“Zöbäyer Kuıkları”

Hikäyä

Vakıyganı ber dä ällä kayçan bulgan dip söylämilär. Häyer, han zamannarında uk tügel, patşalı çaklarda ikänlege añlaşılıp tora. Bar ide zamannar, bar ide adämnär diyärgä genä kala.
Aktanış halkınıñ, sanga kıska bulsalar da, maktanu häm maktatu kebek närsälärne bik tä söyuläre gomum mäğlüm inde, yäşerep torası tügel!
Könnärneñ berendä Zöbäyer avılınnan ike agay-ene Änäkkä yul algannar, kunak bulıp töşälär, imeş. Halıknıñ baylıkka mökibbän kitkän, hay keşese dä keşese dip tügel, bälki, menä kiyeme dä kiyeme diyäräk şakkatıp, tel şartlatıp yäşägän çakları ikän.
Zöbäyer avılınnan, äytkänebez Änäkkä yul algan tege ike agay-ene, Änäs belän Häbib bik tä kuık, üzlären ällä kemgä kuyarga yaratuçılardan bulganlıktan, atların aldan yahşılap aşatıp, yuıp-çistartıp, küçärlären maylap, arbalarına başaklı peçän tutırıp, yaña kürensengä hatınnarınnan tägärmäç tırnaklarına qadär munçala belän ışkıtıp, kırgıç belän kırdırıp, pıçak belän tigezlätep, ahırda ışkı belän şomartıp kuygannar. Moña qadär dirbiyä, yögän, ıñgırçakları yükädän genä isä dä, kürşeläre Hikmätulla abzıydan kün dilbegä, yugarı oç Ähmätsafadan Kazan dugası, Zarifulladan Ufa kamıtı, Bädretdinnän bögelmä ayılları, Säyfetdinnän Söläy çukları alıp torgannar. Barısı da gacäyep matur häm küzlärne kamaştırırlık, imeş. Äyterseñ tuy itmäkçelär bolar!
Änäs belän Häbibneñ kileş-kilbätläre adäm küzenä çalınırlık bulmasa da, bu räveşle adäm rätenä kerüläre tös-kıyafätlärenä dä yäm östägän.
Keşelär şundıy inde alar: yuktan ällä kem bulıp kitälär, azdan gına meskengä kalalar. Ämma zöbäyerlär andıylardan tügel, arba töbendä yörüçelärdän isäplänmilär.
Şulay itep, tämam keşe rätenä kergän Änäs belän Häbib tañ tişelügä yulga çıkkannar. Atların ardırmıyça gına atlatıp Änäkkä taba baralar ikän, fiker alışıp, cır suzgalap, turgay moñlanuların tıñlaştırıp, üz caylarına tämam istirähät kılgannar.
Baralar ikän, baralar... Dömberi atavına citäräk, yul östendä arkılı yatkan tırmanı şäyläp ölgerälär. Yaña yaltırap torgan saplı kul tırması ikän. Atları üz aldına tıyıla töşä. Änäs — Häbibkä, Häbib — Änäskä karaşıp kuyalar: “Sin närsä uylıysıñ?”— imeş.
Atları tuktalıp kala. Häbibneñ närsä uylavında Änäsneñ ni eşe bar? Änäsneñ närsä diyärendä Häbibneñ ni katnaşı?
İke agay-ene yulların dävam itmäktä, berse atnıñ dilbegäsen tartıp kuya, ikençese:
— Na-a-a!.. Höçt-höçt!— diyäräk avaz sala.
Tırmanı ütep kitälär dä, berkavım ara cir uzuga, ikese dä sikerep töşep, yuldan kiregä yögerä başlıylar. Bolarnıñ bolay hätär uzışularına häyran itep, tuktalgan urınınnan kuzgala almıyça atları karap kala. İke agay-ene tırmaga beryulı kilep totınırga ölgermilär, östenä ük kiterep basalar, ul, tabigatenä kürä, sikerep torıp, ikeseneñ dä başına kundıra. İke agay-ene, ğadättägeçä, ber-bersenä yabışalar. Yakalaşalar. Häbib suktı dip uylıy Änäse, Häbibe etlekne Änästän kürä.
— Nigä bärdeñ?
— Kem bärde?
— Kem bulsın, sin!
— Sin üzeñ bärdeñ!
Bolarnıñ ike kalay ätäç kebek ber-bersenä taşlanularına häyran kalırlık bulsa da, alarnı hiçkem kürmi kala. Ägär dä kemder karap torgan bulsa, tägäri-tägäri kölgän bulır ide. Yarıy äle öslärenä kigän yahşı kiyemnäre alarnıñ artıgı belän kızgan açu taşların beraz sürelderergä mäcbür itkän. Yahşı kiyem belän sugışıp-äümäkläşep yatu oyat şul!
Bolar, yañadan tözätenep, yul çitennän ülän çemçegän atlarına taba kitälär. Tagın tuktap kalalar. Kire yögerep kilep, inde genä tırmanı kütärep alırga digändä tuktalıp kalalar. Ber-bersenä tekälep:
— Rähimegez... Rähimegez... Rähimegez!— dip yalına başlıylar. İmeş, sin al da, min al, siña bulsın da, miña bulsın!
Şunda ber yulçı kilep çıga. Tırmanı tabuına kuanıp:
— İ-i, tabıldı, rähmät yaugırı,— dip, yögerep kilä dä ala.— Bu mineke ide, yegetlär!
Yulçı niçek kinät kilep çıksa, şulay küzdän dä ğaip bula. Änäs belän Häbib, mäsäl misalında, tomşıgına kapkan sırı şunda tölkeneñ avızına töşep kitkän karga kebek üzlären his itälär. Çarasızdan biçara hällärendä arbalarına barıp utıralar. Änäs dilbegäne kagıp, Häbib:
— Na-a!— dip avaz salıp, yulnı Änäkkä taba turılıylar.
Baralar, baralar. Üpkälägän kıyafättä, kara yöz belän ber-bersenä açulanıp karap-karap alalar. Änäs tırmanı uylıy. Häbibne küñeldän genä açulana. Häbibneñ Änäsne totıp izäse, tukmap taşlıysı kilä. Ämma ikese dä sabır itälär. Arba kelteri, at yuırta birä.
Änäkkä matur gına barıp ireşälär. Avıl başında kaz kuıp yörgän äbi keşene oçratıp, bu yörülären häyerlegä yurıylar. Şunda Änäs äytep kuya:
— Tege tırma ul adämneke bulmagandır da äle? Yüri genä äytkänder!
Häbib aña karap kuya, arbadan töşep, kire yögererdäy, ämma yıragrak kitelgän. Artka borılıp karıy, ul-bu kürenmi, tege äbi genä kaz kugan cirennän kire kaytıp kilä. Allah saklasın, ällä närsä uylavı bar. “Bu zöbäyerlärneñ çabata tabanı gına yaltırap kaldı”,— diyär. Halıkka söyläsä, oyatı ni torır!
Şunda, çabata dimäktän, Häbib avaz sala:
— Sal çabatañnı, kiik çiteklärne!
Yalt kına berse — sul, ikençese uñ ayaklarındagı çabataların çişep, alar urınına, äye-äye, şul uk ayaklarına, yağni, berse — sulına, ikençese uñına par çitektän Häbib bersen, Änäs ikençesen kiyep kuyalar, arbadan şul çitekle ayakların ike yaklap salındırıp, çabatada kalgan ayakların isä arba eçenä tıgıp yäşerälär. Bolarnıñ kükräk kiyerelä, yözlärenä tuklık bilgese sanalgan kızıllık yögertelä. Änäkneñ kiñ uramnarı tarayıp kala. Ni adäm oçrasa, mañgayındagı ike küze dürt bulıp karap kala:
— Kemnär bulır bu? Hay baylar da ikännär... Ul dirbiyäläre, ul arbaları — yañadan yaña gına, zatlısınnan yahşısı! Ayaklarında da pardan çiteklär, nindiye äle, käcüleskäy!..
Häbib dilbegä tartıp ala, Änäs:
— Na-a!— dip kızulata. Arba kelteri birä, at:
— İnde yakın kaldı, inde yakın kaldı!— digändäy ömetlänep, soñgı häle belän suzılıp yögerä.
Kapka töbenä şapıldap barıp auganday kilep tuktıylar. Halık bolarnı biş küz belän ük karap tora. Ämma ni Änäs, ni Häbib arbalarınnan töşmilär. Hucalarnıñ kapkaların kakmıylar. Sıñar ayakların arbada bolgap utıra birälär. İmeş, küregez bezneñ çiteklärebezne, käcüleskäy!
Şulay vakıt akrınlap bulsa da şuışa tora. Bolarnıñ atları, forsattan faydalanıp, sukır yokıga talıp, çerem itep ala. Ä hucalar haman da çıgıp kapka açmıylar.
— Bulmadı bu,— di Häbib, zar küñelen intizar itep.
— Ällä ülgännär inde?— di Änäs, yünsezgä yurap.
Şunda hucalarnıñ öyaldı işege açılıp kitä, annan ber malay yögerep çıga da, cil kapka töbendä torgan atlı arbanı kürep:
— Änkäy, kunaklar kilgän, Zöbäyer kunakları!— dip, kire öyenä yögerä.
Ul arada aña iyärep änise häm koda tiyeşle Nurislam abzıy çıgalar da:
— Nindi Zöbäyer kuıkları?— dip sorıylar.
Malay:
— Min, kuıkları, dimädem, kunakları, äyttem,— dip, suzarlık cire dä bulmagan borının tartıp kuya.
Cil kapkanı açalar. İşegaldına kergäç kenä Häbib, arbadan töşep, koda belän iñgä-iñ kilep koçışa.
— Nişläp kuzgalmıy utırasıñ? Koda, kil, küreş!— dip, Änäsne kodagıyı kuzgata. Busı da cirgä basa.
— Abau,— di malayları,— bu kuıklarnıñ ber ayaklarında — çabata, ikençesendä — çitek!..
Kodalar ser birmilär.
Kunaknıñ köne tatarda öç bula inde ul! Kime — yarıy, artıgı — kileşmi!
Kitäse könnärendä kodalar Änäs belän Häbibne ozata çıgalar. Hucanıñ malayı da şunda. Kunaklarnıñ artlarınnan kapkalarnı yabıp kalalar.
— Älhämdülillah, kittelär, Zöbäyer kunakları,— dip, ätiseneñ tınıçlanıp äytüenä, ulı östäp kuya:
— Olaktılar, Zöbäyer kuıkları! Ällä kem bulgannar, imeş! İkesenä ber par çitekläre dä yuk! Maktançıklar. Kuık oçırtırga yaratalar!
Şul vakıygadan birde, Häbib belän Änäs arkasında inde, Zöbäyer avılı halkın här tarafta “Zöbäyer kuıkları” dip yörtä başlagannar, dilär. Şuña kürä dä, Aktanış yagı keşesen oçratsagız:
— Sez Zöbäyerneke tügelme?— dip soragız, şunda uk kemlegen kaldırır, kuıgı “pışt” itär.

1999–2000.

Click or select a word or words to search the definition