Beräüne dä ğayeplärgä bulmıy,
Beraz yılap alsak ta vak-töyäkkä.
Bez çınnan da citdi räveştä
Dus bulıp yaratıp yäşädek.
Närsägä ükenäseñ?
Bez bik şäp yäşädek,
Niçek bulıp çıktı, şulay.
Tiz arada?
Katı cil kebek,
Kagıp, etärep cibärü,
Minuta arasında
Ber närsäne ayamıy,
Yarım ton tavışnı özep,
Kıyınlık belän köylängän
Saraylarga küzkaraşın tözäp,
Kurgaşın suıklıgı belän
Görlätep barın yandırıp,
Şakıldatmıy härber öygä kerde.
Ayausız yogışlı çuma kebek
Krest-nakrest digändäy, buylap
Täräzälärgä kük poloska kagıldı.
Havada, koyaşta gına yuk,
Ak kayınnarda da krest.
Ütkän avırlıknı istä totıp,
Kiläçäkne fikerdä kürä yörep,
Sugış sızıp taşlagan
Eraklıknı bez onıtmabız.
İrtük uyanıp küz açkanda
Täräzägä yaktılık bärelsä, bez
Siskänep, ütkänne iskä alabız.
Tınıçlık yuk. Täräzäbez
Bervakıt yaralangan gäüdä kebek.
Küp yıllarnı häyläsez ütkärdek.
İnde yaña yul başlana,
Dönyada barı üzgärä.
Şau-şu bulu döres tügel.
Tön tınlıgı da bezgä yaman.
Yañalıknı belergä tırışıp,
Kiç belän sin öydän çıksañ,
Elek äylänä-tiräñä karıysıñ.
Älege iske daçada da
Keşene şom basa. Yamansu,
Barı da üzgärgän, başkaça,
Niçek ikänen äytep tä bulmıy.

(poema)

İKENÇE BÜLEK

Tugızınçı sıynıfta da,
Bıyılgı ütkän cäydä dä,
Sineñ sorı kitabıñ bar ide.
Büläk ber kesäñä salıp,
Ayına 20 tiyen kuşıp kuya ideñ.
Bez irken räveştä yäşädek,
Başka tördä yäşäüne belmädek.
Kayçakta onıtıp ta kitä idek
Komsomol äğzası nindi
bulırga tiyeşlegen.
Barı da bäyräm bulıp kürenä ide.
Yaşädek yaktı, kiñ dönyada.
Bala çagıbız ütte irtäñge
pioner gornın tıñlap,
Signal bırgısı tavışında,
Çınıgıp tormış utında.

Tınıçlıkta tuıp ölgerdegez,
Avır könnärne kürmädegez.
Komsomol traditsiyäsında üsep,
Baliğ bulıp köçäyde yörägegez.
Sugışnıñ katı suık könnärendä,
Şulay uk cäyge tönnärendä,
Azmı, küpme çınıktıgız.
Avırlıknı kanıgız belän
Yahşı gına sizep üstegez.

Uynalmagan uyınnar,
Ukılmagan kitaplar,
Elek yazılgan şpargalkalar,
Sin alarnı da yäşeräseñder
Zaçetka, kiräk bulıp
kalmasmı dip.
Duslarıñ, sıynıfdaşlarıñ
Bereñne-bereñ etäreşep utırgan
Mäktäptäge iske partañ da,
Barıda äle sineñ iseñdä.
Söyenep alasıñ iseñä.
Buldı ... Närsä çıga uydan?
Komsomol biletıñnı totıp,
Vakıtında tüläp vznosın,
Eşläp yäşär vakıt citte.
İlebez Ustavnıñ härber härefenä
Sezdän cavap alırga tiyeşle.
Hava tınıçsızlana.
Sugış bilgese yakınaya.
İnde vznos tüläü genä citmi.
Salıp canıbıznı, kanıbıznı
Eşlärgä kiräk bulır.
İzelep betkän igennär,
Agaç botakları häryakta,
Yafrakları çäçelgän,
Koyaş esselegendä cangan
Tuzan tulgan çal çäçle
Sovetlar armiyäsı,
Işkıludan avırgan
Aksak ayaklar belän artka çigende.
Kön yakka kazlar oçıp,
Su çäçräme kitä yırakta yaltırap.
Ukraina ciren taşlap,
Belorussiyä urmanın kaldırıp,
Sin kiläseñ akırınlap.
Ä keşelär?
Ä balalar?
Buldı, citte ...
Sineñ iseñdä kürgän könnäreñ,
Härber cirdä kan çäçkäneñ.
Tagın kaytıp alırmın, diseñme?
Ä şineldäge tir ise!
Äytmä dä, söylämä dä.
Artta da ayak tavışı
Kanlı yuldan atlıy.
Barın iskä töşerep
Kaydadır beräü kölä dä kölä,
Uzgan avırlıknı üzençä tibäme?
Yugalgan vakıtnı uylau avır.
Kurkınıç, kotoçkıç iskä alu,
Kaydadır ıgı-zıgı kilälär,
Gazaplanıp, ısıldap,
Sügenep yörilär.
Sin närsä, kıymmätlem?
Kaltıranma, kız.
Bolar sin kaygırtkannar tügel.
Bu alar tügel.

Yuk, alar tügel.
Alar alda, aldıñgı çiktä,
okopta yatıp atalar.
Sovet koralları görseldätep atıp
Bergä sulış alıp,
Işanıçta yäşilär.
Bu alar tügel, kıymmätlem.
Kazna konvertındagı döres
Bulmagan, köçsez belderüdän
Çıdam halkıbıznıñ
Yöräge akrın suguın beldelär.
Eraktan üç alu teläge sizelde.
Presnya öçen can saluçılar tügel,
Vladimir traktı belän Sebergä
Yunäleş alıp, kittelär.
Rusça cırlarnı
Elıy-elıy tıñlap,
Puşkin şiğırlären
Doga kebek kabatlap.
Alar keşelär tügel, sörem häm
Dımlı cirdäge kügärek kenä,
Tıçkan çıtırdauı, avız yırıp
Kılıylanıp kölü genä.
Alarnıñ ile, cırları yuk,
Puşkin häm Räsiyäse yuk!
Ä Zoya dereldi, tınıçsızlana. Açudan agarınıp,
Köç küplegennän sorılanıp:
«Min nindider ber närsä eşlisem kilä, ciñeşne teläp çakırıp, işetterep, kürenerdäy itep.»

Uku yılınıñ başlanuı ide.
İrtäñge ciñel, ciläs vozduh.
Öräñge ise; yañgırsız korı yıl.
Yafraklar kıştırdıy,
Tetradlär şıtırdıy ide.
Ä bu Uku yılı başkaça.
Zenit orudiyäsı öskä kütärelep,
9-nçı säğattä öydän çıgasıñ,
Ciñel genä, yahşılap kiyenmi,
Tetrad, kitap almıy gına.
Bu, ber bilgesez yul miña.
201-nçe mäktäp ikençe yakta.
Köz köne Mäskäüdä,
Raykom putevkası belän
Komsomolka bara MK komitetına.
Közen, Mäskäüdä,
Mäskäüneñ oktyabr ayında ...
Küzkaraşı – yokısı tuymagan.
Küzemne yabuga Mäskäüneñ
Uram çatın küräm törleçä.
Canım onıtmıy sine,
Çıkmıysıñ yörägemnän.
Niçek hatın-kıznı kaygısında,
Maskada, gadi genä torışında,
Cıyırçık küz äylänäsendä,
Agara başlagan berär çäç tä,
Yäş kürenä kerfeklärendä.
Bergä bulgan çaklar
Ällä kaydan kilep iskä töşä -
Yañgır çäçrägän tübäneñ kalayı da,
Yafraklarnıñ panelne seberüe dä.
Barıda kuzgalıp,
Yörep üz eşen dävam itä.
Härber uram yögerep uzganday,
Yaşeren, neçkä nota işetelep
Közge sineñ tıkrıkta
Öräñgelär dä selkengän kebek.
Ä sin yılı kulıñ bulän yuatasıñ.
Ul çakta sin nindi ideñ?
Üpkälägän?
Häsrätlängän?
Elagan ideñme?
Yuk, andıy tügel.
Ber tön eçendä köçäydeñ,
Bileñne buıp cıyındıñ.
Tınıç kına zavodnı
Erak taygaga ozattıñ.
Gaskärlärgä koral
Taratıp birdeñ.

Şundıy eşkär bulıp kitteñ.
Kılanış, küz karaşların
İsäpläp, ülçäp alga atladıñ.
Rels kagıp urnına kertelgän,
Uramda çokırlar kazılgan,
Tıkrıkta barrikada urnaşkan.
Presnyada bulgan sugış häle
Kartinada kürsätelgän kebek
Terelep, yañargan. Ohşaş
Şiğırlär häm cırlar yuk.
Sin
Mäskäü buldıñ –
Başkaça bulmıy anı äytep.
Şul uramda tugannar da,
Mäskäüdä küz aldıbızda üstelär.
Kiçä «balalar» dip atalgannar,
Bügen dähşätle köç, ğaskärlär.
Doşmanga karşı tora alalar,
Alar timer kebek, nıq
Havalılıkka karşı toralar.
Ä anda,
Zvenigorodta,
Mocay yagında,
Keşelär metall belän bergä
Katı sugış alıp bara.
Sineñ tıkrıkta üste barrikada.
Timer koral, tirän çokırlar
Mäskäü äylänäsendä.
MK-da
Otryadka keşelär saylandı.
Kiñ koridorlarda küpçelek.
Kiçäge balalar, malaylar,
Kızlar göc kilde.
Altın İlneñ balaları,
Umarta kortı kebek borçıluda.
1941-nçe yılnıñ oktyabrendä,
Yäş yeget, moskviç kabinetında.
Anıñ aldınnan küplär ütte
Üzen, öyrängän ğadäten kürsätep.
Kemne saylarga?
Yäşlär üzlären kürsätte.
Kemne kaytarıp cibärergä?
Härbersen kürep, işek açıluga,
Kemneñ kem ikänen töşenep belä.
Beräülär oyalıp, kauşap kala,
Kinät borçulı küzkaraşı sizelä.
Häryaktan karap belergä tırışa.
Açulı küzdä ireksez yılmayu kürenä.
Oyaltıp,
Ruhlandırıp,
Beresen dä üpkälätmi,
Tırışa hatalık eşlämäskä.
Başında karşı alıp,
Süz soñında ozata çıgıp,
Kurkakların kire kagıp,
Kaysıların maktanıç totıp,
Alarga kıyın soraular kuya.
Üzenä üze dä sorak kuyıp karıy.
Närsä dip cavap birerlär?
Ägär aptırap kalsalar?
Eçtän uylap, keşelekle bulıp
Kemne bulsa da añlarga teläde.
Oktyabr.
Nemets häryaktan dagalap algan,
Tomanlı avır häldäge Mäskäüdä,
Tovariş Şelepin:
Sin kommunist buldıñ,
Döreslek yulı belän yörep,
Kırıslık itep yäşädeñ.
Ul, elek basıp torıp,
Härber cavabında
Kaşın tübän töşerep:
- Familiyä?
- Kosmodemyanskaya.
- İmya?
- Zoya
- Tugan yılıñ?
- Yegerme öçençe
Annan soñ urındıkka utırdı.
Ä soñınnan ... küzätep karadı.
Borçılu sizelmäsme?
Östän-östän genä eşlängän
Yözendä yalgan räsem tügelme?
Az da bulsa şöbhä yukmı?

Ul, şulay uk üzenä,
Elekkeçä cavap birde
- Yuk. Adaşmas.
- Yuk. Kurıkmas
Ul nihayät, bloknotka ahırgı
Uyın, «Yaraklı» dip yazıp kuydı.
Sizde, ahırı, anıñ yözendä
Yaktılık çagılışın.
Bu yeget,
Mäskäü komitet sekretare
hatalaşmadı.

Esse urman agaçları yanıp bette.
Öräñge yafrakları yañgırdan sünde
Köz üzeneñ dımlı bayrakların
Yugarı kükkä kütärde.
Alar sulı köye dä yanalar,
Ul şul, yaktılanıp yangan
Koyaşnıñ batuı tügel ide.
Ozın betmäs sugışta yanalar.
Köz, köz ...
Gasırlar buyı onıtılmas
Dımlılık häm pıskıp yanu ise,
Üzgärgän, bozılgan, ällä nindi
Tutıgıp betkän tössez sukmaklar,
Artka çigengän yullarıbız,
Utsız kalgan söygän şähärebez,
Buş, keşe yörmägän uramnar.
Yarıy äle,
Ber yıl tulgança gına yäşädek.
Kaydandır çıkkan cildän,
Küñelgä kara tut töşergeç,
Tötenle ğasır yañgırı yaudı.
İşetelä mähabätle yulbaşçı,
Bik argan keşeneñ tavışı.
Ozın frontta – tere polosa
Keşelär yazmışına tulı
häm metall belän tulı.

Korallar atılıp kına torsa da,
Bozılmagan açık tavış
Yahşı işetelep tora.
Ä tıl törle telle halıkka tulı.
Taşkentta esselek,
Şuşenskta – tires.
Bar cirdä Stalin tavışı,
Akrın aşıkmıy süz söyli.

Niçek kenä istä saklarga
Şul vakıtnıñ kiçlären?
Niçek kenä süzen istä totırga?
Kanıma señep kalsa ide süzläre,
Haman isemdä totamın
Baştan çıkmıy torgan Mäskäü
Yäşläreneñ küzkaraşın
Häm arbat barrikadasına
Taşıgan kapçıkların.
Kıskaça äytsäñ,
İkese dä ber närsä.
İstä totamın kart ğaskärne:
Taläpçänlek artıp, uylanıp ala
Häm yöze dä kızarıp ut bulıp yana.
Bolarnıñ, närsäneñ? İkese dä
ber närsä inde.
Ul kıçkıra!
- Pobeda!
- Döres, şulay bula.
İsemdä kaldıram, niçek şähär
Yañadan tuıp, zuraya häm yäşärä.
Bezneñ berençe kontrataka –
Bolar da, ikese ber närsä.
Tulı ülçäüle, iğtibar itmäslek
Süzlärne efir eläkterep ala.
Қamauda қalғan Mäskäü
Erelänep Bötenil belän söyläşä.
Gaskärlär, komandirlarnıñ
Balaları atasınnan ayırılıp
Üz ätiläreneñ tavışı kebek
Radiodan »häbär» tıñlıy
Yöräk tırışlıgın salıp.
Huşlaşuda küz yäşen tükmägän,
İrlären ozatkan hatınnar
Tınıç kına iğtibar itep
Väğdä birelgän kebek tıñlıylar.
Kurkınıç säğattä.
Rähimsez vakıtta.
Sevastopol. Tön. Sapun-gora.
Sugıştan soñ onıtılıp bara.
Közge dulkın tavışı ... gör-gör.
Kinät tavış – yañgıratkıç rupor.
Bu Stalin siña süz söyli.
Leningrad iske, buş kala,
Kirov nık ihtıyarlı küzkaraşı,
Kıyınlıklar kiçergändä dä
Leningrad märhämätlek soramadı.
Yäşi alasıñmı?
Çıdıysıñmı?
Ahırına qadär tora alasıñmı?
Toram! Birelmim!
Bozıla
Taza isäple tınıçlık,
Tagın şul uk tavış işetelä.
Katı tavış kanatları
Leningrad öyläre arasınnan
Fanera, mramor, granittan ütä.
Bezneñ belän Stalin söyläşä.
Alda bezne küp cäfa kötä.
Läkin, sineñ İleñ ciñä!
Kem äytä:
«Vozduh trevoga!» , - dip.
Bez tınıçbız. Stalin söyli.

Närsä ul radiodulkın?
Ul - efir selkenüe,
Agaç başları niçek tibränä,
Şulay här ilgä tavış işetelä.
Harkov kommunistları
idän astında – podpole,
kolakka katı material – ebonit
tigezep häbärlär alalar.
Kayın agaç taza havada cirgä iyelä ...
Stalin bezneñ belän söyläşä.

Radiovolna närsä ul?
Min añlap citmim.

Ay toman artına yäşerenä.
Sin yögeräseñ kuaknı sındırıp.
Barıda eşlände. Çınlap ta.
Österiseñ ber koçak çıbıklarnı.
Taralgan kayınnar arasında
Cil bärelä partizankaga,
Aydan töşkän külägädä
Avızına cil kerep
Berär minut anı tonçıktıra.
Närsä buldı soñ kinättän?
Nigäder miña ciñel, bik äybät.

Närsä ul radiovolna?
Mäskäü cile bit isä,
Şuña sin kuanasıñ.
Kötelmägändä şatlanıp,
Zoya kitä otryadına, yögerep.

Bügen urmanda dımlı vozduh.
Närsä genä eşlämä, koster yanmıy.
Cil barmaklarnı aldı uıp,
Anda da radiovolna, ahırı?
Kötmägändä ut yalt itep,
Kayın tuzı kitte yanıp!
Kem äytä yagıp bulmıy, - dip?
Menä, bez yılındık!
Niçek?
Bez Stalin süzlären işettek.
Zur, tantanalı kön bula.
Ciñäbez! – ışan, niçek bulsa da.

Küzgä kürenmäs yullar buylap
Köz yafrakları kitte oçıp.

Tuñıp kalgan yılga artında
Partizannar yäşi, kar östendä.
Üzläre yal itüdän baş tarta,
Tınıçlık yuk doşmanga da.
Az-azdan öyränäseñ barına da.
Tormış iskitkeç närsä ul,
häsrät – bäla-kaza tügel!
Yullarnı kirägençä bozdık,
Bäyläneş provodkanı kistek.
Dekabr suık cilläre başlandı,
Ayausız köçle ayazlar tuydırdı.
Nişliseñ? Açık havada öç atna.
Ozak yanmagan kosterda yılındık.
Otryad yoklıy, yoldızlar da ...
Pulya yakın cirdä oçıp torsa da,
Ülemne yanıbızda gına sizsäk tä,
Keşelär onıtmıy üz burıçın.
Uylıylar, irtägä närsä bula?
Bu döres.
Bez bit keşe, hayvan tügel.
Cavaplılık bezne saklıy da.

Karga karañgılıgı, tön urtası
Zoya üz çiratın isenä ala:
«Timiryazev rayonında närsä?
Äniyem yalgız niçek yäşi?
İkmäkne kürşe kiteräder.
Utını barmı soñ anıñ?
Bik suık könnär.
Utını betsä ni eşlär?»

Ä irtük razvedka häbär kiterä,
Doşmannar Petrişe avılında,
Ber härbi çast yal itä anda.
- Srok bette, kire kaytırga bula.
Üz iregebez, kalırga da bula.
- Öç atna inde bez suıkta!
Azırak yılınırga ide.
Otryad komandirı öndämi,
Cirgä karagan bula.
Şunda Zoya:
- Min äle armadım,
Min baram.
Yal itergä ölgerermen.
Şulay kötelmägändä kilep çıktı
Anıñ cavaplı kötkän minutı.
Yulıñ bulsın!
Uç töbe salkın –
Suıktan ällä borçıludan?
Kız kitä yalgız gına
Üzeneñ ayausız yulı belän.
Tıp-tınıç, oy, nindi tınıçlık!
Cil kıştırdavı da siräk.
Dönyada ber min genä yalgız kebek.
Bu kız sırgan ştan, yılı bürektä.
Min suıktan kurıkmıym,
Närsäne genä bulmasın
Prikaz buyınça eşli alam.
Ul äle irtägä. Häzer tügel.
Kar östendä yagılgan
Koster yanıp betä; anıñ soñgı tötene cäyelep kenä yugarı kütärelmi, yırakka kürenmi tarala
Tukta beraz gına, sünmä,
Sineñ belän küñelleräk miña.
Azrak tagın yılınıp aldım.
Petrişev östendä - öç utlı petuh.
Anda mäşäqatlänep borçılu,
Igı-zıgı, tınıçsızlık küpter.
Anı min yaktım!
Anı min!
Anı min!
Härbi prikaznı tulısınça ütim.
Yaudan köçleräk minem telägem,
Ä üzem doşman küzenä kürenmim.
Kölep cibärimme?
Cırlıymmı?
Tukta, tukta! ...
Menä duslar belän yulıkkanda ...
Şunda min...

Esse gäüdädä yöräk küñelle sikerä,
Kan tamırı da suga yahşırak.

Ay ... çınlap ta tınıçlık!
Şuña kürä çırşı sizger häm sak.

Bigräk cäl, kanatım bit yuk,
Äniyemä oçıp barıp kaytır idem,
İke genä minutka bulsa da.

Äni, äni,
Min bu köngä qadär nindi idem?

Yomşaklık, näfislek
Buldımı mindä?
İnde başka kız bulıp kaytam.
Koster yanıp betä. Karlı
tön urtasında yalgız kalam.
Min kaytam.
Üzemä ışanıçlı podruga tabam.
Üzem keşegä ışanuçan,
Häm açık küñelle bulam.

Tınıçlık här yakta arta,
Sin utırasıñ ike tezeñne koçıp.
Sin yalgız.
Oy, nindi tınıçlık! ...
Işanma, aldanma aña
Kıymmätlem, kolak salıp tıñla.
Şundıy tınıçlık ...
Böten ilne ul işetterer,
Sugış bargan cirneñ barısın
Aldıñgı çigenä qadär.
Siña barı da işeteler,
Yauga gına işetelmäs.
Karga karalıgı tösle
Kara tönneñ kanatı astında
Katı karnı basıp yörgän
Çana tavışı işetelde.
Tırışıp, akıllı atlar
Bik avır yök taşıylar.
Çırşı, kayınnar arasınnan
Front liniyäsınnan,
Utlı blokadalar ütep,
Aşamlık töyägän, kızıl
Küçerep yörü sredstvoları
İpläp Leningradka yul tota.
Mömkin, alar küptän yulda,
Ä kurkıp kire borılu yuk!
Timerdäy nıq distsiplina.
Ul bezneñ, sine sagınu gına,
Ruslarnıñ nemets tılında
Can ärnüe dä, Leningrad.
Niçek kenä siña, Leningrad,
az da bulsa bulışırga?
İkmäk, it, may cibäräbez siña.

Ul, şähär nık tora.
Tön karañgılıgına töşep,
Härbi häldä.
Tora, ul, sin kürmägän şähär.
Doşmannıñ atu zonası yakın.
Niçek mondıy suıkta ul yäşi?
Söyläp birimme?
Balaların yugaltıp,
Başka balalarnı söyräp,
Saklap yörgän analar turında.
Keşelär yahşı añladı
«gömer»dip cöylängän
Bik tabigıy süzneñ çın,
Yaşeren mäğnäsen.
Şuña kürä yarsıp digändäy,
Saklıylar üzlären. Nigä?
Ägär İlen saklar öçen kiräk
bulıp kalsa? Uylau ciñel genä.
Aldıñgı çikkä çıkmıy gına,
Argan gäüdäñä gayrät kuşu yahşı.
Bik yahşı.
Ciñeş könenä citäm, dip
Uylauçıga, dan!
Añlıysıñmı, Zoya?
- Min barın da añlıym.
İrtägä doşmanga yakın baram.
Mine alar sizmilär.
Kürmilär.
Min totılmıym,
Kul-ayagım bäylänmi,
Leningrad, Leningrad!
Min siña bulışam.
Prikaz gına bir.
Nindi prikaz bulsa da ütim.
Siña cavap birgän tösle
Bermä-ber
Yöräk kaguı belän bergä
Kanonada-tuplar ata.
Yugarı tavış belän - Kronştadt,
Şunda uk Malahov kurgan
Cavap birä Kronştadtka.
Meñ çakırımlap il häsräten ütep,
Cilkän bulıp toyıla bolıtlar.
Sevastopol,
Niçek soñ söylim min anı?
Rus artilleriyäsı katı görseldäp
9-nçı dulkın östen yaltıratıp,
Korabl kebek, köç cıyıp
Yarga kilep sugıldı.
Bu şähärne dä
Sin äle kürmädeñ.
Keşelär çıga yar buyına,
Ä su, şuña yamansulıy.
Geroystvo, batırlık -
Närsä ul?
Min anı belmim.
Sevastopol ...
Öndämi beraz torıyk ...
Ul, şul vakıtta tere ide äle.
- Añlıym!
Añlıym.
İrtägä barıp yagam.
At bazarın, skladnı,
Prikaz gına biregez.
Sevastopol, min irtägä bulışam.
Min citez, doşmanga kürenmim.
İye, sin yauga kürenmäs:
Ä kinät ...
Şunda niçek?
Şunda närsä?
Sin şuña äzerme?

Tınıçlık arta här yakta.
Cavapsız gına, kız
Urınınnan kütärelä,
Erakta-erakta ğaskär ülä ...
Änise hälsezlänep yılıy, kısıla,
Ätise zur taş bulıp yıgıla,
ıñgıraşa.
Tol hatın, ni eşlär?
Yatim kalgannarnı koçaklap,
Ul da häsrätlänä.
Tıp-tın, tön eçe.
Kayda, närsä bulıp yata işetäseñ.
Häsrättän kakşagan
Cisemdä yäşäüçe keşe:
Min, duskaylar, sezgä
bulışırga telim!
Min äzermen.
Min barına da çıdıym,
Prikaz biregez.

Äylä-tirädä tınıçlık,
Tıp- tınıç ...
Şulay uk suık,
Dereldämi,
Köçsezlänmi,
Hälsezlänep betmi dä ...
Yazmışıñ sineñ irtäge köneñdä.
Sulış aluım avır,
Tavış ta şul
Miña citmi.

(poema)

ÖÇENÇE BÜLEK

Kiç karnıñ balkuınnan yaktı.
Cil sukmaklarnı
Kaplap kümep kuydı.
Rus avılında häm başka avılda
Yaşäüçelär, avır vakıt bulsa da,
Üz därtläre, ise häm hise belän
Elılık häm sulış alalar.
Yulçı, artıña iskä borıl, yulçı,
Äkiyättäge kebek yörmä adaşıp.
Kara çırşı botaklarında
Yaşeren aynıñ näfislegendä
Kar kisäge elenep tora.
Bez kunak itep karşı alabız,
Kunakka türdän urın biräbez.
Esse çäy belän yılıtırbız,
Huş isle yılı söt eçererbez.
Utır semeçko çagırsıñ,
Kiçen öydä yahşı, küñelle!
Rus halkı, bezneñ halık
Ber-beresen söyep, yuata belä;
Ä ul yöräkkä yahşı,
Bezdän nigä sin çitläşäseñ?

Barıda bit elekke tösle,
Peç yıp-elı bulgançı yagılgan,
Ämma, bakır samovar artınnan
İşetelä çit beräüneñ tavışı

İlängän sarıknıñ tirese
Äşäke bulıp, buyalgan.
Keşelär tınıçsızlana,
Kurkınıç, ülem aldında.
Çakırılmagan kunak bulıp,
Hayvan häm üläksä ise
Alardan añkıp tora.

Arırak kit sin alarnıñ
Yarsıp torgan açuınnan.
Äylänep üt bezne,
Bezneñ kunar urınıbız hävefle,
Yugal urmanda, kırda, körttä.
Rus keşese,
Uñ yul telibez bez siña.

İñbaşıñnı kütär äle,
Nigä yöriseñ bökeräyep?
Tizeräk çitkä taban borıl.
Monda keşelärneñ avılı ide,
Ä häzer hayvannar öne.
Bez kuanıp, irek häm bay yäşi idek
Ä häzer çandırlı, yaman
cirdän dä yarlırak.

Karañgılı-yaktılı vakıt ide,
Nemetslar armiyäsı
Ber yulçını kiterde,
Annan dopros alırga.

Çit keşelär söyläşüe –
Yamsez genä, et örüeme?
... Anı öygä alıp kildelär.
Sırgan kurtkasın tartıp
Östennän çiştelär.
Anda karçık peç yaga,
Avızınnan ut yalkını çıga.
Kotılıp, davıllanıp ...
İteklären ayagınnan köç
Belän tartıp çıgardı.
Sviter, gimnasterka çiştelär.
Bar kiyemen
Baştan ayakka qadär.
Bar ciren karmalap ezläp,
Yahşılap tentedelär.
Keçkenä balalar peç tübäsendä
Karıylar, sulış almıylar.
Tınıç, yöräk, akrınlap eşlä,
Yau sizmäsen borçıluıñnı.
Kurku tügel bu, kauşap,
aptırap kalu gına.
İñbaşı muskulsız, kullar neçkä.
Sin sırgan ştanda gına kaldıñ,
İske öy kiyeme – koftada.
Anda monda kürenep kitä anıñ
Äniseneñ camap kuygan,
Ştopat itkän bilgeläre.
Härber ştopka yulında,
Skladkasında äni kulınıñ
Kaderle ise. İstälek kebek.
Barın da, niçek üsteñ,
Niçek sin sulış aldıñ,
Bu comarlangan koftanı da,
Sin üzeñ belän kiterdeñ –
- faşist soldatları kürsen.
Ofitser
Kagäzen çıgarganda
Yahşırak utırırga tırıştı.
Sin torasıñ anıñ aldında.
Ütker genä.
Rus millätle.
Açık räveştä.
Bu inde töş tügel,
çınnan da şulay.
Menä kilep citte kötkän säğat.
Tonık tavış belän dopros başlana.
- Äyt!
- Min ber närsä belmim.
Şul gına.
Bu minem betkänem inde.
Betmäde şul, kıyınlık äle alda.
Alar doşmannar.
Ä min – ğaskär rolendä.
Menä kilde şul kötkän minut.
- Äyt, äytmäsäñ kaput bulasıñ!
Ul, ofitser iserek kebek alpan-tilpän aña yakınaya.
- Sin kemseñ? İsemeñ niçek?
- Äyt häzer!
- Minem isemem Tatyana.

(Döresen genä äytimme?
Nigäder sin
Miña üzemneñ kızım kebek yakın,
Çönki, kurkınıç minutta
Üzeñne minem kızımnıñ
İseme belän atagansıñ.
Neçkä genä sorı ülän sabagımı?
Bez ikebezne bülgäläp, tarattı.
Alıp kitte sine, can kisägem,
Ällä kayda tatar avılına.
Miña bik kurkınıç!
Annan da avırırak bulmasa ide.
Sin niçek anda yäşiseñ?
Pesine gazaplıysıñ,
Kurçaknı suda koyındırasıñ,
Sikerep cırlar cırlıysıñ.
Yañgır şaulap yava
Arış basuında,
Bolıt Mäskäüdän arı ütä,
Prostranstvo güeldi arabızda,
Haman häsrätlänäm,
Ämma buşka gına borçılam.
Niçek kenä bolay bulıp çıktı,
Nigä bez äle ike yakta?
Sugış ozın frontka äylände.
Ätiyeñ dä hälaq buldı
sugışnıñ mäydanında.
Bez ikebez yalgız bu dönyada,
Sineñ belän, min ... şulay da.
Bez nigä ayırım yäşibez?
Täğdir şulay çişelgän.
Katı cille kön.
Aldıbızda tomanlı küreneş.
Cavap kötte mikän tınıçlık?
Zenit orudiyäsı ata başladı;
Ä gazaplauçılar aldında
Kız öndämi pıtka-gazap kötep,
Üzeneñ iseme urnına
Sineñ isemeñne atadı.

İlem minem,
Miña başka yul yuk.
Barlık sineñ rana, borçular
Sineñ omtılış köçeñ
Atkan pulya bulıp ütsen
Minem gäüdäm arkılı.
Kızım,
Kitergä bir mömkinlek.
Menä däl şulay.
Gafu it, kıymmätlem.
Üskäç şunda söyläşerbez.
Miña vakıt!
Kaygırıp yöräge yansa da,
Bötenläy yanıp betmi.
Pıtat itep- gazaplauga tüzep,
Başka ber kız üzen
Sineñ isemeñ belän atadı.)

Hozyayka balaların
Çolanga alıp kitte.
Tıçkannar çıgırdıy,
öydä käbestä ise.
- Änkäy, nigä anı kıynıylar?
- Döreslek öçen, kızım, tınıç, tınıç bul.
- Äni, tişektän kara äle, kara!
Anıñ külmäge kanlı.
Miña avır, änkäy, min kurkam! ...
- Öndämä, kızım, tınıçlan ...
- Änkäy, nigä ul kıçkırmıy?
Ul timer kebek nıktır?
Tere bulsa küptän kıçkırır ide.
- Tınıç bul, kızım, akrın ...
- Änkäy, ägär ul ülep kitsä, döreslekne üterü bulırmı?
- Tınıç, kızım, tınıç bul ...
Yuk
Kızım, dereldämi genä
tıñla mine.
Tıñla.
Siña unber genä yäş.

Ägär yırtkıçlar närsä genä
eşlämäsen, ul ber dä yılamasa
Birelmäsä,
Ülep kitsä,
Ul häm anıñ döreslege
Ülemnän dä köçleräk bulganı,
Şulay añlarga kiräk.
Gömer buyı onıtılmasın
Bu kurkınıç, kotoçkıç tön.
İñ yahşı, köçle keşe buluın
Siña añlatıp belderergä telim.
Bu kıznıñ gacäp köçle buluı
İlhamlıgı sineñ kanıña
Katnaşma bulıp, sine yörtsen.
Üskäç, zuraygaç esse yöräk belän
Anı iskä alıp, beläm dip
Döreslegen kürsäterseñ.

Cir yözendä su barmı? Yuқmı?
Hava kebek, sin anı,
Zur, zäñgär sunı,
Küp-küptän
Eçep karadıñmı?
İseñdäme,
Niçek ul tämle bulıp toyıla?
Teleñ, ireneñ belän etäräseñ,
Ä ul yörägeñä qadär tiz genä
Agıp barıp citä.
Su eçü ...
İseñä al, niçek bulғan ide?
Tukta!
Stakannan da eçärgä bula,
Eçteñ - ä savıt buşap kala.
Koyaşta yangan kulıñ belän
Sunı sosıp alırga bula.
İneşkä yögerep barıp,
Yañgırda cıyılgan sunı yatıp
Yotıp-yotıp cibärsäñ,
Anı eçsäñ,
Tuygança eçep cibärsäñ ...
Yuk, bu töş,
Uydırma gına, hıyal.
Eçü, ul bit şundıy bähet!
Su eçsäñ, rusça cırlagan kebek,
Elga, ciläs cilne sizgän kebek.
Salkın su agımı ...
Bik äybät bulıp toyılır ide ...
- Eçergä su biregez ... - dip
Häldän taygan kız sorıy.
Pialasız yangan lampoçkanı
Köyep karaya başlagan irenenä
Yavız yırtkıç
Tiderer öçen yakınayta.
Bu balanıñ irene.
Korı ut yalkını bulsa da,
Üz süzlegendä torgan
Kısıñkı, kara iren.
Äle küp yıllar ütmäde,
Bu irennär küp köç sala ide,
Äytergä kıyın,
İñ kiräkle
«Äni» digän süzgä.
Bu irennär cır cırlıy ide,
Töşendä beraz kuzgalıp,
Äkiyät işetsä dulkınlanıp,
Yaz könnäre ciläkkä buyalıp,
Mäktäptä iptäş kızına
Uñışlı süz ezläp, arttan
Astırtın äytep tä cibärgän.
Balanıñ irennäre,
Korı yangan ut ...
Cäl, ayanıç ...
İrennäre hatın-kızlarça
Üz teläge belän sürätlängän.
Bu irennär başka irengä timägän,
Başka beräügä äytmägän
«Söyäm»,
«Söyeklem», - dimägän,

Peşekläp katırgan möherme?
Niçek avırlıkka çıdarga?
Ä ul, iren buysıngan?
Ülem aldında kısılsa da
Ul dereldämi,
Yavıznı doşman kürep,
Dähşätle räveştä, endäşmi,
Erelek itep, süz katmıy.
Bu balanıñ irennäre,
Korı yangan ut,
Yueşlekne dulkınsınıp teläp,
Kuzgalmıy,
Kıştırdamıy,
«Köräşäm» dip, birgän süzen
Antın onıtmıy.
Gazaplangan çagında
Tatyana bulıp,
Söyläü säläten yugalta.
Küzendä yäş yuk,
Katıp kalganday bula.
Ayak kiyeme yuk, külmäktä genä
Zoyanı kardan yörgezälär.
Üzeneñ ciñel yöreşendä oçıp,
Doşman akıruı belän ayak basıp.
Külägäse ay yaktılıgında
Kar östendä açık kürenä.

Monıñ barısı
Çınlap ta bulgan vakıyga.
Ul üze genä, yalgız buldı.
Bez kayda buldık?
Öydä, bülmädä utırdıkmı?
Niçek bu säğattä
Bez sulış alganbız?
Ber cir şarında,
Ber ük koyaş nurlarında,
Çiktän ikençe yaktamı?
Kotoçkıç ber närsä bar monda!
- Zoya, bu, sin? Ällä başkamı?
Çäç totamın kar baskan,
Çäçe kıska kiselgän.
- Bu, min. Tabigıy häldä
Kurıkmagız.
Min öndämädem.
Dopros bette.
Niçek bulsa da ...
Zoya yıgılmasa ide.
- Cikerenä bit:
- Rus! – dip.
Sin artka kitäseñ.
Gitler soldatı mäshäräläp,
Tagın sine mıskıl itä.
Aldımda rus ğaskäre,
Yäş yeget, tiyeşle formasında –
Şinel kigän östenä.
Yavız yözle gitler soldatı -
Nindi soñ bilge, tamgaları?
Ul iseñdä bulırga tiyeş sineñ.
Sin, Gitler soldatın, anı
Artınnan küzätä barıp,
Hökem itergä tiyeşseñ.
Ul yaralanıp, karga yıgılıp
Ülärdä gazaplanıp,
Az da bulsa uyga batıp,
Zoyanıñ kürgän ezen kürsen,
Eşlägän usallıgı isenä töşsen.
Alladan kiçerem sorasın.
Yuk! Tukta, tukta.
Ayırma bilgeläre bik küp,
Minem isemdä alar kalamı?
Buyı niçek? Keçkenä buylımı?
Cirän töstäme? Kara kuçkılmı?
Alla belä anı!
Min belmim. Nişlärgä?
Sin bolay gına it ...
Kem bulsa da anı suk.
Ä! Tanıdım ...
Ä ... menä bu, däl üze.
Alaysa,
Kurkınıç tudırıp,
Anıñ östenä men.
Nık tot iseñdä:
Bu, şul soldat.
Zoyanı cäzalap beterep,
Petrişevo buylap
Kardan yörgezgän.
Sin üz kulıñ belän
Anı karga yıgıp,
Sugıp ütermäsäñ,
Yalkınlangan yäş yörägeñ
Yahşılık kürmäsen dip,
Bähet, tınıçlık siña telämäsmen.
Küñelem kargagan kebek bulır.
Ul kürsen.
Üz küze belän ul kürsen,
Tön eçendä dä rus avılları
Köndezge kebek yaktı.

Häzer dekabr. Ay yaktılıgı
Böten İlebezne ak töskä tutırdı.
Cil isep,
Töten, yangan utnıñ isen,
Bezgä yakın kiterde.
Ciñel gäüdäñ belän
Alga, yugarıga omtıl, Zoya.
Adımnarıñ soñgı yılgı,
Yalan ayak yomşak basıp yörgän,
Sine fani dönya mäşäqatennän
Mäñgelek dönyaga citkezer
Alga turıdan-turı yul kürsäter.

Tötäp yanıp tora lampası,
Suınıp betkän miçe dä.

Dus, sin yoklıysıñmı?
Yokımsırap kalgıysıñmı?
İye, ... nindider yaktı ineş,
Sunıñ kırıyı, tekä här yagı ...
Şulay toyıla yangan yörägenä.

Marusya yanına kazlar
Aşıgıp yözep kildelär.
Zur kanatların kagıp
Alar kıçkırışalar ...
Su citä Marusyaneñ tezenä qadär,
Ä, nigä yana ikän ak ayaklar ...
Sez, kazlar, oçıgız,
Sunı bolgatmagız,
Sezne alıp kaytsın öyegezgä ...
Balalar cırınnan
Nemetsnıñ gazaplagan cirenä
Aga bu yılga, yäşellänep.

Sin suga karıym dip, utırıp,
Kötmägändä kitteñ yıgılıp.
«Elga» digäneñ kitte yanıp,
Äylänä-tiräñ barı da yandı.

Kilegez tizeräk, bulışıgız!
Alar mine genä kötep tora.
Trevoga biregez, häbär biregez!
Mine uttan kotkarıgız!

Ällä dopros baramı?
Şuña etlär öräme?
Ällä nilär bulıp kitte:
Torgan cirlär barısı yanıp,
Avıllar yangan kebek toyıla.
Ä kaydadır ayak tavışı,
Nık basıp atlıylarmı?
Küräm, taudan tübän kilälär,
Egılıp cirgä töşälär.
Kurkıp, birelälär dä alar,
Şunda uk ülep betälär.
Baraban, baraban tavışı,
Truba, ciñeş köyen uynıy.
Partizannar, partizannar kilä
Bik köçle ğaskärlär kilä.

Häzer betä ul, avıru betä,
Az gına kaldı, çıda, çıda.
Tizdän kürerseñ tanış yözlärne,
Birmäslär yanırga täneñne.
Uramıñda yäşägännär barısı,
Mäktäbeñdä ukıgannar barısı
Siña bulışırga aşıgalar.

Yanmıy tirä-yaktagı avıllar,
Kıynaudan anıñ täne yana.
Yörgän ayak tavışı işetelmi -
Kemder balta belän suga kapkanı.
Tiz iyelmi bit çırşı büränäse.
Eşafot ta äzerder inde.

- - -
Yoklamagaç karañgı çırayları,
Köl-tuzanda aunap torganmı?
Tañ atuga komendaturadan
Kiterep kuya Zoyanıñ kiyemen.
Karçık beldermi tartınuın,
Dereldäp üzeneñ kurkuın.
İske oyıknı tarta-tarta
Kigezä ul sineñ ayagına.
(Yaktılık cile iskän kebek -
Tiz genä anıñ isenä kilä:
Berçak ul kızın kiyävgä birä,
Saklap ul anı kiyendärä.)
Kuansalar da, kurıksa da
Küzen kısıñkırap,
Kipkän yabık
Kükräkkä tiyenkeräp ...
Tuy pulatı -
Gürnäçäme ülem cäzası?
Saf, ap-ak kügärçen bit.

İrkälädelär,
Yaratıp söydelär,
Üsterdelär,
Ä çit keşelär
Ozata anı ozak yulga.

- Tugannarıñ siña nindi
isem birdelär?
Niçek Alla täğala aldında
iskä alırlar?

Cavap yuk. Kız
Kız küzeneñ çite belän genä
Kerfeklären yörtä ...

Nemetslar prikazı buyınça
Karlıkkan ofitser örep
İşektän çıga.
İke ofitser skamyadan torıp,
Ayagı sınık urındıkka utırıp
Karañgı çırayda sorıy:
- Kayda sezneñ Stalin?
- Postta, üz hezmätendä, - dideñ sin, Zoya.
(Nigä karañgı çıraylı alar?
Aldan uk, cavap birergä
turı kiler äle, dip
kurıktılar, mikän?)

Uylanıgız, duslar!
Şul säğattä,
Şul dähşätle yılda,
Bolay cavap birü
Anıñ öçen ciñel buldımı?...
... Cir östendä tañ atuı yakınaya,
Tomanda töten alsulana, digändäy
Ul yahşılıknı uylarga tırışa.
Bu yaña bäreleşneñ
Häm hezmät başlanunıñ köne.
Yaña serle stanoklar
belän idarä itälär ...
(Yözendä bulgan kaygı
Bilgelären yäşerergä tırışıp)
Hatın-kızlar öydä eşläp
Öyrängän kulları belän
Yaña maşina detallären
Eçennän tartıp çıgara.
Semaforlar,
Timer yullar,
Anda keçkenä stantsiyälar.
Katkan cir östendä
Tägärmäçlär şıtırlagan tavış.
Abaylap çornap kuygan tanklar
Mäskäügä yul tota.
Eraktagı öydä uyanalar,
Ata-anasız kalgan balalar.
Tugannarı da yuk,
Üz İlennän başka, alarda
beräü dä yuk.
Yuındırıp, yılıtıp,
Başınnan sıypap,
Ayagına kigez itek kiderüçe,
Pust rastut! , - dip
Östäl artına utırtıp
Söt koyıp birüçe ...
Bu – Stalinnıñ postta buluı.

Bu
Kayda karama, gorizont buyı,
Koyaş bolıt artına batıp,
Kiñ bulıp cäyelgän
front buylatıp
Bezneñ armiyä, Sovet armiyäsı
Sugış alıp bara.
Bu, yöräk tibeşenä qadär,
Kibep yangan kükräktä
Küñelsez, artka çigengän
Atnalarnı istä totıp,
Alga! Alga!
Ciñeş köne alda,
dip, şuña ışanu.
Bu inde,
Bezneñ samoletlar
Oçıp yugarırak kütärelälär.
Sugış, hezmät –
Tomanlı cil kebek kenä.
Bu – Stalin postta, -
digän añlatma.
Bu –
Doşmannarga karşı çıgıp, Prikaz buyınça katı torıp,
Kıçkırıp cibärmäü. Sin barasıñ,
Ber dä sörenä kürmä,
Üzeñneñ östän kümerlängän
Ayagıñda nık tor!
- - -
Bik suık!
Yap-yaktı yul, irtänge
Sineñ yazmışıñ.
Tizeräk bulsa ide!
Yuk, tagın azırak!
Yuk, äle tiz tügel ...
Busagadan ...
Yul buylap ...
Tege baganaga qadär ...
Şunda citärgä kiräk bit,
Bu ozın yul betkänçe yäşäü ...
Ällä kötmägändä ber häl bula,
Kaydadır min ukıdım ...
Mömkin! ...
Yaşäü ...
Annan soñ yäşämäü ...
Närsä inde bu?
Ber könne kürü ...
Annan ber könne dä kürmäü ...
Niçek bu?
Nigä karçık yılıy?
Kem anı räncetä?
Mine ayap yılıymı?
Nigä ul ayıy mine?
Kiräkmi miña
Cirdä yäşäü dä.
Avırgan cireñ dä betä ...
«Yaşäü» digän süz ...
Yaktılık bula,
Häm kar,
Bu keşelär.
Barı da bula.
Niçek ide. Şulay bula.
Alay bulmas!
Ägär dar agaçı yanı belän
Könçıgışka bara birsäñ -
- anda Mäskäü!
Bik katı «mama!» dip kıçkırsañ.
Keşelär karıy.
Tagın da süzlär bar ...
- İptäşlär,
- Tormagız,
- Karamagız!
(Min tere, äle tavışım işetelä)
Üteregez alarnı,
Agulap,
Yandırıp beteregez!
Min üläm, ä çınlık,
döreslek yulı ciñä!
Tugan İLEM! –
Süzlär tavışlanıp çıga,
Soñgı rät tösle tügel.
- Barıbıznı asıp beterä almassız, bez küp!
- Bez millionlap! ...
Tagın ber minut.
- Kizänep küze arasına sugu.
Tizeräk bulsa ide,
Doşman timäslek bulıp,
Eşne berdän betersä ide.
İnde prikazsız-nisez
Soñgı adımın eşli.
Sin üzeñ kıyu kütäreläseñ
Yaşnek östenä, ber genä adım,
Ülemgä
Häm alga.
Äylänäñdä nemets soldatları,
Rus avılı,
Sineñ üz halkıñ.
Menä şul!
Suık, kar, tomanlı hava.
Tötennär alsu ... Yıltır yul ...
İlem!
Faşistnıñ cäyenke itege
Zoya ayagı astınnan
Yaşikne tibep çitkä etärä.

- - -
(Zoya turında yazırga telädem,
Yandır mine, beräüneñ integüe
Üz cäfam bulsın miña.
Anıñ belän bergä tınım betsen.
Zoya turında yazırga telädem,
Ul terelep sulış alsın dip.
Rus halkı danlı anaları kebek
Taş yöräkle, usal bulsın dip.
Ana küz yäşlären tügep kenä,
Häsrätlänep yäşämäsen dip.
Näfrät – ul, süz genä tügel.
Ul – zur köç,
Ut yalkının ber sugudan
Yalgışmıyça sünderä ala.
Bu, min belmägän çit kız, Zoya
Meñlägän anaga kız bulsın dip.
Üz balagıznı ciñeş yulına
Ozatuda, Zoyanı istä totıgız dip.
Zoya turında yazılgan äsärne
Min tärcemä itergä telädem,
Balalar da, analar da bit kup,
Usallıkka yul yapsınnar dip.)
Min tatar telenä tärcemä itüçe dä Kuşıp kuyıym:
- Çıgış Ukuı buyınça,
Zoyanıñ canı tege dönyadan
(kaytmagan bulsa)
Äylänep kaytsın dip.
Kaytkandır, nigä kaytmasın?
Yahşı keşeneñ canı,
Üzen uylamıy,
Başkalarnı kaygırtsa,
Ul Uku buyınça, äylänep kayta.

- - -
Zoya turında yazırga telädem,
Äsärne ukıgan keşegä
Karlı yuldan yörep, doşman tılına
Ul bara yatkan kebek toyılsın.
Şinel astında yäşeren granata,
Aña zadaniye birelgän.
Barıda citdi räveştä.
Ällä anı nemets soldatı
Cäzalıy, dopros oyıştıra?
Ul çın küñeldän üzennän üze sorıy:
- Eşli alammı?
Beraz uylap:
«Eşli alam!» – dip şatlana.
Zoya doşmannan şäfkätlek soramadı.
Näfrät – süz tügel, ul – köç, gorurlık häm doşmanga ciränep karau.
Sin, sugış häräkätläre mäydanında,
Rus soldatı,
Kayda gına bulmıysıñ
Onıtma anı, zadaniyä
Yaräşkän, söygän kızıñ kebek bulsın.
Hätta, gaugalı küz yäşe belän genä
Sineñ soldatlık küz karaşıñ
Sünep betmäsen.
Zoya turında bolay yazırga telädem:
Yul tabıp sin üzgärmäsäñ ide.
Anıñ, Zoyanıñ batırlıgı
Alga omtılgan küzkaraşı –
Ciñeş könenä ber adım,
Mömkin yartı gına adımdır,
Ä alga omtılu,
Alga baru inde, artka tügel.
Ber adım ciñeşkä -
Bu bik küp fayda birde.
Ütkän çaknı iskä al, yahşılap uylap,
Taläpçänlek belän äyt,
Berär adım eşlädeñme
Ciñeşne yakınaytu öçen,
İlebezneñ alga baruı öçen?

- - -
Yakınnar,
İptäşlär,
Kürşelär,
Barlıgıgız, kemne sugış sınadı,
Ägär härber keşe faşistka karşı,
Alga ber adım atlagan bulsa,
Kuanıçlı ciñeş köne tagıda tiz
Yakınaygan bulır ide!
Artka yul yuk!
Dähşätle köç belän ayakka bas!
Närsä genä sin eşlämiseñ,
Sin – sugışta, köräştä.

- - -
Min Zoya turında yazasım kilde,
Üz İlemne yazam dip sanadım.
Bar cirdä çıklı çäçäklär,
Açık şäüläle irtänge nurlar ...
Yazasım kilde Zoya turında,
Ülsäm, ülim anıñ belän bergä.
Sin elmäktä kısılganda,
Min arkannı muynıñnan aldım.
Şuña küräme,
Şiğırdä bulsa da yäşäsen.
Min äle tereme?
Dönyada yäşimme? –
dip sorasın)
- - -
Zoyanıñ foto-räsemen sakla.
Min mäñge onıta almasmın, ahırı.
Bu yäş kıznıñ gäüdäse,
Üle dä tügel,
Tere dä tügel.
- - -
Bu mramordan tözelgän Zoya
Tınıç kına karda yata.
Ayausız elmäk näfis muyının kiskän.
Anıñ artka taşlangan kıyafäteñdä
Tanış bulmagan östenlek bilge bar.
Şulay söygänen kötälär,
Yaşeren genä eçtän balkıp
Serle sılulıkta maturlanıp torgan
Kıznıñ ut yalkını belän,
Läkin, sin karda yatıp, söygäneñne
Ozak kötep yatıp kaldıñ.
Ul – soldat şinel kigän,
Anıñ yulı könbatışka kitkän.
Mömkin, ul yırak ta tügelder,
Bu kurkınıç cirdän, kayda
Kıznıñ kükrägenä karlar töşkän.
Mäñgelek köçtä häm hälsezlektä
berdämlek bar.
Sin suıksıñ, ä mine sagış köyderä.
Siña analık sizem kermägän,
kaynamagan,
Elı balanıñ avızı kükrägeñä
timägän.
İnde karda yatasıñ.
Sin bezneñ öçen canıñnı birdeñ,
Gäüdäñne artka taşlap, tınıç kına
yatır öçen gorurlı yöz belän!
Geroynıñ härbi kiyemenä,
Avır tutıkkan korıç kiyemenä,
Batır ğaskärneñ izge gozurlıgına.
Sin bezneñ söyeklebez bul,
Döreslekneñ, köçle buluıbıznıñ
Simvolı bul.
Bezneñ ışanıçlılık,
Sineñ ülemeñ kebek böyek bulsın.
Sineñ kar kaplagan kabereñ yanınnan -
Könbatışka,
Könbatışka ütälär!
Soldatlar ant itep,
Prisyaga birep ütälär.

EPİLOG

Şul berençe köndä ük,
Sugış başlanuı halıkka belengäç,
Min sugışnıñ betüen
Aldan uk uylıy başladım.
Niçek bulır, sugışnıñ betkän köne?
Ciñeş köne!
Bilgele, koyaşlı kön bulır!
Hiçşiksez cäy köne bulır!
Bez yaratkan şähär çäçäk bulıp atır.
Samoletlar haman oçıp torır.
Elektr yaktılıgında Mäskäü
Matur töstä balkır.
Bez barırbız Tverskoy buylap,
Törle yaña cırlar cırlap,
Muzıka tıñlap, şatlanıp,
Ber-berebezne kuldan totıp,
Koçaklaşıp, tantana itep.
Ülännär arasınnan yörep.
Bez barıbız
Kölep şayarıp, doşmannı
Ciñdek dip kuanışıp,
Bez barıbız bergä!
Härber öygä kayttılar
İrlär, ullar, ata, abilar.
Sugış tuktadı!
Faşizm bette!
Cırlap, kuanıp rähätlänik,
balalar kebek.
Berençe yıl ütte, bik tiz,
Ber kön kebek.
Un yıllık kuanıç kebek,
Küz açıp yomgan kebek,
Yöz yıl ütkän kebek bulıp,
Sugış avırlıgı sizelde.
Artka çigengän yıl küplär hälaq buldı,
Bik küp kan tügelde.
Gazap çigülär, yugaltular isäp-sansız.
Artka karap iseñä al, nilär kürmädek –
Akılıñ ışanası kilmäs.
Bik küplär yuk,
Kaberen dä tabıp bulmıy.
İstälek tä başına kuyıp bulmıy.
Ä bez tere, köçebez citte.
Küpme köç bezdä bulgan,
Uyga kiterep tä bulmıy.
Bez köçle ikänbez üz üzebezdän,
Taştan, korıç korallardan.
Bar köç kanıbızda. Canıbız belän Kürep, yaratıp ta, çıdap ta çıktık.
Yäşibez,
Äle torabız.
Bez şulay torırbız da!
Ber yıl ütte ... Yäşibez.
Bez üstek, beräülär çal çäçle buldı.
Bu barı buş süz genä!
Ul kilä,
Ul bula,
Ul kön citä.
Cineş Köne!
Bez bu könne küräbez,
Uylıy alsak, söyläşä belsäk,
Sulış ala-ala, yäşärgä teläsäk,
«K boyu!» digän komandaga
Oçıp torunı dävam itsäk.
Tañ yaktırıp niçek bulsa da atır,
Sulış esselege belän yılıngan,
Kaygı, häsrät kürep tuygannar,
Küplärne iskä alırlar,
Läkin, yılamasbız.
Elıy almıybız,
Tötene açı bigeräk,
Koyaşnıñ yaktılık birüe dä siräk.
Ul, şul kön bulır,
Bälki,
Berençe cäydä, uylagança tügel.
Cir yözenä tınıçlık kiräk.

Süz kübäytmi,
Yaşen yäşnämi,
Parad oyıştırmıy gına
Cir yazmışı bügen çişelde.
Ber närsä dä,
Cırlar da kiräk tügel;
İtekne çişep, ayaknı yılıtıp,
Yuınıp, aşap,
Tınıçlanıp yoklap alu gına ...
Läkin, bez öydä utıra almıybız,
Bergä cıynalıp,
Beraz cırlap ta alırbız
Akırın gına,
Rusça,
Üzebezneñ cırnı.
Ayakka basıp, tınlık saklap
Hälak bulgannarga dan, iskä alıyk.
Bu kön öçen alar korban buldı.
Täräzä karañgılau pärdälären yolıp,
Taza utlar yaktırsın dip teläp torıyk.
Yugarı havada hälaq bulgannı uylap,
Kölä-kölä yılap, küñel kütärep yörik.
Uramnarnı saylamıy,
Niçek bulsa da yarar, - dip,
Tanışlarnıñ az buluı öçen
Tanımagannı koçaklap tınıçlanıyk.

Minem dusım, yäştäşem, kürşem!
Küp borçudan soñ, bu kön bezgä büläk.
Sugış bette,
Faşizm ğalämdä yuk.
Hälak bulgannarga dan, şöhrät
Şuña şatlanırga kiräk.
Koyaş bulsın!
Yaktılık bulsın!
Siren çäçäk atıp torsın!
Tön urtasına qadär bergä bulıyk ...
Menä, ikençe kön dä citte,
Ciñeş Köne ütep,
Köndälek, gadi eş köne kilde.
Balta, motor, yöräk sugu tavışı ...
Hudocnik üz sänğat eşenä äylänä,
Tirän sulışg alıp kereşä.
Dereldämi kulı, kiskeç totkan.
Kulına köç birep, vintovka totıp,
Ul doşmanga karşı çıkkan.
Küp soldatnıñ berse bulgan.
Närsä äytim ikän kiskeçkä?
Nigä ul avır taşnı saylagan?
Öyen, eşen, yakınnarın taşlap,
Meñlägän yau belän sugışkan.
Annarı köçäygän zur kulı belän
Granitnı çokıp, skulptura yasap
Ciñeş yözen açık kürsätkän.

Nindi yıraklıkka küz salasıñ?
Tanılmagan, bilgesez,
Ä üze böyek?
Gäüdäseng artka taşlap,
Karda yatkan iskitkeç kıznıñ
Yözenä tekäläp karap,
Bez Zoyanıñ çırayın
Mäñgelek kıyafätendä küräbez.

MUSA CÄLİL
(15.02.1906 – 25.08.1944)

Musa kebek çın batırlar
Cir yözendä bar mikän?
Şulay ilen, halkın söygän
Batır yeget küp mikän?
Avır tormış kürep üskän,
Essegä, salkınga küngän.
Keşe belän söyläşä belgän,
Eşläsä - beleme citkän.
Küp totkınnar arasınnan
Avstriyets Andrenı tapkan.
Anıñ belän fikerläşep,
Kirägençä duslaşıp,
«İlemä häbär citkezä kür»dip,
Şiğırlären tapşırgan.
Yazgan N. Abdulkärimova

MUSA CÄLİL (Zalilov) Mustafoviç 1906 yılda, Orenburg guberniyäsında tugan. Ätise irtä dönyadan kitä. Änise bik tüzemle, nık harakterlı, ulınıñ can-baylıgı üsüenä täesir itä. Avır gına tormışta, yarlılıkta üsä. Äniseneñ ker yuıp algan hezmet hakı bik az bula. Yahşı ukıp, »Hösäniyä» isemle ataklı mäktäpne beterä. «Kızıl yoldız» gazetında anıñ berençe mäqaläse çıkkanda, aña 13 yäş kenä bula. 1922 - korılık yıl, avılda açlıktan ülgännär kübäyä. Musa Kazanga kitep, beraz vakıt sukbaylar arasında tinteräp yörä. Annan rabfakka kerep urnaşıp, ukıy başlıy. Soñrak MGU-nıñ Literatura fakultetın beterä. 1931-1932 yıl. balalar curnalı redaktorı bula ... Mäskäü Däülät konservatoriyäsında Ädäbiyät bülegen başkara, Kazan opera teatrında eşlägän yılları bar. Musa Cälil «Altınçäç», »İldar» operasına libretto yaza. 1939 yılda Tatarstan Yazuçılar Soyuzınıñ räise bulıp uk saylana.
1941 yılda sugışka çakırıla. Ozata baruçılar poyızd kuzgalganda, küzlären sörtä-sörtä, Musa Cälilneñ cırın işetep köleşälär:

... Üz başına bulsa ikän
Bu Gitlernıñ yarsuı.

Armiyäda Tönyak-Batış Volhovskiy frontta, «Otvaga » gazetına Musanı korrespondent itep kuyalar. Kayda, närsä bulıp yatkanın vakıtında belep, material cıyıp gazetnı çıgaru uñay bulmıy.
Ul, bala çagında uk muzıka yaratıp, cır, romans yazırga küñel kuya. Anıñ bu belgeçlege faşistlar kulında äsirlektä bulganda, kontsert oyıştırıp, totkınlıkka töşkän ir-egetlärgä şiğırlär birep, cırlatıp, kiräkle cirendä cırnıñ süzlären üzgärtep, patriotik vazifasın ütäp, faşistnı «eçtän çeretergä» kiräkle bula. Tegelär tatarça belmägäç, alarga üzebezneñ cirebezne, tugannarnı sagınıp cırlıybız dip añlatkan bulalar ikän. Stalingrad sugışınnan soñ nemetsnıñ armiyäga cibärer yäşläre azaya. Äsirlekkä-plenga töşkän, tatar, başkir, mordva kebeklärne «Ruslar başka halıknı räncetä» digän bulıp, törle legionnar oyıştıralar. Sovetlar Soyuzına karşı tärbiyäläp, alarnı frontka cibärergä uylıylar. M. Cälil härber legionnan 1-2 keşene tabıp, kontsertta üz şiğırlären birep ukıtıp, üz Vatanı öçen armıy-talmıy köräşergä çakıra. Sugışka cibärgän berençe legion nemetsnıñ üzlärenä karşı koral totıp, partizannar yagına çıkkan.
Sugıştan soñ çit illärgä, Germaniyäga tiyeşle keşelär cibärep, arhivlarnı tikşerep, foto räsemnär karap, guah-raslauçılar belän küp söyläşep, döreslekne belep, unike yıldan soñ gına, 1956 yılda Sovetlar Soyuzı Geroyı iseme birelä.
(Räsmi häbärlär : Muzey kvartira M.Dcalilya – v 1464, ofitsialnıy sayt vvv.tatar.museum.ru/ Calil/ default.htm)

Kazakstan şagıyre Canat Besbayıv Musa Cälilneñ batırlıgına hayrän kalıp, 2009 yılda «... Musa Cälil isemen tagın da yañғıratamın« dip, «Soñғı saғat, soñғı cırlar» isemle қazaқça kitap çıgara. Üzem Musa Cälil turında küp ukıғan bulsam da, bu kitapnı қızıgıp ukıp, 2-3 ay eçendä, beraz ahırın üzgärtep, kitap başında Musanıñ kem ikänlegen añlatıp, üz şigıremne kuşıp, C. Besbayıvnıñ yazgannarın tatar telenä tärcemä ittem.
Kaderle ukuçılar, Sezgä kitapnıñ kaysıber yulların täqdim itäm:
Keşelär yoқlap yatkanda
Doşman höcümgä taşlandı.
Olı Vatan sugışı
Menä şulay başlandı...
Çabata bäyläp ayakka,
Kazannan kittek yırakka.
Kargalı çuvaş avılında
Kereştek okop kazırga.
Kırık gradus ayazda –
Çatlama suık könnärdä.
Su ütep yuka itektän,
Kipterügä kuyganda
Sıñarı yanıp kitkän dä,
Çılgau urap ayakka
Başkalardan kalışmıy
Yomışımnı yalgadım ...
Canım! Bägırem!
İkmäk qaderen belegez.
Ütkän sugış yıllarında
Yöräk kenä yalgarlık ta
Tabılmadı ber çemetem.
Peşkän tagam tügelep,
Aç kaldı million adam...
Ürtände urman, agaçlar
Yuk buldı küp kalalar.
Öy-yortların yugaltıp
Eladı bala, analar.
Söygänennän ayırılıp,
Eladı kız-kilennär.
Kulına koral ala almıy
Üzeneñ İlen yaklıy almıy
Kaygırdı kart babaylar ...
Yakınnarınnan ayırılıp,
Eladı ciser analar.
Yalan ayak, yalan bot,
Kara yomışka, totkınga
Yunältelde çit ilgä
Unbiş yäşär balalar.
Doşman yomşatıp cegärne
Yaulap almakçı Mäskäüne.
İke-öç aynıñ eçendä
Mäskäügä yakınladı, ... da
TANAUI YaUNIÑ
TERÄLDE!
...............................................
Andre:
Ä ämanäteñ? Soñgı süzeñ?
Närsä tapşırasıñ?

Musa:
Ämanätem – Tugan telem -
Kuynımdagı ike däftär.
İlemä citkez sin şunı!
Min üzemne taptadım,
Min İlemne satmadım!
Min telemne sakladım! ...
Palaçlar kilä yakınlap
Tiz, tiz, tiz käğaz tap!
Balta astında bulsalar da
Batırlar ilen satmadı.
Minem sünmäs cırıma
Doşman baltası batmadı ...
Musa belän bergä utırgan
Katar kameradagı beräü –
İtalyan ğaskäre
Reniyero Lanfredini
1944 yıl 25 avgusta
Tañgı säğat altıda
Musanı kürgän soñgı rät –
Huşlaşkan kölemseräp;
Cilkäsennän basıñkırap,
Anı bögep, yavız cällad
Alıp kitkän cilkäläp ...
.......................................................

Kazn 65 yıllıgına bagışlap yazılgan
«Musa Cälil batır» kitap
avtorı Nailya Abdulkärimova
Almatı

Click or select a word or words to search the definition