Yuha

(mifik hikäyät)
1 BÜLEK.
Sihri toman häm urman kızı.
Niyäz maşinası belän kunaktan kaytıp kilä ide. Ber täülek kenä yul. Ozaklamıy tugan avılına da citärgä tiyeş.
Ozın yulnıñ ikençe irtäsendä, bargan yulnı toman kaplap aldı.
Niyäz maşinasın inde äkren genä alıp bara başladı. Maşina aldındagı yul, barı, ber – ike metr cir genä kürenä. Bar dönyanı toman baskan. Menä Niyäz urman eçenä dä kilep kerde. Yul ozak kalgan bulırga tiyeş tügel, inde, urmannı çıkkaç, avılı da kürenergä tiyeş. Tik avıl yuk ta yuk.
Yul da bette. Niyäz çiräm cirennän bara başladı. Yulnıñ eze dä yuk bu cirdä. Barı, urman sukmagı gına. Menä, berzamannı kilep, anıñ maşinası bötenläy ük batıp kaldı.
Ul maşinadan çıktı. Tış salkınça ide. Äyterseñ, bolıtlar cirgä töşkän: tirä - yak zäp – zäñgär toman.
Maşina tiräli äylänep çıktı. Sazlık uk ta tügel tügellekkä, tik maşinanıñ artkı tägärmäçläre genä sulı, zur bulmagan çokırda utıra. Şuña kürä tägärmäçlär äylänep kenä utırgannardır da.
Niyäz öşep, maşinaga kire kerep utırdı. Koyaş çıgıp, nıklap cirne cılıtkanın kötä başladı. Berär yakındagı avılga barıp, maşinanı çıgarırga, yärdäm sorarga da kiräk ide.
Beraz çerem itep algannan soñ, yänä maşinadan töşte. Tirä -yakta toman da äzräk tarala başlagan, küktä bolıtlar arasınnan koyaş ta kürenergä äytä.
Erak tügel, agaçlar arasınnan, nindider utlar kürenep kaldı. “Avılga ohşagan, barıp kilmi bulmas ahrı”, - dip Niyäz utlar kürengän yakka atladı.
Utlar çınlap ta keçkenä, iske yortlardan kilä ide. Borıngı ber taşlandık avıl bulıp çıktı bu. Avıl da, nibarı, biş – altı yorttan gına toradır.
Avılga kerügä, Niyäznıñ küñele siskänep kitte. Kolagına şundıy moñlı kız tavışı işetelep kuydı: “Çibär yeget, rähim it, yanıma kil!”.
Niyäz yak – yagına karandı. Bernindi ädam zatı da kürenmi.
Ayakları anı avılnıñ ikençe başına alıp kildelär. Soñgı öy turına citep, ul tuktap kaldı. Nigä menä näq şuşı yortka atlap kilüen Niyäz üze dä añlamadı. Tagın öç öydä ut kürenä, ä ul menä şuşı avıl oçındagı yortka atladı. Nindider sihri köç anı monda tartıp kitergän kebek ide.
İske genä, ber yakka avışkan öy... Kapkalar da, menä -menä, elmäktän töşäm dip toralar.
Kürşe öydän, koyma artınnan küzätkän äbine kürmäde ul. Säyer äbi, üz – üzenä närsäder söylänä ide.
Niyäz sak kına kilep öy işegen şakıdı. İşek şunduk açılıp kitte, tik öy hucaları gına kürenmäde. Niyäz üze öy eçenä atladı.
Yort eçendä ut yansa da, bik ük yaktı da tügel ide. Döresräge, yaktılık üze, ak toman bulıp, böten bülmägä taralgan kebek. Äyterseñ, urmandagı toman bu öy eçenä dä kilep kergän.
Ällä Niyäznıñ küzenä genä şulay bulıp toyıldımı?..
Üzenä karap torgan kıznı ul başta kürmi dä tordı.
- İsänme, yeget, äydä türdän uz!
Yagımlı tavış äsir itte yegetne.
Niyäz, kıznıñ yözen nıklap kararga tırışsa da, kürä almadı. Äyterseñ toman yüri, çibär güzälneñ yözen, yegetkä kürsätergä telämi.
- İsänmesez, çibärkäy!
Kipkän avızınnan süzlär korı gına çıktı.
- Äydä, utır. Aşap al. Yuldan arıgansıñdır. – dip kız, bagana kebek basıp kalgan yegetkä endäşte. Üze bülmäneñ karañgırak poçmagına atladı.
Niyäz, ayakların köçkä tıñlatıp, östäl artına kilep utırdı. Yöräge nigäder bik nık yış itep tibä.
- Nindi avıl buldı bu? Min adaşıp kilep çıktım, bugay, - dip äñgämäne başlap cibärergä teläde. Üze, şul uk vakıtta, hucabikäne küzätte.
- Bezneñ avıl Maya dip atala. Bik borıngı inde bezneñ avıl. Avıl gına ülep bara. Keşelär dä kalmadı diyärlek inde. Barısı da kitep bettelär... Bez genä yäşägän bulabız menä... Ä yullar... yullar bezneñ yaklarda, çınlap ta, adaşırlık şul.
Kız, bülmäneñ tomanı eçennän çıgıp, söyli –söyli, yegetkä yakınrak kilde. Soñgı süzen äytep betergändä, bötenläy ük, yeget karşında basıp tora ide.
Niyäz üze kıznı küzätte, üze anıñ sihri, moñlı tavışına izeräp bara ide. Kız, yanına uk kilgäç , anı nindider ciñel avırlık basıp aldı. Täne aña buysınmıy başladı. Äyterseñ, canı ayırım, ä täne başka yäşi başladılar. Aña häzer çäy dä, yärdäm dä kiräkmi, uyında barı äz genä çerem itep, yal itep alu teläge ide. Tik, bötenläy ük añın yugaltkançı, soñgı uyları telenä kilde:
- Miña yärdäm kiräk ide... Maşinam battı... Tege avıl... avıl ba...
Süzen äytep beterä almadı. Östäl artında utırgan kileş yoklap ta kitte. Ällä yul arıganlıgı sizderde, ällä başka närsä...
Aña gına barıber ide.

* * *

Uyanıp kitkäç, Niyäz üzeneñ cılı tüşäktä yatkanın kürde.
Yak –yagına karandı. Kayda ikänen isenä töşerä başladı. Ul haman da tege kızda yortında ikän bit. Öy eçe genä tagın da nıgrak karañgılanıp kitkän kebek.
Yurgan astında şundıy yomşak, cılı. Yeget maşinasın, sazlıklı, salkın urman eçen isenä töşerde. Yuk, cılı yastıktan ayırılası kilmi.
Tik torırga kiräk. Niyäz torıp utırmakçı buldı. Gäüdäse, täne genä anı tıñlamadı. Häzer inde bülmä genä tügel, anıñ başındagı uylar da, ninder sihri, nazlı toman eçendä yözälär ide.
“Çınlap ta, nıklap arıtkan ikän... Tagın da äzräk çerem itep alırga kiräk”, - digän uylar belän, toman eçenä bötenläy ük kerep kitep, yugalıp, yeget yañadan yokıga taldı.
Töşenä dä anıñ tanış bulmagan çibär kızkay kilep kerde.
Yanäse, Niyäz urmanda yöri ikän. Ällä çäçkä cıya, ällä ciläk. Ber matur alanga kilep çıktı. Alan urtasında, kiselgän töptä, kız utıra. Matur zäñgär külmäk kigän. İtäk aldında kızıl çäçkälär çäçelgän. Niyäz kızga taban atlıy. Kız çäçkälärdän takıya ürä birä. Yeget kızga yakınırak kilä, çibärkäyneñ yözen küräse kilä. Ä kız anı kürmi dä, ällä kürmämeşkä salışa. Niyäz koçaklap almakçı bula, tik kulları havanı koça. Kız toman kebek, havada taralıp, yukka çıga. Bar alannı küzätä yeget, ä kız yuk. “Niyäz!” – digän yagımlı tavış işetelä urman eçennän. Yeget tavışka taban yögerä. Kolak töbendä moñlı ber cır kebek kaytavaz tora: “Niyäz, qaderlem, maturım! Min monda!”.
Niyäz ikençe alanda kıznı kuıp citep koçaklap ala. Kız yegetkä taban borıla. Yegetkä inde kart äbi karap yılmaep tora. Niyäz aptırap, kauşap kala. Niçek inde alay? Şul uk vakıtta, kız - äbi, yılanga äverelep, yegetneñ kuyınınnan oçıp çıgıp havaga kütärelep, küzdän yugala...
Niyäz, şıbır tirgä batıp, uyanıp kitte.
Bülmä yaktıra töşkän, toman da taralgan kebek.
Häl dä kergän ikän yegetkä. Ul torıp uk utırdı. Urındıkta elenep torgan kiyemnären alıp kiyende dä, kürşe yakka çıktı .
Hucabikä öydä yuk ide. Niyäz çiläktän salkın su alıp eçte häm uramga atladı.
Tik hucabikä kız gına ber cirdä dä kürenmi, äyterseñ, cir yotkan.
Beraz kötep tordı da, yeget maşinası yanına yul tottı. “Niçek sazlıktan tartıp çıgarırga ikän?”, - dip uylanıp bardı yul buyına.
Maşina üz urınında tora. Alay, batuın da bik nık batmagan ikän ul, çokırı da zur tügel. Gazga ber basu belän, batkan maşina, çokırdan kilep tä çıktı. Yeget maşinasın, äkren genä borıp kuyıp, kilgän yulına karattı.
Äzräk, “bälki tege kız kilep çıgar äle?”, - digän uy belän kötep utırdı da. Ömete özelgäç kenä kaytır yulga çıktı...
Agaçlar arasınnan, anı küzätep kalagan urman kızın kürmäde ul.
Tugan avılına iltkän yulga bik tiz kilep çıktı yeget. Niçek şulay adaşıp, ikençe yakka kitkänenä aptırap tordı.


Alda anı tugan avılı kötä ide.

* * *
2 BÜLEK.
Aygöl häm kara pesi.
Tugan avılına kaytıp, ğadäti tormışı belän yäşi başlasa da, Niyäz tege urman kızın onıta almadı. Küz aldında gel anıñ, toman eçendäge sihri yöze, dulkın –dulkın kara çäçläre, zifa buy -sını tordı. Tora – bara anıñ bar uyları, uyları gına da tügel, hätta, baş miye bötenläy ük yaña tanışı belän tuldı.
Nilär genä eşläp karamadı Niyäz başınnan ul kız turındagı uylarnı alıp taşlar öçen. Köne – töne eştän kaytmıyça, yanıp –köyep eşläüme, törle – törle canrdagı kitaplar ukumı, tuktausız televizor karaumı?...
Yuk, alarnıñ berse dä yärdäm itmäde yegetkä.
Moña qadär yörgän kızı Aygöl belän köndezen dä, tönlä dä oçraşıp, bik ozak itep söyläşep tä karadı, tik, küz aldınnan, yılmaep torgan urman kızın alıp taşlıy almadı .
Aygöl belän dä araları şul kız arkasında gına “suındı”. Döresräge, Niyäznıñ, söygän kızına bulgan hisläre, ällä kayda buldılar da kuydılar. Äyterseñ, niçä yıllar buyına ul Aygöl belän yörmägän dä, mäñge yaratırga, öylänergä väğdälär birmägän.
Häzer inde ul Aygöl yanına, küptännän kilgän ğadät buyınça gına, tege urman kızın onıtırga dip kenä barır buldı.
Ä Aygöl anı yarattı, hislären dä üzgärtmäde. Niyäzda bulgan üzgäreşlärne şunduk sizep alsa da, söygän yarına berni dä endäşmäde, berni dä beldermäde. Yegetendäge üzgäreşlär Aygölneñ söyü hislären, äz bulsa da kämetmädelär, ä bälki, kiresençä, arttırıp ta cibärdelär äle: kız söygänen tüzemsezlek belän kötep ala torgan buldı...

* * *

Bervakıt, Niyäz abzar tiräsendä vak – töyäk eş eşläp yörgän vakıtında, ällä kaydan kap – kara yolkış pesi kilep çıktı. Yonnarı pıçrangan, kabargan. Kilep çıktı da bu yolkış pesi, Niyäznıñ ayagına kilep yılışa başladı. Üze, şul uk vakıtta, yagımlı itep mıraulıy.
Ällä nigä Niyäzga bu pesi cäl bulıp kuydı. Öydän söt alıp çıgıp eçerde, pesineñ yonnarın taradı. Üze pesineñ yonın tarıy, üze anıñ küzlärenä karıy. Şulvakıt ällä niçek bulıp kitte yegetkä. Şundıy cällätkeç moñsu ide ul pesineñ küzläre. Ul küzlärdä ällä närsä kürgän kebek bulıp kitte yegetkä. Şul uk vakıtta ul küzlär Niyäznı gipnozlagan da kebek buldılar: pesineñ karaşınnan yegetkä şundıy rähät, şundıy nazlı bulıp kitte. Bar dönyasın onıtıp kuydı ul bu minutta, hätta, sihri urman kızın da.
Pesi şul könnän başlap Niyäzlarnıñ öy aldında yäşär buldı. Vakıt – vakıt kına yugalıp torgaladı. Yugalıp tora da, yañadan yolkış, börädäk pesigä äverelep kaytıp kerä.
Yolkış pesi alarda tora başlagaç Niyäz, urman kızın yänä isli başladı. Ä Aygölgä dä hisläre yañarmadı, barı küñelendä buşlık kına kaldı, äyterseñ, yörägen dä, söyüe hislären dä şul, sihri toman kaplap algan...

* * *

Berkönne, Niyäznıñ änise kürşe avıldagı apalarına kuna kitte.
Kiç kırın aulakka yäşlär dä kilde.
Avılda şulay bit inde, bersenä äytmiseñ, ä barsı menä bu keşedä aulak ikänen belep tora. Çakırmıyça kilep tä citkännäre dä küp.
Aygöl dä söygäne yanına atlıgıp kilde. Tik, Niyäz gına anı salkın karşı aldı. Yegetlär, kızlar bäyräm ittelär. Öy hucası gına bu “şaytan mäclesenä” salkın karaş belän karap utırdı, äyterseñ aña barıber.
Bäyräm irtängä qadär dä barır ide, tik...
Säğat ikelär tiräsendä Niyäz, kinät kenä yäşlärne kuıp ta çıgardı.
Başta, ber “kızmaçarak” yeget öy aldında yörgän kara pesine, “ayak astında botalıp yörmä äle”, - dip tibep oçırdı. Niyäz, monı kürep alıp, üze dä sizmästän, yodrıkları belän tege yegetkä taşlandı. Alarnı ayırdılar, tik kiçä bozılgan ide inde. Yäşlär şunıñ belän taralıştılar da kuydılar.
Zur öydä Niyäz belän Aygöl genä kaldı.
- Nigä sin alay “kızıp” kitteñ? – dip soradı gacäplänep Aygöl.
Çönki, bügenge köngä qadär, üzeneñ sögäneneñ alay kotırganın, sugışkanın kürgäne yuk ide äle. Niyäznı ul barı sabır holıklı yaktan gına belä ide.
- Ällä soñ, - dip kuydı yeget. Annan, üpkäläü belderep, östäp kuydı. – Ä nigä soñ minem pesiyemä tide? Tibep cibärde bit. Ul bit barı mesken hayvan. Alay yaramıy inde.
- Äye, şul - dip rizalaşıp kına kuydı Aygöl uyga batıp. - Ä nigä ul pesiyegezne öygä kertmiseñ soñ? Gel öy aldında küräm bit min anı.
Eget beraz uylanıp tordı da, närsäder isenä töşergändäy:
- Min häzer, - dide dä öy aldına çıgıp kitte.
Berniçä minuttan kap - kara pesine alıp ta kerde:
– Alıp kergän idem inde min anı bervakıt... – dip söyläp kitte.
Bar bulgan hällärne isenä töşerde...
Alıp kergän ide ul pesine öygä. Berençe könne ük alıp kergän ide. Ayak astında botalıp yörde başta pesi. Närsäder öçen änise Niyäzga: “Ay, ulım, maturım!”, dip koçaklap alıp söygän ide (ä änise anı gel şulay, bäläkäy malaynı söygän kebek, irkäläp koçarga, söyärgä yarata), kara pesi kilep kaydandır kilep tä çıktı, äniseneñ ayagına tırnakların batırdı da. Teşläp alırga da ölgerde. Şunnan soñ, änisenä başka timäsen dip, Niyäz anı öygä kertmäs buldı. Tik pesine uram buyına çıgarıp taşlarga da kulı barmadı...

* * *

Pesi aş bülmäsendä yöri başladı. Äyterseñ monda gomere buyı yäşägän. Äyterseñ bu öyneñ hucası ul.
Niyäz belän Aygöl, bu vakıtta kürşe bülmädä söyläşep utırdılar. Döresräge, kübräk kız söyläde, ä yeget tıñlap kına utırdı.
Beraz, şulay serläşep utırgaç, Niyäz uramga çıgıp kerergä buldı. Aygöl: “Kötäm sine, qaderlem”, - dip kaldı.
Niyäz, inde tañ atıp kilsä dä, abzar - kuralarnı karap, barlap çıktı.
Öydän, şulvakıt, üzäk özgeç açı tavış işetelde. Bu Aygöl kıçkıra ide. Yeget yögerep öygä kilep kerde.
Bülmä urtasında idändä Aygöl utıra. Üze kulı belän yözen kaplagan. İke kulı da, ap –ak külmäge dä kıp - kızıl kanda.
- Närsä buldı, Aygöl? – Niyäz, üze dä sizmästän, kıçkırıp cibärde. –Närsä buldı?
- Pesi... – dip kenä äytä aldı kız häm bar gäüdäse belän dereldi - dereldi, kaltırap yılap cibärde.
Niyäz tiz genä maşinasın kabızıp, yaralı kıznı üzäk dävahanaga iltep kuydı.
Aygölne anda alıp kaldılar, ä Niyäz kire avılga kayttı. Kızı yanında kalırga telägän ide dä, tik tabiblar gına anı dävahanadän kuıp çıgardılar.
Öylärenä kaytkaç ta pesine ezli başladı. Pesi ber cirdä dä yuk ide. Niçek öydän çıgıp kaçkandır bilgesez.
Arıgan yeget bernärsä dä uylarga belmiçä, inde küptän tañ atıp, kön tuıp kilsä dä, yoklarga yattı.
Töşendä ällä närsälär genä kürep betermäde ul: kara pesine dä, Aygölne dä, sihri urman kızın da. Kiçke yakka uyanganda gına, kürgän töşennän ber närsä dä isenä töşerä almadı. Başın, uyların yañadan toman kaplap aldı. Barı buşlık, tik kaydandır yıraktan gına tavış işetelä: “Söygänem, min sine kötäm! Kil yanıma!”.
Uyları toman eçendä bulsa da Niyäz belä, bu tavış urman kızınıkı. Dimäk, anıñ yanına barırga kiräk. Ul kız barsın da belergä tiyeş... Barsın da belergä... Dimäk, ul kıznı ezläp tabırga... tabırga...
Niyäznıñ tomanlı, botalçık uyların tirän yokı bastı.

* * *


Ä bu vakıtta, Niyäzlarnıñ ındırınnan tayakka tayanıp çıkkan, ubırlı karçıknı häterlätkän äbine berse dä kürmäde. Barı küktäge ay gına moña şahit bulıp kaldı...

3 BÜLEK.
Serle Häyät.
Niyäz urmanga kergän yulnı da, urman eçendäge avılnı da bik tiz taptı. Äyterseñ, aña kemder yulnı kürsätep bara, yärdäm itä ide.
Urman eçendäge avıl häzer aña taşlandık tügel, ä ninder yämgä kümelgän kebek toyıldı. Urman kızı torgan yort ta häzer maturlanıp kitkän kebek.
İşek aldında anı urman kızı karşı aldı. Kapkanı ütü belän yegetneñ koçagına taşlandı.
- Sagınıp bettem sine, qaderlem! – dip kız, başın Niyäznıñ kükrägenä saldı. – Ber kürüdä yarattım bit min sine. Sineñ yänä kiläçägeñne dä aldan belep tordım bit min.
Kıznıñ yagımlı tavışınnan yegetneñ küñele tulıp kitte. Küze kaynar yäşlär belän tuldı, tamagına töyer tıgıldı.
“Bähet digäneñ şuşı mikänni?” -dip uylap kuydı şul vakıtta yeget...
Bu könnän başlap Niyäz, bar dönyasın onıtıp, urmandagı avılda, urman kızı belän yäşi başladı.
Urman kızınıñ iseme Häyät ikän. Ul yegetkä härvakıt mähäbbäte turında belegertep kenä tordı. Häyätneñ yagımlı süzlärennän, tavışınnan Niyäz bötenläy iserde, başın yugalttı. Ä üze könnän kön yabıga bardı, könnän kön korıdı. Monı ul berniçek tä añlata almadı...

* * *

Berkönne, tönlä ul uyanıp kitte, ä yanında söygän Häyäten kürmäde. Kiyenep uramga çıktı.
Tön urtası bulsa da tışta yap –yaktı ide. Küktäge tulgan ay bar urmanga üzeneñ saran nurların sibep tora. Yegetneñ ayakları üzennän - üzläre, avıldan yırak bulmagan, kül yanına alıp kildelär.
Bälki, söygäne su kerergä dip, kül buyına kilgänder? Läkin kül yanında ber keşe zatı da kürenmäde.
Niyäz soklanıp kül östen küzätte. Közge kebek tigez kül östendä altın ay gına yözep yöri. Yar buyındagı kamışlıkta nindider koş, tönge tınlıknı bozıp, tırışıp – tırışıp sayrıy, tirä - yakka, dönyaga üzeneñ barlıgın belgertä.
Şulay, utıra – utıra yeget yokımsırap kitte.
Kinät, su astınnan zur yılan yözep çıktı. Niyäznıñ andıy zur yılannarnı kürgäne dä yuk ide äle. Kurkıp artka sikerde dä yıgılıp kitte. Torıp bastı da avılga taban yögerde. Ä yılan, añardan kurkıp, su astına çumdı. Barı su tamçıları gına tirä yakka çäçelep kaldı.
Üz küzlärenä üze ışanmıyça, tege yılannı onıta almıyça yeget ozak kına yokıga kitmiçä yattı. Häyät tä yuk. Menä şunısı da gacäpländerde yegetne. Bolay, tön urtasında çıgıp kitkäne yuk ide bit äle anıñ. Ällä çıgıp kitep yörde mikän? Yeget kenä, tirän yokıga talıp, kıznıñ çıgıp kitep yörgänen sizmäde mikän? Ällä başka söygän yarı barmı?
Tege zur kurkınıç yılannan Niyäznıñ uyları başka äybergä küçte.
Niçek buldı soñ äle bügenge kön? Başka könnärdän närsäse belän ayırıldı? Nilär eşläde soñ bügen?
İrtän irtük Häyät belän urmanga kittelär. Gömbä, ciläk – cimeş cıydılar. Kışka azık – tölek hästärlädelär. Kiçen kaytkaç aş – aşadılar. Hatını, kürşe äbi alıp kergän kaynar söt, salıp birde...
Tukta, bügen Niyäz söt eçmäde bit. Ä moña qadär, kön dä kiçen, şul kürşe äbikäy kertkän, kaynar sötne eçep yata ide bit. Yabıgasıñ, äzräk it kunır, dip aña kürşe äbi kön dä söt kertä ide bit.
Äye, menä bügen dä, Häyät aña sötne salıp birde birüen, tik Niyäz gına anı eçmäde. Nigäder küñele bolganıp tora ide. Söygäne kürmägändä genä bidrägä tükte dä kuydı, berni endäşmäde.
Uyları tämam botalıp, Niyäz irtänge yakta gına, yokıga taldı. Söygäne Häyät kaytıp kergänen inde ul kürmäde...
İkençe könne Niyäz söygänenä berni dä äytmäskä buldı. “Niçek bargan tormışları, şulay barsın”, dip uylap kuydı. Barısı da üze çişeler äle.

* * *

Tik, şul könnän başlap Niyäz, hatının bik nıklap küzätä başladı häm anıñ bik küp säyer yakların açtı. Häyät kübräk su eçärgä yarata ikän. Monı yeget elek sizmägän ide. Essene dä bik yaratmıy Häyät. Gel külägädä genä yörergä, yal itergä tırışa.
Säyer ğadätläreneñ tagın berse – Niyäzdan arkasınnan söydertmi, yeget aldında çişenmi, oyala torgan buldı. Monı inde yeget berniçek tä añlata almadı. Küpme bergä yäşäp tä söygäneneñ tänen şärä kileş kürmäde. Kürşelärendäge taşlandık munçanı yagıp kergäç tä, Häyät anıñ belän munçaga barırga telämäde. Kız avıl yanındagı kül suında koyınıp yuına ide.
Berkön, Häyätneñ küldä yuınganın Niyäz kaçıp karap tordı. Söygäne sudan çıkkan ide, Niyäz hatınında säyerlek kürde: söygäneneñ arkası täñkälär kebek yaltırıy ide. Tagın aña hatınıda ber säyer äyber toydı yeget. Tik ni ikänen üze dä añlamıy tordı. Azaktan gına anıñ başına barıp citte – söygäneneñ kendege yuk ide...
Hatını belän ber aydan artık yäşägäç, yeget küzenä şundıy gacäyep yañalıklar açıldı.
Dimäk, anıñ hatını başkalardan ayırılıp tora? Dimäk, ul Niyäznı küpme aldap yörtkän? Ä çınında keşe zatınnanmı soñ ul?
Şundıy botalçık uylar biläp aldı yegetneñ başın. Küpme genä uylasa da soraularına cavap taba almadı.
Häyät tä yegettäge üzgäreşlärne tiz sizep kaldı bulsa kiräk. İnde sak kına yöri başladı. Üzen borçıgan kara uylarnı da yegetkä belgertergä aşıkmadı, vakıt citkänen kötte...

Berkön, Niyäz tagın tönlä yalgızı uyanıp kitte. Kiyende dä uramga çıktı. Häyät ber cirdä dä kürenmi. Yegetne ayakları üzläre kül yanına alıp kildelär. Kamışlar yanına barıp utırıp yeget tagın uyga taldı.
Närsä buldı soñ alarga?
Aygöl dä bit anı nık itep yarata ide bit. Soñınnan Häyät barlıkka kilde. Bolay, Aygöldä belän Häyättä dä nindider ohşaşlık bar kebek ide. Aygöl belän dä araları bozılmadı da ul, ä menä yeget küñele Häyätne sayladı. Nigä? Yeget monı üze dä añlata almıy. Bälki, urman kızı anı siherlägänder, täne dä bit kızlar täne kebek ük tä tügel. Bälki, Häyät çınnan da siherçe kızıdır.
Şunnan, Niyäz ber rivayätne isenä töşerde. Ul bolayrak ide...
Ber yeget su buyında bik güzäl, zifa buylı çibärkäyne oçrata. Oçrata da, şunduk ğaşıyq ta bula. Kıznı üzenä käläşlekkä ala. Yäşi başlıylar alar, ä yeget kipkännän kibä ikän. Tora – bara yeget üzeneñ hatınınıñ keşe tügel, ä yuha ikänen belgän. Şulay uk, hatınnıñ kendege dä yuk, su da küp eçä ikän.
Eget hatınınnan kotılırga bula häm esse itep munça yaga. Yänäse, yuhalar essedän ülälär. Munçaga hatının kertep cibärä dä işeklärne bikläp kuya. Munça eçendä ber genä tamçı da su kaldırmagan bula. Tege yuha – hatın munça eçendä i bärgälänä ikän, i bärgälänä, di, hätta, munça dereldäp tora...
Häm, berzaman, tınıp kalgan.
Eget töten çıga torgan morcanı yabırga onıtkan, ikän. Tege yuha morca tişegennän çıgıp ta kaçkan.
Tik şunnan başlap avılga da bäla – kaza kiterä başlagan,di.
Şul avıl çitendä ber ir torgan. Anıñ hatını, balaları bulgan. Bervakıt anıñ öyenä kara mäçe iyäläşkän. İr kuıp çıgara ikän, ä hatını yañadan kertä, di kara mäçene.
Yortta bötenese dä yoklap betkäç, mäçe şap- şop basıp yöregän, tırmaşa başlagan, çiläklärne şaltıratkan. Bu tavışka tön urtasında ir dä uyanıp kitkän. Ulların uyatkan, ä hatının uyata almıy, di.
Ä mäçe yılanga äverelep, irne dä balalarnı da buıp ütergän, di. Alarnı yotırga ölgermi kalgan, su yuklıktan, tizräk çıgıp kitkän...
Hatın irtän uyanıp kitsä, ire belän balalarınıñ ülek gäüdälären genä kürgän. Uyatmakçı bulgan, tik tegelärneñ gäüdäläre inde suınıp betkän, di...
Kinät, şul legendanı isenä töşerep, Niyäzga essele – suıklı bulıp kitte.
Kül östennän dä salkın cil isep kuydı...

4 BÜLEK.
Elannar alışı, analar sagışı.

Niyäz, cir salkın bulsa da, suzılıp uk yattı. Ällä küzlären yokı basa başladı, ällä kül östen yänä ak toman kaplap aldı...
Ul küzlären yomdı.
Kül urtası, bermäl, dulkınlana başladı. Dulkınnar zuraygannan zuraya bardılar. Su öste, öyermä kebek, böterelä başladı häm, äyterseñ cir astınnan fontan atıp cibärde. Su fontanı belän, dulkınnarnı tirä -yakka çäçep zur yılan kilep çıktı. Üzeneñ alsu tösendäge zur gäüdäse belän, hätta, aynı da kaplap aldı ul.
Elan kilep çıktı da, su östennän, Niyäzga taban yözep kilä başladı.
Şul uk vakıtta, kamışlıktan ikençe zur yılan kilep çıktı. Monısı inde matur, altın tösendä ide, äyterseñ anı altınga mangannar. Bu yılan kamış arasınnan kinät kenä kilep çıktı da, Niyäzga taban kilgän alsu yılanga taşlandı.
Su östendä katı alış başlandı. İke yılan, ber bersenä uralgan kileş kül östendä bermäl tordılar da, su astına uk töşep kittelär. Alış su astında bardı. Barı su östenä çıkkan zur dulkınnar, sular fontanı gına bu alışnıñ bik katı, ülemeçle ikänen kürsätä ide...

* * *

Tañ atıp kilgändä Niyäznı koşlar sayravı uyattı. Kül yagınnan salkın cil haman da isä ide.
Niyäz torıp utırdı. Başı güli, äyterseñ, kiçä bik katı gına “bäyräm” itkän. Kurkınıç töşen isenä töşerä başladı. “Nindi yılannar buldı soñ alar? Nigä sugıştılar? Kaysısı ciñde ikän?” Söygänen dä isenä töşerde: “Ä Häyät kayda soñ äle?”
Köç häl belän genä torıp, Niyäz avıl yagına taban atladı.
Häyät öydä dä yuk ide, dimäk, kaytmagan. Ni uylarga belmiçä, Niyäz kütärmägä çıgıp utırdı.
“Häzer ni eşlärgä? Hatının kaydan ezlärgä?... Bälki üze kaytır?”
Uyları botaldı, üze dä, uylıy – uylıy, arıdı.

* * *

Bilgele genä ber kararga kilep, aydan artık tik torgan maşinasına utırıp, tugan avılına taban yul tottı. Andagı hällärne belü ide teläge.
Änise ulın yılap karşı aldı.
- Ulıkayım, sine isän küreremä dä inde ışanmıy başlagan idem. Nigä berär hat - häbär bulsa da cibärmädeñ? – dip yılıy – yılıy ulına aşarga äzerläde.
- Äni, gafu it inde, min yıraklarda yördem şul, - dip kenä kuydı. – Hat ta, häbär dä cibärerlek cirlär tügel şul.
Änise başta yılap, sıkrap alsa da, ulın isän – sau kürgäç, yözenä yäşäü yäme kerde, “İ, ulıkayım, minem!”, dip ulı tiräsendä böterelde.
Niyäz Aygöl turında da soraşıp kuydı:
- Äni, Aygöl bolnitsadan çıktımı? Ni häldä yäşäp yata?
Anası ber mälgä ulına aptırabırak karap tordı.
- Ulım, Aygöl dä yugaldı bit. Bulnista ber genä kön yatkan da, kay yakkadır çıgıp kitkän. Avılga kaytmadı. Sin dä yugalgaç, bez sezne, ikegez bergäder digän idek. Ä sin anı kürmädeñmeni, ulım?
- Yuk, äni. Min bit bötenläy başka yakta yördem.
- Alay ikän, alay ikän, - dip ana urındıkka utırdı. – Bez inde, sez ikegez bergä yugalgaç, yäşlär kaçıp kavışkannardır, dip uylagan idek... Alay ikän...
Niyäz änisenä kara mäçe, Aygöl belän bulgan hällärne söyläp birde.
Änise şak –katıp, ulına ışanmıyça tordı. Barı:
- Alay ikän, alay ikän, - dip kenä kuydı. – Bezgä ul kara mäçene kertäse dä bulmagan da bit.
Änise belän beraz söyläşep utırgaç, Niyäz Aygöllärgä barıp kilergä buldı. Aygölneñ änkäse ni häldä ikän?
Saniyä apa anı yaktı çıray belän karşı aldı:
- Niyäz ulım, kaytıñmıni? Kayçan kayttıñ? Bezneñ Aygölne kürmädeñme? – dip, ber- ber artlı soraular yaudıra başladı.
Niyäz başta ni äytergä dä belmiçä tordı. Närsä dip äytsäm dä ananıñ hätere kalır kebek toyıldı.
- Saniyä apa, kürmädem şul min Aygölne. Üzem dä anıñ kaysı yakta ikänen beläsem kilä ide, - Niyäznıñ üzeneñ dä küzläre dımlandı. Yılap cibärergä çak – çak tıyılıp kaldı.
Berazdan, üz – üzen kulına algaç, Saniyä apaga da kara mäçe belän bulgan hällärne söyläp birde.
- Uf, Allam, haraplar gına bulgan ikän kızım. Nindi genä kara köçlär tartıp aldı mikän anı minnän? - ana küz yäşlären tıya almıy, üksep –üksep, yılap cibärde.
Küz yäşläre kipkäç, ana Aygölneñ hastahanädän niçek yugaluı turında söyläp kitte.
Aygöl, Niyäz iltep kuygaç, hastahanädä ber genä kön kungan da, ikençe könne ük yukka çıkkan. Şäfkat tutaşları da, vraçlar da bernärsä dä belmilär: kayda kitkän, kem belän kitkän.
Şunnan anı urmanda da kürgän dip söylägännär. Üze, keşelär yakın bara başlagaç, kaçkan ikän.
Saniyä apa, küñele açılıp kitep, Niyäzga üz seren dä çişep taşladı:
- Niyäz ulım, Aygöl bit minem kızım tügel, tik üzemneke kebek yaratıp üsterdem. Min anı urman eçennän tabıp algan idem bit. Menä - urmannan taptım, urman aldı... – Saniyä apa beraz yılap aldı da dävam itte. – Şulay urmanda yöri idem, karıym, keçkenä çüpräk öyeme yata. Barıp karasam – sabıy bala. Üze cılamıy da, rähätlänep yoklap yata. Üzem karap üsterdem bit min ul sabıyımnı. Menä, Aygöl üze dä belmi kaldı bit min änise tügel ikänne...
Niyäz Saniyä apanı yuattı:
- Saniyä apa, alay uk äytmägez äle. Aygöl bötenläygä yugalgan kebek söylisez. Kaytır ul, min ışanam, menä kürersez äle! Berkön kilep, “Äniyem menä min!”, - dip kaytır da töşer äle.
- Ay, ulım, şulay gına bula kürsen inde, şulay gına bula kürsen, - dip ana yaulık oçı belän küz yäşlären sörtep aldı. – Niyäz ulım, sin dä ezläşergä yärdäm it inde, yäme?
- Älbittä, Saniyä apa! Min bügennän ük Aygölne ezlärgä çıgıp kitäm, - dip, Niyäz huşlaşıp, öyenä yünälde.
Väğdä birüen birde dä ul, tik menä kıznı gına kaydan ezlärgä soñ? Yul buyına Niyäz uylanıp kayttı.
“İrtän irtük ezli başlarmın”, -digän uylar belän yoklarga yattı...

* * *

Tön urtasında, lunatik kebek yörgän Niyäznı, änkäse dä kürmi kaldı. Başta yeget torıp utırdı, annan kiyende dä uramga çıktı. Yartılaş yoklagan kileş, maşinasın kabızdı da, kitep tä bardı.
Anıñ yulı urmandagı avılga, urmandagı Häyäte yanına ide.
Çönki kolak töbendä urman kızınıñ çakırgan tavışı işetelä, küz aldında yänä anıñ gına räseme tora.

“Söygänem, kayt, min bäladä! Yärdäm it miña!” – dip çıkıra ide anı urman kızı Häyät...

5 BÜLEK.
Kürşe äbi.

Niyäz avılga citü belän, öygä kerep tormadı, tup – turı kül yanına yünälde. Kemder aña Häyäte anda, dip äytä ide.
Kamışlık yanınnan tabıp aldı Niyäz, kıp – kızıl kanga batıp betkän Häyätne. İñ berençe, kıznıñ yörägen tıñlap karadı yeget. Äkren bulsa da tibä, dimäk, isän.
Niyäz kıznı kulına kütärep, öygä alıp kayttı. Häyät huşına kilmäde, barı ıñgıraşa gına başladı. Yeget anıñ yözlären, kulların, bar tänen yüeş tastımal belän sörtep çıktı. Kıznıñ tänendä, bitlärendä närsä beländer tırnalgan ezlär taptı.
“Berär yırtkıç höcüm itkänder inde”,- dip uylap kuydı Niyäz.
İkençe könne genä Häyät huşına kilde. Niyäz añardan närsä buluın soragan ide dä, kız gına, anı işetmägän kebek, cavap birmäde. Su gına eçte dä yañadan yokıga taldı.
Niyäz inde närsä uylarga da belmi ide. Uramga çıktı.
Kürşedä yörgän äbikäyne kürep, anıñ yanına kilde.
- İsänmesez, äbikäy. Min küptän tügel genä sezdä yäşi başladım. Häyätneñ ire min, - dip närsäder eşläp yörgän äbikäygä endäşte.
- Ä-ä, isänme, ulım! - Äbikäy Niyäz yanına uk kilep bastı. – Beläm min sezneñ bergä yäşägänegezne, ulım, bik äybät bulgan. Alaysa, Häyät küpme yalgızı yäşi inde. Berüzenä kıyın bit inde ul kız keşegä. Menä sin bulgaç, bigräk äybät bulgan inde.
Äbineñ tavışı da yegetkä tatlı, nazlı bulıp toyıldı.
Niyäznıñ niyäte üzen borçıgan soraularga cavap tabu ide.
- Äbikäy, ä Häyät üze şuşı avıldanmı ul? Üze miña äytmäde dä...
- Ulım, anıñ tarihı bik kızıklı da, kurkınıç ta. Min urmannan tabıp aldım bit ul kıznı. Ul inde zur yäştä ide. Ber unike – unöç yäşlär tiräse bulgandır aña.
Berkön şulay urmanda ciläk cıyıp yörep, ber alanga kilep çıktım. Alan urtasında gına ber botaklardan yasalgan şalaş tora. Eçen karadım, barı çüpräklär genä yata, keşe äsäre yuk. Min äytäm, bu urman eçenä kem şalaş yasap kuygan ikän, dim? Şunda, beraz utırıp, häl cıyıp alırga buldım.
Berzamannı, karasam alanga ber kızkay çıgıp kilä.
- İsänme, kızım, - dim. – Adaştıñmı ällä?
Kız yılap kına cibärde, “Ber närsä dä belmim min”, di. Barısın da onıtkan bulıp çıktı, bahırkay...
Äbikäy, bulmagan küz yäşlären, yaulık oçı belän sörtep kuydı da dävam itte:
- Şunnan min anı avılga alıp kayttım. Minem belän bergä yäşärgä telämäde, bötenläy kırgıylanıp betkän, küräseñ. Min äytäm, “menä yänäşädä genä buş yort bar, yäşä şunda” dim. Ul rizalaştı. Tik miñardan haman da çitläşä äle. Siña söt birä başlagaç kına, äzräk, yakınlaştı... Min üzem çittän, ber – ber häl bulmasın, dip küzättem. Annan küräm, kız bötenläy üze dä dönya kötä ala. Menä şulay yäşäp tä kitte. Menä, häterenä töşerä almıydır, şuña siña da söylämider ul, ulım. Sin anı räncetä kürmä inde, ulım, yäme?
- Yuk, äbikäy! Min anı yaratam bit. Niçek inde räncetim, di!?
Şunda gına Niyäz, äbineñ bitendäge yaralarına iğtibar itte. Äyterseñ, äbineñ biten kemder tırnagan. Şundıy uk yaralarnı yeget äbikäyneñ kulında da kürep aldı. Sorarga kıygan ide, anı äbi bülep:
- Yarar, yarar, - dip närsäneder isenä töşergändäy, tayagına tayanıp, tiz genä öyenä kerep tä kitte.
Äbi kerep kitü belän Niyäz, ozak kına, anıñ äytkännäre turında uylanıp utırdı. Ul, şulay uk, Aygölneñ änise Saniyä apa äytkän süzlärne dä isenä töşerde. Ul da bit Aygölne keçkenä kileş urmannan tabıp aldım digän ide. Menä kilep, Häyätneñ dä urman eçennän tabıp alınılganın işette...
Bu vakıygalar arasında, äyterseñ, nindider bäyläneş bar, nindider ser yata. Tik nindi ser ikänen Niyäz añlıy almadı. Bu serne açuda, barı Aygöl, ya Häyät kenä yärdäm itergä mömkinnär ide.
Häyät monda - öydä, tik ülem hälendä. Ä Aygöl? Anıñ kaydalıgın belsä, ber Alla gına beläder...

* * *

Kiç Häyät Niyäznı üz yanına çakırıp kiterde. Üze ul haman da avır häldä urında yata ide.
Pışıldap kına diyärlek üz tarihın söyläp birde. Näq kürşe äbikäy söylägänçä...
Häyät üz ätisen dä, änisen dä häterlämi. Barı keçkenä çagında urmanda yäşägänen belä. Häterendä şul şalaş kına kalgan. Karañgı urman, yırtkıç hayvannar tavışı – barısı da Häyätneñ küñelendä äle dä, onıtılmas yara bulıp saklana kilä.
Azrak urmanda yäşägännän soñ anı, äle kürşedä yäşägän, äbikäy tabıp ala.
Häyät nigä äbi belän bergä yäşämägänen söylämäde. Monısı inde anıñ bersenä dä söylärlek bulmagan ser. Niyäzga da söyläsä, soñrak kına söylär. Ä älegä?... Ä älegä irtäräk...
Häyät üze turında tagın närsäder söylämäkçe bulgan ide dä, tıyıla almıy, üksep – üksep, yılap cibärde.
- Min siña soñrak, tagın üzem turında añlatırmın, yäme?...
Niyäz anı, koçaklap alıp, yuatırga kereşte:
- Tınıçlan, qaderlem, yılama! Barısı da yahşı bulır.
Şulçak, Häyät yılavınnan tuktap, citdilänep:
- Sin, kürşe äbikäy belän sak bula kür yäme, canıyım! Berük üzeñne saklıy kür, yäme? – dip yüeş tugrı küzlären Niyäzga töbäde.
- Yarar, qaderlem, yarar. Sin äytkänçä genä eşlärmen, - dip kuydı yeget, bernärsä dä yañlamasa da. - Ä häzergä yal it, qaderlem, häl cıy.
Ozaklamıy Häyät tatlı yokıga da kitte.
Niyäz, añardan säyer tırnalgan ezlär turında da soramakçı ide dä, soramadı. Kürşe äbidä dä şundıy uk ezlär. Äyterseñ alar bergä bulgannar, ber ük hayvan belän sugışkannar.
“Çınnan da, soñınnan üze söylär äle!” dip kenä üzen tınıçlandırıp kuydı yeget.
Häyäten koçaklap ul da yokıga taldı.

6 BÜLEK.
Tönge urmandagı serle oçraşular.

Aygöl hastahanädän nigä çıgıp kitkänen üze dä añlamadı. Barı, nindider köç, kaydadır çakıra ide anı.
Bu köç anı urmanga alıp kilde häm kıznıñ kuyı agaçlar, kuaklardan torgan karañgı urman eçennän zur yulı başlandı.
Niçä kön, niçä tön, kayda, nigä barganın da üze belmi ide kız. Barı, nindider küzgä kürenmäs sihri tavış kına, mayak bulıp, alga taba çakırıp, yul kürsätep tordı aña.
Urmandagı ciläk – cimeş belän genä tuklanıp, bötenläy ük yabıgıp bette kızkay.
Ber atna diyärlek vakıt ütügä zur alanga kilep çıktı. Monda ülän dä biyek, kuyı bulıp üskän bulıp çıktı. Aygölneñ bilenä qadär diyärlek citep tora ide. Alan urtasında ul, kayçandır elek, korı çıbık – çabıklardan yasalgan şalaşka tap buldı.
Şalaşnı kürü belän tuktap kaldı. Bu cirlär aña niçekter tanış kebek idelär, äyterseñ, kayçandır kız bu alanda bulgan da, bu şalaşnı, agaçlarnı kürgän.
Kolagına keçkenä bala yılagan tavış, çıñlap işetelä başladı ...
“Kem yılıy soñ ul? Nigä şulay, yöräkne özärlek itep yılıy ul? Nigä tuktamıy bu yılagan tavış? Äni... änise kayda soñ anıñ? Nik yuatmıy ul sabıy balanı?”
Bu kolagına işetelgän yılau tavışı, äyterseñ, Aygölneñ balaçagındagı nindider hätirä. Şul onıtılgan hatiräne, yugalagan yazmışnı, açıp salırga telägändäy, çıñlıy ide bu yılau tavışı.
Kuyı ülängä yatıp, tägäri – tägäri, Aygöl dä yılarga kereşte. Äyterseñ, şuşı yılavı belän balaçagındagı yılau bergä kuşılsa, küñele buşap kalır da, tavış yugalır...
Çınlap ta, beraz ülängä yatıp yılagaç, kızga ciñel bulıp kaldı. Ul şul yatkan cirendä izräp, bar dönyasın onıtıp, yokıga taldı.

* * *

Töşendä ul söygäne Niyäznı kürde.
Tik Niyäz başka kız belän koçaklaşıp basıp tora ide. Aygöl alarga yakınrak kilde dä:
- Söygänem, min monda bit, - dip yegetkä kagıldı.
Niyäz kuyınındagı çit kız Aygöl üze bulıp çıktı.
Aygöl aptırap kaldı. Niçek inde? Ul üze çittän dä karap tora, ä üze Niyäzınıñ kuyınında da?
Yeget kuyınındagı kız, berzamannı, yılanga äverelep, cirgä şuıp töşte. Üze Aygöl tavışı belän: “Yaratam min sine!” dip ısıldap kuydı.
Menä yılanga zur kanatlar üsä başladı. Kanatların kagıp, havaga kütärelde dä küklärdän: “Min sine ülep yaratam!”,- dip zäñgär bolıtlar arasına kerep yugaldı.
Niyäz yanında inde ikençe kız basıp tora ide, tik Aygöl anıñ yözen genä kürä almıy kaldı, uyanıp kitte.

* * *

Aygöl uyanıp kitkändä karañgı tön ide inde. Barı küktä yoldızlar gına balkıy.
Salkınaytkan.
Kız öşep, kayda barırga belmi utırganda, alan çitendä ut kürende häm hatın – kız şäüläse kilep çıktı.
Aygöl kurkıp kaldı:
- Kem sin? Närsä kiräk siña? – dip kulı belän cirdän tayak ezli başladı.
Ut totkan şäülä, berni bulmaganday, aña taban kilä birde:
- Kurıkma! Sine monda min çakırıp kiterdem bit, - dip Aygöl yanına uk kilep bastı. – Min Häyät bulam...

* * *

Häyät yoklap kitügä Niyäz uramga çıgıp, saf hava sulap kerergä buldı.
Kütärmädä beraz utırgannan soñ, äzräk ayaklarnı yazıp kilergä dip, urman eçenä atladı.
Tön aylı ide, yatkı. Küktä yoldızlar da bügen yaktırak yangan kebek.
Şulay, uylanıp yöri torgaç, urman eçendä ut kürep aldı. Äzräk, yakınrak kilgäç bu uçak ikänen açıkladı.
“Kem karañgı töndä, urman urtasında uçak yagıp utırır ikän?”
Niyäznıñ monı açıklıysı kilde. Tagın da, uçak yangan alanga, yakınrak kilde.
Keşe zatı kürenmi. Barı uçak häm zur bulmagan şalaş.
Kurıkmıyça alga atladı Niyäz. Uçak yanına yakın uk kilgäç, kıçkırıp uk:
- Kem bar monda? Kem uçak yaktı? – dip sorap kuydı.
Şalaş eçendä kemder selkenep kuydı da, tışka çıgıp, torıp bastı.
- Niyäz?!
Eget üz küzlärenä üze ışanmıy tordı.
- Aygöl?
Kıznı koçaklap aldı.
- Nişläp yöriseñ sin monda, Aygöl? Sine avılda yugaltkannar bit.
- Äy, Niyäz sorama da. Min üzem dä monda niçek kilep çıkkannı belmim. Barı şunsın beläm, mine monda Häyät isemle kızkay çakırıp kitergän. Siherçe kızdır inde...
- Häyät?
Niyäz tagın gacäplänep kuydı.
- Äye, Häyät. – Aygöl Niyäzga tekälep ük karadı. - Ällä sin anı beläseñ?
- Äye, şul, - dip kenä kuydı Niyäz. – Kürşe avılda yäşi ul.
“Minem hatınım bit ul”,- dip Aygölgä turısın äytergä, yegetneñ tele äylänmäde. Kıznıñ küñelenä kisäk kenä yara da salası kilmäde.
“Soñrak añlatırmın äle”,- dip kenä uylap kuydı.
- Menä berniçä kön inde ul monda kilep kitkänenä. “İrtägä kiläm, barsın da añlatırmın” dip kitkän ide, üze yuk. Närsä uylarga da belmim. - Aygöl, yakın keşesen tapkanga şatlanıp, başın yegeneñ kuyınına saldı.
Eget tä moña karşı tügel ide.
- Ä sin Niyäz üzeñ monda nişläp yöri ideñ soñ? – Kız kulı belän yegetneñ kükrägen sıypap kuydı.
Niyäz närsä äytergä dä belmi tordı.
- Min üzem dä belmim, Aygöl. Mine dä monda nindider sihri köç kiterde, bugay. – Yeget şunduk, ber katı kararga kilde. - Äydä, min sine Häyät yanına alıp baram.
İkäüläşep tönge avılga taban atladılar.

7 BÜLEK.
Acdaha – kız.

Niyäz belän Aygöl öygä kaytıp kergändä Häyät yoklamıy ide.
İñ berençe Niyäz kilep anıñ iñenä kagıldı:
- Häyät, min Aygölne taptım.
Häyät, äyterseñ, şulay bulasın belgän:
- Min beläm, canım, - dip avır sulap kuydı.
Aygöl genä, ni äytergä belmi, işek töbendä basıp kaldı.
- Aygöl, üt äydä. Minem sezgä äyter süzlärem bar, - dip Häyät, kayandır köç cıyıp, torıp uk utırdı.
Niyäz anı kire yatkırıga uylagan ide dä, Häyätneñ katı karaşın toyıp, bu uyınnan kire kayttı.
- Aygöl, sin kurıkma, türdän uz, - dip Häyät, torıp basıp, kızga urın täqdim itte.
Aygöl belän Niyäz anıñ yanına kilep utırgaç süzen dävam itte:
- Aygöl, sin mine gafu it inde. Min sineñ yanıña şul uk tönne kilä almadım. Şundıy vakıyga buldı, min siña söyläsäm ışanmassıñ da... Töşemä minem ber kart kerde. Ul miña barısın da açıp saldı. Bez bertugannar bulıp çıgabız la!..
Şunda Häyät, söylävennän tuktap, tirä - yakka karandı.
- Kaydandır töten ise kilä, - dip yañalık açtı.
Anıñ häbärenä Aygöl belän Niyäz da siskänep kittelär. Çınnan da, öy eçen, äkren genä töten tutıra ide.
Öy yana!
Öçeseneñ dä miyen şul uy yarıp ütte.
Niyäz, berençe bulıp işekkä atıldı, tik işek tışkı yaktan bikle bulıp çıktı. Äyterseñ kemder, mahsus alarnıñ öslärennän bikläp kuygan.
Bu vakıtta Häyät belän Aygöl täräzälärgä taşlangannar ide. Tik, täräzä kapkaçları da bik katı itep yabılgan bulıp çıktılar.
- Nişlibez, yanabız bit! – Bu Aygöl, katı itep kıçkırıp cibärde.

* * *

Şulvakıt, ällä Niyäznıñ küzenä kürende, ällä çın buldı, Häyät basıp torgan cirdä zur yılan päydä buldı.
Nindi tizlektä barlıkka kilsä, şul uk tizlek belän, miç eçenä kerep kitep, küzdän dä yugaldı.
Aygöl belän Niyäz üz küzlärenä üzläre ışanmıy tordılar.
- Çın buldımı bu? – Niyäz, ışanmıyça, Aygölgä karadı.
- Ber ük äyber ike keşegä dä kürengäç, çındır inde, - dip Aygöl miç avızına uk kilep, tezlände.
Miçtän dä öy eçenä töten tula başladı.
- Nişlibez, Niyäz? – Kız yalvarulı karaşların yegetkä töbäde.
Niyäz, tiz genä yastıktan çüpräk yırtıp alıp, çiläktäge suga mançıdı.
- Şuşı yüeş çüpräk aşa tın al, yäme? Min öy işegen açıp karıym, - dip, kızga yüeş çüpräk tottırdı da, çolanga çıktı.
Töten monda bigräk nık tulgan bulıp çıktı. Töten belän bergä, takta aralarınnan, yalkın telläre dä kürengäli başladılar.
Niyäz tirä - yaktan berär, işekne vatırday, oçlı, avır äyber ezli başladı. Tik bar çolan töten belän tulgan, küzlärne ötä, berni kürerlek tügel ide. Ul, idängä ük çügäläp, tirä -yaknı kapşap uk ezlänä başladı.
Yuk, berni dä taba almıyça, yänä torıp bastı.
Bar köçenä, yana başlagan işekkä kiterep tipte. İşekneñ, hätsez cire, şul isäptän elmäk urınnarı da yanganga, bu yulı bik tiz bireşte. Şatırdap kütärmägä, yanıp yatkan işek taktaları oçtı.
Niyäz, kire öygä kerep, menä - menä huşın yugaltırga torgan, Aygölne kütärep alıp çıktı. Saf havaga çıkkaç, kızga da häl kerep kitte.
Niyäz tirä - yagına karandı. Häyät kenä yuk ide. Äyterseñ, Niyäz belän Aygölne, monda yangınga taşlap kaldırıp, kaçıp kitkän.
- Häyät kayda? – dip gacäplände Aygöl.
- Belmim, qaderlem, belmim, - dip kenä cavap kaytardı yeget.
Ä iske öy, karañgı tönne yaktırtıp, yanuın dävam itte.

* * *

Häyät, açırga dip, yanıp torgan öyneñ işege yanına kilä başlagan ide, arttan kemder aña kiterep suktı. Kız añın yugaltıp cirgä yıgıldı...
Küzlären açkanda Häyät su buyında yata ide. Ul şunduk külne tanıp aldı.
Tönge yoldızlar tiräk –yaknı yaktırtalar. Tik Häyät, yanında berkemne dä kürmäde. “Kem mine monda alıp kilde?”
Şunduk ul, yanıp torgan öydä kalgan, Niyäz belän Aygölne isenä töşerde. Sikerep tormakçı ide, kulları, ayakları bäylängän bulıp çıktılar.
“Kem soñ mine monda bäyläp kuygan? Ällä anı da monda, su buyında, ülärgä kaldırıp kitkännärme?”
Kız üz – üzenä şundıy soraular birep, cavap ezli başladı.
Ozaklamıy, soraularına cavap bulıp, urman eçennän käkre şäülä kilep çıktı. Yakınrak kilgäç kenä, Häyät tanıp aldı.
Bu bit kürşe karçık!
- Äbikäy, yärdäm itegez miña! Mine kemder üterergä teli, öyemä dä ut törttelär, - dip çäçep saldı kız.
Tik äbi genä, nikter, kızga yärdäm itärgä aşıgıp barmadı. Cirdä yatkan kız yanına kilep, salkın cirgä utırdı, tanıp yöri torgan tayagın yanına suzıp saldı.
- Kızım, min siña zur ser söylärgä tiyeşmen, - dip salmak kına başladı süzen äbi. – Sin başta mine tıñla, annan soñ närsä eşlärgä ikänen häl itärbez...
Salmak kına söyläp, äbi hikäyäten başladı...
* * *
Siher cirdä gadi tormış belän bergä yänäşä yäşi. Tik ul siher gadi keşelär küzenä genä kürenmi dä, belenmi dä. Yäşeren tormışı belän yäşäp, buınnan buınga küçep, ğailä sere bulıp kala kilä. Hätta, yänäşädä yäşägän keşelär dä, kürşeläreneñ nindider sihri köçkä iyä ikänen belmilär.
Şulay, buınnan buınga küçep, siher tagın da nıgaya, zurırak köçkä iyä bula...
Äfgıya karçık bu cirdä küpme yäşägänen dä belmi inde. Ütkän yıllarga, ğasırlarga çut ta yugalttı. Siherle su yärdämendä ul, vakıt – vakıt belän diyärlek, yäşärep ala, yağni yañadan yäş hatınga äverelä.
Üzeneñ ütkän yazmışın da belmi diyärlek. Barı ul üzeneñ yuhalar näselennän digäne genä häterendä kalgan. Ä alar äverelep ozak gomerlär yäşi alalar.
Soñgı äverelüendä anıñ töşenä ber kart kerde. Kara sakal, kara kiyemle bu kart aña Äfgıyaneñ kız bala tabaçagı turında äytte Häm ul kıznıñ Äfgıya äbi siherenä varis bulaçagın da äytte.
Ozak ta ütmäde, Äfgıya äbi (bu vakıtta äle ul 25 yäşlek kızlar kebek kenä ide) avırga da kaldı häm, vakıt citü belän, dönyaga ike igezäk kız barlıkka kilde.
Äfgıya äbi urman eçendä taptı bäbilären. Tik igezäklär bulır dip uylamagan da ide. Anıñ aldında sorau tudı: kızlarnıñ kaysısı varis bulaçak soñ?
Hatınkay katı kara kararga kilde - kızlarnı berniçä töngä urmanda kaldırırga buldı. Kaysısı isän kala, şul äbineñ varisı bulaçak!
Tik, berniçä könnän soñ, Äfgıya urmanga kilgäç, kızlarınıñ bersen dä tapmadı. “Ertkıç hayvannar aşagannardır inde”, dip kenä uylap kuydı Äfgıya, - “Dimäk, kart yalgışkan!”
Çınında isä igezäklärne, ana büre tabıp alıp, önenä alıp kaytkan ide. Berniçä yıl kızlar ana büre söten imep üstelär.
Berkön kilep, ana büre önenä kaytmadı. Anı yavız auçılar atıp aldılar. Kızlar, aç yatkannan soñ, ikese ike yakka çıgıp kittelär.
Şulay itep, kızlarnıñ berençese, yağni Aygölne avıl çitendäge urmanda tabıp aldılar, ä Häyät urman eçendä, taşlandık şalaş tabıp, şunda tora başladı.
Kızga yalgız torırga, äyterseñ sihri köçlär yärdäm itte. Ä çınında Äfgıya äbineñ siher köçe Häyätkä küçkän ide. Şuña kürä kızga bar tabiğat üze yärdäm itep tordı.
Yıllar ütkäç, Äfgıya äbi üzeneñ kızın urman eçennän tabıp aldı. Yäşärgä, üze yanına avılga alıp kayttı. Tik kız gına, inde üzallı yäşärgä öyränep, äbi yanında kalası kilmäde. Küñele belän dä sizep tordı, äbidän ninder kurkınıç kilgän kebek buldı kızga.
Şunnan birle ul kız kürşedä yäşi başladı. Äbi endäşkän, Häyät isemen yörtä başladı.
Şulay yäşi birdelär. Äfgıya äbi genä üzeneñ seren Häyätkä açmadı...
Siher yörtep äbi şunı belde, kara kart ta, äbineñ töşenä kerep, şul häbärne döresläde: kızı, äbineñ siheren alıp, mäñge yäşäsen öçen, berär yegetneñ kanın eçep, tänen tulısınça aşap beterergä tiyeş ide.
Äbi Häyätkä yegetlär dimläp karadı, tik mondıy täqdimnärgä kız bik katı karşı tordı...
Avılga, tomanda adaşıp, Niyäz kilep kergänçe...
Niyäznı yuldan adaştıruçı da, sihri toman yasauçı da Äfgıya äbi buldı.
Tik Niyäzga gına Häyät üze ğaşıyq buldı. Ber kürüdä.
Äbi bu hällärne küz aldına da kitermägän ide.

40 kön ütügä, Häyät ireneñ kanın eçep, tänen aşarga tiyeş ide. Tik Häyät üze genä bu turında belmi. Şuña kürä äbi üze, Niyäznı üterep, kızına “büläk” itmäkçe buldı.
Kül buyında uylanıp utırgan Niyäzga ul, yılan räveşenä kerep höcüm itkän ide, tik...
Tik, kamışlar arasınnan küzätep torgan Häyät, üze dä sizmiçä, şulay uk, yılanga äverelep, söygänen kotkarırga taşlandı. Bu vakıtta Häyät, üzeneñ yılan räveşenä kergänen dä, alışkan yılannıñ änise buluın da belmi ide äle.
Äbi genä kızınnan mondıy hälne kötmägän ide. Alışırga telämäsä dä, mäcbüri saklanırga buldı häm sugışnıñ azagına, kanlı finalga qadär citkermiçä, kaçıp kotıldı.
Häyät isä, moña qadär dä tönnären çıgıp kitep, yugalıp yörsä, bu vakıygadan soñ bötenläy üzgärep kitte. İke tormış belän yäşi başladı, tik, ikençe tormışın gına kontroldä tota almadı, hätta, tönlä ni eşläp yörgänen dä irtängä häterlämi ide.

Äbi tagın närsälärder sölärgä äytkän ide dä, Häyät anı bülep:
- Min bolarnı beläm inde. Töşemdä miña kart söyläde... Sin miña şunsın äyt, ut törtüçe sin ideñme?
- Min, kızım, min. Sineñ morca aşa çıgaçagıñnı min aldan uk belep tora idem, ä yegeteñ?... Ä yegeteñ kiräkmi siña. Başkanı tabarsıñ.
Häyät siskänep kitte. Söygäne Aygöl belän bergä utta yanıp kalgannar ide bit.
- Çiş mine, min alarnı kotkaram! – dip kıçkırıp cibärde Häyät.
- Yuk, inde, kızım! Sin häzer mineke, barı mineke genä!
Äbi tayagın alıp, cirgä nindider tamgalar sıza başladı.
Sızıp beterä almıy kaldı, kuaklar arasınnan atılıp, Niyäz belän Aygöl kilep çıktılar.
- Cibär, Häyätne! - Niyäz äbigä taban kilä başladı.
Äbi, yäş kızlar citezlegendä, torıp bastı.
- Ulım, kit monnan, ya...
Niyäz, bökeräyep betkän ubırlı karçıktan kurkıp tormadı, yodrıgı belän äbigä taşlandı.
Äbi tayagı belän kagıluga, yılan çaktı meni, Niyäz ällä kayda çitkä oçıp barıp töşte.
- Alaysa, sin üzeñ ğayeple! - Äbi, cirdä häräkätsez yatkan yeget östenä taşlandı.
Bu vakıtta Aygöl Häyätne baudan ıçkındırırga tırışa ide. Tik baular gına katı bäylängän bulıp çıktılar, kıznıñ köçe citmäde.
Äbineñ yegetkä taşlanuı buldı, Häyät urınına zur, altın tösle yılan päyda buldı. Aygöl, kurkuınnan çitkä taypıldı.
Baular da inde özelep, törle yakta yatalar ide.
Altın yılan äbigä taşlandı. Äbi, zur yılan aldında üzeneñ köçsezlegen añlapmı, suga taban çigenä başladı. Suga ayak basuı buldı, äbi urınında da, inde ikençe yılan barlıkka kilde. Monısı inde kan kebek al töstä ide.
Menä ike yılan, yañadan, ber bersenä ürelep, kül üstendä sugışa başladılar. Çittän karap torsañ, äyterseñ, alar alışmıylar, ä nindider säyer bi̇yü biilär.
Bermäl, ike yılan bergä su astına töşep kittelär häm yugaldılar. Barı su östendä kanlı kübeklär genä torıp kaldı.

* * *
Ber tön, ber kön köttelär Niyäz belän Aygöl Häyätne. Tik, suga batkan yılannarnıñ berse dä kire su östenä yözep çıkmadılar.
İnde ömetlären özep, soñgı märtäbä, huşlaşırga dip, kül buyına kildelär.
Yar buyında Häyät basıp tora ide.
Niyäz belän Aygöl, yögerep barıp, koçaklap aldılar. Häyät kenä, yılmaymıyça, alarga moñsu gına karap tordı. Äyterseñ, soñgı märtäbä kürä.
Tik, iñ elek ul äbi söylägän hikäyätne alarga da citkerde.
Süzen tämamlap:
- Qaderlelärem, minem vakıtım citte! Min sezdän yıraklarga oçıp kitärgä tiyeşmen. Yazmışım şul ikänen beldem bügen. Huşıgız, mine onıtmagız! – dip çitkäräk barıp bastı.
Berzaman, Häyät basıp torgan urın altın nurlarga kümelde häm kız urınına gäyät zur yılan päyda buldı.
Yuk! Yılan da tügel ide bu. Äkiyätlärdäge acdaha üze alarnıñ aldında basıp tora ide: acdaha – kız! Färeştälärneke kebek, zur altın kanatları da üsep çıkkan.
Acdaha – kız, tagın ber tapkır, Niyäz belän Aygölgä karap aldı. Dımlı moñsu küzlärennän kaynar küz yäşläre atılıp çıktılar.
- Bähetle bulıgız!
Başın aska ide dä, kanatların cilpep, zäñgär kükkä kütärelde. Berniçä märtäbä yeget belän kıznıñ baş östennän äylände dä, könyakka taban oçıp ta kitte. Barı tavış kına işetelep kaldı:
- Huşıgız, söygännärem! Mine onıtmagız!
Ällä acdaha – kız üze kıçkırdı, ällä kanatlarınnan, sızıgırıp çıkkan cil tavışı äytte bu soñgı huşlaşu süzlären.
Niyäz belän Aygöl ozak kına, Häyät oçıp kitkän yakka karap tordılar. Annan soñ, salmak kına, kaytır yulga çıktılar.
Yulları tugan avılga taban iltä ide alarnıñ.

T Ä M A M...