Yuksınu

Näser

Keşelär ber-berlärenä karata mähäbbät hislärendä genä tügel, bälki duslık vä hörmät märtäbäse belän dä qaderlelär. Häyer, monı vaklap añlatıp torası tügel, bolarnı härkem belä bulır!
Şähsän mine tormış şaktıy tuzdırdı, bägıremä ütep aptırattı, ahrısı. Belmim, keşelär niçek häm ni-närsädän köç taba torgannardır, ä min isä sine uylap, i gaziz tugan cirem, gacizlänep kenä kalmıymça, bälki yäşäü köçe belän canımnı da nıgıta idem. Dönyam şulay korılırga tiyeş bulgandır inde. Sine uylau güyäki şifalı yañgır sıman canımnıñ çäçäkle bakçaların sugara ide. Min andıy vakıtlarımda ildän kitärgä mäcbür itelgän kilennär hälen uylıym. Elekke zamannarda “Kız yılatu”, “Sıktau” digän yolalar bulgan. Bigräk tä Kurgan ölkäse tatarlarında taralgan ul. Küzläre yäşle halık yäşi anda, küñelläre boyık. Kiyäügä birelüçe kız bala, ätisenä häm änisenä möräcäğat itep:
— Ällä minnän tuydıgızmı,
Nik biräsez yatlarga?
Sagınganda kayırılıp
Karıym kaysı yaklarga? — dip cırlıy torgan bulgannar.
Bervakıt şulay Kurgan ölkäse tatarlarında bulgan idem. Alar gomer-gomergä şuşı tufraklarında yäşägännär. Söyläşläre dä näq bezneñ Kazan tatarları telendä. “Sıktau cıruı”n nindider ber näzek, neçkä häm suzımlı-üksüle tavış belän cırlap cibärdelär, bägırem özgälänep, küz savıtına tulışırga ölgergän yäşläremne taşıp çıgudan çak tıya kaldım.
Tatarnı başka, çit-yat kavemnär nigäder, häyläkär, dilär. Hätta, mäkerle, diyüçeläre dä bar. Monıñ asıl säbäplären beläm dä kebek. Tatarlar şul alar, ni hikmät, bütännärneñ mäkerennän häm häyläsennän şaktıy yavızlıklar tatıgannar, şunlıktan alarda saklanu toygısı barlıkka kilgän. Menä şul gına ul alarnıñ yözlärenä bärep çıkkan häylä-mäker päräncäse.
Ä şulay da, kilennär hälen bäyän itügä äylänep kaytıp, äytergä telägän fikeremne cöpläp-nıgıtıp kuyarga kiräkter! Hikmät şunda ki, kızlar kiyäügä kitep baralar da, yöräk türlärenä cide yat irlären kertep utırtalar, şunıñ belän tugan tufrakların da onıtalar, imeş. Monı min şulay dip belämder sıman. Fälsäfä gıylemennän häbärdar bulgan duslarım — alar da minem kebek ir-at zatınnan — şuşı fikerne dälilläp niçämä bähäs östäle korgannarı bar. Kayberläre hätta täcribä kıluların da söylilär. Ämma:
— Kaysı yakka kunakka yışrak kaytasız? — dip soragaç, üzläre:
— Hatın yagına ikän şul! — dip cavap birälär.
Häyerlegä bulsın inde bu gomer digännärem, hisläremneñ yögännäre buşıy da kuya, buşıy da kitä. Uylarım yögerä dä yögerä, irekkä çıkkan kolın kebek çaba da çaba.
Ä minem törle çaklarım buldı, läbasa! Avıldaşlarımnıñ küremsezlegen dä az tatımadım, kıynap ta taşlagan çakların häzer dä onıta almıym, könçeleklären dä kütärüe ciñel toyılmadı. Ämma dä tugan tufraknı yuksınu hise yöräktän kitmi ikän ul. Tıyılıp, onıtılıp kına tora, annarı çişmä kebek kabat urgılıp çıgıp, uylarıma kuşılıp aga da aga. Sagışlı moñ bulıp aga. Ä şulay da tugan tufrakka kemnärneder kürü ömete belän dä kaytalar keşelär.
Mögayın alarnı menä şul kemnärder:
— Änä, kitkän bulgannar ide,— dip karşı ala torgannardır?
Tugan tufragına sıyınıp yäşägän keşe üzen dönyanıñ kendege dip uylıy inde ul, irkä bala kebek köylätüçänräk häm ällä-ällä kemçäräk bula. Alarnıñ niçek häm ni dip uylarga da hakları bardır inde. Arada ceplär özelgänçe ilgä kaytkalap torasıñ inde ul.
Häm berkön citä, yuksınu hise akrınlap tutıga-tutıga, güyäki yukka çıga. Anıñ urının bütän toygılar alıştıralar. Ul vakıygalar sineñ belän tügel, bälki başka ber, bütän sineñ kebekneñ kiçereşläre kebek toyıla başlıy. Monısı inde yuksınudan da hätärräk, yuksınudan da häyersezräk!
— İnde ul da torgandır... Kiçtän buran öyep ütkän... Kar körtlären bälki köräp tä kuygandır? Ällä ire mikän?
Ä beläsezme, ul minem berdänber yaratıp yörgän keşem ide. Söyüneñ, mähäbbätneñ ni ikänlegen aña qadär belmi dä idem, monnan soñ da tatıy aldımmı ikän? Bälki taş, agaç kebek toyılamdır? Yarar, anısında eşem yuk dip äytäsem kilmi. Barı tik iskärtep ütärgä genä kiräkter dip beläm: “Keşeneke keşegä karañgı inde ul! Häyerlegä bulsın!”
Min bervakıtta da ällä kemnär bulırga, zur märtäbälärgä ireşergä telämädem. Alar üzläre kildelär häm mine dulkınnarında agızdılar da agızdılar. Yazmışıma üpkä belderä almıym. Bähetem kamil buldı, ämma...
— İnde ul da torgandır...
Ä bügen kar yaudımı ikän soñ?..
Bezneñ şähärne kaplap kitär öçender inde, töne buyına işte dä işte. Ak kar tunınıñ avırlıgınnan agaçlar sıgılıp töştelär, yullar yabıldılar.
Yarnı yar sagışka sala. Bezdäge ineşlär yazlarda gına tulışıp, yarlarnı yarlarga totaştırıp agalar.
Yaratu hisen gomer buyı yäşi, dilär. Ämma toygılar da tupaslanalar, alar da iskerälär. Mäñge saf bulgannarı öçen alarnıñ üzgärep toruı şart. Yaratu hise sagış belän yänäşä yöri. Ä ul anı küp vakıt alıştıra da, yaratu toygısı sagışka küçä. Annan soñ sagınu hisläre belän bayıy, zuraya. Keşeneñ yäşäeşe güyäki mäñgelek belän totaşa, hislär däryası anıñ küñelendä kiläçäkkä omtılış, ömet uyata. Ul yäşi, avır häm katlaulı, kütärep bulmastay toyılgan hislär eçendä yäşi, dönyalıknıñ här karşılıgın uzıp, vaklıklarına iğtibar birmiçä yäşi. Yırak yuldan kaytıp kergän balanıñ nindi avırlıklar aşa uzıp tugan yortına ireşüen änkäse beläme ikän? Ä ul irtägä tagın yulga çıgıp kitäçäk. Ber kiçkä, ber küreşü öçen genä kaytkan şul! İ ana! İzge isemeñ hakına balaña iltifatlı bul!
Ä sagışnı könnärneñ berendä yuksınu alıştıra. Mähäbbät yuksınu däräcäsenä citsä, betmi dä, sürelmi dä inde ul. Yanu häm köyuläreñneñ ige-çige bulmayaçak.
Ämma keşedä sagınu häm yuksınu hisläre genä bulırga tiyeş tügel. Yäşäü tulı kanlı ikän, hisläre dä citmeş cide törle, citmeş cide yagın berdäy itep koçıp alalsın. Ä tulı kanlı tormış belän yäşäü näq şulaymı, ällä hislärgä iyä bula alu köçeme? Härhäldä keşeneñ östenlege hisläre belän idarä itä aluında ikänlegen onıtırga yaramıy.
Hislärenä huca bula almagan keşeneñ toygıları üzennän östen çıgıp, anı buysındıralar, ahırda harap ta itälär. Şulay da onıtırga yaramıy, hislärgä bay keşe tormışnı yahşı toya, añlıy häm töşenä. Ämma his ul üze genä, akıldan başka hiçni tügel, his barı tik bezneñ ğamällärgä etärgeç birü köçenä genä iyä. His-toygılarıñnı akılıñ döres añlamasa, yalgış häbär bularak kabul itsä, sin harap bulaçaksıñ, yağni hakıykatne dä döres töşenmiseñ.
Yuksınu! Sine yörägemneñ türenä oyalagan koş itep kürdem. Yanu-köyuläremneñ närsä ikänlegen üzem genä beldem. Könnärneñ berendä balalarıñ kanat çıgarır da, şular belän bergä oçıp kitärseñ dip köttem, sabır ittem. Häm şulay buldı da, sin — yuksınu hise, kayadır yukka çıktıñ, oçtıñ da kitteñ. Ä küñelem buş kaldı. Buşlıktan da şıksızrak halät yuk ikän ul. Buş cannar bu dönyada niçek yäşilär ikän?

2000–24.03. 2001.

Click or select a word or words to search the definition