Zamana Kızı

(hikäyä)
Hörmätle ukuçım, äsärdäge geroylar häm vakıygalar barısı da uylap çıgarılgan yağni avtornıñ hıyal cimeşe.

Ägär dä tormışta bulgan hällär yäki keşelär belän turı kilü bulsa, oçraklılık dip sanavıgıznı sorıym häm, mondıy oçraklılık bula kalganda, aldan uk gafu ütenäm.

Avtor.

Hatın –kız telägänne hoday täğalä dä telär.

Frantsuz äyteme.

Eşlämäsäñ eş köne...

Sul kulı belän cıyıp totkan yäşel uçmanı uraknıñ ütken teşläre belän kırt itep kıyıp töşerügä, äniläre, bilen totıp, ahıldıy – ahıldıy, äkrenläp turaydı da uragın yänäşädäge peçän költäsenä kadap, kul barmakların yazdı, başınnan şuıp töşä başlagan, inde koyaşta uñıp, tössezlänep betkän yuka yaulıgın kaşına qadär diyärlek töşerep bäyläde, çäçäkle sitsıdan tegelgän alyapkıç itäge belän ällä tir, ällä küz yäşenä çılangan biten sörtkäläde.

- Ya, yarıy, kuzgalıgız, - dide ul yänäşäsendä torgan kızlarına. Kızları (ä alar dürtäü ide), cirgä utırgan kileş, häberse üz peçän peçän költäseneñ baş-başınnan kısıp bäylägän bau astına kulların tıgıp, baunı cilkälärenä taba şuıştıra başladılar, annarı, äniläre avır költäne arttan kütärtterep cibärgäç, kızlar ayaklarına torıp bastılar. Ä keçe kızga – aña cide-sigez yäş ide- költäne änise üze kigerde.

- Barıgız, atlagız inde. Kiteşli Mäysärättäñä, äni häzer kilä, dip kıçkırıp kitegez,- dip äytep kaldı äniläre ineş yagına taba yünälgän kızlarına.

Änä ul ineş. Yırak ta tügel kebek. Koyaş nurında cem-cem kilep, küzlärne çagıldırıp, borgalanıp agıp yata. Yılanday kömeş gäüdäse, yäşel yarlarga sıyınıp, irkälänepme irkälänä.

Kön cılı, rähät. Bolın sukmagınıñ yomşak yuka tuzanı yalan täpilärne cılıta. Tirä-yündä çäçäk, bal, ciläk ise añkıy. Matur broşkanı häterlätkän irkä kübäläklär böterelä, tız-bız kilep, enä karakları oça, eşçän bal kortları äkren genä göcli, bez dä bar äle monda digändäy, kigävennär bezli. Yözlärne, beläklärne, şärä baltırlarnı nindider rähät, miç cılısıday mamıklı cılı, sıypap, irkäläp ala. Ä östä, baş oçında, çiksez zäñgärlek. Şul küz yavın alırday firüzä zäñgärlekneñ berdänber hucası bulgan koyaştan allı-gölle aşyaulık cäyelgän bolın östenä altın nurlar agıla. Äye, cäyneñ ocmah misalına tiñ (ocmahnı bernärsä belän dä tiñlärgä kuşmasalar da, şulay äytergä turı kilä) könnäre şuşıdır inde. Läkin kızlarnıñ bu güzäl manzara belän ah-vah kilep hozurlanırga mömkinlekläre yuk. Költä itep kısılgan çi yäşel peçän atlagan sayın avıraya, bau cilkäne kisep kerä başlıy.

İneş yarına citügä, kızlar költälären cirgä şudırıp töşerdelär, suga kerep , bit –kulların çılattılar. Annan külmäklären salıp, költä bavına kıstırdılar da költälären baş östenä kütärep, ineşne arkılıy başladılar. Kön cılı bulsa da, su salkınça. Äniläre, ineş töbndä çişmälär bar, su şuña salkın, di. Bulır da, yar buylap ta änä ällä niçä cirdä çişmälär tipkän bit.

Şulay äkren genä tezeleşep çıgalar. Su ölkän apalarınıñ bilenä citep kilä, ä keçe kıznıñ inde cilkälären kümä yaza. Sak kına atlap, tege yarga çıgıp cittek digändä genä töpçek kız çırıylap kıçkırıp cibärde – ayak tabanın pıyala yargan ikän; kaysı yünseze şunda pıyala taşlagandır.

- Ay, ayagım, ay, ayagım! – dip özgälänä - özgälänä, ul iñnärendäge költäne cirgä atıp bärde. Költäse artınnan üze dä komga tägäräde. Apaları, yögereşep kilep, kanıy başlagan ayak tabanınnan oçlı yäşel pıyala kisäkçegen sak kına tartıp ala başladılar. Üksi-üksi yılagan Kanifä - kızçıknıñ iseme şundıy ide – avırtuga çıdıy almıyça, ilerep kıçkırıp cibärde:

- Ü-ü-ü-lseniye bu äni-i-i-i!

Olı apası avızına suguga , tagın da ükerebräk yılıy başladı. Kanifäneñ tavışına tuplaudagı sarıkları yanınnan Mäysärättäy dä yögerep kilep citte.

- Äy, äytäm inde şuşı Äsmaga, intektermä şul bäläkäçeñne diyep, tıñlamıy gına bit; bärännärgä ber äbätlek bulsa da yarap torır, diye. Nişläsen soñ, sezne keşe itärgä teşe-tırnagı belän tırmaşa şul,- diyä-diyä Kanifäneñ yarasın karadı. – Yılama, gölekäyem, tuyga qadär tözäler,- dip , yaraga baka yafrakları yabıp, kesäsennän zäñgär şakmaklı ak kulyaulıgın alıp (anıñ ikençe kesäsennän bäyli torgan oyıkbaşı belän bişinäse kürenep tora ide), kızçıknıñ yarasın bäyläp kuydı.

Olı apası äle haman sulkıldavınnan tuktamagan señleseneñ költäsen kulına aldı, urtançı apaları anı ikese ike yaktan citäklädelär dä kaytırga kuzgaldılar.

Avılları yırak tügel, änä genä, ürne genä menäse. Tırışa- tırmaşa, tirgä bata torgaç, ür dä menelde.

Kaytıp kerügä, költälären çişep cibärep, peçänne taratkaç, üzläre dä söyendnlär: alıp kaytkan peçännäre işegalların tutırdı iç.

Titaklap kına kaytkan Kanifä, yuınıp ta tormıyça, ciläs havalı karañgı çolanga kerep, äzer yatakka audı. Ul şul qadär arıgan ide, ayagındagı yarası ärnep toruga da karamastan, oyıp yoklap ta kitte.

Kızçıknı kötü kaytır aldınnan änise uyattı. Anıñ yarım irkäläp, yarım şeltäläp:

- Tor, kızım, tor, koyaş bayırga da küp kalmadı. Koyaş bayıganda yoklap yatsañ, çirläşkä bulırsıñ, - digän süzlärenä iltifat itmiçä küpme yatkan bulır ide, kolagına uramdagı balalarnıñ çır-çu kilep uynagan tavışları kerde. Kanifä tizräk sikerep tordı, östäl östendäge camayaktan inde suınıp betkän ike-öç bäräñge yarkası eläkterep, ayagındagı yarasınıñ, min monda, min monda, digän sıman üzen iskä töşerep, sulkıldap aluına da iğtibar itmiçä, uramga atıldı.

Çık-sa-a! Äy andagı küñellelek! Koyma buyındagı yäşel yomşak çiräm östenä cide-sigez bala çokır tup uynap yatalar. Cirgä turı sızık buyınça zurrak alma sıyarday çokırlar yasagannar da härkem üz çokırı yanına çügälägän. Berse tupnı tägärätep cibärä, tup kem çokırına töşsä, şul, tupnı ırgıtıp, kemgä dä bulsa tigerergä tiyeş. Terekömeşsıman tirä-yakka çäçelep yögerep kitkän balalarnıñ bersenä dä tiderä almasa, anı cäza kötä: ätäç bulıp kıçkırtalar, käcä bulıp mäeldätälär, cırlatalar, biyetälär, tabışmak äytterälär – koyma buyı şau itep tora... Ul arada kötü kürenä, härkem üz kapka töbenä yögerä.

Kanifälärneñ Akbaşları işek aldına kerügä, räşätkä buyındagı iske traktor tägärmäçen ikegä yarıp yasalgan savıttan su çömerergä kereşä, annan Aysılu apası alıp çıgıp kuygan tişek tabaktan bäräñge kabıkların comnıy başlıy. Kanifä belän Mıraucan, söt kötep, baskıç töbenä kunaklıylar.

Eñger – meñger töşä. Kötü tuzanı basılgan uram da tınıp kala. Öydä, sötle aşnı aşap, savıt-sabanı yuıp, urın-cirne kuzgata başlıylar. Ätiläre karavılga kitügä, Aysılu apası, miç artına kerep, kiyemen alıştıra. Änise äle kiçä genä tegep betergän , yäşel cirlekkä sarı çäçäklär töşkän yaña ştapel külmägen kiyä. Çäçlären yañadan sütep ürä. Äniseneñ şähzrdäge señlese uzgan yıl Saban tuyına büläk itep alıp kaytkan «Krasnaya Moskva» islemayın beraz kolak artına tiderep, ayagına çüäklären elä dä klubka yünälä.

Kızlar yoklarga yatalar. Kanifä üz yanına Mıraucannı da ala, tik änise, pesi tını kerä bit inde üzeñä dip, mäçene karavattan bärep töşerä. Äniläre, katıkka söt kaynagan arada, ipi izep kuya. Berazdan ul da, eşlären beterep, utnı sünderä. Öy eçe tınıp kala.

Kızlar, kızlar kızıl çuk.

Änä şulay yäşäp yatalar alar: ätise, änise häm Kanifäneñ öç apası. Äniläre kürşe Mäysärättäy belän fermada sarık karıy, ätiläre şunda tönge karavıl. Äniläre han zamanınnan kalgan iske «Singer»ne terkeldätep, üzlärenä, kürşe-külängä kiyem- salım da tegeşterä. Külmäk-ştan tekkän öçen kürşe-külänneñ kul cillegenä dip birgän ber-ike sum akçası yäisä ber-ike distä yomırkası iş yanına kuş bula da, Äsma, metrı citmeş-siksän tiyennän bizäkle sitsı alıp, äle bu, äle tege kızına külmäk tegep, alarnı, çuk-çaçaktay bulmasa da, keşe arasında yörerdäy itep kiyenderep kuya. Bigräk tä az süzle, eşkä kulı yatıp tora torgan olı kızı Aysılunı kiyenderergä tırışa. Aña unaltı yäş bit inde. Yeget-cilän küzenä çalınır çagı citkän. Bıyıl ul unınçı sıynıfka bara. Kürşe Çişmäbaş mäktäbendä ukıy, üz avıllarında sigezellık kına. Miñsıluı belän Gölsıluı äle üz avıllarında ukıylar. Kanifä dä bıyıl berençe sıynıfnı beterde. Äniläreneñ kızların bik tä ukıtası, üze äytkändäy keşe itäse kilä dä bit. Tik kızları gına älegä anıñ ömeten aklap betermilär - öçlegä genä ukıylar. Eşkä birelgännärme, küñel salmıylarmı – belmässeñ.

Äniläre, yış kına oftanıp, ällä üz aldına, ällä kızlarına söylänep yöri:

- Äy, allam! Öçledän başıgız çıkmıy. Üzem kebek fermada çerersez mikänni inde? İçmasam ir balalar da tügelsez bit. Armiyädän äylänep kaytıp, kulıgızga pasport eläktersägez, şähär cirenä urnaşır idegez. Ä bolay, pasportsız, kaya barmak kiräk? Änä Mäysärättäyneñ olı kızı, yahşı ukıgaç, Minzälä uçilişesına barıp kerep, pasport eläkterde dä ukıp ta tormadı, ni räveşle genä Sarapulda satu itep yata. Keçese, uzgan yıl şähärdäge tugannarına kitkäne, bala karap, nänkä bulıp torganı, bıyıl pasportlı bulgan inde, zavodta eşli, di, ikeşär yöz ala ,di. (Kanifä hiç añlamıy, nitkän pasporttır inde ul, nişläp ansız şähärgä kertmilärder.)

Töskä-bitkä matur üzläre Kanifäneñ apaları. Bigräk tä keçe apası Gölsılu çibär. Mäktäptä anı suvenir dip yörtälär(Kanifä ul süzneñ mäğnäsen añlamıy, närsäne añlata torgandır?) İmeş, ukıtuçısı Gölsılunı däres äzerlämägän öçen: «Suvenir kebek inde sin: karap toruga matur, ukuga yuk»,- dip açulangan ikän.

Apaları, änilärenä ohşap, kürkäm tös-kıyafätle bulsalar, Kanifä ätilärenä ohşap tugan şul, (halıkta ätisenä ohşap tugan bala bähetle bula digän süz yöri yörüen, şulay bula kürsen inde) maturlık öläşkändä kilep citä almaganmı şunda. Olı borınlı, küze dä orçık belän törtep tişkändäy genä bulgan. Şulay da moña Kanifäneñ bik ise kitep tormıy äle. Nik kitsen, änä bit, sarık kötkändä Mäysärättäse niçek dip cırlıy:

Aldır almaslar äle,

Gölder almaslar äle.

Maturlık belän manara

Saldıralmaslar äle.

Anıñ urınına Kanifä holkı belän änisenä ohşagan: tämle telle, açık yözle, häyläkärlege dä bar, sırpalanırga, yumalarga da osta üze. Ätise kebek turı süzle Aysılu apası anı kayçaklarda:»İrkä pesi, şoma balık» dip şeltäläp tä kuya.

Şeltäläsä şeltälär, Kanifä anıñ kebek öçlegä genä ukıp yörmi äle. Tırışıp-tırmaşıp bulsa da uku yılın öçlesez tämamladı bit. Bu tırışlıknıñ kızçık berkemgä dä äytmi torgan sere bar: üskäç, Kanifä änise kebek alam-salam kiyemnär kiyep, kötü kötep, sarık yonı kırkıp yörmäyäçäk – ukıtuçı bulaçak ul. Äye, äye, Näfisä apası kebek çäçlären kisterep, bödrälätep yörtäçäk (Kanifä inde bıyıl uk mañgay çäçen ukıtuçısınıkı sıman kisep tä karagan ide dä, änise genä oşatmadı – Kanifägä uklau belän berne töşerde), matur – matur kostyumnar, cilferdäp torgan yıfäk külmäklär, biyek ükçäle tuflilar kiyäçäk, kulına matur gına, keçkenä genä sumka totaçak. Kürersez äle menä, hiç kenä dä kamıt ayaklı Kanifä dimässez. Şuña da kıznı öydäge eşlär – peçän taşular, çüp utaular, savıt-saba yuular, tavık-çebeş, ürdäk-kaz aşatular – berse dä kızıksındırmıy. Häyer, apları bulgaç, aña ällä ni eş tä timi. Ul mäktäptän kaytuga tırışa-tırışa däresen karıy, annan ya uramda, ya Mıraucan belän öydä uynıy da şunıñ belän eşe dä betä.

Cäy ütte, közlär kilde. Ukıtuçı bulırga digän fikerne könnän-kön nıgıtıp, Kanifä inde ikençe sıynıfta ukıp yöri. Menä berençe çirek bette. Oktyabr bäyrämenä kontsert kuydılar. Kanifä çatnatıp torıp rusça şiğır söyläde:

Mı vidim gorod Petrograd

V semnadtsatom godu.

Becit soldat, becit matros,

Strelyaet na hodu.

Kızınıñ şul qadär dä osta itep rusça söyli belüenä änise söyenep tuya almadı.

İkençe çirek gel Yaña yılga häzerlänep ütte disäñ dä bula. Bala-çaga öçen şunnan da küñelle bäyräm bulamı soñ? Bäyräme bäyräm inde, Kış babay küçtänäçe bar bit. Yaña yılnı bigräk tä şunıñ öçen kötälär dä anı.

Hävefle bolıt, kara yau.

Ä Yaña yıldan soñ avılga yaña räis kilde. Kanifä çanasın tartıp uramga çıksa, Käşifättäylär turında yök maşinası tuktagan. Kızçık kızıksınıp karap tora başladı. Menä kabina işege açıldı da, annan kakça gäüdäle ozınça buylı ber kara keşe ciñel genä kar östenä sikerde. Annan kabina eçennän yurganga törgän bäbine aldı. Anıñ soñında kabinadan bik çibär apa töşte. İr keşe yurgan törgägen apaga tottırıp, maşina ärcäse östenä menep kitte. Annan bala arbasın häm zur bulmagan çemodannı karga taşladı. Menä üze dä sikerep töşte dä kuzgala başlagan maşinanıñ yörtüçesenä kıçkırdı:

- Brat, tukta äle, kabinada bäläy kalgan!

Kanifä häyran kaldı: bu abıynıñ söyläşüe tatarça da kebek, tatarça tügel dä kebek. Bäläy dip biyäläyne äytäme soñ ul? Kalgan süzlären dä yünläp tatarça belmägän şähär balaları sımak äytä. Nindi säyer söyläşä ikän bu kara adäm!

Kara adämneñ iseme Şahväli bulıp çıktı. Avıl, ğadätençä aña kuşamat ta tagıp ölgerde. Kaysı Şäväli di, kaysı yaña räisneñ uklau yotkanday gäüdäsen gayre tabigıy töz totıp, kükrägen kaz tüşedäy kiyerep yörüen isäpkä alıp bulsa kiräk, Şıbın di (şıbın– töz, turı, botaksız agaç), kaysıberse şah kına dip cibärä. Döres, karşısında barısı da Şahväli Äbraroviç kenä dip tora.

Yaña räis yaña tärtiplär urnaştırdı. İñ berençe, brigadir öy sayın kerp eşkä äytep yörmi başladı – närätne radiodan gına äytälär. Närät birer aldınnan, ya annan soñ könaralaş diyärlek räis üze dä radio buyınça çıgış yasap kına tora. Kübesençä tirgi, kızıp kitep, ettän alıp etkä salgan çakları da bula, çıdap kına tor. Öydägelär , birämn penitsilinnı, dip toralar.

Menä yañadan cäylär citte. Kanifäneñ şatlıgına karşı bıyıl ineş aryagınnan – urıs bolınınnan – peçän taşıysı bulmadı, çönki räis Saban tuyına qadär ük äle radiodan kisätte: berkemgä dä aldan, kolhozga peçän äzerläp betermi torıp, üz hucalıgına peçän çabu röhsät itelmi, ägär äzerlilär ikän, peçännäre alıp çıgılaçak. Huca süzendä tordı: biş-altı hucalıktan, şul isäptän Mäysärättäylärdän dä, peçännären töyäp alıp çıgıp kitep, ferma utarına buşattılar. Karşı kilep mataşkan berniçä yort hucasın, uçastkovıydan berketmä tözderep, unbişär täülekkä dä cibärtep kaytartkaç, halık şım buldı.

Eşçe yäşendäge härkemgä utızar sutıy çögender cire bülep birdelär: ike-öç tapkır utarga, siräklärgä, közen yolkıp, sabak-yafragınnan arındırıp, kolhozga tapşırırga. Yäşe-kartı, olısı-keçese çögender basuında. Sıyır savuçı da, ukıtuçı da, traktorçı da, feldşer da – barısı da billären bökkän.

Ber eş ikençesenä yalganganlıktan, avıl keşese cäyneñ yämen, urman-sunıñ, bolın-kırnıñ maturlıgın kürmi dä kala. Şulay da tabiğat birgän ciläk-cimeştän avız itep kalası kilä.

Berkönne Aysılu belän Kanifä dä, kürşe-küländäge apalarga iyärep, urıs avılı yagına cir cilägenä barırga buldılar. İrtük kuzgala almadılar – savımçı apalar eştän kaytkaç, irtänge sigezlärdä genä kittelär.

Menä ul ciläkle tau bite. Äy irken dä inde bu Kama buyına utırgaan urıs avıllarınıñ cirläre! (Ni hikmätter, Kamaga yakın cirdä ber genä tatar avılı da yuk, äyterseñ alar zur yılga buyına utırırga kurıkkannar. Anıñ urınına ällä nindi säyer isemle urıs avılları küp: Atamanovo, Arestantskoyı, Razboynikovo, Şvıryalovo, Konvoynoyı, Pyanogorsk. ) Ul çäçülek kırları, ul kötülekläre diseñme – nindi kiñlek, nindi irkenlek! Cir ciläge bik tä uña torgaan taulı, çokır-çakırlı cirlären ällä bötenläy isäpkä dä kertmägännär inde, peçänne taptıysız dip süz äytkän keşe yuk.

Rähätlänep taralışıp cıya başladılar. Kuyı ülänne açıp cibärüeñ bula- ere-ere ciläklär ,avızdan sularnı kiterdäy bulıp, kızarıp, sabaklarında tirbäleşep kuyalar. Ülän arasındagıları äle peşep kenä kilsälär, koyaş yözendägeläre, inde cete kızıl bulıp, mämräp toralar.

- Menä bit cir östenä hoday täğalä nindi tämle cimeşlär birgän. Cir kazıp, sular sibep üstergän tügel bit. Bez kolların tämle niğmätlärennän avız itterim digänder inde,- dip apalar, üzläreneñ rähmätlären ukıy-ukıy, ike-öç säğat eçendä savıtların da tutırdılar. Esse koyaştan älserägän bulsalar da, küñelläre kütärenke ide.

Kaytırga çıktılar. Yartı yulnı uzgaç, Korban çişmäsenä tuktap, häl aldılar, çista salkın su eçep, bit-kulnı çılatkaç, tännär ciñeläyep kitkändäy buldı. Tagın kuzgaldılar. İnde avılga da yırak kalmıy, änä silos başnyasınıñ ak kalay tübäse koyaşka yaltırap kürenä.

Yulnıñ ike yagında arış basuı. Äle başaklar ölgerep citmäsä dä, annan ipi ise kilgän kebek toyıla.

Karşıga cilderep ber UAZik kilä. Artınnan tauday tuzan kütärelgän. Maşina kilep tä citte, tormozların yaman çiyeldatıp tuktadı da. Äle ul tuktar-tuktamasta uk, kabina işege kayırılıp açılıp kitte dä, annan cirgä töşä-töşeşli ük yarsıp kıçkırgan räis kürende. Kurkınıp kalgan apalar östenä tozdı-borıçlı sügenü katış şakşı süz yañgırı yaudı:

- Anagıznı! Avızıgıznı! Fälän-tögännär, çuçka küzlär! Kem röhsäte belän ciläkkä yörisez?! Kemnän soradıgız?! Lyutserna ömäse ikänen onıttıgızmeni, çüpräk başlar, çuçka tanaular?!

- Ni bit, Şahväli Äbraroviç, eş kaldırıp tügel bit, öç kön rättän ömägä katnaşkaç, inde bügen ömä bulmıydır digän idek.

- Öç kön katnaşkannar, imeş. Äyteldeme sezgä atna buyı ömä dip. Kilep yañgır yaugannı kötäsezmeni ?

- Avıl cirendä torıp ta ciläkkä dä barmıy kalırga meni, ciläk vakıtı ber genä bula iç ul.

- Äle sez şulaymı? Äle sez keşe kotırtıp, eş bülderep, ciläkkä yörergä disezme?- dip kotırıp kitep, räis apalarnıñ savıtların tartıp alıp, yul tuzanına kapladı. Kıp-kızıl ciläklär, kan tamçıları kebek çäçräp, tuzan belän aralaştılar.

Aysılu apası kurkıp artka çigende. Kanifä yılıy-elıy arış arasına yögerde. Eçkäräk kerim dip aşıkkan, kabalangan ayaklarına arış sabakları, çüp ülännäre uralıp, sörlegep yıgıldı da cilägen tükte. Üksep yılıy-elıy koyılgan ciläklären berämtekläp çüpläp savıtına tutıra gına başlagan ide, bu kara adämneñ ineş aryagındagı basuda , ucımnı beterälär dip, tübän oçnıñ kazların maşina belän taptatkanı kılt itep isenä töşte dä çır kıçkırıp, yıgıla-egıla tagın da eçkäräk yögerde. Yäşel ucım östendä kanga batıp yatkan ak kazlarnı , alay gına da tügel, şul kazlarnıñ berse ul – Kanifä üze ikän dip kürgändäy buldı, kotı alındı, kurkuınnan ayakları atlamas bulıp, yöztübän barıp töşte.

Anı apası ezläp aldı. Bergäläp koyılgan ciläklärne tutırdılar. Apası da tın gına yılıy ide. Kinät Kanifä apasınıñ ciläk öçen genä yılamaganın añlap aldı. Räisneñ maşina yörtüçese – berkemne dä kürergä telämägändäy rulğä yöze belän kaplanıp utırgan keşe –Faiz abıy- apasınıñ yegete ide bit.

Yulga çıktılar. Ä anda mähşär: törlese törle yakka tägärägän savıtlar, çäçelep, tuzan belän ukmaşkan ciläklär, sukranıp toruçı apalar.

- Yazmagan rizık bulgandır inde. Küzlärebez tigänder, bigräklär soklanıp cıygan idek bit. Kahär genä ctöşkän närsä ikän, üz başına azalangırı, isär mişär,- diyeşep, başların tübän igän, boyıgıp kalgan biçara yegermençe ğasır ahırı kolları avılga taba atladılar.

Häsrät agaç başınnan yörmi...

Tik Şahväli üz başına azalanmagan bulıp çıktı.

Oktyabr ahırları ide. Kanifäneñ änise kolhoz idaräsenä eş hakı alırga bargan cirennän yılap kayttı. Ätiseneñ karavıl torganga ala torgan aylık eş hakına – kırık sumga- räis kris- täre- sukkan ikän. İmeş, ber sarık yugalgan, şunıñ bäyäsen alıp kalgannar. Ätise, avır gına körsenep, kiyenergä kereşte. Äle karavılga kitkänçe yal itep alırga isäpläp, salıp taşlagan protezın yañadan sul ayagına kiyä başladı. Kayışların tarttırıp bäyläde. Ä sul ayagın ul sugışta, kaydadır Leningrad digän zur şähär yanında kaldırıp kaytkan. Şunnan birle Kanifäneñ ätise şıgır-şıgır kilep agaç ayak belän tayakka tayanıp yöri. Bala-çaga anı»Hörmi, Hörmi, ber küze kürmi, ber ayagı yörmi» dip ürtäşterä. Hökümät tä onıtıp betermi ätisen: invalidlık törkayıme bilgeläp, üzenä açtan ülmäslek kenä bulsa da pensiyä tüli. Tik şunısı bar: yıl sayın şul invalidlık törkemen raslatıp torırga kiräk (äyterseñ özelgän ayak yañadan üsä), ä monıñ öçen transport tabıp, yöz çakrımdagı rayon üzägenä barası.

Kiyenep betkäç, ätise şürlektäge karton tartmaçıknı alıp aktarına başladı. Nindider böklänep betkän käğaz kisägen ike barmagı belän genä kıstırıp alıp, kesäsenä tıktı.

Kanifä dä ätisenä iyärde. İnde eñger-meñger töşep kilä. Ayak astı katkanak. Berän-särän kar töşkäli. Ätise agaç ayagı belän döp-döp itep kıyınnanrak atlıy. Kanifä, böterelep uynagan kar börtege kebek, anıñ äle aldına, äle artına çıga, yuk-bardan da kızık tabıp, çırkıldap kölä. Anıñ şulay üzençä ätisenä irkälänüe ide. Bigräklär yarata şul anı ätise - ällä töpçek bulganga, ällä üzenä ohşaganga.

Şulay berse titaklap, berse uynaklap, Säğıyr haci yortına urnaşkan idarägä dä kilep cittelär. İdarä urnaşkan ikençe katka ätise köç-häl belän mende: baskıç tekä,, bik biyek, östävenä basmalarına pıçrak katkan urınnarı da bar.

İşekne şakıp, röhsät sorap, räis yanına kerdelär. Ul zootehnik häm ferma mödire belän närsä turındadır bähäsläşep, tartkalaşıp tora ide. Ätise belän isänläşüçe, aña urın täqdim itüçe bulmadı. Ul. çüpräk büregen kultık astına kıstırıp, küptän aktaş kürmägän, küp söyälep torudan alalı-kolalı bulıp betkän miçkä söyälde. Tegelär isä torgan sayın kızalar. Ferma mödire yämsez itep sügenep kuydı, räis, taktaları sikererlek itep, yodrıgı belän östälgä kiterep suktı. Küpme tartkalaşkan bulırlar ide, zootehnik ferma mödiren köçläp diyärlek, kulınnan tartkalap, işektän alıp çıgıp kitte.

Bülmä salkınça bulsa da, räis nişläpter izülären ıçkındırdı, kaşın-küzen cimerep, ätisenä karap, kanäğatsezlek sizelep torgan tavış belän tupas kına:

- Ya, närsä bar tagın? – dip sorap kuyñdı.

-Şahväli Äbraroviç, akçaga kris salgansız ikän, ber sarık bäyäsen alıp kalırga dip. Ul sarıknı uçastkovıyga sezneñ röhsät belän cibärdem bit. Menä röhsät yazuıgız.,- dip bögärlängän käğazne räiskä suzdı. Tegese käğazgä kırın küz genä salıp:

- Min nitkän mondıy zapiska yazıp yatıym? Bu dokument meni? Ägär rasporyaceniye bulsa, anıñ nomerı, peçate, hiç tä yugı ştampısı bulırga tiyeş. Monıñ bernärsäse dä yuk. Filkina gramota bit bu, dide dä käğazne bögärläp attı.

Ätise aptırabrak kaldı:

- Soñ uçastkovıynı çakırtıyk bulmasa. Podpise bar bit. Sezneñ podpis. Raykom keşeläre kilgän könne...Ä-ä-ä, ul urak betkän kön ide- şaşlıkka dip alıp kitte bit. Bu sezneñ yazu, sezneñ kul kuyılgan.

- Kuyarmın min siña, menä häzer kuyarmın. Bar, monda ezeñ bulmasın. Äle üzeñ küp süzle dä ikänseñ. Şaşlık, imeş. Kürsätermen min siña şaşlıknı! Çıgıp kit häzer ük!

- Yuk inde,- dide ätise, kinät kirelänep.- Miña anıñ kırık sumınnan bigräk ğadellege kıymmät. Mine kurkıtma da. Faşistlardan kurıkmagannı sinnän genä kurıkmam äle. Sin tayakka atlanıp at-at uynaganda, min koral totıp faşistlarga karşı köräşkän keşe, ayagımnı da şunda kaldırıp kayttım.

- Närsä, ber sin genä sugıştıñmı ällä? Sineñ yäştä bulsam, min dä sugışkan bulır idem.

- Yu-u-u-uk, - dide ätise suzıp, - sineñ işelär utka kermi alar, cayın tabıp, tınıç poçmakka posalar.

- Äle sin mine şulay hurlap torasıñmı?! Von monnan! İşekne tege yaktan yap!

Şunda ätisenä çıgıp kına kitäse ide dä, tik küräçägenä küräder, inde işek totkasına totıngan kileş, nişläpter tuktap kaldı.

- Kolhoz – diñgez, sin parohod tügel, döberdätep utırırga. Keşeçä söyläş. Yugıysä menä bu käğazne alıp rayonga barırga da küp almam. Sin döreslämäsäñ, raykom döreslär.

- Bar, häzer ük bar!- dip ükerde Şah.- Menä artıña tibäm dä, barıp ta citärseñ! – dip yarsıp, ätise yanına oçıp kilep tä citte, anıñ bişmät yakasınnan eläkterep alıp, kün itege belän başta işekkä tibep cibärde, ul açılıp kitügä ä digänçe ätisen baskıç başınnan tibep tä töşerde. Garip bändä, agaç ayagı belän basmalarga döber-şatır bärelä- bärelä aska tägäräde. Kanifä başta kurkuınnan katıp kaldı, annan çırıylap kıçkırıp, baskıçtan- ätise artınnan- tübängä atıldı. Kaysıdır basmada ätiseneñ katkan pıçrakka elägep kalgan mesken büregen aldı. Tübän töşep citsä, -keçkenä yöräge kısılıp kuydı - ätise tınsız-önsez cirdä yata, ä ak karga äz gen kan tamçıları çäçrägän ide.

Kızçıknıñ yarsıp yılaganın işetep bulsa kiräk, kayandır berniçä keşe kilep çıktı. Berse feldşerga yögerde, kalgannarı, ätisen köç-häl belän kütärep, karşı yaktagı yortka alıp kerep saldılar. Karavatka saluga, ätise ıñgıraşıp kuydı, annan avırlık belän genä küzlären açtı, kırıyında üksep torgan Kanifäne kürde, küzendä yäşme, kunıp kalgan kar börtegeneñ suga äylängän tamçısımı cemeldäde. Annan ul küzlären yomdı.

Ätise, añına kilä almıyça, hastahanädä ülde. Ätiseneñ üleme belän Kanifäneñ dä koyaşı süngändäy buldı. Küktäge koyaş ta yukka çıktı. Cirne ak käfen bulıp kar kapladı. Könnär dä Kanifäneñ canıday suındı.

Ätiseneñ ülemennän soñ öygä berniçä tapkır uçastkovıy belän militsiyä forması kigän keşelär kilep kitte. Uçastkovıy äle tagın ber Şahnı da iyärtep kilde. Änisennän närsä turındadır ütendelär, ahırı.

Äsma, küz yäşlärenä töyelep:

- Äye, ni, şulay inde, ülgänne kire kaytarıp bulmıy. Läühel mähfüzdä gomere şulay gına yaratılgan bulgandır inde. Bernişlär hällär yuk. Alay da... alay da... bigräklär ükeneçle buldı bit, sugışlardan isän kaytıp.... – dip özgälände.

Uçastkovıy (ul ölkän yäşlärdäge keşe ide) aña karşı sabır gına:

- Ülem ükeneçsez bulmas, dilär. Häzer inde isännär turında kaygırtırga kiräk. Ä isännäreñ küp – ber oya äle sineñ. Üzeñ uylap kara: nişläsäñ sineñ öçen faydalı bulıp çıga?

- Äye, ülgän artınnan ülep bulmıy. Şulay da, ay allam,bigräklär kızganıç bit,- dip Äsma yañadan da üksep yılarga kereşte.

Şulay öçäüläp - Äsma äledän äle yılap, tegeläre anı yuatkalap, bik ozak kiñäş-tabış itep utırdılar. Alarnıñ kayçan çıgıp kitkännären kötep ala almıyça, Kanifä yoklap kitte.

Karlı burannarı belän çın kış kilde. Ätiseneñ kaberen kar kümep tigezläde.

Kışlar uzıp, yazga çıktılar. Çäçügä töşär aldınnan kolhoznıñ zapas çastlär skladı mödiren (ul yagulık, maylau materialları da cbärep tora ide) eçkän öçen dip, eşennän aldılar da anıñ urınına Äsmanı kuydılar.

Mähäbbät ul üze iske närsä....

Annan soñ vakıygalar kaleydoskoptagı bizäklär sıman ber-beren çiratlaştırıp, tiz-tiz üzgärep tordı.. İñ berençe, äniläre sklad mödire bulıp algaç, böten keşegä kiräkle bulıp kitte. Härkem aña yärdämgä aşıktı: tegermängä barırga, bäräñge bakçasın sukalarga atı kilep citte, utın, peçän kaytarası bulsa, maşina äzer buldı. Tormışları küzgä kürenep bötäyde. Äniseneñ yözendäge cıyırçıklarına qadär tigezlängändäy bulıp, irennärenä yılmayu kundı. Ul arada olı apaları Aysılu, böten avılnı gacäpländerep, unınçını beterügä , kart yeget zootehnik Ğalimärdängä kiyäügä çıgıp kuydı. . Bay ide Ğalimärdännänr: krepost kebek şäp hucalık, ciñel maşina. Aysılu töşüeneñ berençe könennän ük, alyapkıçın bilenä nık buıp, ciñ sızganıp, biata-bianaga hezmät kürsätergä, abzar tulı mal-tuarnı kararga kereşte. . Közen anı Ğalimärdän yartı eş hakına gına mäktäpkä kız balalarga kul eşläre däresläre ukıtırga urnaştırdı.

Unınçını tämamlauga, ber-ber artlı Miñsılu belän Gölsılu apaları da kiyäügä çıgıp kuydılar. Ölkän apalarınıñ bay yortta hezmätçe hälendä toruın kürepme, avılda eş gazabınnan gayre närsä yuklıgın uylapmı, alar inde şähärgä urnaştılar.

Öydä Kanifä belän änise genä kaldı. Bıyıl inde Kanifä dä tugızınçı sıynıfka kürşe Çişmäbaş mäktäbenä bara.

Menä nindi ikän ul kürşe avıl mäktäbe! Zu-u-r. İke katlı iske bina tiräsendä tagın keçeräk, berkatlıları da bar. Monda ukuçılar da küp, öçär parallel sıynıf, mäktäp karşındagı tulay torakta gına da alar yözdän artık bala toralar, ukıtuçıları da utız-kırıklap bulır.

Kanifä bik tırışıp tagın kitap kimerergä kereşte. Tik kimerü tügel, aşap betersäñ dä, fizika, matematika, himiyädän öçledän arttıru mömkin tügel. Fizikadan böten teoremalarnı bişlegä yatlıy, tik mäsäläsen çişä almıy. Ä fizika ukıtuçısı kiresenä katkan: fizikada iñ ähämiyätlese mäsälä çişä belü, di.

Berkönne Kanifä haman şul fizikadan mäsälä çişärgä yärdäm itmäsme dip, ukıtuçısı yanını laborant bülmäsenä kerde. Tegese kıznıñ sıynıftaşı Kamil belän närsäder şunda, radioalgıçmı, cıyıp mataşa ide. Ukıtuçı, eşennän bülenäse kilmiçä, Kamilgä:»Käkre sızıklı häräkät buyınça mäsälä çişüne añlat äle Kanifägä»,- dide. (Ber uylasañ, ul käkre sızıklı häräkät Kanifägä ni pıçagıma hacät inde? Ansız da yäşär ide äle, fizikadan dürtle genä çıgarsın.) Kamil, telär –telämäs kenä eşennän bülenep, kızga mäsälä çişü yulların añlata başladı. Ul iyelgän dä däftärdä nindider formulalar yaza- yaza añlata, ä Kanifäneñ küzenä formuladagı latin härefläre tügel, yegetneñ kuyı koñgırt çäçläre, koyaşta yanıp karalgan matur yöze, töz borını, biyek mañgayı, kuyı kara kaşları kürenä. Menä ul turayıp bastı. Karasana, moñarçı Kanifä anı niçek kürmägän: nindi çibär ikän ul! Ozın töz buy, kiñ cilkälär häm gacäbe, kızlarnıkı kebek neçkä bil.

- Aldagıların da näq şulay çişärgä bula, çişü tärtiben töşengänseñder bit?- dide Kamil, añlatuı tämamlanganın belderep. Ul bülengän eşenä aşıga ide.

- Añladım, rähmät,- dide Kanifä, gärçä berni töşenmäsä dä, häm äkren genä Kamilgä kütärelep karadı. Karasa.... Niklär genä karadı ikän, gomer buykaylarına ükener öçenme? Yegetneñ böten çibärlege äle küzlärendä bulgan ikän. Çak kına öskä bögelep torgan kuyı kara kerfeklär belän kaymalangan koñgırt-kara küzlärneñ akıllı, sabır karaşı Kanifäneñ huşın aldı. Kıznı tok sukkanday buldı, ul önsez kaldı. Köç-häl belän tagın ber kat «Rähmät» dip äytä aldı.

Häzer inde Kanifäneñ här irtäse Kamil digän uy belän başlanıp, yoklap kitkändä anıñ belän tämamlana. Moñarçı ätise belän änisenä üzenä Kanifä digän isem kuşkannarı öçen üpkäläp yöri ide (öç apası da Sılu, ä aña isem kalmagan; Kanifä, imeş, ätiseneñ sugış vakıtında torf çıgarganda üpkäsenä salkın tiderep ülgän apasınıñ iseme), ä häzer isemeneñ Kamilneke kebek ük K ga başlanuına söyenä. Bizäklägän K venzelen töşerep, kitap-däftär, gazeta- curnal kırların tutırıp beterde, täräzädäge boznı tını belän eretep yazdı, kar öslären çuarlap beterde. Yazsa ni, kem ğayep itä alır? Üz isemeneñ baş härefe bit.

Däreslärdä, Kamilne kürer öçen, artkarak küçep utırdı. Yegettän küzen ala kalmas hälgä kilde. Uylanıp utıra torgaç, ukıtuçı däşkänenä siskänep, uyanıp kitkän çakları da buldı.

Kamil mäktäptä däräcäle yeget. Berençedän, çibär, ikençedän Çişmäbaştan un gına çakrım yıraklıktagı sovhoznıñ direktor malayı, öçençedän sportçı (ul yarışlarga kitkän könnärdä Kanifägä biş yöz bala görläp torgan mäktäp buşap kalgan kebek toyıla). Şuña da mäktäptä anıñ öçen can atkan kızlar baytak, tik Kamil alarnıñ bersenä dä östenlek birmi, härbersen tigez kürep söyläşä. Kanifägä karata da şulay.

Kamil belän ukuda gına bulsa da tigezläşer öçen Kanifä diñgez kiçärgä äzer ide. Tel-ädäbiyät fännärennän ul bolay da yahşı ukıy. Himiyädän isä täcribälär ütkärgän sayın ukıtuçıga bulışa, laborant bulmaganda, probirkalar yuarga da kerep yöri başlagaç, ukıtuçı «4» lene cällämäde. Ä matematika ukıtuçısı belän Rimma apası söyläşep kararga buldı. (Rimma apası geografiyä ukıta, mondagı kolhoz räiseneñ hatını. Bu räis tä mişär. Ällä inde tatarlarga – respublika, mişärlärgä - hakimiyät digän şayartu çınlap ta hakıykattän yırak tormıy?Rimma apaları ukuçılarnıñ gomumi toragına yakın gına toralar. Ber kiräge çıkmasa, ber çıgar dip, Kanifä uku yılınıñ berençe könnärennän ük Rimma apasına yakınayırga tırıştı: keçkenälären balalar bakçasınnan alıp kayttı, bäräñge kazışırga kerde, kunak-mazar kiläse bulsa, östäl äzerläşte, Rimma apası ölgermägändä, sıyırın da saudı, idänen dä yuıp çıgardı.) Räis hatınınıñ süze ütmime soñ – matematikadan »4»le päyda buldı. Ä inde fizik yanına, batırçılık kılıp, Kanifä üze kerde. «Abıy, ber genä fännän –sezneñ fizikadan gına «3»le çıga bit, «4»le kuyıgız inde, aldagı semestrga nıgrak tırışırmın»,- dip yılamsırap torgan kız balaga ul karşı kilä almadı.

Ur-ra! Kanifä - udarnitsa Berençe semestr näticäläre buyınça otliçnik, udarniklarnıñ fotosurätlären zal türenä- Maktau taktasına kuydılar.Kanifä dä şunnan yılmaep karap tora ide.

Yaña yıl kiçäse iskitkeç buldı. Kamil Kanifäne biyergä çakırdı., tegeseneñ başı kükkä tide. Kamilneñ küzenä kıznıñ çandır gäüdäsenä kileşep torgan kiñ itäkle al külmäge, biyek ükçäle ak tufliläre çalındımı, ällä Kanifäneñ yarıysı gına ciñel biyüe ohşadımı, ul, başka kızlarnı könläşterep, anı haman-haman biyergä aldı.

Tulay torakka da bergä kayttılar. Döres, Kamil andıy-mondıy süz äytmäde. Yuk-bardan da kızık tabıp, köleşep, bolay gadi genä söyläşep kayttılar.

-Mondıy matur kiç öçen rähmät siña, -dide Kamil, kıznıñ kulların uçlarına alıp. Kanifäneñ bähetennän başları äylänep kitte. Ul niçek cavap kaytarırga da belmiçä äkren genä:

-Üzeñä rähmät!- dip pışıldıy aldı.

Yomşak kına karlar töşep torgan kiçneñ maturlıgınnan, yäşlegennän, mähäbbätennän Kanifä üzen bik biyektä -Kiyek Kaz yullarında- oçıp barganday his itte. Bu niçekter ön tügel, töş kebek ide.

Töş bulgan ikän şul, äye, töş. Öne kanikuldan kilgäç başlandı.

Kilülärenä dekret yalına kitkän rus tele ukıtuçısı urınına yaña keşe päyda bulgan. Aysinä isemle yäş kenä kız. Ul sıynıftan tış eşlärne oyıştıraçak, ike parallel tugızda ukıtaçak ikän.

Kızlar, şul isäptän Kanifä dä, anı berençe därestä ük bik kızıksınıp, iğtibar belän küzättelär. Ul urtaçadan beraz täbänägräk buylı, ozınça tügäräk alsu-ak yözle, küzläre yäşkelt – sorı, kara kaşları bik matur kıygaç duga yasap toralar, tulı irennäre yasap kuygan bantik sıman. Yılmayganda bit oçları uymaklanıp, küzläre yaktırıp kitä. Üze tulı gäüdäle kebek bulsa da (bigräk tä ayakları tulı, töz), bile özelep kitär däräcädä neçkä. Ä çäçläre? Andıy çäçlär, mögayın berkemdä dä yuktır. Çak kına dulkınlanıp, küperep torgan kızgılt-koñgırt çäç költäse taralıp, yartı arkasın kaplap tora.Ällä parik inde? Şul qadär dä üze kuyı, üze matur bulıp yaltırap torgaan çäç bulsa da bulır ikän! (Tänäfestä kızlar, çäçen mahagon tösenä buyagan, dip söyläştelär. ) Östenä ak bluzka, yäşel itäk häm şundıy uk töstäge,säylän belän çigelgän cilet kiyep balalar karşına baskan bu yäş kız başka ukıtuçılarga bötenläy ohşamagan. Yuk, töse-bite, kiyenüe genä tügel, üz-üzen totışı, däres añlatu räveşe, söyläşüe häm tagın süz belän añlatırga mömkin bulmagan tagın ällä närsälär anı tirä- yünendägelärdän nık ayıra.

Yäş bulsa da, Aysinä apaları bik küp belä ikän. Balalarnı avızına karatıp kına tota, şiğırlärne şul qadär dä osta itep yattan söyli, artistka diyärseñ; yazuçılar, alarnıñ äsärläre turında däresleklärdä bulmagan ällä nikadär beleşmälär birä. Ällä bulmagannı da söyläp, arttırıp cibärä inde.Berkönne nemets şagıyre Hetenıñ şiğırlären öyrängändä ni di bit, imeş, bu dahi citmeş dürt yäşendä untugız yäşlek fon Levettsovka ğaşıyq bulıp, anıñ kulın soragan, kız da şağıyrne kire kakmagan, imeş, tik Hetenıñ balaları gına bu nikahka yul kuydırmagannar; ä bu mähäbbät täesirendä Hetenıñ güzäl äsäre – häzer bez öyränäçäk «Elegiyä» icat itelgän, di.

Üze üze inde, tik menä Kanifälärne dä küp ukırga mäcbür itä. Ul kilgänçe bik rähät bulgan ikän äle. Ä häzer süzleklär, entsiklopediyälär aktarırga, bibliotekada kazınırga, referat yazarga, öyränelgän härber zurrak tema buyınça zaçet birergä, tagın ällä nilär eşlärgä kiräk.

Yañaça ukıtam dipter inde, ällä nilär uylap tapkan bula şunda, yänäse mögez çıgara. Menä bügen dä rus telennän izloceniye yazarga Kanifälärne aktlar zalına alıp mende. K.Paustovskiynıñ «Çırşı kürkäläre salıngan kärzin» digän hikäse buyınça yazaçaklar ikän. Hikäyädä süz norvec kompozitorı E.Grig turında barganlıktan, Aysinä apaları , tekstnı ukıgaç, balalarga pianinoda Grignıñ fortepiano öçen kontsertın uynap kürsätte.

Oyıştıruçı bularak ta töşep kalgannardan tügel ikän Aysinä apaları. Kay arada «Kaz kanatı» digän biyü tügäräge oyıştırıp, balalarga üzebezneñ halıknıñ «Asılyar»,»Sömbel» kebek biyulären, ukrainnarnıñ «Kazaçogın», litvalılarnıñ «Gaydis», kazahlarnıñ «Caydaklar uyını», başkortlarnıñ «Egetlär» biyulären öyrätep, tizdän sähnädä çıgış yasıy başladılar. Cirle radiouzel aşa «Mäktäp täräzäläre» digän tapşıru oyıştırıp cibärde. Aysinä apaları citäkçelegendä Sigezençe martka äbilärne, änilärne çakırıp, «Aulak öy» kiçäse kürsättelär. Annan Lenin tugan köngä, şuña totaşıp diyärlek Berençe may, Ciñü bäyrämnärenä äzerlek kitte. Mäktäp göc kilep tordı, barısınıñ üzägendä Aysinä ide.

Tik bolarnıñ berse dä Kanifäne söyendermäde. Anıñ tirä-yagı boz belän kaplangan buşlıksıman häzer. Äle genä oçınıp, kaya baskanın belmi yörgän Kanifäbez häsrät diñgezenä çumdı – monıñ säbäpçese Aysinä ide. Ul kilü belän, Kamilne alıştırıp kuydılar meni. Şat küñelle, kayçaklarda şuklanırga da küp soramagan yeget kinät citdilänep, boyıgıp kaldı, hätta yabıktı da kebek. Kanifäneñ küze Kamildä, ä Kamilneke – Aysinädä. Aysinä kayda, ezlise dä yuk, Kamil şunda. Menä bügen dä Kanifä Kamilne ezläp kayda gına sugılmadı – tulay torakta da, bibliotekada da, sportzalda da yuk. Aktlar zalınnan pianino tavışı kilgänne işetep, yöräge kısılıp, Kanifä şunda yünälde.

Aysinä apaları nindider köy uynıy, biş-altı kız anı äyländerep algan. Kamil dä şunda. Eçe açıtıp, yöräge yanıp, Kanifä alar yanına kilde. Eçendägesen sizdermäskä tırışıp, mömkin qadär yagımlı itep endäşte:

- Yaña cır öyränäsezmeni?

- Yuk, bolay gına uynap utıram, teläsäñ sin dä tıñla.

- Eçem yalkın, tışım salkın,

Sizderäsem kilmider...- dip cırladı Aysinä apaları, kızlar aña iyärde.

Menä ul İlham Şakirov cırlıy torgan «Ay, bılbılım» nı uynıy başladı.Kamil aña kuşıldı:

- Ay, bıl-bı-lım, vay, bıl-bı-lım,

Agıydelneñ ka-mı-şı...

Anıñ moñlı tavışı Kanifäneñ yörägen sagışka çornadı, häsrätennän küzen yäş pärdäse kapladı, ul, kisken genä borılıp, işekkä taşlandı, ä cır anıñ artınnan iyärde:

- Tañ atkanda çu-u-u-ut, çu-u-u-ut itä

Sandugaçlar ta-vı-şı...

Kanifä tulay torakka köç-häl belän söyrälep kaytıp kerep, karavatına kaplandı. Karavatlarnı selketerlek itep üksede ul. Bülmägä ber-ber artlı kayta başlagan kızlarga, teşem sızlıy, dide. Ni öçen, nigä bolay bu? Närsägä dip yazmış ber birgängä barın da cällämi birä, ikençe beräügä - şımıtır başı. Menä ul Aysinäne al inde. Üze çibär, üze belemle. Rayon üzägendä tuıp - üskän, rusça ukıgan, muzıka mäktäbendä dä belem alırlık mömkinlege bulgan. Änise raypo skladında eşli, di. Şulaydır, yugıysä Aysinä kigän kömeşsıman tölke yakalı palto, yakası belän pardan başlık, çın künnän tegelgän matur kışkı iteklär kemgä beräügä tigän? Kıltık, şul paltosı östennän ozın ak mamık şarfın cilferdätep yörgän bula bit äle. Şarf paltonıñ eçendä bulmıy, tışında bula di meni? Oyatı da yuk, şul kart başına- aña inde yegerme ike yäş ikän iç- Kamilneñ başın äyländermäsä. Yılan...

Üksep, ürtälep yata torgaç, Kanifäneñ başına uy kilde: ul bu yılannı Rimma apası belän süzgä kertäçäk, annan inde anı mäktäptän kitärgä dä mäcbür itärlär. Buldı. Ul şulay eşläyäçäk. Ni dip yılap yata äle?

Läkin Rimma apasın Aysinä belän açulanıştıru mömkin eş bulıp çıkmadı. Yugıysä Kanifä cayı çıkkan sayın Rimma apasına Aysinäne çaga tordı da toruın. Tik räis hatınınıñ üz plannarı bulgan ikän şul: ul Aysinäne ireneñ maşina yörtüçesenä dimlärgä uylap yöri, imeş. Menä siña mä.

Saban tuyı aldınnan avılda ike katlı bik matur mädäniyät yortı açtılar. Bu tantanaga İlham Şakirovnıñ kontsert belän kiläçäge atna-un kön teldän töşmäde. Işanıp ta betmädelär: respublikanıñ yırak ber çitenä urnaşkan rayonnıñ aulak poçmagına şundıy olı cırçı kiler mikän? Ay-hay, ikele.

Läkin ul kilde. Kuanıçnıñ ige-çige bulmadı. Ayagında bulgan härkem tere İlhamnı – cır sängateneñ yözek kaşı bulgan olı talantnı - üz küzläre belän kürep kalırga aşkındı. Kürşe- tirä avıllardan avtobuslarda, mototsikllarda, yök maşinalarında, velosipedlarda, at cigep, cäyäüläp tä kontsertka agıldılar. Kanifälär öyerläre belän inde kiçke cidegä ük kilep citep, arttarak bulsa da urınlı bulu bähetenä ireştelär. Kanifä üz yanında ber buş urın da alıp kala aldı, hätta. İptäş kızlarına , berär ukıtuçıga bulır, digän buldı, ä küñelennän genä Kamil kilep çıkmasmı dip ömetlände. Tik ul kürenmäde.

Kontsert başlanır aldınnan gına Kanifä yanındagı buş urınga kolhoznıñ «Ural» maşinasında eşläüçe Mähmüt isemle yeget kilep utırdı. İptäş kızları şunduk pışık-pışık köleşä başladı, imeş, menä kemgä urın alıp kalgan ikän Kanifä. Kız cir tişegenä keredäy buldı. Hikmät şunda ide: Mähmüt keşe belän bik aralaşmıy torgan kötegräk telle yeget, gäüdäse dä ällä nindi kilbätsez şunda. Yanbaşların artka suzıp, beraz bökräyebräk yörgänlektän, art ayaklarına baskan nindider şökätsez can iyäsen häterlätä. Äle berkönne genä därestä K.Tinçurinnıñ «Süngän yoldızlar» ın ukıgannan soñ, tulay torakka çıkkaç, kızlar:»Monda da şundıy Mähdüm bar bit, änä agronom Şihap abıynıñ Mähmüte gel şul inde: üze bökre, üzenä ber kız da karamıy, citmäsä, üzeneñ kem ikänen belmiçä, Aysinä apa dip hıyallana ikän bit äle»,- dip tuygançı köleşkännär ide.

Yarıy äle kontsertbaşlanıp, zaldagı utnı sünderdelär, yugıysä Kanifägä böten zal annan köläder kebek toyıla başlagan ide.

Menä ul İlham Şakirov! Tatar cırınıñ, tatar moñınıñ vizit kartoçkası!

Äyterseñ sähnä türenä bastırıp kuyar öçen genä yaratılgan mähabät gäüdäle kürkäm ir-at. Kara çäçlär, kara kaşlar, koñgırt-kara küzlär. Äye,äye, sarı da, cirän dä, kızıl da tügel, näq menä kara. Kaydadır koyaş karamagan dımık, karañgı poçmakta üskän tössez, näselsez, tamırsız çerek närsä tügel, ä karap torışka uk başka – koyaş nurlarında mul koyınıp, kara-kuçkıl töslär algan, Urta İdelneñ bäräkätle tufragında çırşı-naratlar belän yarışıp üskän, tamırlarında zatlı näsel kanı akkan atlantlar väkile. Bezneñ halıkta yukka gına»Karadır- moradır, keşe arasında toradır, aktır-kükter – keşe arasında yuktır» dimägännärder inde.

Umarta küçedäy äkren genä göcläp torgan zal östenä moñga törelgän bärhet avazlar agıldı. Bu ilahi moñnıñ güzällegenä häyran bulıp, zal şul mäldä ük tındı. Böten dönyasın, üzeneñ dä şul dönyada barlıgın onıtkan tamaşaçılar ber can, ber tän bulıp, önsez kaldı. Üze dä tabiğat balası bulgan avıl keşese sandugaçlar, Agıydellär turında sähnädän agılgan cırlarnı, menä inde ni gomer küñel türendä yörtep tä, äytep birä almagan, menä häzer genä, İlham cırı belän genä, çişmä bulıp bärep çıkkan üz hisläreneñ öyermäse bularak kabul itä; tugan cirneñ güzällegenä mädhiyä cırlaganı häm bu mädhiyä näq menä tamaşaçınıñ üz kiçereşlären çagıldırganı öçen cırçıga bik tä rähmätle ide.

«İske karurman»nar, «Gölcamal» lar , «Sin sazıñnı uynadıñ»nar, «Kazan sölgese» «Täftilläü»lär , « yöräklärne aykap, küñellärne tetränderep, bäğırlärne telep, kayadır bik yırakka – meñär yıllık tarih tuzannarı kaplagan annallarda gına çagılıp kalgan böyek tä, facigale dä ütkännärgä alıp kitte. Bu cırlarda tamırlarında törki kan akkan sugışçan sönnärneñ çinnar belän köräştä tiñdäşsez ciñügä ireşkändäge şatlık –kuanıçları da, yırak hun babalarıbıznıñ yarsu atlarda, dala teträtep, Auropanı buysındırgandagı tantanaları da, Mäñge han tugrasınıñ ike başlı börkete gorurlıgı da, Böyek Bolgarnıñ danlı-şanlı ütkäne dä, İdel Bolgarınıñ başka mämläkätlärgä ürnäk bulırday yäşäeşe dä, Altın Urdanıñ böyeklege dä, Olug Möhämmätneñ ber meñlek ğaskäre belän Ükä(Oka) buyındagı Belev şähäre yanında Mäskäüneñ olı knäze Vasiliy II neñ kırık meñlek ğaskären tar-mar itkändäge tiñsez batırlıgı da, Kazan hanlıgınıñ şaulap çäçäk atuı häm ayanıçlı facigase dä, halıknıñ inde menä niçä ğasır dävamında irekkä, azatlıkka susap, bärgälänep iñräve dä - barı da moñ bulıp tügelä, tauday diñgez dulkınnarı sıman yöräklärgä kaga häm üze belän iyärtep äle häsrät upkınına, äle»Bez bar, bez yäşibez, yäşiyaçäkbez» digän kuanıçlı biyeklekkä kütärä ide.

Cırga äsärengän halık, mökkibän kitep, üzeneñ İlhamın tıñlıy häm ber ük vakıtta güyäki soklana da, gacäplänä dä: yarabbi, şuşı qadär dä moñ çişmäse, şuşı qadär dä ilahi talant anıñ üze tudırıp üstergän ulımı soñ? Ul – niçä ğasır elek däüläten, iregen yugaltkan, bügenge köndä avır kara eş belän basılgan, izelgän , baş kütärergä dä kıymıy torgan, Mäskäülärgä läbbäykä dip toruçı türälär tarafınnan kıyırsıtıluçı, tele fännän, säyäsättän kuılıp, tarih sähnäsennän seberep tügelergä torgan- halıkmı şundıy güzällekne tudırıp üsterergä sälätle? Dimäk, ul isän, ul ülmi, yäşi äle. Halık söyep häm söyenep, ireksezdän kuanıç yäşläre çılatkan küzläre belän, küñelläre mölderämä tulıp, üze tudırıp üstergän gacäyep şäheskä karıy, ä anısı isä, anasınıñ nazına, mähäbbätenä şundıy uk yaratu belän cavap birüçe ulı kebek, halıknı moñ dulkınnarında tibrätä ide.

İlham abıysınıñ cırı Kanifäneñ cärähätle yörägenä beraz däva bulsa da, anıñ ärnüen tulısınça basa almıy ide. Kaya soñ bu Kamil? Kontsertnıñ berençe bülege bette. Utnı kabızdılar. Tänäfes başlanıp, keşelär kuzgalışa başladı. Ä-ä-ä, änä ul. Urtadagı rätlärdä ikän. Ä Kamildän aldagı rättä Aysinä apaları utıra. Üze genä tügel, ber yeget belän. Kem ul? Kızlardan soraşıp belde: Aysinä Nail isemle çibär genä şofer yeget belän yöri ikän bit. Kanifäneñ yörägen basıp torgan boz kisägeneñ ber öleşe eregändäy buldı. Ömetsez şaytan gına dilär, bolay bulgaç, Kanifä Kamilne üzenä bormıy kalmas äle.

Läkin Kamil Aysinädän başka keşene kürmi dä, kürergä dä telämi ide. Anıñ rus tele buyınça ütkärelgän ber kiçädä:

- Do çego tı horoşa,

Seroglazaya.

Kak necna tvoya duşa,

Ponyal srazu ya,- dip cırlaganın tıñlaganda Kanifägä»Nilärgä genä Cir orbitasınnan ıçkınıp kitmi ikän?!»- dip ürsälänergä genä kaldı.

Kanifälär unınçı sıynıfta ukıganda, Yaña yıl aldınnan Aysinä apaları tege Nailgä kiyäügä çıgıp kuydı. Bu häbärgä Kanifä ni däräcädä söyensä, Rimma apası şul qadär köyende: «Eh, haraplar gına buldı bagalmaday Aysinä Nailgä çıgıp. Aña tiñ ğailä tügel inde alar. Äzeräk zatına kara sin anıñ kiyäügä çıkkanda dip küpme äyttem – tıñlamadı»,- dide ul körsenep.

Ä-ä-ä, alay meni? Aysinä tıñlamasa, Kanifä kolak salaçak bu kiñäşkä. Dimäk, kiyäügä matur dip, tös-bitenä, gäüdä - kıyafätenä genä karap çıgarga tügel, ä saylap, zatın, näsel – ıruın tikşerep çıgarga kiräk ikän. Ä Rimma apası belmi äytmi inde ul. Üze änä nindi buldıklı, mal taba torgan ir belän yäşi bit. (Kürşe hatınnarı şulay söyläşä.) Häyer, Rimma apası üze dä töşep kalgannardan tügel, bazarlıklı. Karçık-korçıklar anıñ artınnan «Misle peşkän kura ciläge» dip yukka gına soklanıp kalmıylardır inde.

Allı-gölle çäçäklär diñgeze, dulkınlanudan beraz kauşagan yeget – kızlarnıñ yäşlek maturlıgı belän balkıgan yözläre, kotlaular, rähmätlär, cır-biyulär, tañga qadär uramda yörülär belän çıgarılış kiçäse dä artta kaldı. Läkin şul kiçädä Kamilneñ özgälänep:

- Na tebe soşelsya klinom belıy svet...- dip cırlaganı ozak vakıtlar Kanifäneñ kolagında yañgırap, yörägen telep tordı.

Belem alu – inä belän koyı kazu.

Şul uk yılnı Kanifä Alabuga pedinstitutına ukırga kerde. Ul tarih bülegenä imtihannar birgän ide, läkin konkurstan uzmadı. Teläsä-telämäsä dä, äle şul yılnı gına açılganlıktan, tiyeşle sanda abituriyentlar cıyıp ölgermägän pedagogika fakultetınıñ studentı bulıp kuydı. Başlangıç sıynıflar ukıtuçısı bulaçak ul.

Közen kolhozda bäräñge cıyıp kaytkaç, studentlarga öç könlek yal birdelär. Kanifä dä öyenä kaytıp kilde.

Kitkändä kızga, olı yulga cäyäüläp çıgıp, maşina kötep torırga turı kilde. (Ah, şuşı yulsızlıklar! Yazgı-közge pıçrakta bigräk üzäkkä ütä.) Menä ber UAZik (şular gına yörmäsä inde?) kürende. Kanifä kul kütärer - kütärmästä ük, maşina tuktadı. Maşina yörtüçe yanındagı hatın Kamilneñ änise bulıp çıktı. (Alar avılına kontsert belän bargannarı bar ide, Kanifäne tösmerläp kalgan ikän.) Kız, kauşıy –kauşıy rähmät äytep, artkı utırgıçka, döresräge, tägärätep törelgän keläm östenä utırdı.

- Üzeñ caylap urnaş inde şunda, - dide Kamilneñ änise.

Kazanga barışları ikän. (Kamilneñ yüridik fakultetka ukırga kergänen Kanifä işetkän ide.) Tulay torakta tärtipsezleklär küp bula dip, Kamilneñ berüzenä ber fatir yünätkännär (hucaları çit ilgä eşkä kitkän). Şunıñ idänenä cäyärgä keläm häm başka kiräk-yaraklar iltüläre ikän.

Menä bit niçek. Kamil ayırım fatir biläp, yomşak kelämnärgä basıp yörep, bernindi mohtaclık kürmiçä ukıyaçak. Bu siña Kanifä yäşi toorgan bişär keşelek , üze tıngısız, üze şıksız tulay torak bülmäse tügelder inde.

Kız, kızıksınıp, Kamilneñ änisen küzätte. Yagımlı, mölayım apa, sabır gına söyläşä. Äle bik kart tügel, çibär. Kamilneñ yöze änisenekenä ohşagan ikän. Bigräk tä küzläre: şundıy uk akıllı koñgırt küzlär. Kanifä ireksezdän kelämne sıypadı. Şul kelämgä uralıp, Kazannarga kitärdäy buldı. Eh, kitär ide dä, söygäneneñ ayak aslarına keläm genä tügel, tufrak bulır ide!

Ciñeldän ukımadı Kanifä. Ällä rusçası bik şoma bulmaganga, ällä säläte şul qadär genä ide, imtihannarnı avırlık belän birde. İkeşär-öçär tapkır tapşırıp yörgän fännäre dä buldı. Monda da ul, mäktäptäge kebek, cayın taptı tagın. Alay itte, bolay itte, öçlegä birsä birde, ämma yırıp çıktı. Tik menä yugarı matematikadan gına, niçä talpınsa da, barernı ütä almadı. Bulmıy şul ul bulmagaç, atañ urıs bulmagaç, Marusyadan tumagaç, digän kebegräk kilep çıktı. Yugarı matematika dilär anı, bäräñge sabagı gına öyränü tügel ul siña. Änä bülmädäş kızı, şuşı «vışkanı» birä almasam, asılınırga gına kala inde , dip yöri. Häyer, Kanifäneñ başına andıy yülär uylar kilmi kilüen. Berär cayı çıkmıy kalmas äle. Soraştıra torgaç, belde: matematika ukıtuçısı ike citkän kızı häm kart änise belän yäşi ikän. Yaña yıl belän kotlap äni cibärde dip, Kanifä, ukıtuçısı lektsiyädä çagında, anıñ öyenä ike kaz, ike olı mamık mendär kütärep bardı. Äbi kazdan da bigräk mendärlärgä söyende, tik bu qadär küçtänäçlärne hiç belmägän keşedän buşlay gına alırga kıymadı. Kanifä karçık aşa ukıtuçıga üzeneñ gozeren citkerde: ukıtuçı hatın student kızga ber-ike genä konsultatsiyä ütkärä almas ide mikän?

Ütte, ütte, konsultatsiyä dä ütte, zaçetkaga kız hıyallangan «öçle» dä kerep utırdı.

Änä şulay tırmaşa torgaç, biş yıl gomer uzdı da kitte. Kanifäbez diplomlı buldı. Ä inde diplomnıñ qaderen , anıñ bäyäsen iñ nık belüçe änä şul «öç»kä ukıgan keşe bulır. «Dürt»le, «biş»legä ukıganı diplomnı şulay bulırga tiyeş ber närsä dip kabul itsä, «öç» legä ukıgan bändägä diplomlı bulu Monblan tübäsenä kütärelü belän ber. Bu kıymmätle dokumentnı kulga töşergäç, başkalarga änä şul biyeklektän karıy da inde ul. Kanifä dä iskärmä tügel ide. Kem, kem, ä ul diplomınıñ qaderen beläçäk.

Menä Kanifä, diplomın kükrägenä kısıp, avılına kaytıp bara. Alarnıñ olı yullardan çittä utırgan, ällä inde allahı täğaläneñ üze tarafınnan da onıtılgan avıllarına gomer bakıy avtobus yörgäne yuk. Yök maşinasınıñ ärcäsendä urın tabılsa, şuña da, allaga şöker, bügen öygä kaytıp keräm ikän, dip söyenäseñ.

İyün ahırı. Tabiğatneñ şau çäçäktä çagı. Huş islärdän başlar äylänerlek. Kön inde kiçkä avışsa da, cılı, rähät. Maşina, urmannı çıgıp, bolın yulı buylap cilderä. Bolın çäçäkläre irkälänep, tımızık cilgä başların igäläp kalalar. Borınga kayın ciläge, mätrüşkä, bal ise kerä. Äy, bu cäyge könneñ rähätlege! Tabiğatneñ yäşel çagınıñ - yäşlek çorınıñ güzäl mäle!

Kanifä tatlı da, sagışlı da uylarga çumdı. Menä bu bolınnı çıgıp, ber-ike çakrım barsañ, Kamillär avılına keräseñ. Kayda ikän ul? Ukuın beterep kayttımı ikän? Eh, ber kürergä ide dä, tuygançı, küzlär talgançı, aña karap torırga ide.

Kayandır, sovhoznıñ kortlıgı yagınnan, därtle muzıka işetelep kitkändäy buldı. Äye şul, nindider köy işetelä. Maşina alga bargan sayın, ul köçäyde. Menä kayan agıla ikän ul cır.Kortlıkka borılgan yul çatındagı baganaga reproduktor köyläp kuygannar da, şunnan därtle cır sibelä:

- Kilen töşä bügen avılga,

Avıl çıkkan karşı alırga.

- Äye,- dide şunda maşinadagılarnıñ berse, - kilenneñ dä nindiye äle – general kızı.

- Kit annan, general kızı uk bulmas inde.

- Şulay şul menä, general kızı. Ätise tatar, änise marca, di. Çibärlege kino artistkalarınıkı qadär, di.

- Anısı Kamil üze dä töşep kalgannardan tügel. Tös-bite dä portret itep kuyarlık.

Kanifä kinät uyanıp kitkändäy buldı. Kamil?! Nindi Kamil?! Ni söylilär bolar? Ul, gacizlänep, yuldaşlarına tekälde. Şunı gına kötkändäy, tegeläre tagın tuynıñ zurdan kubıp ütkärelüe, rayonnıñ böten türäläre çakırıluı, tagın ällä nilär turında gäpläşä başladılar. Kanifä inde alarnı añlarlık häldä tügel ide. Şik yuk. Bu – anıñ Kamile. Ul öylänä. Ul Kazannan çibär kız alıp kaytkan. Bergä ukıgannar dime? Äye, äye, anıñ Kamile yuk –bar keşegä öylänmäs. Äye, äye, anısı şulay. Tik nigä yöräge çänçi, nigä sularga hava citmägän kebek toyıla? Nigä küzlären toman baskanday? İrenenä nindider tozlı yañgır tamçısı kundı. Kanifä bite buyınça ireksezdän tägärägän küz yäşlären yäşerergä teläp, çitkä borıldı. Huş, Kamilem, altınım, akıllım, maturım!

Akkan su yulın tabar.

Kanifä üz avıllarında ukıtıp yöri. Tik bu eş çittän karaganda gına rähät ikän. Ä eçenä kersäñ... Tämug inde, billähi menä. Utının zavuçı, direktorı, inspektorı östäp kenä tora. Yäş mögallimä tagın şunısın da añlap aldı: başlangıç sıynıflar mäktäpneñ iñ avır uçastogı ikän.

İkençe uku yılında kız yugarı sıynıflarda rus tele ukıtırga küçte. Tik bu da, başlangıç qadär ük bulmasa da, caylı eş bulıp çıkmadı. Kön-tön ukıysı, osteohondroz algançı, küzläreñneñ nurı süngänçe, öyem -öyem däftär tikşeräse.

Kışkı kanikulda Kanifäne Çişmäbaşka metodik berläşmä utırışına cibärdelär. Utırışnı Aysinä apası – ul häzer zavuç ikän- ütkärde. Doklad ta tıñladılar, rus tele tügärägeneñ eşe, rus tele häm ädäbiyätı kabinetı belän dä tanıştılar, eşlekle uyın uynap alırga da ölgerdelär. Annan çäy östäle artında küñelle genä itep söyläşep, görläşep utırdılar. Aysinä apası Kanifäneñ arkasınnan söyep:»Menä bit ukuçım da minem fänemne saylagan äle»,- dip kıznıñ rus tele ukıtuına söyenüen belderde.

Aysinä üzgärmägän diyärlek, tik beraz tulılanıp kitkän. Yöze tügäräklänep, balkıp tora, küzläre dä elekkeçä yaktı itep yılmaya. Anıñ inde bıyıl berençe sıynıfka ukırga kergän kızı bar ikän, ä üze haman yäp-yäş kebek. İre äybät, küräseñ, tamçı da tauşalmagan. Häyer, arbanıñ al tägärmäçe kayan tägäräsä, artı da şunnan tägäri. Citeşle ğailädä, tigez kanat astında üskän, yäşli avır eş belän vatılmagan, muzıkasın da, çit telen dä öyrängän. Matur kiyenep yörgäç, äybät yegetkä kiyäügä çıkkan da menä häzer ber häsrätsez yäşäp yata.

Kanifä, şundıy uylarga kümelep, garderobka kiyenergä kergän ide, kolagına:»Abau, canım, bigräklär şır söyäk, munçada kürsäñ niçekter äle ul, östävenä Hikmäy Haciye kebek başın cilkäläre eçenä tıgıp yöri ikän bu nämärsäkäy»,- digän süzlärne işette. Kilgän keşene kem şulay tikşersen inde, cıyıştıruçılar bulmıy. Şul yünsezlär. Kanifäneñ yabıklıgınnan alarga ni zıyan? Nadan halık – añgıra sarık şul. Tik kenä torsalar ni bula? Äle Kanifälär avılında yabıklıktan kölgän keşe yuk, kiresençä:»Karama kabık bula, matur kız yabık bula» dip cırlıylar.

Kanifäneñ berdän käyefe kırıldı. Nişläp yöri ul monda?. Kadalıp kitsen mäktäbe, ukuçıları, ukıtuçıları. Bolay da yaratıp ukıtmıy ul. Närsägä aña ällä kemneñ balaları öçen tırışırga? Yugarı belemle başı belän eş tapmıy kalmas äle. Läkin nindi eş?

Kanifä soñınnan da bu turıda ozak baş vattı, tik anık kına ber fikergä kilä almadı. Ul arada inde bişençe kışın ukıta başladı.

Mäsälä uylamaganda çişelde.

Avgust konferentsiyäsenä bargaç, ul institutta üzennän ber genä kurs alda ukıgan Möslimäne oçrattı. Anıñ ire rayon avıl hucalıgı idaräsendä, üze raykom kitaphanäsendä eşli ikän. Menä bit kayda eşlärgä kiräk Kanifägä dä - raykomda! Ä nigä eşlämäskä? Ul yäş, yugarı belemle. Matur kiyenep, tegeläy itärgä kiräk, bolay itärgä kiräk dip kenä ul da yöri beler. Anısı şulay. Läkin anda niçek urnaşırga? Bulsa-bulmasa, şuşı Möslimä belän elemtäne nıgıtırga kiräk, başkaça totınır cep yuk. Häm ul şulay eşläde dä. Bolay da susız yuıp, cilsez kipterä torgan Kanifä Möslimä belän cannarnı ereterdäy itep söyläşte, üzenä, kiyemnärenä komplimentlarnı muldan sipte. Tegese dä Kanifägä açık çıraylı buldı. Forsattan faydalanıp, Kanifä raykom kitaphanäsennän «Menä bu kitaplarnı bik ezli idem, ukıtır öçen kiräk» ,- digän bulıp, kiräkmäsä dä berniçä kitap aldı. Ä inde kitaplarnı kire kitergändä, avıl küçtänäçe dip, Möslimägä söt öste, ak may alıp kilde. Şunnan başlap rayon üzägenä kilgän sayın Möslimägä äle bal, äle ciläk-cimeş kaynatması, äle it, äle söt işe närsälär, hätta yon oyıkbaşka qadär alıp kilä torgan buldı. Döres, Möslimä dä rätsez hatın tügel, ul da Kanifägä çäyder, kaplı konfettır cibärde, buş kuymadı.

Kanifä häzer avılarında partkom tiräsendä urala torgan buldı. Tiz arada maktaulı lektorga, agitatorga äylände. Kolhoznıñ berkem dä citäklärgä telämägän komsomol oyışması sekretare buluga da karşı kilmäde. İnde partiyägä keräse genä kaldı. Tik anda kerü ul uylagança ciñel bulıp çıkmadı. İke kolhozçıga ber intelligent alalar ikän. Partorg ber sıyır savuçı belän ber traktorçını partiyägä keregä äzerli başladı. Nihayät, alarnı kandidat itep aldılar. Şunı gına kötkän Kanifä, garizasın kütärep, partkomga yögerde. Buldı. Ber yıldan ul partiyä äğzası bulaçak, ä annan inde raykomga baru yulına yäşel ut kabınır.

Şulay yıllar yögerä tordı. Kanifägä bıyıl utız tula. Äniseneñ anı üze isän çagında bik tä irle-kanatlı itep küräse kilä, apaları da borçıla. Tik Kanifä nişläsen? Ul telägäne aña küz salmıy, ä iserek kolhozçıga barırga anıñ başına tay tipmägän bit. Fäqıyr tormışnıñ (ä iserek keşe fäqıyr keşe bit inde ul) ni ikänen keçkenä çagında bulsa da ber tatıdı iç, kürä torıp, iserek, yalkau bändägä kol bulırga, allam saklasın. Tagın şunısı da bar ide, nişläpter şul iserek tratorçı, maşina yörtüçe yegetlär dä (bu turıda anıñ hätta üz –üzenä dä belgertäse kilmi)Kanifägä küz salmıylar, äyterseñ ul hatın-kız tügel.

Könnärdän ber könne partkom sekretare Kanifägä? «Gailäñ dä yuk, ällä bulmasa Saratovka yugarı partiyä mäktäbenä ukırga barasıñmı?»- dip täqdim itte. Kanifä şatlanıp riza buldı. Möslimä belän kiñäşte. Rekomendatsiyä yagın kaygırtunı tegese üz östenä aldı.

Läkin , inde buldı digändä genä, menä siña mä, raykom Kanifä kandidaturasın ütkärmiçä, Kazan birgän berdänber urınga Çişmäbaş mäktäbeneñ hucalık mödiren – inde niçä yıl rättän pedinstitutka imtihan totıp ta, çittän torıp ukırga kerä almagan keşene - yulladı. Raykomnıñ propaganda bülege mödire anıñ çıbık oçı tuganı, imeş.

Şulay da bähete yugalıp uk betmägän ikän äle Kanifäneñ. Ul şul uk közdä Möslimä, annan da bitär anıñ ire yärdämendä, raykomga oyıştıru bülege instruktorı bulıp urnaşıp kuydı. Bu inde siña mäktäp tügel, raykom dilär anı. . Annan telefon aşa gına kilgän süz dä ällä nindi mäsälälärne häl itep kuyarga citä. Menä Kanifä dä monda eşlävenenñ tämen tiz toydı. Başta ul üzeneñ bolay da naçar bulmagan ös-başın bötäytte. Mäktäptä eşlägändä kibettäge defitsit tovarnı ber genä tapkır da ala almagan bulsa, häzer änä avılga kaytkan sayın kibetçe üze:»Sineñ öçen genä kaldırganiyem»,- dip, äle ber, äle ikençe närsä täqdim itep tora. Anan soñ monda, mäktäptäge kebek, celegeñ suırılgançı eşlise dä tügel. Şul byuro-mazar bulası bulsa, beraz käğaz kıştırdatası da, annan berärsen kandidat itep yäki partiyägä alsalar, tiyeşle dokumentlarnı äzerlise dä şunıñ belän vässäläm. Ä eş säğate ütä ul. Äle üzäk uram kibetlärennän üzeñne kürsätep, başkalarnı iskärep, ber-ike tapkır äylänäseñ, äle berär eçpoşırgıç cıyılışta utırasıñ. Kitaphanägä kerep, Möslimä belän serläşergä dä vakıt kala. Serläşü digännän, utıznıñ tege yagına atlagan kıznıñ sere ber inde anıñ: ber yünlesen üzeñä öyländerü. Läkin yünleläre... Ah, yünsezlär! İnde öylänep ölgergännär, bala-çaga üsterep yatalar. Döres, Kanifä bolay da naçar yäşämi. Tik şunısı bar, dönya bulgaç, närsä bulmas. Sine tormışnıñ zämhärir cil-burannarınnan kem ışıklar da, dus-doşmannan kem yaklar? Änä bit, mec-mec genä Möslimä kalkan kebek torgan ire arkasında ällä kem bulıp yöri. İr şäpkä hatın şäp dilär şul. Äle bit Möslimä şundıy buldıklı irdän dä kanäğat tügel. Zarlanıpmı zarlana. İmeş, ire bik tupas, Möslimägä karata iğtibarsız. Yılmaep söyläşüne, hatını peşergän aşlarnı maktaunı, kitaplar, filmnar turında fikerläşüne, bäyrämnärdä çäçäk büläk itüne bötenläy dä belmi. Tumırgan da söyägän, balta – pıçak timägän bändä ikän. Eşennän kala berni belmi, di Möslimä, oftanıp. Ä menä kürşe Gutmannar ğailäsendä bötenläy başkaça ikän. Bank idaräçese bulıp eşläüçe Moisey İsakoviç hatınına koyaşım dip kenä däşä, yort eşlärendä bulışa, äledän-äle, syurpriz yasap, hatınına vak-töyäk büläklär birä, çäçäklär turında äytep torası da yuk. Kanifäneñ ul kart peläş yähüdne Möslimälärdä berniçä tapkır kürgäne bar. Dörestän dä, şundıy näzakätle ul. Küreşkändä hanımnarnıñ kul arkasın gına tügel, härber barmagın berämtekläp übep çıga, härkaysına kileşle genä kompliment äytä., ä inde hatınına bulgan iğtibarı turında äytep tä torası yuk: paltosın, başlıgın saldırıp elep kuyar, kresloga iltep utırtır, mäclestä anıñ öleş tälinkäsenä östäldäge niğmätlärne salıp torır, äyterseñ tegeseneñ kulı yuk. Anan alar irle-hatınlı dürt kullap pianinoda uynarlar. Äye, äytäse dä yuk, alar ber-berlärenä şundıy da iğtibarlı, üzara itağatlelär, - bügen öyläneşkännär diyärseñ. Möslimäneñ üze kebek çibär cide, sigez yäşlek ike kızı bar. Şularnı yähüdlärneñ igezäk malaylarına kiyäügä birer idem di, hıyalıy. Bezneñ tatar irläre hatınnarına hezmätçe itep kenä karıy, ä yähüdlär hatın-kıznı qaderli, irkäli hörmätli belä, di. Avılda berär iserek irne köç tügep tapkan akçaña tuyındırıp, ös-başın karap, äle östävenä şunıñ tukmagı astında küz yäşe tügep torsañ, yähüd dip hıyallanmas ideñ dä soñ, dip uylap kuya Kanifä eçennän genä, ä tışınnan:»Äy dustım,ireñneñ qaderen genä belä kür: abruylı, mal taba, eçmi, başka hatınnar belän çualmıy, siña tagın kem kiräk?»- dip, Möslimäne yuata. Bulsın ide äle Kanifägä dä şundıy ir, qaderen beler ide. Möslimä kebek:»Öygä kaytkaç ta tufrak bonitetı dip utırma äle»,- dip täkällefsezlänmäs ide...

Möslimä belän rayonnı aykıy-çaykıy torgaç, Kanifägä muafıyk bulırday ber kandidaturaga tuktaldılar. Avıl sovetı räise bulıp eşli. Barlık parametrları turı kilä: citäkçe urında, yäşe dä yegerme sigezgä citep kilä, «Ciguli»e bar, üzen salmak-sabır tota, eçmi-tartmıy torgan ozın buylı, söykemle genä yeget, äle çittän torıp aspiranturada da ukıy ikän. İñ möhime, yörgän kızı da yuk, didelär. Kıskası, monnan da äybäträk kandidatnıñ buluı da mömkin tügel ide.

Tik, yegetkä küpme genä au salıp karamasınnar, eş barıp çıkmadı. Ukuı belän eşennän başkanı belmägän ber mokıt, ahırı.

Ya, yarıy, dönyada buydaklar betmägän. İl östendä ille, bersennän berse cille. Änä avıl hucalıgı idaräsendä yaña agronom eşli başlagan. Kürer küzgä kürkäm genä mişär yegete. Möslimä Sigezençe martka mäcles cıydı. Bilgele inde, ire tege mişär yegeten dä alıp kayttı. Menä yeget disäñ dä yeget, içmasam! Terekömeş kebek. İşektän kerä kereşkä Möslimä belän Kanifäneñ kulına kıp-kızıl lalälär tottırdı.Cırlarga da, biyergä dä bik osta bulıp çıktı. Kıskası, mäclesne yämläde. Möslimä yegetne mömkin qadär Kanifä belän aralaştırdı. Kız da, bar bulgança söykemle, yagımlı kürenergä tırışıp, yeget tiräsendäräk äylände...

Kunaklar taralışa, hucalar alarnı ozata başladı. Kanifä savıt-saba cıynarga kereşte. Öy eçe bik esse bulganga, beraz tın alıp kerim dip, berazdan verandaga çıktı. Täräzä yanına kilsä, asta- baskıç töbendä - iñnärenä mamık şäl salgan Möslimä tege mişär yegetenä äkren genä närsäder söyläp tora. Başın iyebräk tıñlagan yeget kinät başın kütärde häm kıçkırıp diyärlek, karşı äytergä yul kaldırmaslık ton belän:»Minem turıda kaygırtuıgızga rähmät, Möslimä apa, şulay da kiräkmi, yuk,- dide dä körsengändäyeräk itep, tavışın äkrenäytä töşep,- ni v anfas, ni v profil bit»,- dip östäp kuydı. Kız, monı işetügä, önsez kaldı. Menä siña katkan kara mişär malayı. Kanifägä nindi bäyä kuyıp yatkan bula bit!

Birim digän kolına....

Mart ahırları citte. Kanifä, yullar özelgänçe dip, avıllarına kaytıp kilmäkçe buldı. Yulda iptäş bulır dip, mäğarif bülegendä inspektor bulıp eşläüçe, üze kebek ük kart kız Märyamgä şaltırattı. Tegese ık-mık itte dä kaytaçagın tögäl genä äytmäde. Kaytmasañ kaytmassıñ dip, Kanifä yulga üze genä çıgarga buldı.

Avıllardan kilgän maşinalar, ğadättä, çäyhanä karşındagı mäydanda tuktaluçan. Şunda yünälde. Yulnı aşıga-aşıga arkılı çıga ide – çak kına «Volga» maşinası bärdermäde üzen. Tormozların yämsez çiyeldatıp,maşina tuktadı. Kütärelep karasa, eçtä Märyam utıra. Kürçe sin anı, kaytuın ikele-mikele äytkän ide, üze Kanifädän alda çıgıp yögergän. Maşinası da tabılgan, äle nindiye bit – «Volga». Ä ruldä... ruldä tege Çişmäbaşnıñ bökreräk Mähmüt ide. Häyer, häzer angı bökre dä dimässeñ. Ul tazargan, atnıkı kebek ozın yöze tulılanıp, adäm rätenä kergän. Östendä yahşı kün kurtka, başında çäşke bürek. Anıñ häzer Çişmäbaşta kolhoz räise bulıp eşlägänen Kanifä belä ide, tik raykom uzdırgan cıyılış-utırışlarda Kanifäneñ aña iğtibar itkäne genä bulmadı.

Kanifäne dä maşina eçenä aldılar. He, kara bu şıpırt Märyamne, türä biçäse bulırga yöri tügelme? Ä nigä? Bulırga da bik mömkin. Mähmüt, bolay uylap karasañ, spisat itegännärdän tügel kürenä. Änä bit, avıl hucalıgı uçilişesın da, çittän torıp bulsa da institutın da tämamlagan. Döres, sandugaç köndezge bülektä, çıpçık çittän torıp ukıgan, dilär diyüen dä. Aña karap ni üzgärä? Bezneñ halıkka çıpçık çırkıldavı oşıyırak ta töşä äle, sandugaç moñın äzlär genä añlıy.

Şundıyırak uylarga kümelep, Kanifä Mähmütne küzätep kayttı. Kükkä çöyep maktarlık bulmasa da, cirgä salıp taptarlık ta tügel ikän bit. Akıllı gına söyläşä, fikerläre töple. Tik tele beraz kötegräk bulganga, süzlären añlavı çitenräk, hätta kabatlap sorarga da turı kilä.

Mähmüt Kanifäne kibet turında töşerep kaldırdı da Märyamne iltä kitte. Menä bit, äle Kanifägä küpme atlarga kiräk, Märyam isä ä digänçe öyendä bulaçak.

B u töndä Kanifä nıklı kararga kilde: ul Mähmütkä baraçak. Bizmän tälinkäsenä äle üzen, äle Mähmütne salıp karadı. İkese dä yugarı belemle, ikese dä öç keşegä baş keşe digändäy. Döres, Mähmütneñ fizik kimçelekläre bar barın. Kanifädän un yäşkä olırak ta. Aların uylasañ, Kanifä üze dä ber kaşık su belän kabıp yotarlık çibär tügel bit. Kim bulsın, kim bulsa, üzeñä tiñ bulır digän süzlär dä bar tügelme soñ äle? Bu oçrakta asılınsañ, agaçnıñ asılına asılın digän äytem kıznıñ isenä kilmäde.

Häzer inde Möslimäneñ ire, rayon üzägenä Mähmüt kilgändä, yış kına anı ya töşke, ya kiçke aşka alıp kayta torgan buldı. Süz dä yuk, Kanifä dä şunda bula ide.

Läkin küpme genä yumalasalar da, Mähmüt tiz genä Kanifä yagına borılmadı. Barı tik bik ışanıçlı şäfkat tutaşı arkılı Märyamneñ böyerläre avırta ( ul çınnan da eş urınında da bilenä mamık şäl urap yöri ide), anıñ balası bulmayaçak digän süzne işettergäç kenä, Kanifägä taba audı.

Alarnıñ tuyları yegerme ikençe iyündä buldı. Ayak asları bik pıçrak, köne dä közge kön kebek salkınça, sorı ide, östävenä köne buyı yañgır koydı. ( Monısın kiyäü belän käläşneñ aldagı tormışları mullıkta ütäçägenä yuradılar.) Yazılışu tantanasında yäş kenä sılu kıznıñ, küñellärgä ütep kererdäy itep şiğır söyläp, zur bäyläm huş isle çalma çäçäklär birüe istä kaldı. Aysinä kızı didelär.

Tuy mäclesenä Aysinä belän ire dä çakırılgan ide. Söymägän aşıñ aldıñla torır, di bit. Nişlämäk kiräk, Aysinäneñ ire belän Mähmüt ikese ber könne tuıp, bergä üsep, ber sıynıfta ukıgannar ikän. Östävenä häzer Aysinä mäktäp direktorı.

Tuy matur uzdı. Avılnıñ böten elitası cıyılgan ide monda. Älbättä, Möslimä belän ire tür başında utırdılar.

Läkin tuy aldınnan Kanifäneñ käyefen cibärgän ber närsä bulıp aldı. Öställär äzerlägändä, bersenä aşyaulık citmi kaldı. Mähmüt, verandaga çıgıp, poçmakta torgan bizäkle sandıktan bik matur zäñgärsu aşyaulık alıp kerde. Östälne servizlap ta beterä almadılar, Ämdäziyä (Mähmütneñ kiyäügä barmıy kartaygan, inde kırıkka citep kilüçe, abıysı kebek ük bökereräk señlese) yögerep tä kerde, aşyaulıknı vazaları, tälinkä - kaşık, çäneçke-pıçak, toz-borıç savıtları belän tartıp ta töşerde.

- Utızga citep, östäleñä cäyärgä ber aşyaulık ta ala almagaç, kiyäügä çıkmıylar anı!- dip çäreldäde ul.

Kanifä karşı däşmäde, üz aldına gına başka çıgarga kiräk bulaçagın isäpläp kuydı. Şulay eşlädelär dä. Tuydan soñ ozak tormıy, kolhoz isäbennän ber buş yort alıp, başka çıktılar. Töp nigezdä biana belän Ämdäziyä utırıp kaldı. (Biatası Kanifä töşär aldınnanrak ülgän ide.)

Şulay itep Kantfäbez avılnıñ berençe lediyena äylände dä kuydı. İñ berençe itep ul yöreşen üzgärtte: başın yugarı kütärep, gäüdäsen katırıp, kükrägen kaz tüşedäy kiyerep, akrın basıp basıp, vak-vak atlap kättä genä, min mikän, min kem mikän digändäy, şahinälärçä erelänep yöri başladı. İkençe iğtibarın kiyemgä yünältte. Kiyendersäñ, kinder tayagı da kiyäü bula, dilärme äle? Citär, küp yörde ul keçkenä çagında apalarınnan kalgan oltanlı itek, pränek-pränek yamalgan kiyemnär kiyep. Ul zamannar ütte. Uzgannıñ köle tuzgan. Kanifä apagıznıñ garderobı häzer teläsä kaysı türä hatının könläştererlek. Bersen sala, bersen kiyä. Äydä, könläşülärennän şartlasınnar şunda.

Eş mäsäläsenä kilgändä, monda tagın şul mäktäpkä kaytırga turı kilde. Ul bit kitaplarda, kinolarda gına räis hatını fermada sıyır sava, çuçka karıy. Başlangıç sıynıflar, rus telläre belän baş äyländerep tormaska, geografiyä alırga buldı. Tik bu fännän säğatlär sanı az, anı da äle Rimma apası ukıta ikän. Ukıtsa ni, ul bit häzer räis hatını tügel, ike balalı ber tol hatın, ni birsälär şunı ukıtır. Östävenä yegerme biş yıl ukıtkanına bıyıl pensiyä ala başlagan ikän.

Aysinä, uñaysızlanıp kına, Rimma apasına urta sıynıflarda biologiyä däresläre häm mäktäp yanı yäşelçä bakçası mödirlegen täqdim itte, tik Rimma rizalaşmadı, näümizlänep kaytıp kitte. Kitsä kitär inde, pensiyäsen alıp, öyendä utırsın, anıñ ike balası bar dip, Kanifä eşsez kalmas bit.

Kanifäbez şulay itep geografiyä ukıta başladı. Ukıta dip, ällä ni ozak eşli almadı: avırga uzu belän ozaklap-ozaklap hastahanädä yattı, uku yılı betär-betmästä dekret yalına kitep bardı.

Ulları tudı. Mähmütneñ başı kükkä tide. Bianası da çiksez söyende. Tugan-tumaça, kürşe-külän, dus-iş bäbi kotlarga agıldılar. Bäleş, çäçäk bäyläme bäbi kiyemnäre kütärep, Aysinä apası da kilep citte. Kilgän kunaklarga, Kanifä özlekmäsen dip, çäy östälen Ämdäziyä äzerläp tordı. Balanıñ kırıgına qadär sıyır savu, ker, idän yuu da anıñ östendä buldı.

Bäbilägännän soñ ber yıl eçendä Kanifä bik nık tazardı. Böten garderobın alıştırırga turı kilde. Äle kayçan gına kırık ikençe ülçäm kigän hatınga ille ikele kiyem –salım kiräk buldı.

Bala tudıru yortında Kanifä yatkan palatada Kamillär avılınnan da yäş kenä hatın bar ide. Kanifä sak kına, artık nık kızıksınuın beldermäskä tırışıp kına, annan Kamil turında soraştırdı. Şul inde, Kazanda toralar, avılga da kaytıştıralar, näq Kamil tösle (suygan da kaplagan inde menä) ulları bar. Tik soñgı yıllarda Kamil eçä başlagandip söylilär. Hatını belän bik kileşep yäşämilär, ahırı. Avılga kaytkan sayın Kamil, şuşı tokmaçlı aşlarnı, bäleş, göbädiyälärne sagınıp kaytam, di ikän, imeş. Hatını tokmaçlı aş yaratmıy, bäleş, göbädiyä işe tatar aşların peşerergä öyränä almagan. Öyränä almagan.... Telämägän ul. Üzeñ yaratıp gomer itkän ireñ hakına tokmaç basu, bäleş peşerü kıyın eş meni soñ? Kanifä bulsamı? Çäkçäk peşerer ide dä soñ...

Olısına ike yäş tulganda, tagın ber malay alıp kayttı Kanifä. Balalarnı karaşırga üz änise dä, Ämdäziyä dä, kürşe-kükert tä bulıştı. Balamnı ber genä säğatkä kemgä kuyıp torıym ikän dip gacizlänep yörise bulmadı aña.

Menä äle bügen dä Mähmüt kürşe avılga Häniyä kontsertına çakıru biletı alıp kaytkaç, aptırap kalmadı, tiz genä Ämdäziyägä çıltırattı. Läkin ul öydä yuk ikän. Kanifä säğatkä küz töşerde: kiçke altı tulıp ktlä. Oktyabr ayı bulganlıktan, inde karañgı töşkän. Gacäp, kaya bulır ul Ämdäziyä? Yäş çagında da klubka –mazar yörmägänne, häzer, kartayıp betkäç, anda yörmäs bit inde. Dus-işläre dä yuk iç ul därvişneñ. Kürşe-külängä kerüne dä belmi. Säğat biştä kibeten bikläügä, çabıp öyenä kayta torgan ul päri kiyäülägän närsägä ni buldı ikän? Bianası da borçıla Östävenä avıruı da köçäyep kitkän (ul diabet belän avırıy, küzläre naçar kürä ide), çäy kuyıp eçerergä dä keşe yuk, dip zarlandı.

Mähmüt balalarnı karap torırga kürşe apanı çakırmakçı, Kanifä, töp yortka barıp, ber ayagı cirdä, ber ayagı gürdä bianasına çäy eçerep kaytmakçı buldı.

Hatın aşıga-kabalana bianası yanına kitte. Kontsertka barırga kiyemnäre dä karap kuyılmagan bit äle. Ya, yarar, kupşı kızıl yıfäk bluzkası belän kara krep- gabardin itägen kiyär. Alay disäñ, bluzkası ütüklänmägän. Äy allam, kiräk çagında gına kaya olakkan soñ bu Ämdäziyä, dip uylap beterergä ölgermäde, yıraktarak – tıkırık başındagı baganadan töşkän ut yaktısında – ike keşene iskärep aldı. Berse ozın buylı ir-at , ikençese täbänäk kenä hatın-kız. . İr- atı iserek, ahırısı, çaykalıbrak atlıy. Alar, citäkläşep, tübän oçka töşüçe tıkrıkka kerep yugala yazgannar ide inde, Kanifä gacäplänüennän tuktap kaldı: hatın-kız digäne Ämdäziyä, läbasa (ul anı kıska ak rezin iteklärennän tanıp aldı). Sataşkanmı ällä ul? Nişläp iserek ir-at citäkläp yöri? Bu nindi häl?

Kanifä, bianası yanınnan äylänep kaytkaç, kürgänen Mähmütkä äytte. Läkin ul gacäplänmäde kebek. Teşe sızlagan sıman çırayın gına sıttı da:»Yöri inde şunda»,- dip kuydı.

Hatın soñınnan soraşıp belde. Ämdäziyä inde cäydän birle kibet karavılçısı İlnazga gıyşık totıp yöri ikän. Ä tegesenenñ Ämdäziyädä game dä yuk, uynaştan bala tapkan ber yäş närsä belän yöri, imeş. Östävenä eçärgä yarata torgan adäm ikän.

- Nindi keşe soñ ul, bezneñ avılnıkımı? Äti-äniläre kemnär?- dip töpçenüenä:

- Äy, şunı da belmäskä, avılnıñ fälän keşelär malayı, tik soñgı yıllarda Seberdä yäşäde, äle sezneñ belän ber tirädä ukımadı da mikän?- digän cavapnı işette.

Bäy, Kanifä ul İlnaznı belä bit. Nik belmäsen? Keçe ulı belän dekret yalında utırganga gına belmi kalgan ul anıñ kaytkanın. Parllel sıynıfta ukıdı iç ul. Cirän çäçleme şunda, sipkelle, arık kına gäüdäle ber närsä ide bugay. Tapkan ikän Ämdäziyä dä. Häyer, çilägenä kürä kapkaçı, kiterep kenä kaplası digändäy. Şunısı bar inde, İlnaz Ämdäziyädän biş-altı yäşkä yäşräk bulır. Äydä, teläsä närsä eşläsennär. Kanifägä nigä kiräk soñ alar?

Ul arada avılda süz cäyelde. İmeş, Ämdäziyä İlnaz dip sataşıp betkän. Köpä-köndez kibettä tovar-mazar cibärgändä yäisä kalgan akçanı kaytarganda, onıtılıp kitep, satıp aluçılarga İlnaz dip endäşkän çakları bula ikän. Menä siña kart mähäbbät! Monı işetep, Kanifä ber kölde, ber Ämdäziyäne cälläde. Äy allam, niklär dip divanalanıp yöri ikän, söymägängä söykälep? Äle yünle keşe bulsa yarar ide. Üze cirän, üze sıyık säläm kebek ber suzan närsä ide bit ul.Häyer. Kanifä anı yünläp häterlämi dä. Küzgä-başka taşlanırlıgı bulmagaç, aña kem iğtibar itsen inde?

Adäm söylär - yazmış kölä.

Mähmüt belän Kanifä rayon üzägenä kildelär. Mähmüt kiñäşmägä, Kanifäneñ isäbe isä kışka qadär beraz garderobın yañartıp alu ide. Hatın kibetlärne, bazarnı iñläp-buylap, üzenä draptan tegelgän kışkı kalın itäk häm şuña yaraklı itep, angorka käcäse yonınnan bäylängän cılı kofta , balalarga vak-töyäklär alıp, maşinaga yünälde. Kiñäşmä betkän. Mähmüt anı kötep tora ide. Läkin anıñ äle rayon administratsiyäsendä yomışı bar ikän. Ul inde şunda yünälgän ide dä, närsäder isenä töşep, kire borılıp kilde.

-Ul tartma-törgäkläreñne bagacnikka küçerik äle, utırtıp alıp kaytası keşe bar.

- Taksi meni bu? Äle hastahanädän brigadirıñnı da alasıñ bar tügelme soñ? Betmäs monda kaytuçı-kitüçe,- dip Kanifä rizasızlıgın beldersä dä, Mähmüt äyberlärne bagacnikka tutırdı. Artkı utırgıçnı buşatıp betergäç kenä, yögerä-atlıy administratsiyä binasına yünälde.

Kanifä magnitofonnnı kuydı. Cır tıñlıy-tıñlıy, uramnı küzätergä kereşte. Kibet karşında könbagış satıp toralar, berär stakan alırgamı soñ? Tik torgançı çüplänep utırır. Ällä kioskıdan tuñdırma alıp, yalap utırası inde? Läkin cılı maşinadan noyabr cilläre hökem sörgän salkın uramga çıgası kilmäde. Küzenä uramnıñ tege yagındagı räşätkä buyında ärle-birle yörengän ir-at çalındı. Nindi matur gäüdäle! Töp-töz ozın buy, kiñ cilkälär. Kön salkın bulsa da, karañgı yäşel töstäge «molniyä» kaptırmalı kurtkasın cilbägäy cibärgän. Yalanbaş. Kuyı koñgırt çäçläre közge ärsez cildä dulkınlap tora. İh, bar bit dönyanıñ bähetle hatınnarı! Ber cebegäne, üzeneñ läzzät diñgezendä ikänen dä sizmiçä, şuşı grenaderday irneñ koçagında izrider äle.

Kanifä uylanıp torgan arada, Mähmüt tä kürende. Kara inde anıñ ir kisägen! Gäüdäse gäüdä tügel, ayakları çalış-molış, yanbaşın artka suzgan. Abau, şökätsez! Tik nişliseñ, öleşeñä çıkkan kömeşeñ şul. Keşeneñ şäp irläre siña bulmıy.

Mähmüt kürenügä, tege ir, aşıgıp, anıñ yanına kilde. Söyläşä-söyläşä maşina yanına kildelär. Mähmüt Kanifägä endäşte:

- Menä İlnaz da bezneñ belän kaytam, di äle.

İlnaz? Bäy, nindi İlnaz?

Ul arada tege keşe, rul yagınnan kerep, maşinanıñ artkı utırgıçına urnaştı. Äkren genä «İsänme, Kanifä»,- dide. Hatın borılıp karadı. Äye, ni gacäp, bu- şul-Kanifälär belän parallel sıynıfta ukıgan İlnaz ide. Hatın anı koñgırt küzlärennän tanıp aldı. Läkin niçek üzgärgän ul! Ya, hoda, nindi kürkäm kıyafätle irgä äylängän! Näq Andersen äkiyätendägeçä: şıksız ürdäk balası soklangıç akkoş bulgan da kuygan.

Yul uñayınnan hasatahanägä kerep, brigadirnı alıp çıktılar. Ul, mototsikldan yıgılıp, ayagın imgätkän ide, gips salgannar. Mähmüt belän İlnaz anı, ikese ike yagınnan totıp, «Niva» nıñ algı utırgıçına urnaştırdılar. Kanifägä artka küçärgä turı kilde.

Yul ozın. Rayon üzäge alarga yöz çakrımnan artık. Maşina ike yagınnan yäşel ucımnar ozata bargan sorı asfalttan elderä. Magnitofonnan cır agıla:

- Aşıgular hälaqätkä iltä,

Nik min sine şaşıp yarattım?

Karaşlarıñ – urman.

Mähäbbätem – buran.

Cırlıy-cırlıy kerep adaştım.

Cır üze artınnan hislär däryasına alıp kerep kitä ide. Brigadir Ämir abıyları tüzmäde:

- Kayan gına şulay osta uylap çıgaralar bu cırlarnı? – dip kuydı.

- Ber avızı peşkäne yazgan inde şunda ,- dide Mähmüt.

- Himik korallar citeşterügä karşı çıkkan ber ğalim bar bit äle, Vil Mirziyänov. Şunıñ hatını Nuriyä İzmaylova yazgan anıñ süzlären,- dide İlnaz, Kanifäne gacäpländerep. Kara sin anı, yomıkıy gına närsä ide bit mäktäptä. Yahşı da ukımadı kebek. Ä anıñ Mähmüte, nadanlıgın kürsätep, berär avızı peşkäneder dip tora, däşmäsä ide inde, içmasam.

Asfalttan basu yulına borıldılar. Katkanak, tirän tägärmäç ezläre. Maşina sikertä. Menä ber borılmada, iskärtmästän, Kanifä İlnaz yagına avıp kitte. Yeget ihtıyarsız üzenä avışkan gäüdäne, sizeler-sizelmäs, cay gına koçkan häräkät yasap, totıp aldı. Hatın, uñaysızlanıp, aldagı utırgıç arkasına totındı. Karañgı töşte. Alar şulay yul sikältälärendä ber-berenä orına-orına kaytıp cittelär.

Maşinadan töşkändä, Kanifäneñ ciñelçä genä tezläre kaltırıy, gäüdäse ut bulıp yana ide. Mähmüt närsäder äytte – hatın añlamadı. Çırkıldaşıp yögereşep kilgän balalarına, üze ni äytkänen añlamas häldä nider äytep, kullarına bügen algan yaña uyınçıkların tottırıp, öygä kerep, divanga audı. Kırıyında böterelgän Mähmütkä avırıym dide.

Şul kiçtän soñ Kanifäneñ tormışı utlı da, tatlı da gazapka äylände. Uramga çıksa da, mäktäpkä yünälsä dä, kibetkä kersä dä, küzläre, äle hatın üze añışmastan, İlnaznı ezläde. Mädäniyät yortında ütä torgan kiçälärne, kontsertlarnı kötep ala torgan buldı. Yäş çagı meni? Anda barır aldınnan ozaklap bizände, tözände. Yöräge yäşüsmer kızlarnıkıday talpındı, küñele ömsende. İlnaznıñ gäüdäsen genä iskärep kalsa da, dönyaları yaktırdı. İkençe tapkır kürergä tagın-tagın cay ezläde. İrtän kürsä, kiçkä sagınıp ölgerde. Söyekleseneñ töz gäüdäse, dulkın çäçläre küz aldınnan kitmäde.

Änä ul mototsiklda kilä. Mototsiklda anıñ qadär dä töz utırgan keşe bar mikän? Ul yakınlaşa. Kanifä öçen noyabr başınıñ sorı köne berdän yaktırıp, koyaş çıkkanday bula. Yöräge kızu-kızu kaga başlıy. Ay, hodayım, ayak astındagı katkanakka abınıp yıgılmasa gına yarar ide. Läkin yuk. Ul üzen kulga alırga ölgerä. Motots iklınıñ yöreşen äkrenäytep, İlnaz yagımlı gına isänläşep uza. Kanifä dä näzakätle genä itep cavap kaytara.

Hatınnıñ könnäre, tönnäre yegetne sagınıp, anı uylap, anı kürgän könnärne bilgeläp ütä. Menä sişämbe könne kürgän ide ul anı, bügen inde şimbä kön. Niçä könnär kürgäne yuk, niçeklär tüzärgä. Dekabrgä kerdelär. Ay buyına Kanifä İlnaznı nik ber tapkır kürü bähetenä ireşsen. Aptıragaç, İlnaz yäşi torgan tübän oçta toruçı ukıtuçı kız yanına yuk-bar yomış tabıp barıp kayttı, läkin yegetne oçrata almadı. Eçe poştı, yıladı. Menä häzer Ämdäziyäneñ hällären añlıy inde ul. Äye, tege «Yosıf kıyssası»ndagı kebek. Kolına ğaşıyq bulgan dip üzennän kölgän hatınnarnı Zöläyha kunakka çakırıp, allarına cimeş belän pıçak kuya da kunaklar karşına Yosıfnı çıgara; tegeläre, Yosıfnıñ güzällegennän huşları kitep, cimeş urınına barmakların kisä başlıylar bit äle. Menä Kanifä dä şul häldä.

İlnaz dip sataşulı könnär, tönnär belän kış ta ütte. Çäçäkle iyün başları ide. Şimbä könne avılda Saban tuyı bulaçak. Kanifäneñ sıynıftaşları, forsattan faydalanıp, oçraşu ütkärmäkçelär ikän; barıber küpçelek Saban tuyına kayta bit. Baktıñ isä alarnıñ mäktäpne tämamlaularına yegerme yıl ikän. Ütkän gomer iskän cil şul. Kanifä söyeneçennän oçına-oçına (anda İlnaz da bulaçak bit) oçraşunı oyıştıru mäşäqatlärenä kümelde.

Menä ul kön citte. Kanifä, töştän soñ munça kerep çıgıp (munçada yözenä, muyınına bal, yomırka sarısı, limon sogınnan yasalgan maska kuyıp aldı), yatıp, ike säğatläp yal itep aldı. Torgaç, kulların cılı bäräñge bolamıgına tıgıp tordı da, yuıp, tırnakların alsu-şämähä töskä buyap kuydı. Çäçlären (kızganıçka karşı anıñ çäçe bik yuka ide) fen belän altı börtektän altmış bulırlık itep kabarttı. Frantsuzlarnıñ bitne yasarga bula, gäüdäne saklarga kiräk digän äytemen Kanifä belä ul belüen. Biten yasau aña da problema bulmadı.: tonal kremnar, pudralar, tuşlar, gellär, iren buyauları, kara, koñgırt, kuyı kızıl töstäge kosmetik karandaşlar, tagın ällä nilär eşkä cigelde. Bizängän bit- bit tösle, bizänmägän ni tösle dilär äle? Menä bit, bizäp kuygaç, Kanifä apagıznıñ yöze dä mäk çäçägenä ük äylänmäsä dä, kürkäm genä kıyafät aldı. Tik menä gäüdäse... Soñgı vakıtta bigräk kalınayıp kitte şul. Häyersez, bile bötenläy kalmagan iç. Ä bil neçkäräk bulgan sayın hatın-kıznıñ yäşräk kürenüen Kanifä bik yahşı çamalıy da soñ. Nişliseñ, kara tös yäşärtmäsä dä, kara külmäk kiyärgä turı kiläçäk, içmasam, ul gäüdäne cıyıbrak tota. Muyınına keçkenä genä sarı yıfäk yaulıknı bantiklap kuygaç, bolay da kileşle kara bärhet külmäk hatınnıñ bilsez figurasın näfisländerep ük kuymasa da, bernikadär cıynaklandırdı. Yukka gına hatın-kıznıñ yartı maturlıgı tegüçedä dimägännär şul. Kolaklarındagı meñlägän nurga koyılıp torgan brilliant alkalar, barmagındagı ülän tösendäge zöbärcät kaşlı yözek külmäkneñ zatlılıgın assızıklaganday buldı. Kıymmätle yuka kolgotkilar tarttırıp kuygan ayaklarına şpilka ükçäle, çın künnän bizäkläp eşlängän kara töstäge tufliların kiyep, kolak, muyın tirälärenä altınçı nomerlı «Şanel»ne tigerep, oça-kana mäktäpkä yögerde. Äle yaña gına yuldan kaytıp kergän Mähmüt yoklarga yatıp kaldı – ul bik arıgan ide. Monısına Kanifä bigräk kuandı. İre belän bulganda ul üzen ällä niçek tışaulanganday his itä, ällä Mähmüte korırak bulganga inde. Ä bolay, annan başka, irekle koş – oçtıñ kitteñ.

Mäktäp işek aldı gör kilä. Öç parallel sıynıfnı tuksan sigez keşe tämamladılar alar. Oçraşuga da şaktıy küp – siksän cide keşe cıyılgan. (Kilmäüçelär arasında Kamil dä bar – avırıy, didelär) Küreşälär, koçaklaşalar, köleşälär, yılaşalar.

Kanifä küzläre belän İlnaznı ezläde. Kaya bulır ul? Cıyılıp torgan ir-atlar törkemendä dä kürenmi. Ä-ä-ä, änä ul. Balalarnıñ uyın mäydançıgı yagınnan kilep çıktı da mäktäp kapkasına taba suzılıp kitkän alleya başındagı täbänäk yäşel räşätkägä söyälde. Kultıklaşıp söyläşep kilüçe elekkege ahirätlären Kanifä sizdermi genä şul yakka bordı. Tukta, İlnaz kemneder kötä tügelme? Kemne bulır? Sıynıftaşlarınnan ayırılıp, hatın kanäfer kuagı artınnan yegetne küzätte. İlnaz haman yalgız basıp toruında buldı. Tämäke kabızdı. Tirä-yakta yañgıragan muzıka, şat tavışlar, köleşülär – berse dä anı cälep itmi sıman. Anıñ küzläre kapkaga tekälgän. Şik yuk, ul kemneder kötä.

Menä İlnaz kisäk kenä kalkınıp kuydı, böten gäüdäse belän alga omtılganday häräkät yasadı, kulındagı tartıp betermägän tämäkesen aşıgıp ayak astına taşladı.

İlnaz artınnan Kanifä dä kapkaga tekälde. Annan ber hatın-kız kerep kilä ide. Menä ul yakınlaşa. Aysinä bit bu. Ul, soñga kalganına ürtälgändäy, kızu-kızu atlıy. Menä kilep tä citte. İlnaz anıñ karşına omtıldı. İsänläşte. Aysinä dä, çak kına yılmaep, cavap birde.

Kanifäneñ yörägen ütken pıçak belän telep cibärdelär meni. Can gazabı anıñ yözenä çıktı, häle kitte. Ul, ayakların köçkä söyräp, mäktäpkä kerde. İkençe katka kütärelep, geografiyä kabinetın açtı da işek töbenä yakınrak torgan urındıkka lıp itep utırdı.

Bu nindi ğalämät? Aysinä inde ikençe tapkır anıñ yulına arkılı töşä. Nigä dip, hodayım, şul bändäñne yulıma turı kiteräseñ? Närsä öçen? Ber tapkır yäşlegen agulaganı citmägän ide meni inde?

Kanifä ozak kına añına kilä almaganday utırdı. Krannan agızıp, salkın su eçte – yangan yöräge basılmadı. Şulay da uyları ber tärtipkä kilä başlaganday buldı.

Ä-ä-ä, yuk! Bu yulı ul tol hatınnıñ yätim kızı tügel. İl östendä ilämändäy avılnı kulında yomarlap tota torgan räis hatını bulır ul. Tege vakıttagı kebek yılap yatmas. Planlaştırır, häräkät itär. Ä häräkättä bäräkät dilärme äle?

Şundıyırak uylar belän Kanifä üzen tınıçlandırırga , kulga alırga tırıştı. Ömetsez şaytan gına ul. Äle baş yarılıp, küz çıkmagan, närsä bulsa da eşläü mömkinlege tabılmıy kalmas.

Tıştan şau-gör kilep , aşhanägä agıldılar. Kanifä dä şunda yünälde. Aña bit äle sıynıftaşları isemennän mäktäpkä büläk tapşıru da yöklängän.

Çäçäklär, ciläk-cimeşlär belän bizälgän mul tabın artında härkem kıskaça üzeneñ mäktäptän soñgı tormış yulı belän tanıştırdı. Mäktäp yılların, kızıklı vakıygalarnı, şuklıklarnı iskä töşerdelär, ukıtuçılarına rähmätlären belderdelär, gafu ütenüçelär dä buldı. Çirat Kanifägä citte. Ul inde süzgä kesägä kerüçelärdän tügel. Sıynıftaşları isemennän rähmät notıgın, borçıluına da karamastan, ( gomumän anıñ turında bu minutta frantsuzçalap «Fer bok min a mone ce» – naçar uyın vakıtında da yözenä şatlık ğalämäte çıgara alu, küñelsezlängänen yäşerä belü- diyärgä bulır ide) matur gına başkarıp çıktı da, mäktäpkä bülägebez bulır dip, zur gına divar säğate, tänäfestä bergäläp çäy eçärbez dip, elektr samovarı belän kıymmätle çäy servizın Aysinägä tapşırdı. Üz bakçalarınnan cıyıp alıp kilgän baş äyländererlek katı isle ap-ak egce çäçäklär bäylämen dä aña suzdı.

Çäy mäclese tämamlanuga, foyega biyergä çıktılar. Tartma-tartma büläkläre yanında torıp kalgan Aysinä yanına kay arada İlnaz kilep ölgergän.

- Bulışıymmmı, apa? – diyüenä Aysinä:

- Yahşı, rähmät. Minem bülmägä kertep kuyıyk äle,- dide.

Alar, büläklärne kütärep, direktor bülmäsenä kerep yugaldılar. Kanifä, tryumo karşına barıp, çäçlären tözätkäläde, irenen buyadı. Küpmeder vakıt ütte. (Kanifägä ul ber gomer bulıp toyıldı.) İlnaz da, Aysinä dä yuk. Yöräge borçılıp tibä başlagan hatın, işek aldına çıgıp, direktor bülmäseneñ täräzälären iskärde – ut yuk ide. Ah, menä niçek! Eşlär tirängä kitkän ikän. Karasına koyılıp, yarsıp, ul kire mäktäpkä kerde, kabinetına yünälde. Karasa, muzey işege açık, annan Aysinäneñ tavışı kilä. Muzeyga kersä, kunaklar äyländerep algan Aysinäne kürde. Ul, vitrinadagı fotosurätlärgä törtep kürsätä-kürsätä, närsäder söyli ide. Kanifä ciñel sulap kuydı. Läkin İlnaz kaya soñ? Ul kürenmi bit. Hatın yañadan foyega töşte häm Çallıdan kaytkan köyäz Albina belän biyep toruçı İlnaznı iskärep aldı. Äydä, biyesennär. Albina kebek şır söyäk, üze kıltık närsäne kem genä yaratır ikän? Dönyanı totkan yähüdlärnekedäy ozın borının İlnazga suzıp biyep yatkan bula bit, häçterüş. Kanifä, tügäräkkä basıp, biyüçelärne küzätte. Biyüçelärne dip, İlnaznı inde. Avırtkan cirdän kul kitmäs, yaratkan keşedän küz kitmäs şul. Ä İlnaz äle ber, äle ikençe sıynıftaş kızı , äy yuk la inde, hanım belän biyede dä, biyede, Kanifägä genä iğtibar itmäde.

Menä östäge kattan, kunakların iyärtep, Aysinä dä töşte. Zähär könçelege küzen tomalasa da, Kanifä anıñ kürkämlegekn iskärmi kala almadı. Döres, kiyenüen bik gadi genä kiyengän: çeltär yakalı ak bluzka belän aksıl töstäge pidcaktan häm şundıy uk töstäge turıga tegelgän itäktän ide. Kırıknıñ tege yagında bulsa da, haman balkıy. Urısnıñ»V sorok pyät yagodka opyät» diyuläre haktır, küräseñ. Kanifäneñ iñ açuın kitergäne Aysinäneñ çäçläre ide. Birsä dä birer ikän hoday täğalä ber keşegä şul qadär dä çäç költäsen. Aysinäneñ cilkälärenä töşep, kupşılanıp, küperep, zatlı bulıp yaltırap tora. Kanifäneñ elegräk Aysinädän, çäçeñne närsä belän yuasıñ, dip soraganı da buldı. Äyrän ya eremçek suı belän dide ul gadi genä itep. Bulmanannı, ällä nilär kılandıra torgandır äle.

Çü, İlnaz Aysinäne biyergä aldı bit. Önsez kalıp, Kanifä alarnı küzätte. Yuk, bu inde tege başka hatınnar belän biyegän İlnaz tügel. Ul sizelerlek dulkınlana, küzläre, nider ömet itkändäy, Aysinägä töbälgän. Ällä Kanifägä genä şulay toyıldı inde, Aysinäneñ gäüdäsen dä üzenä taba tiyeşennän artık yakın totkan. Menä alar, äylänä-äylänä, Kanifä turına kilep cittelär. İlnaznıñ yöze niçekter gazaplı, ä Aysinäneke citdi ide.

Canı telägän – yılan ite aşagan.

Bu oçraşu kiçäsennän Kanifä ayık ber plan belän kaytıp kitte. Cite. Bu gazapka nokta kuyarga. Yuk, İlnaznı onıtıp tügel. Mähmüt kebek kilbätsez gıyfrit belän çäçäk gomeren uzdırgan hatınga tormışnıñ soñgı büläge bit ul. Üzeneke itäçäk ul anı. Moña anıñ mömkinlege bar. Ä Aysinä? Karap kararbız äle. İserek ire belän nişli genä alır ikän ul? Üzen Aysinä belän çagıştıra –çagıştıra, plyus-minuslarnı isäpli – isäpli, bik ozak yokıga kitmi yattı ul. Äye, Aysinäneñ ber genä plyusı bar – ul Kanifägä karaganda çak kına maturrak. Kanifä häzer belä inde: Mäysärättäse cırlaganday, maturlık belän manara saldıra almasalar da, matur hatın –kıznıñ berkatlı yülärlege dä söykemlelek kenä bulıp kürenä. İr-at halkı şul tile-mile çibärlär öçen canın fida itärgä äzer. Ä inde maturlıktan mährüm bulsañ, un öleş, yuk, alay gına da tügel, yöz öleş akılllırak, häyläkärräk bulırga kiräk. Şunda gına siña sälam birerlär, keşegä sanarlar. Nişlärseñ, tabiğat şulay yaratkan: ya maturlık, ya akıl birgän. (Yukka gına dahi Puşkin «Evgeniy Onegin» romanında yaratkan geroinyası Tatyananı akıllı itep surätläsä, anıñ señlese Olğaga isä maturlıgı da citä dip sanagandır.) Akıl belän maturlık ber ük keşedä bik siräk, iskärmä räveşendä genä oçrıy. Äye, maturlık yagınnan Aysinä çüt kenä östen. Läkin anıñ bik zur minusı bar – ul kart. Aña inde kırık öç yäş. Kanifägä utız cide genä tuldı äle. Östävenä Aysinäneñ problemaları muyınınnan: mäktäpne tartıp barırga kiräklegeme, iserek ireme, yort-cir, bala-çaga mäşäqateme – citärlek. Şulay bulgaç, alga, Kanifä, köräşkä. Sin ciñäçäkseñ. İreñneñ kolhoz räise buluı gına da ni tora iç. Annan bit äle akça yagınnan da östenlek Kanifädä. Tormış patşası akça açmagan işek yuk ul, mähäbbät işegen dä açmıy kalmas.

Kanifä ike cirdä front totarga buldı. Berençese – Aysinäne izü, sıtu, anı ya kitärgä, ya bauga menärgä mäcbür itü, ikençese – niçek kenä bulsa da İlnaznı üzeneke itü.

Aysinälär kürşesendägge hatın ( anıñ ire Kanifälärgä umarta kortları karaşırga kilä ide), räis biçäseneñ Aysinälär tormışı belän kızıksınuın sizep alıp, Kanifägä kürşeläre turında ni belä, şunı kiterep audaruçan bulıp kitte. Urak östendä ul: «Aysinälärgä närsäder kertep buşattılar»,- dip häbär birgäç, Kanifä, irenä äytep, tiz arada Aysinälärgä tentü kertterde, tik ber närsä dä çıkmadı. Ni eşlärgä soñ äle? Kanifäneñ häterenä kılt itep elek hucalıkta baş buhgalter bulıp eşlägän bülterek Nägıymä töşte. Menä kemne faydalanırga bula! Elek gomer buyı kolhoznı imep yäşägän bu hatınnıñ äle haman eşlise kilä. Tik

Mähmüt anı pensiyägä çıgu belän eşennän tuktattı. (Alar arasında akça büleşkändä

tavış çıktı: buhgalter, räis täqdim itkän öçtän bergä riza bulmıyça, yartısın üzenä almakçı buldı.) Kanifä Nägıymäne kire eşkä alu turında süz kattı, tik ire rizalaşmadı. Alaysa revkomissiyä räise it, ul urın buş iç, ülgän keşe kire kaytmastır bit inde, dide Kanifä, küptän tügel infarktan ülgän revkomissiyä räisen iskä alıp. Mähmüt monısına karşı kilmäde.

Kanifä tiz arada Nägıymäne kürep söyençe aldı häm çitlätep bulsa da gozeren äytte:

- Bezneñ Mähmüt, üzeñ beläseñ, keşegä bik ışanuçan. Änä Nail kolhoznıñ yartı baylıgınnan faydalana, eçä dä dilär äle. Şuña reviziyä yasap, sklad mödirlegennän töşertäse ide üzen,- dide.

Hi, utız yıl baş buhgalter bulıp utırgan Nägıymä öçen püçtäk kenä bit bu. Küñelennän Nailneñ namuslı keşe ikänen ( Nail alarnıñ kürşesendä üste), sklad mödire bulıp eşläsä dä, hucalıgınıñ başkalarnıkınnan ällä ni ayırılıp tormavın , artıgın eçep yörmäven belsä dä, revkomissiyä räise bulır öçen yarılırga äzer ide.

Eş Kanifä uylagannan da şäbräk bulıp çıktı. Sentyabrneñ yañgırlı şıksız könnärendä Aysinä belän Nail sud yulın taptarga totındılar.

Läkin Aysinägä kilgän häsrät kenä İlnaznı Kanifägä yakınayta almıy şul. Nişlärgä ikän? İçmasam, kürşe-küländä dä tügel bit, Mähmüt anda-monda kitkändä, ber-ber yomış tabıp, däşep kerter ideñ dä soñ. Betkänmeni hucalıkta andıy vak – töyäk yomış. Läkin yuk . İlnaz ällä kayda- tübän oçta uk tora. Kanifäneñ anı kürgänenä inde biş bıltır. Kürsä dä nişli ala? Tilmerep karap uzudan başka çarası yuk. Ä İlnaz öçen ul ällä bar, ällä yuk. Mähmüttän ayırılsa da, yeget aña iğtibar itmäyäçäk. Yuk, yuk, ayırılu turında uylap kararga da yaramıy. Berençedän, balaları bar, ätiläre öçen ülep torgan ike malay. İkençedän, mondıy baylık, mullık, rähätlekne ul bit töşendä dä kürmäyäçäk. Aşau-eçü, kiyem-salım muldan, akçanı irken totalar häm iñ yahşısı, bu akça öçen hiç kenä dä isäp-hisap totarga turı kilmäyäçäk alarga. Kaysı kolhoz räiseneñ balda-mayda yözgäne öçen kolhozga sukır ber tiyen tüläp çıgıp kitkäne bar? Ya, äytegez, barmı andıy oçrak? Äle kibet direktorı, berär oyışmanıñ citäkçe hatını bulsañ, citmäüçelek çıgar dip, akçanı çamalabrak totar ideñ. Ä bolay... Kolhozı bay, kolhozçısı häyerçe bu hucalık alarga küktän töşkän bähet inde. Menä äle küptän tügel genä ike malayga da şähärdän fatirlar alıp kuydılar. Annan inde institutka kertergä, armiyädän alıp kalırga maya tuplıy başlarga kiräk bulır. Döres, Mähmütkä çabalanırga turı kilä inde, tırışmıy gına bulmıy. Äle menä bu ike katlı yaña yortların kolhoznıñ duñgızçılık kompleksı belän parallel citkertterde. Ferma binaların da, yortnı da ber ük şabaşniklar brigadası eşläde, aşauları kolhoz aşhanäsendä buldı. Gomumän, han sarayı kebek ttirä-yakta ber bulıp kalıkkan bu yortnıñ tözelü mäşäqaten Kanifä kürmäde dä, belmäde dä. Häyer, kayçaklarda Kanifäneñ üzenä dä beraz eş tua, ansız gına bulmıy. Mähmütneñ äle ber, äle ikençe türäne öygä alıp kaytıp, sıylap cibärä torgan ğadäte bar, hätta kayçaklarda munça yaktıra. (Bu ayu poçmagında gaz kermägänlektän, anısı da mäşäqat.) Kanifä baştarak:» Ällä kemnärne sıylap yatırga»,- dip çabalanıp karagan ide dä, Mähmüt usal gına itep (tıñkış keşene usal bula dilär, hak ikän): «Sineñ eşläp algan häyerçe akçaña şulay yäşibez dip beläseñme ällä?- digäç, buysınmıy häle bulmadı. Äye, köndälek tormışları da baybiçälärçä. Hucalıktagı eşne kürşe-külän, avıl kuştannarı kulına da tigermilär. Kaya barsa, maşina äzer. Yıl sayın parlap sanatoriyga baralar. İke tapkır çit ildä bulıp kayttılar. Çit il digännän, uzgan yıl Berläşkän Garäp Ämirleklärenä -Dubayga bargannar ide. Şunda Kanifä üzen häyran kaldırgan ike närsä işette. Berençese, imeş, tsivilizatsiyäle dönya illärendä keşene Maktau yazuları, Atkazangan isemnär birmiçä, barı tik akça hakına gına eşlätälär ikän (dönyanıñ ber genä ilendä dä kolhoz digän kollık formasınıñ bulmavın ul bolay da belä ide). İkençe gacäpländergäne şul buldı: imeş, utız yıllar elek kenä monda yäşäüçe kom garäpläre – bädävilär- häyerçelekläre baştan aşıp, kızgan komda kältä peşerep aşıy torgan bulgannar ikän, ä häyer alarnıñ härberseneñ bankta isäp-hisap nomerları bulıp, yahşı maşinalarga utırgannar, könküreşlärendä iñ yahşı sanalgan yapon tehnikasınnan faydalanalar.Säbäbe: bu ildä neft çıga başlau ikän. Neft tä, su kebek ük, hoday täğalä tarafınnan birelgän baylık, imeş. Şuña da neft dollarları, su kebek ük, ilneñ härber keşesenä tiyeş ikän. . Hak bulsa, bezneñ Tatarstanda çıkkan neft respublikanıñ härber keşesen samoletlı itärgä citä, di. Bezneñ neftedollarlar kaysı banklarda kem isemnärendä ikän? Häyer, Kanifä bu turıda artık ozak baş vatıp tormadı. Üzeneñ tormışı da, allaga şöker, bik tügäräk. Ä şulay bulgaç, tagın ni kiräk? Ni kiräk, ni kiräk? Mähäbbät, yaratkan keşese kiräk. Küpme şulay sargayırga bula? Bolay hıyallanıp yörep, sataşıp ülüeñ bar. Ämdäziyäne änä sataşa dip tä söylädelär iç. Sataşırsıñ da. Ämdäziyä digännän, ägär dä....ägär dä....İlnaznı Ämdäziyägä öyländersäñ? Ul çagında ni bula? Kanifä söygänen telägändä kürä alaçak. Menä bit nindi çişeleşe bar ikän bu gordiy töyeneneñ! Kanifä kuanıp kuydı. Tik ikençe mäldä sölek kebek İlnaznı abıysı kebek ük käkre-bökere Ämdäziyä yanında küz aldına kiterep, yöräge kısılıp kuydı. Tilemsägä tile bähet digännäre şul bulırmı?

Şulay da, küp uylana torgaç, Kanifä yegetne kulga töşerüneñ şunnan da kulayırak yulın taba almadı. Äye, ul İlnaznı Ämdäziyägä öyländeräçäk, annan üzenä yakınaytaçak.

İñ berençe itep hatın iren yumalarga kereşte: kara inde bu Ämdäziyäne, üze keşe arasında eşli, östenä ber yünle kiyem kigäne yuk; gomere ütep bara, bozau satkan akçasına ös-baş yünätergä kiräk , dide. Häm şulay eşlädelär dä: öçäüläp bazarga barıp Ämdäziyägä yahşı kün kurtka, zäñgär çäşke bürek, kıymmätle közge iteklär aldılar. Şulay itep baştanayak kiyenderdelär. Menä bit, kiyenderep kuygaç, Ämdäziyägä dä keşe töse kerde, hätta kıyarsıman ozınça yöze dä beraz tügäräklängändäy buldı. Alama kiyem genä ul kıznı - äbi, äbine päri itä, ä yahşı kiyem bükännän dä çibär yasıy.

Ämdäziyäne kiyendergäç, Kanifä ikençe operatsiyägä küçte.

Mähmüt ferma mödire bulıp eşläüçe Ğalim abzıyga – İlnaznıñ äniseneñ enesenä - pensiyägä çıkkanda kolhoznıñ beraz totılgan pikabın büläk itärgä väğdä birgän ide. Kanifä Ämdäziyä hakında üzeneñ uy-plannarın irenä dä añlatıp, büläkne häzergä birmi torırga kiñäş itte.

Atna- un könnän Kanifä, Ğalim abzıynıñ hatının kibettä oçratıp, anıñ ireneñ pensiyägä çıguı turında süz kuzgattı. Hatın maşina öçen borçıluın yäşermäde: «Kartlık könebezdä bulsa da keşe kebek maşinaga utırıp, peçänenä, cilägenä yörerbez dip hıyallangan idek, bulmadı inde, Mähmüt ällä nigä genä süzennän kayttı bit. Yugıysä kırık yıl fermada çeregän keşegä iske maşina gına cäl bulırga tiyeş tügel ide dä»- dide uftanıp.

Söyläşä torgaç, ul Kanifäneñ tel töben añladı. Hätta kuanıp ta kitte. «Başlı-küzle bulsa, äybät bulır ide şul, teläsä kayda kagılıp-sugılıp yörgänçe, yäşe dä şaktıy inde»,- dide ul, İlnaznı küzdä totıp.

Mähmütneñ maşina yörtüçese İlnazlarga çıbık oçı tugan ide.Häyer, Çişmäbaşta ber-berenä tugan bulmagan keşene tabu avır; şundıy säyer avıl inde ul: avıldaşları belän genä diyärlek tormış koralar, çittän kız alu (andıy häl bula-nitä kalsa, ul kilenne gomergä dä üzläreneke sanamıylar, çitkä kagalar), çitkä kiyäügä çıgu bik siräk häl. Ämdäziyägä kiyäü dimläü eşenä Kanifä anı da tarttı. Şofer küptän inde buralık agaç dip yöri ide, eş peşsä, agaç bulaçagın hatın aña sizderep kuydı.

Atna-un köngä Kanifä bianasın, anıñ karışuına da karamastan, öyenä alıp kayttı, ä Ämdäziyägä mondıy kiñäş birde: «İlnaz kibet karavılçısı bit. Zur akça belän kaytırga kurkam, ozatıp kuy äle, digen. Äybät itep östäl äzerläp kuyarga onıtma, konyagıñnı da cällämä».

Öylänü, kiyäügä çıgu mäsäläsendä süzneñ täesire bik zur. Yukka gına dimçe diñgez kiçerer dimilär bit. Şulay itep İlnaznı Ämdäziyägä borıp ta kuydılar.

Anı Ämdäziyägä Yaña yıl aldınnan öyländerdelär.

Ah, ul kön! Ah, ul tön! Kanifä ber yıladı, ber kuandı.

Menä İlnaz, Ämdäziyäne çanadan kütärep alıp, ak mamık mendärgä bastırdı. Mendärgä siña, Kanifäneñ yörägenä digen. Bulaçak bianası kilengä bal belän may kaptırdı - äyterseñ Ämdäziyäneñ ärem telen şul gına tämlätä ala!

Äle nikah mäclesendä ük, küpme genä yäşerergä teläsä dä, koyaşka borılgan könbagış kebek,İlnaz kayda bulsa, küz karaşı şunda bulgan hatınnı yeget iskärmi kala almadı.

Ämdäziyäneñ işle-kuşlı buluına cire-küge belän söyengän Mähmüt ul tönne tınıçlap yoklap kitte, ä Kanifä üzen utlı kümer östendä basıp torganday his itte. Yuk, alay gına da tügel, tege bäläkäy çagında ayagın yargan oçlı yäşel pıyala kisäge häzer anıñ yörägenä kadaldı. Şunı yörägennän tartıp alırga teläp, hatın töne buyı äle sukır kıçıtkan tönätmäse, äle pesi ülänennän yasalgan daru eçte. Alar da yärdäm itä almagaç, yäşel yasmık kebek vak kına elenium töymäsen beryulı ikene yottı. Uf, yöräkkäye! Tönnärenä çıdasa, könnärenä tüzär ide. Tönne şulay cäzalanıp, yanıp, kölgä kala yazıp ütkärde. İshakıynıñ namazlı-niyäzlı ostazbikäse tügel ide şul Kanifä.

Kiyäü belän käläşne, yaña koda-kodagıylarnı aşka aldılar. Kunaklarnı östäl artına urnaştırıp yörgändä, Kanifäneñ näfis yıfäktän belenep torgan tulı beläkläre İlnazga çak kına orınıp aldı. Hatın burlattay kızarıp çıktı, eçen ut aldı. Alar ber –berlärenä mäğnäle genä karaş taşladılar.

Ozaklamıy Mähmütneñ änise ülep kitte. Buş kalgan yortka Ämdäziyälär kaytıp utırdı. Seberlärdä yörep tä akçaga, hatın-kız tärbiyäsenä, qader-hörmätkä tiyenmägän İlnaz avıldagı menä digän bay yortnıñ hucası bulıp aldı. Ayaklar batıp tora togan yomşak kelämnärgä basıp yöri, çıñlap torgan zatlı çınayaklardan çäy eçä, altın-kömeş yögertelgän kaşıklar totıp aşıy başladı. Tirä-kürşe:»Üzenä utın äzerlärgä dä irengän yalkauga kük kapusı açıldı şul»,- diyeşte. Şulayın şulay inde ul, yalkaulıgı da, eçüe dä bar. Kanifä bu turıda belüen bik belä. Belsä dä ni häl itsen – yarata. Mähäbbäteñ bakaga töşsä, kül buyınnan kaytalmassıñ diyuläre haktır.

Nihayät Kanifäneñ yangan yöräzgen basarga cay çıktı. Mähmütne ber atnaga Kazanga ukırga cibärdelär. Ämdäziyäneñ kibettä eş köne ide, Kanifä, bu turıda belmägängä salışıp, alarga çıltırattı: «Gaz betkän ide. Ämdäziyä kilsä, ikäüläp ballonnı alıştırırıyık digäniyem, alaymeni, eştämeni?»- dip gacäplängän buldı ul. Süz dä yuk, İlnaz yärdämgä aşıktı, ä digänçe kilep tä citte. Ul kilgäç, ballon onıtıldı, İlnaz aldında dekoltese tulı kükräklären, küz töşsä, oyalırlık itep açkan külmäktän dulkınlanuın yäşerä almagan äsärengän hatın gına kalgan ide.

Alar, yış bulmasa da, oçraşkalıy başladılar. Cayı da çıgıp tordı: Mähmüt yuldan kaytıp kermäde, balalar küp oçrakta Kanifäneñ änisendä kunakta bulalar ide. Küzgä kürenep yäşärgän, maturlangan hatın oçınıp kına yöri başladı. İlnaznıñ irkäläüläre, ozak itep, osta itep suırıp übüläre, komplimentları (hatın-kız kolagı belän yaratkannı kayan belä digen?) Kanifäneñ tormışın bötenläy üzgärtep cibärde. Çınlap ta, üze kilbätsez, üze kırıs Mähmüt belän moñarçı niçek tüzep yäşägän ul? Änä İlnaz da:»Mondıy ozın, yuan botlarıñ belän niçek kenä şul Mähmütkä çıktıñ soñ sin?- dip gacäplänä. (Üzeneñ dä tere gariplekkä öylängänen onıtıp bulsa kiräk.) Aña kilgändä kırıklı kätük cebe idem dip äytä almıy bit inde aña Kanifä. Äle bit anıñ Mähmüte üzenä kürä genä tügel. Kanifäne maktau kayda, yünläp irkälägäne dä yuk. Bar belgäne eş, dönya kuu. Ä İlnaz bötenläy başka. Kaynar koçagı, utlı irennäre , tämle süzläre belän bähetkä kümä.

Mähäbbätneñ küze sukır dilär, şuña da Kanifä İlnaznıñ, çın irlärçä tormış yögen tartıp barası urınga, mähäbbät uyını uynap, üzenä ğaşıyq hatın –kızlardan fayda kürep yäşäüçe ber zatsız närsä ikänen uylarlık häldä tügel ide. Ä Mähmüt? Ul da kanäğat ide. Vakıtında cayın kiterep, baylık tuplap kala belde. İrtägäge könneñ niçek bulasın belgän yuk. Bügen –könendä, säğatendä - umırıp kalırga kiräk. Tärtibe dä, türäse dä alışınıp torgan dönyada bernärsägä dä ışanıç yuk. Döres, Mähmüt türäne dä kol itärgä sälätle tırnaklı keşe. Şulay da kulıña kerergä torgan däülätne vakıtında eläkterep kalu mähkul. Ğailäsendä dä tärtip. İke ulı –küz nurları, härvakıt koyaştay balkıgan hatını bar. Menä señlese dä keşe arasında kim-hur tügel, ir hatını bulıp yäşäp yata. Tik şunısı bar inde – İlnaz eçärgä yarata. Äle berkönne Mähmüt, kiräkle käğazlären öydä onıtıp kaldırganga kürä, yulga çıkkan cirennän borılıp kaytsa, İlnaz, eçep-iserep, alarga kergän dä türdäge tahtada mışnıy-mışnıy yoklap yata. Kanifä yılarga citeşep zarlandı.Arakı taptıra, di, hiç çıgarıp cibärep bulmıy, di, äle Ämdäziyägä çıltıratıp äytergä tora idem, di. Ni häl itmäk kiräk, här närsäneñ uñı da, sulı da bulganlıktan, taza-matur ir belän torgan Ämdäziyägä tüzärgä genä kala şul. Ä gomumän alganda, Mähmüt eçennän genä tfü- tfü, küz timäsen, bähetemne hoday küpsenmäsen dip kuya. Bigräk tä ullarına bähet, täüfıyk teli. Allahı täğalä küräçäkne küp itmäsen. Äle menä ike atna elek kenä kürşe sovhoz direktorınıñ utız cide yäşlek ulın kümep kayttılar. Facigale yazmış! Ata-anaga üzlären gürgäçä ozata baraçak kara kaygı! Kürgännärgä sabırlık birsen, başkalarga kürergä yazmasın. Mähmütneñ märhümne kürgäne bar ide. Artist halkı kebek çibär, yugarı belemle hokuk belgeçe, peşkän kura ciläge kebek hatını häm näq üze tösle çibär ulı. Närsä citmägänder inde aña? Başta eçügä sabışkan, annan narkotiklarga küçkän. Hatını kuıp çıgargaç, ike yıllap anda-monda kagılıp-sugılıp yäşägän, ber cirdä dä eşlämägän, annan häbärsez yugalgan. Altı aydan soñ İvanskoyı digän keçeräk bistädä urıs ziratına kümelgänlegen açıklıy algannar. Şunnan kazıp alıp kaytıp kümdelär. Ä bit sovhoz direktorı rayonda gına tügel, respublikada tanılgan däräcäle keşe. Nindi gönahları öçen şundıy cäzaga targandır inde ul? Bik kızgandı anı Mähmüt. Ä Kanifä, bu häbärne işetep, telsez kaldı, hätta atna-un kön avırıp yörde – märhüm anıñ sıynıftaşı bulgan ikän.

Mäçeneñ tırnagı biyäläyendä.

Mähäbbättän bürtkän börelär şartlap yarılırga torgan koyaşlı aprel köne ide. Kanifä, uramga satu belän kilgännär. dip işette dä yäşelçä orlıkları alırga kitte. Änä kibet karşındagı mäydanda keçeräk kenä bazar sıman urın. Pensiyä birgän kön bulgangadır ( avıl häzer pensiyä akçasına yäşi), halık işle kürenä. İlnaz da şunda. Kanifä berdän yaktırıp kitte. Änä ul yalanbaş basıp tora. Yazgı cil Kanifä şundıy yaratıp sıypıy togan kuyı çäçlärne tarıy. Tik İlnaz Kan ifäne iskärmäde. Ul, drän baganasıday, önsez-häräkätsez baskan da ällä nindi cäberlängän sıman küz karaşın törkem urtasına töbägän. Närsä bar soñ anda? Kanifä iğtibar belän İlnaznı küzätte. Ä İlnaz? Ul, huşı kitkändäy, Aysinägä karap tora ikän bit. Menä Aysinä halıkta äbi galoşı dip yörtelä torgan kızıl eçle galoş satıp aldı, annan azık-tölek satkan yakka yünälde. İlnaznıñ küz karaşı anı ozata kaldı. Kürsänä bu lovelasnı! Köpä-köndez töş kürgändäy basıp tora. Kanifä barmı da yukmı aña.

Aprelneñ yaktı köne berdän karañgılandı. Koyaşnı ällä bolıt kapladı, ällä battı ul. ällä sünde. Salkın cil isep kuydımı şunda. Köne dä, dönyası da kisäk kenä yämsezlände.

Menä niçek ikän?! Kanifäneñ konyagın eçep, kara uıldıgın aşap, yomşak yatagında aunap, kem dip hıyallana, häşärät! Kanifäneñ açudan tını kısıldı. Aysinäne käğaz urınına yırtkalap taşlıysı, İlnaznı totıp yañaklıysı kilde.

Läkin öyenä kaytıp, ayık akıl belän fikerli torgaç, İlnaznı, üze dä sizmästän, aklıy başladı. Küz töşärlek ir-at bit. Imsındırıp toruçı bulgaç, ımsınmıy kalmas şul. Aysinäsen äyter idem. Gäüdäse gäüdä bulsa yarar ide. Cir çemetkän närsä. Ayaklı bäla buldı bit. Gel yulına arkılı töşä dä tora. Ä yulga arkılı töşkänne nişlätälär? Alıp taşlıylar, bilgele. Monı yülär dä belä.

Oçraşkaç, Kanifä İlnazga anı-monı sizdermäde. Aşap-eçep, ber –beren irkälägäç kenä, konyak parı başına kitkän İlnaznıñ dulkın çäçlären barmakları belän aralıy-aralıy Kanifä sak kına Aysinä turında soraştıra başladı. Eş bolay bulgan. Äle ukıganda uk Aysinägä gıyşık totuçı ber Kamil genä bulmagan ikän. İlnaz da Aysinä dip hıyallangan. Tik, Kamildän ayırmalı bularak, arık gäüdäse, sipkelle yöze, ötek kiyemnäre belän (alar ğailädä sigez bala üskännär)Aysinä yanında böterelä almagan. Yıraktan gına yaratkan. Bu yaratu yeget mäktäpne tämamlagaç ta basılmagan. İlnaz inde ber genä kızga da ğaşıyq bula almagan: häbersen Aysinä belän çagıştırgan. Döres, ul Ssberdä ber hatın belän yäşäp karagan, läkin yaratıp kitä almagan. Monda kaytuı da Aysinä öçen bulgan. Hätta anı irennän tartıp alu turında da hıyallangan, tik menä anı üzenä sizdermi dä diyärlek öyländerep kuygannar. Ğalim abıysı belän ciñgäse bik dimlägännär, änise yılap-elap ütengän, ul karşı tora almagan.

-Ä Aysinä?- dide Kanifä.

- Närsä Aysinä?

- Soñ ul niçek? Yaratamı diyüem

İlnaz uyga kaldı. Berazdan äkren genä:

- Mäktäptä kürmäde dä ul mine. Ä häzer yaratırga da mömkin. İre bigräklär qaderen belmi bit anıñ,- dide. Annan tavışın köçäytä töşep:- Öyläner aldınnan anıñ minnän, çınlap ta Ämdäziyägä öylänergä buldıñ meni, dip soraganı buldı. Yaratmasa, şulay sorar ideme? Yarata torgandır,- dide ul, hıyalga birelep. Annan kisäk kenä:

- Sin tege vakıtta, oçraşu kiçäsendä, ni öçen aña ak çäçäklär birdeñ?-dip sorap kuydı.

-Ä nigä,- dide Kanifä,- yaramıy ide meni?

- Belmim, ak çäçäklär agulı bula dip ukıganım bar.

Kara sin anı, ällä nilär ukıp yata ikän.

Kanifäneñ şiklänüläre artıgı belän döreskä çıktı. Mondıy oçrakta vakıygalarnı hiç tä üz agımına kuyarga yaramıy. Kontrçaralar kürergä kiräk.

Kanifä tulı ber strategik plan kordı.

İñ berençe, ata-analardan şikayät yazdırırga. ( Ber sänäk salam, peçän öçen genä dä kolhoz räisenä tulısınça bäyle bulgan avıl keşeläre arasında andıy ata-ananı tabu problema tügel.) İkençedän, ukıtuçılar arasında da Aysinäne astırtın kürä almauçılar, kara könçeleklärennän nişlärgä dä belmäüçelär barlıgın Kanifä belä. Halık, ukıtuçılar da iskärmä tügel, başına sugıp, kurkıtıp torgan citäkçe bulsa, äye-äye dip, başın tagın da tübänräk iyep eşli dä eşli, ä inde dmokratiyä dip, dilbegäne çak kına buşatsañ, tärtägä tibärgä küp almıy. Stalin şundıy zur imperiyäne niçek totkan dip beläsez? Kurkıtıp, bilgele, ğayepsezlärne dä cäzalap. Kanifä inde küptän töşende: keşeneñ yavız tabigaten açlık yäisä kurkıtu belän genä bastırıp torıp bula.

Anan kilep bu eşkä cirle üzidärä räise Hämätne tartırga bula. Berençedän, anıñ kebek Mähmüt Şihpoviç dip kenä torgan ettäy yalagay kuştannı köndez çıra yandırıp ezläsäñ dä taba almassıñ, ikençedän, ul, betle häyerçe, äträk-äläm, çüp-salam, ike täräzäle öydän çıkkan närsä (anıñ mäktäptz hucalık eşe buyınça urıbasar bulıp eşlägän cirennän Kanifägä tiyeş urınga – yugarı partiyä mäktäbenä - ukırga kitüen hatın haman gafu itep beterä almıy ide ) enese mäktäp direktorı bulıp eşlägändä nindi şäp hucalık tözep kuygan ide. Mäktäpne talkuların haman dävam itkän bulırlar ide äle, eçkän öçen enesen töşerep, Aysinäne kuygannar. Kanifä çamalıy, bu eştä Aysinäneñ gayıbe bulmasa da, cirle üzidärä, mäktäpkä yärdäm itäse urında, gel ayak çalıp tora. Şulay bulgaç, Hämät Aysinägä karşı köräşne citäklärgä bik teläp alınır. Ä Mähmütne kotırtunı ul Ämdäziyägä yöklär. İre, başka beräü dip hıyallanganga kürä, häläl cefete belän yünläp yoklamasın, munça kermäsen, tersäge belän etep-törtep torsın da, hatın moña niçek tüzsen, küz yäşlären tuganına tükmi, kemgä tüksen.

Şulay itep utlı kümerne Kanifä keşe kulı belän totar.

Aysinägä kilsäk... Anıñ ciñelü açısın tatıyaçagı kön kebek açık. Nigä disäñ, Kanifä belä, Aysinä häylä-mäker, aldaşu-yoldaşu yulına basmıyça, turıga eş itäçäk. Annan soñ icat keşese bulganga (ul muzıka yarata, şiğırlär yaza,) intelligentlarça yomşak tabiğatle, citmäsä keşegä ışanuçan. Ber süz belän äytkändä, hiskä bay, akılga say. Stalin andıylarnı «nebocitelnitsa» dip atagan.(«Halıklar atası» Anna Ahmatova turında şulay äytkän dilär.)

Kanifä, ozakka suzmıyça, eşne oyıştırıp cibärde. Cäza maşinası üzeneñ ayausız eşenä kereşte.

Tik kötkän näticä genä kürenmäde. Mäktäpkä ber-ber artlı kilgän komissiyälär Aysinäne eşennän alırlık säbäp taba almadılar, vak-töyäk kimçeleklärne kürsätü belän kanäğatländelär. Ul arada yaz, cäy ütte, közlär citte. Aptıragaç, Mähmüt cirle üzidärä buhgalteriyäsenä mäktäpneñ finans eşlären tikşertü öçen OBHSS kitertte- ğayep tabılmadı. Peşmägännär! Räise, buhgalterı, kassirı – barısı bergäläp, Aysinäne önämibez, dip toralar, ä şunı batırırday ber-ber närsä eşläp kuya almagannar. Uf! Bulsa da bulır ikän katı çiklävek. Kanifäneñ aşına kara tarakan bulıp töşkän bu närsädän niçek kotılırga soñ? Kanifä ozak baş vattı häm kinät miyen yäşensıman ber uy yaktırtıp kitte. Menä yülär, nişläp başta uk şulay eşlämägän ul? Soñ bit bu mäsäläne Mähmütneñ küptänge dustı, äle yañarak kına rayon başlıgı bulıp bilgelängän Bragin häl itä ala. Ul elekke yıllarda - raykomnıñ timer yul häm sänäğat bülege mödire bulıp eşlägändä - kaysı kolhozdan bal – may, it aşaganın onıtıp betermägänder bit äle.

Çınlap ta Braginnıñ ber ım kaguı citte. Anıñ ımın mäğarif häm mädäniyät buyınça urınbasar hatın bik tiz töşende. Bu hatın ( cirän çäçen sıyırçık kanatıday yaltırap torgan yäşkelt –karaga buyap yörgängäme, anı kobra dip yörtälär ide), ozak yıllar raykomda eşläp (raykom keşeläre barısı da diyärlek tuksanınçı yıllar başında, kabıgın alıştırgan yılan sıman şuışıp, yulnıñ karşı yagındagı başkarma komitet binasına küçep bettelär), yäşlegendä şaktıy kabinet hucalarınıñ hatınnarına küz yäşe tüktergän , ä häzer, illeneñ tege yagına çıgu säbäple, eş urını öçen kaltırap toruçı ide.

Mäğarif bülege mödire dä bu eşkä teläp alındı. Berençedän, glavanıñ yomışın ütäp, aña ettäy birelgänlegeñne raslarga bula, ikençedän, ul turı süzle, alnı-yalnı belmi eşlämiçä dä hucaga yararga mömkin ikänen töşenmäüçe Aysinäne bik ük önäp betermi häm küptän inde anıñ urınına rayonda ütkärelä togan cıyılışlarda mäktäpneñ zavuçın – yaltır-yoltır kilep toruçı şoma balıktay ütken, çibär hatınnı - kürergä teli ide. Şuña da ul ciñel kuldan Aysinäne direktordan azat itü turında prikaz ämälläp kuydı. Ukıtu – tärbiyä eşenä tiyeşle däräcädä citäkçelek itmägäne, uzgan uku yılında ille altı gına däreskä kergäne( gärçä mödir Aysinäneñ ber yöz ille altı däreskä kerep, alarnı analizlagan yazmaların barmakları belän törtä-törtä üze sanap çıkkan bulsa da), mäktäpneñ material – tehnik bazasın nıgıtmaganı (Aysinäneñ mäktäpne iserek direktordan soñ taşlandık häldä alıp, tözekländerä aluına, teplitsa tözderüenä häm bigräk tä kompyuter kabinetı buldıra aluına gacäplänsä dä), balalarga kaynar aş oyıştırmaganı ( monıñ çep-çi yalgan ikänen belep torsa da) öçen 254 nçe maddä nigezendä direktor vazifasınnan azat itärgä diyelgän ide prikazda.

Oktyabr ayında Aysinäne mäğarif bülegenä çakırtıp alıp, prikaz belän tanıştırdılar. Ägär direktorlıktan azat itü turında üz teläge belän gariza yazmasa, şuşı prikaz nigezendä eşennän çıgarılaçagın kisättelär. Läkin kaya ul? Hatın nişläpter yugalıp kalmadı, «Yuk» dip kırt kiste.

Aptıragan mäğarif bülege mödire kiñäşkä hakimiyät başlıgı urınbasarı yanına kitte. Bergäläp Çişmäbaşka yünäldelär.

Cirle üzidärä räise yoklap yatmagan ikän. Aysinä östennän ällä nikadär kompromat cıyarga ölgergän. Arada çınga ohşagannarı da, tuzga yazmagannarı da bar. Niçek bulsa da yarap tora.

Üzidärä deputatların cıydılar. Hatınınıñ kiñäşen totıp, Mähmüt, gärçä ul deputat bulsa da, mondıy matavıklı eştä kul pıçratıp torırga telämiçä, ğailäsen alıp, rayon üzägenä Braginnarga kunakka kitte.

Mäktäp zavuçı yılıy-elıy (iblisneñ küze sidekle bula) Aysinäneñ üzenä nindi yalalar yakkanın, niçeklär itep kimsetkänen söyläde. Ukıtuçılarga may ayınıñ eş hakın ber atna soñ birde dip tä östäde ( töp-tögäl 26 nçı mayda – üzeneñ tugan könendä eş hakı alganın häterläsä dä). Bu qadär dä räncetelgän zavuçnı deputatlar bik tä kızgandılar, he, kara sin anı, nindi yavız ikän ul Aysinä!

Cirle üzidärä räiseneñ çıgışı bigräk tä ütemle buldı. Aysinäme? Ulmı? Ul bit ber keşegä dä buysınmıy, hätta üzidärägä dä çakırtıp kiterep bulmıy. Anda peçat, mindä peçat dip kenä cibärä ikän ul. Mäktäptäge eşe dä taşka ülçim. Änä tügäräklär eşe kanäğatlänerlek tügel dip, üzidäräneñ çıgarıp kuygan kararı da bar. Zavuç süzlärenä karaganda, Aysinä ukıta da belmi. Änä bit altınçı sıynıftagı unöç ukuçınıñ bişese diktantnı «2» legä yazgannar häm gomumän direktor bulırga tügel, ukıtırga da layık keşe tügel dip, bitenä çıpta kaplpgan räis Aysinä östenä tagın avıl uramnarınnan da cıyılgan gaybätne kuşıp, lakanı belän şakşı sipte. Osta, ütemle itep söyläde ul. Yukka gına yugarı partiyä mäktäbendä ukıgan meni ul? Häm yukka gına SSSR tarkalgannan soñ azatlık algan Baltıyk buyı illärendä mondıy mäktäp tämamlagan demagoglarnıñ diplomnarın annulirovat itep, biş yıl dävamında bernindi citäkçe eşkä kuymaska digän karar kabul itkännärme?

Bu cıyılışta sıynıftan tış tärbiyä eşlären oyıştıruçı hatın gına ( ul Aysinäneñ bergä altın, meñgä ciz ikänen añlıy ide) ık-mık itep tordı. Annan ul da:»Ni inde, min alda söylägän iptäşlärgä kuşılam»,- dide, üzennän bernärsä dä östärgä telämiçä, häm şul uk vakıtta başkaça äytkändä ireneñ – ambar mödireneñ- eş urınınnan kolak kagaçagın isäpläp. Deputatlareıñ berse, feldşer hatın, pensiyädä kileş eşlägänlektän, eş urının yugaltudan şulay uk kurka ide. Üz dönyası bolay citeş kebek bulsa da, ulına öy citkeräse bar şul äle menä, üzennän-üze denem öçen tügel, könem öçen diyärgä turı kilä.

Tugız deputatnıñ öçese däşmi kalıp, altısı huplap, karar kabul ittelär. Utırışka Aysinäneñ çakırılmavı alarga komaçauladı gına tügel, kiresençä, ayak-kulların çişte (üze yuknıñ küze yuk iç), rayon türäläreneñ basımı da täesir itmi kalmadı.

Cıyıştıruçı hatın artınnan kararnıñ küçermäsen mäktäpkä Aysinägä cibärdelär. Anda tübändägelär yazılgan ide.

« Tatarstan Respublikası Aktübä rayonı Çişmäbaş cirle üzidärä utırışı kararınnan küçermä № 8 23 oktyabr 1995 yıl.»

Utırışta katnaşuçılar isemlegennän soñ kön tärtibe kürsätelgän: « Çişmäbaş urta mäktäbe direktorı Gazizova Aysinä hakında rayon başlıgı isemenä ata-analardan yazılgan hatnı tikşerü.

Hat uñayınnan bilgele bulgan faktlarga nigezlänep fiker alışkannan soñ, Çişmäbaş cirle üzidärä Sovetı tübändäge karaga kilä.

1. Üz vazifaların tiyeşle däräcädä başkarmaganı, röhsätsez eş urınında bulmau faktları säbäple, kollektivnıñ kayber çlennarın ezärleklägän häm kollektivta tüzep tora almaslık moral-psihologik atmosfera tudırganı, ata-analarnıñ direktordan riza bulmavı säbäple, cirle sovet utırışına soñgı vakıtta öç tapkır çakırtılıp ta sanga sukmıy katnaşmaganı öçen rayon hakimiyätennän häm rayon mäğarif bülegennän urta mäktäp direktorı Gazizova Aysinäne eşennän azat itüne sorarga.

2. 1995 yılnıñ may ayında ukıtuçılarnıñ hezmät hakın bilgesez vakıtka qadär totkarlap toru faktı bilgele bulu säbäple, A.F. Gazizovanıñ bu eşen tikşerüne hokuk organnarınnan sorarga».

İkençe könne Kanifä mäktäptä Aysinäneñ zavuç Gazdägä»Nigä soñ «Trebuyım rasstrela» dip uramga çıkmadıgız, yugıysä utız cidençe yıllardan kalışasız bit»,- digänen işette. Yılan! Haman çagarga mataşa, ä garizasın yazmıy.

Häsrät cilläre ber isä başlasa, tiz genä tuktatırmın dimä. Bäla yalgız yörmi digännäre dä dörester. Aysinäneñ ul arada änise ülep kitte, infarkt bulgan didelär. Änisen kümep kaytuga, üze dä avırıp yıgıldı, hastahanägä kerep yatarga mäcbür buldı. Üzidärä räise uçastok hastahanäseneñ baş tabibınnan anıñ çınlapmı avıru ikänen

(bälkem ul, belmässeñ, eşennän çıgarularınnan kaçıp, vakıtnı suzar öçen genä avırganga sabışıp yatadır?) çıltıratıp soravına tabib nişläpter:»Elek kolhoz räisläre genä eştän kaçıp yörüçe isereklärne şulay barlıylar ide, sez häzer rättän totıngansız ikän»,- dip açulangan, imeş.

Aysinä hastahanädä çagında ire (ul häzer traktorda eşli ide) ber yök salam belän totılıp, sudka eläkte. Terelep tä citä almagan hatın tagın sud mäşäqatläre artınnan yörergä kereşte.

Çınlap torıp yılasañ, sukır küzdän yäş çıgar digändäy, tırışa torgaç, Aysinädän täki gariza yazdırdılar bit. Härber dahilık gadilege belän dahi digän täğbirne küzdä totıptır inde, räisneñ cirle üzidärägä yegepme öç ukıtuçınıñ unöçen çakırtıp pedsovet ütkärüe ( bu anıñ kompetentsiyäsenä keräme, anıñ moña hakı barmı – bu qadärese räisne borçımadı, urısnıñ «Ne mıtem, tak kataniyem» digän mäğnäle gıybäräse bik tä turı kilä ide bu oçrakka) häm «Direktornıñ eştän kitüen taläp itäbez» digän karar çıgartuı citte. Döres, söyläülärenä karaganda ukıtuçılarnıñ kayberläre pedsovet ikänen belmiçä, saylau aldı agitatsiyäsen oyıştırırga kuşalardır inde dip bargannar häm kararga kul da kütärmägännär ikän dä, tik monı iğtibarga aluçı bulmagan. Häyer, ata-analar, kollektiv digän isem astında nindi genä manipulyatsiyälär yasalmıy inde ul?

Mäktäp direktorı itep milläte belän başkort dip sanalsa da, tatarça çat-çot söyläşä torgan (häyer, ul başkortça belmi dä ide) matematika ukıtuçısın bilgelädelär.

Mäğarif bülege mödire, teläsä dä, zavuçnı direktor itep kuya almadı. Rayon başlıgınıñ apparat citäkçese başkort hatınınıñ avıldaşı ikän. Şulay da Gazdä, köräşergä häm ciñärgä yarata torgan keşe bularak, kanäğat kaldı, ahırı; süzen süz itte bit.

Yaña bilgelängän direktornıñ küptännän inde mäktäpneñ saf tatar telendä ukıtuına eçe poşıp, üzeneñ dä ike malayın küzdä totkan häldä: «Menä tatar mäktäben beterep, kayda ukırga kerä ala da, niçek ukıy inde alar? Kazanda tatarça ukıta torgan vuzı da yuk bit anıñ. Şulay bulgaç nigä bu Tatarstan tatarça ukıtuga yabışıp yata ikän? Tatar belän başkorttan kala başka halıklar küptän inde rusça ukıtuga küçep bettelär»,- dip söylänep yöri ide, direktor bulıp aluga iñ berençe eşe itep ata-analardan rus sıynıfı açu turında üteneç käğazenä kul kuydırtıp çıktı, annan balaların rus sıynıfına birergä teläüläre turında garizalar cıydırttı.

Menä bit, ata-analar da döres fiker yörtälär. Kem genä balasınıñ vuzda ukuın telämäs, ä anda uku barı tik rusça gına. Aysinä şunı da añlarga telämäde bit, iske - izge dip yabışıp yattı. Mäktäp divarların Tukay şiğırläre belän bizäklätep beterüen, barlık fakultativ säğatlärne diyärlek garäpçä yazunı, din tarihın öyrätügä birüen äytäseñme? Nigä kiräk digen? Mädräsämeni? Başka fän ukıtuçılarınıñ açuı çıkmaslık ta tügel, akçanı säğat sanınnan alasıñ bit.

Kanifäne gacäpländergäne häm açuın kitergäne şul buldı: Aysinä, berni bulmaganday, ukıtıp yöri başladı. Menä köt sin anı şuşı qadär hurlıktan soñ bauga menär dip. Şulay da, bauga menmäsä dä, kitmi häle bulmas. Mäktäptä Aysinägä karata iğlan itelmägän (häyer, iğlansız da ukıtuçılar gına tügel, mäktäpneñ böten personalı hucanıñ alardan elekke direktorga karata nindi mönäsäbät taläp itkänen yahşı töşenälär) boykot urnaştı bit inde. Beräü dä anıñ belän söyläşmi, mäktäpkä bergä kilü, bergä kaytıp kitüdän tayçana. Äle berkönne Kanifä şundıy kürenneşneñ şahitı buldı. Aysinä, daru eçärgä su ezläp bulsa kiräk, aşhanägä kergän. Peşekçe su urınına yartı çınayak çäy birgän bulsa kiräk. Monı iskärep algan direktor yäşelle-zäñgärle tavışlar çıgarıp, peşekçegä yabırıldı:

- Nişläp kuhnyaga çit-yat keşelär kertäseñ?Ni dip anı monda sıylap yatasıñ? Yakın itsäñ, öyeñä çakırıp kunak it!-dip yarsıdı.

Ä zavuçnı äytkän dä yuk inde . Elekke hucasına kisätü yasamagan, berär etlek eşlämägän köne yuk. Kiçä üzeneñ tapkırlıgınnan üze bik tä kanäğat bulıp söyläp tordı. Hezmät ukıtuçısı (ul inde här avıl mäktäbendägeçä tiyeşle pedagogik belemgä iyä bulmaganlıktan, direktsiyäneñ märhämäte arkasında gına ukıta bit) Aysinäne däreskä kergän cirennän tuktatıp, berär minut çaması tegene-monı soraştırgan bulıp, totkarlap torgan, şul arada bu eşne oyıştıruçı zavuç kilep çıkmasınmı! Ä däreslär betkändä inde belderülär taktasına Aysinäne däreskä soñga kalganı öçen kisätkän prikaz elep kuyılgan bula. «Tagın şundıy ike prikaz, - häm Aysinäneñ mäktäptä eze dä kalmayaçak»,- di zavuç, kölä-kölä.

Bulır, bulır, işektän kusalar, täräzädän kerä torgan ul ärsez alabaydan barısın da kötärgä mömkin, bite yumagan.

Beati possidentes. (İyä buluçılar bähetle.)

Közge yılak köngä kapma-karşı bularak, Kanifäneñ bügen küñele ayıruça kütärenke. Äye, ul tormışta böten närsägä ireşte. Buldıklı ire, ike balası, baylıgı häm söygäne bar, üze häzergä, tfü – tfü, sau-sälamät. Keşegä şunnan artık ni kiräk? Menä äle küptän tügel genä şaulatıp öy kotlattılar. Avılda gına tügel, tirä-yakta ber alarnıñ öyläre. Kazan tiräsendäge baylarnıñ kottedclarınnan ber dä kim tügel: ike katlı, astı ak kirpeçtän, öste agaç, işek-täräzälär plastiktan, idän-tüşämnär ak çırşıdan, ul bülmälärneñ küplege, ul ike katlı verandanıñ zurlıgı! Askı katka munça, sauna, garac da sıygan. Cäygä işek aldına basseyn da yasatıp kuysalar, menä digän bulır. Äle ber ay elek kenä yegerme öç meñ dollarga «Şevrole bleyzer» alıp kuydılar. Şuşı qadär däülätneñ hucabikäse bit ul Kanifä! Kara bolıt bulıp, kügen kaplap torgan Aysinä dä tizdän kitep yugalaçak. Ä annan inde İlnaz üzenä genä kalaçak. (Gıybrät kebek Ämdäziyäne üzenä köndäş itep sanap tormas bit inde.) İlnaznıñ, Aysinäne kürmi torgaç, onıtmıy häle yuk. Urıs äytmeşli «İz glaz doloy, iz serdtsa von» bulır.

Bügen töştän soñ Mähmütneñ Kazanga çıgıp kitüe buldı, Kanifä tizräk İlnaznı çakırıp aldı. İnde kiç citep kilä. Kanifä çäy östäle äzerli başladı. Östäl urtasındagı zur bällür vazaga kara, yäşel töstäge ere-ere vinograd tälgäşläre, mandarin, kivi, banan işe närsälär saldı, keçeräk vazaga kisep, çistartıp, ananas kisäkläre tezde, çınayak zurlıgındagı gına, bizäkläp eşlängän agaç savıt belän aksıl töstäge yükä balı kuydı, erele-vaklı kasälär belän törle-törle ciläk-cimeş kaynatmaları, melhior savıtlarga salıngan «Mişka na Severe», «Krasnaya şapoçka», «Ananasovıyı», «Rezeda» konfetları da kilde östälgä. Hatın «Napoleon» tortın, cir ciläge salıp peşerelgän ruletnı kiskäläp kuydı da yuka farfor çınayaklarga kuyan kanıday kuyı («Ahmad» markalı çäyneñ çıgışı bik äybät ikän) huş isle çäy agıza başladı.

Yalkau keşelärgä has bulgança, İlnaz ballı yarata. Änä üze dä kiyerelä-suzıla yokı bülmäsennän çıgıp kilä. Kanifäneñ «Çäy eç tä, kaytıp, mal-tuarlarıñnı karap kil»,- diyüenä İlnaz: «Äy, karar äle. Ämdä - eşne, eş Ämdäne yarata»,- dip kenä kuydı. (Ämdäziyäne ul şulay Ämdä genä di.) Köleşep aldılar. Şulay şul, alar – abıylı-señelle Mähmüt belän Ämdäziyä – ikese dä eşkä betkän närsälär, yıgılgançı eşlilär. Eşläsennär äydä, at ta eşlärgä yaratılgan bit.

Kanifä utlarnı kabızdı, reproduktornı bordı. Kazan söyli:

- Sukranam min, kar arasınnan karıy da ay kölä.

Min, fäqıyr, mihnättä - güyä çarlagınnan bay kölä.

Tukaymı soñ äle bu? Äye şul. Bu şiğırne mäktäptä öyrängännär ide bit. Kanifä, pärdälärne tartıym dip, täräzä yanına kilde. Küze aska – uramga töşte. Ä anda...

Cäy köne, su trubaları suzabız dip, uramnıñ karşı yagına tirän kanau kazıgannar ide. Häzer, közen, kanau töbenä yañgır suları cıyılgan . Çü, beräü şunda kanau töbenä töşkän tügelme soñ? Nişli ul anda? Ä-ä-ä, iserek bugay ul. Bäy, Nail bit bu, ä östä, çokır kırıyında torganı Aysinä iç. Ul, Nailne çıgarırga teläpter inde, aña taba tayak suza. Tik tegese tayakka yabışsa da çıga almıy. İserek bit, gäüdäsen tota almıy, ayak-kulları da tıñlausız. Aysinä şaktıydan çilänä bulsa kiräk. Çäçläre tuzıp, ak çeltär şäle astınnan ber yakka çıgıp taralgannar. Paltosına pıçrak çäçrägänme şunda. Menä ul turaydı. Çäçlären cıynap, şäle astına kertte. Barmakları balçıkka buyalgan, ahırı, bitendä buy-buy pıçrak ez kaldı. Aysinä yılıy ide. Äye, ve viktis – ciñelgännärgä häsrät. Hatın, kulyaulıgın çıgarıp, biten-küzen sörtte dä tagın aska iyelde. Nailne tartıp almakçı bulıp azaplandı. Kinät, ayagı tayıp kitte dä, çokırdagı suga şuıp töşep kitte, artınnan kızıl balçık kisäkläre işelde, tirä-yakka pıçrak su tamçıları çäçräde.

Ul arada inde küptännän işeläm-işeläm dip torgan ilämsez kara bolıtlar cirgä qadär iyeldelär dä, cire-küge su stenası belän totaştı. Tirä-yak berdän karañgılanıp kitte. Cir östenä pıçrak közneñ yämsez kara kiçe iñde.

Kanifä avır kalın pärdälärne tartıp kuydı.

Kadıbaş.

10 nçı aprel 2001 nçe yıl.

Click or select a word or words to search the definition