Işpiun

Sügenmäslär, köt!

Taptıñ sügenmi torgan halık!

Doyarkalar sügenmi genä süläşä beläme soñ inde?!

Alar kebek sänäk belän kayırıp silos taşısa, sası tiresne köräk belän agaç

İdännän ferma buylap kırıp yörsä, utız baş sıyırın kön sayın öçär kat savıp, şul sötne buran tutırgan kar körtlärenä bata-bata fermadan fermaga, annan traktor çanasına hätle cilkäsenä kütärep yäisä österäp yörsä, Mişärstannan Käkere Välineke tügel, Kolorado ştatınnan fermer Ferderikneñ hatını da urısça sügenergä öyräner ide.

“Çatan täre” digännän başka avtoritetı bulmagan brigadir Välineñ:

- Yägez inde, kızlar, kanät kisäklärem, begen genä bulsa da şul vapruslarıgıznı kabartmıyçı tırıgız sana! Prablimnar rişayt itergä zıyılışmadık bit, Gaslimä apanı pinzıga ızatabız tegelme sıñ, - diyüenä iğtibar itüçe bulmadı – “pensiyägä ozatu tantanası” ğadäti cıyılışka kaytıp kaldı. Kıçkıra-kıçkıra näçälniklärne süktelär, tellärendä bulgan barlık zapasların kullanıp sügendelär – şulay itep beraz eçlären buşattılar, ciñeläyep kalgan kebek buldılar.

Unöç yıl elek çıgası pensiyäsenä Gaslimä şundıy “tantanalı” räveştä ozatıldı. Yuk, yuk,

üpkälämi ul. Öyränelgän! Menä andıy cıyılışlardan başka, fermadan başka niçek yäşäler, niçek itep härkön eşkä yeremiçe tüzergä dä, yañı tırmışka eränergä - anısı bar!

Şundıy moñsu da, küñelgä yäşerten tınıçlık ta birä torgan uylarga çumıp, Gaslimä ferma kırıyındagı “Terlekçelär yortı”nıñ “Kızıl poçmagı”nnan çıgıp kitte. Fermadan, köndezge savım başlangannı belderep, motor güeldägän tavış işetelep kaldı.

Zur rezin iteklären ferma yanındagı pıçraktan çapır-çopır österäp, ike kız uzıp bara.

- İsänme, Gaslimä apa, Käkere täre andamı?

Almaş! dip uylanıp kaldı alar artınnan Gaslimä. Şılar da almaşka kilä bit inde, ä?1

Şul mañka başları belän ber yıldan çeretep sügenergä, sänäk belän salam kayırırga, şında yalgış serlegep yıgılganda yä karap tırgan, yä hätta kelep gibärgän Şımakay

Äsätlärne, Kılıy İsmaylarnı, Ügez Täühıyların çinıy-çinıy ferma buylap kuıp yerergä,

üz anaları yäşendäge hatınnarnı da uzgan sayın kapşap kalırga mahir zooteh

Şämderäylärne şlanga belän kinarga häm üz eşläreneñ tagın ällä nindi yaklarına eränäçäklär bit inde!.. Ä bälki fermaları da beter äle anıñ, denyalar bılay barsa.

Anyagınak, eşlärgä keşe betep bara bit. Izakka barmas, beter fermalar, beter...

Gaslimä, uylıy başlasañ, mondıy uylar belän tilerergä bulasın uylap, “äy sänä!” dip

üzaldına sukranıp aldı...

Şulay kilep çıktı: kiçen Mäsälimälärdä utırganda da äñgämä haman şul fermada ütkän tormış turında bardı. Döres äytä Mäsälimä: niçek kenä usal bulınsa da, hazerge hatlek tärtipsezlek, bızıklık yuk ide elgäre. Yuk ide! Usallık buldı, tellär dä yımşak kına, nazlı gına süzlär sülämäde, kaysıdır katınnıñ kaysıdır ir belän ıçraşuı turında gaybätlärneñ dä terlese bulgandır, tik begenge kebek!.. açıktan açık... çat sayın!.. Yuk, yu-uk, bızıldı zamana, bızıldı gınamı sıñ!

Mäsälimälär kapkasınnan çıguı gına buldı, Gaslimä artınnan ut ta sünep kaldı. Ozak utırılgan! Kara inde, kerep kenä çıgam dip kitkän keşe karañgıga hatlek utırgan ikän bit! Kara inde mını! Kart tilene! Gaslimä üzen tirgäde: i, kart tile, kat inde hazer, karañgıda kapşanıp. Läkin şul uk “äy sänä”se belän bu kotkıdan da kotıldı.

Bulsa sıñ! Kendezge kızudan sıñ bu salkınça havanıñ rähaten kürep kalu bulır. Tagın kaçyan utırasıñ äle mındıy havanı sulap? “Äy sänä!” dip kuydı ul tagın. Bu yulı pışıldap kına äytelmäde bu deviz, çönki oyık başındagı tişektän çıgıp, galoş eçendä eçne poşıra başlagan barmak üzeneñ dönyada barlıgın iskä töşerde. Gaslimä anı, borgalıy-borgalıy selketkäläp, oyık eçenä kertmäkçe bulıp karadı, läkin barmak kermäde. Tuktap, galoşnı salırga häm ärsez barmakka oyıknı tartıp kiderergä turı kilde. Galoşnı kigändä genä ul kayadır yakında pışıldaşkan tavışlar işetkän kebek buldı

Bu turıda Tetensez Ragiblarnıñ yaña munça burası bulırga tiyeşlekne çamalap, Gaslimä yakınrak atladı. Yuk, yäşlär pışıldaşkannı tıñnap tırgısı kelämi anıñ, alla saklasın!

Tik ul tavışlar bik yarsulı kebek toyıla aña. Şul gına kolakllarnı tırpayta.

- ... inde! Küpme ätergä bula si... tuk... kıçkırma inde!

- Halyuk, nişlis... nişlis... Kit dim, kermä an... an... da! Gibär hazer ük!

Kase Halyuk bulır bu, ä? Gaslimä nişlärgä belmiçä aptırap kaldı: kıçkırırgamı, berär närsä bärep kurkıtırgamı. Ähä, kurktılar di siña! Bılay gına kaldırıp ta bulmıy bit inde. Ap-açık bit! Küz alnında, keşe arasında bit! Avıl urtasında! Adäm mäshare!

Gaslimäneñ ayakları Tübänoçka atlamadı – katıp kaldılarmıni.

Gaslimäneñ avızında tavış çıgarırga tele kütärelmäde – yabışıp katkan diyärseñ.

Gaslimäneñ başı bernindi karar eşläp çıgara almadı – butaldı da kitte.

Het yarıl, het şartla!

Pışıldaşkan tavışlar ara-tirä kıçkıruga küçkäläde:

- Hazer, haz…ha mına mında bu sädäfläreñne genä...

- Halyu-u-uk!

- Hazer... ha...

Gaslimäneñ başı eşlämäde, eşlämäde häm tagı ber kat eşlämäde. İşetä, añlıy, uylıy, närsäder kılırga ikänne dä belä kebek, ä eşlämi. Kinät başta ällä nindi ber oyatsız uy çagılıp ütte. Tik, tfü, alla saklasın! Yarıymı sıñ! Bu uy şul qadär gönahlı häm şul qadär yäşerten bulırga tiyeş ide ki, Gaslimä tirä-yagına karanıp aldı: anıñ uyların kem dä bulsa kürmädeme ikän, sizmädeme ikän?! Öslärenä kilep çıgırga! Tıtırga!

Gaslimä üzeneñ oyatsız uylarınnan kızarıp çıkkanlıgın sizde. Fu, täübä, täübä!

- Ätmä miña alay1 Min siña ällä prastitut... oy!

Bılarnı uram urtasında şılay kaldırıp bulmas bit inde! Alay disäñ, keşe balalarında ni eşekñ bar inde? Yatsınnar, teläde nişläsennär!

- Ädä inde, Näfi...

Bısı Näfisä ikän bit! Ah, çukınçık Halyuk! Ah, tilebärän ırlıgı aşagan nästä, kabahat!

Yaşendäy çatnagan şul uy belän ul bura büränäsenä uçı belän şap itterep sugıp cibärde dä, buldıra algança katırak kıçkırıp cibärde:

- Halyuk, duñgız, çık!

Üz tavışınnan üze kurkıp kitte.

Läkin tınlık. Tavıştan soñ kemder çıgıp yögerergä tiyeş kebek ide läbasa!

Ihı, çaptılar di siña! Tın da almıyçı yataldarmı sıñ bılar? Ällä bura astınnan çıgıp kaçtılarmı ikän? Gaslimä, şul karañgıda karañgılıktan başka närsä kürmäsen belep torsa da, bura eçenä ürelep karadı. Berni kürmiçä, üzeneñ süzen östä kaldıru teläge belän tagın östäde:

- Çıgıgız dim çukınçıklar!

Yuk inde, tavış ta yuk, çurt ta yuk! Läkin sizä bit Gaslimä, belä bit: kemder bar anda, bar! Anıñ kitkänen ketep yatalar. Kara sin ul kız kisägen, äle genä “kıtkarıgız” diyep yata ide, hazer tavışı da çıkmıy. Äy sänä! Çıkmasalar sana! Üzlärenä karasınnar!

Kitüen dä kitte bura yanınnan Gaslimä. Yulnıñ karşı yagına taban atlavın da atladı.

Läkin älege dä bayagı eçke ber yavızlık, cen köyläp kuygan tavışsız patefon tagın tınıçlanırga irek birmäde. Ah, şomlı teläk! Ah, gönahlı teläk! Gaslimä üze şundıy yäşerten, katgıy tıyılgan, pırdımsız ğamäl östendä totılgan kebek, üzen şärä toyıp, yak-yagına karanıp aldı.

Şulay, baltırsız say galoş eçendäge barmak belän äräläşä-ärläşä, üz yortı turısına

citte. Kapkadan yortka keräseñ, keşeçä genä tügel – ike yakta ike öy: sul yaktagısı, iskese, Gaslimäneñ üzeneke (şähsi üzeneke!), uñ yakta şäp-şäp naratlardan salıngan

ör-yañası – Şäfıyk belän kilenneke. İşegaldı urtak, karaltı-kelätlär urtak, bakçalar urtak. Kilep tä kerde yortka Gaslimä, kapkanı yabıp kına kuyuı buldı – küze kelätneñ täräzenä töşte. Ut yana. Nindider kalın, avır äyber elüen elgännär, ämma barıber tonık kına bulsa da yaktılık sizelä. Malaylar ut yandırıp kärt unyap utıralarmı ikän inde, digän uy yögerep uzdı Gaslimäneñ başınnan.

Yuk, onıkları artınnan şımçılık itep yörü tügel anıñ uyında, allası saklasın! Läkin olannar turında beleşep-nitep tırgalarga kiräk. Betennäy yuldan yazgannarın kürmi dä kalırsıñ! Anyagınak bura eçendä kasedır pırdımsızı nişläp yata bit!? Alar da kemneñder ışanıçlı sanalgan balaları bit inde. Alarnı da şılay irekkä ata-anası çıgarıp gibärgänder. Üzeñnekelär şılay bulıp çıkmasın inde, hıdayım!

Kelättän idän buylap nindider avır äyber österägän tavış işetelde. Mış-mış kilep nider kaynaşalar bugay, läkin läm-mim! Tıpır-tıpır kütärepmeder, österäpmeder yörilär bugay. Şul säyer, gayre tabigıy dıñgırdık tavışlar Gaslimäne täräzägä yakın uk kiterep bastırdı. Nihayät, berse telgä kilde häm şunnan Gaslimä kelättä, çınlap ta, onıkları ikänne çamaladı:

- Ay, äzi, barmaknı kıstırdıñ bit!

Şunnan soñ pışıldaşkan da, çamalabrak kına söyläşkän tavışlar da işetelgäläde:

- Estälne mındarak alıyk äle... davay, davay! Atu artı kürenmi.

- Ädä, ädä... nu.. nu! Tagın äz genä!.. Buldı!

- Nu tulkı kara anı, enem, berärsenä ätsäñ...

- Ihı!

Radik belän Maliktan başka malay-şalay yuk ahırısı – ikäü genä söyläşälär. Läkin şomlı uy tagın Gaslimäneñ canın borgalıy başladı: boları da bit nindider yäşerten eş kılıp yatalar.

Küpme äytte Gaslimä Şäfıykka da, kilenenä dä “balalarnı kelättä yıklaudan bizderergä kiräk” diyep. Tıñnıylarmı sıñ?! Kılaklarına da elmilär! İmeş, üzläre dä yäş çakların peçännektä dä kelättä ütkäzgännär. Närsädän kurkırga, yänäse, alar bit yegetlär! Alar kurkmaslar da bit, mına üzläre bütännärne kurkıtıp yeri başlasalar... Gaslimä, üzeneñ tagın ber ğadättän tış situatsiyä şahite buluın çamalap, täräzgä elengän çarşaunıñ berär poçmagında tişek küzläp karadı. Yuk şul! Kürenmi inde... Läkin tavışlar yahşı uk işetelä. Kolakka zarlanmıy ansı...

- Artın yaktıgarak bırıyk äle... Ähä, buldı...

- Hazer saldırabız, h-ımı, äzi?!

- I-ı!

Gaslimäneñ başında äle haman bura yanındagı oçraknıñ ezläre suınmagan ide, şuña kürä monda da şunıñ kebegräk his anı taşlamadı.

- Äzi, mınıñ iseme niçek sıñ?

- Äy, Sonimıdır şında...

“Hıdayım, nindi Saniyä ikän bu, - dip analizlap aldı Gaslimä işetkännären. – Avılda berkemdä dä yuk bit... Kunakka katkan ber kız sälämäseder inde, küräseñ”

- Äzi, tegese Alfa ideme äle?

- I-hı!

- Beznekelärne tişenderergä ciñeleräk bit äyeme bılarga karaganda?

- Da!

Şom Gaslimäne tulısınça bastırıp katırdı: “Hıdayım, bılarnıñ berençe genä kız tişenderüläre tegel ikän bit! Täk, avılda Alfa diyerleklär kem bar: Buravay

Säğaylarnıñ Älifäse bik keçkenäder äle, Mannıy Älfiyäse üze dä verzil, ire dä ügez kebek – bılarnıñ halennän kilerlek tegel”...

- Saldırıp bulmıy äle mında! Tukta, mişäyt itep tırmale, yagagarak kitep tır!

Saldırıp? Saldırıp, di bit! Nu, duñgızlar! Üz onıklarınnan monıñ qadäresen kötärgä irtäräk bit äle Gaslimägä! Uza ikän şul gomerlär, ah, uza ikän! Äzisenä bıyıl kezen armiyägä kitäse bulsa da, tegese sıñ äle?.. Tegese! Tugıznı gına beterde bit äle.

İ-eh-eh! Tugıznı beterde şul inde! Ilannar!..

- Kütär dä saldır inde!..

- E-e, “kütär dä saldır” siña! Kütärerseñ! Ber tişegendä bırılmıyçı kalgan ikän bit.

İnstrumentnıñ ıçı kalınırak ahırısı – sıymıy zarazı.

- Kayale, mına bısın tıgıp karıyk, mınısı keçkenäräk. Mucıt sıymasmı äle...

Gaslimä ber kiçtä ikençe tapkır telsez häm häräkätsez kaldı. Ul ber yaktan mondıy eşne hiç kiçekmästän tuktatırga kiräklegen dä añlıy, läkin şul olılık burıçın ütärgä

üzendä köç taba almıy. Annarı, tege kisätüläre dä dereskä çıga bit digänräk yäşerten tantanalı uy kelät eçendäge bozıklıknı hiç bulmasa kilengä faş itteräsene kiterä ide. Nindider eçke ber toygı, şundıy süzlärne işetü, şul oyatsız küreneşne küz aldına kiterü, şulardan uñaysızlanu, üz-üzen bitärläp tä älege yäşerten hislärne ciñä almau anı baskan urınında kelät poçmagına söyäp kuygan tırma sabı kebek tota ide. Anıñ yäş çaktan uk añlavınça, ir-at belän hatın-kız arasında ikäü genä belergä tiyeş bulgan, anda da yäşerten genä, pışıldaşıp kına söylänerlä torgan süzlärneñ şulay açık häm oyatsız yañgıravı Gaslimäne miñgerätte, kurkıttı, şikländerde, oyalttı.

- Nästä, sıydımı ällä sineke mınıñ tişegenä?

- Sıydı, äzi! Buldı bu!

- Bırıp çıgar, davay! Karap karıyk mınıñ tezeleşen...

- O-ho! Närsä genä yuk ikän bit mında!..

Gaslimä bötenläy aptıraşta kaldı: nişlätälär inde tagın? İkäüläşep ber kıznı tişenderüläre genä gitmägän, tagın nişlätmäkçelär inde?! Mına siña ılannar!.. Ber kararga kilgändäy, kisken kuzgalıp, Gaslimä üz öyenä tügel, yaña öygä atladı. Zina kılışıp yatsınnar äle mına! Belerlär, ataları çıgıp kütlären çıbırkı belän yarsa.

Balalarınıñ kelät tärbiyäse cimeşlären kilen dä kürsen! Meñ kat ätelde bit, balalarıgıznı kelättän bizderegez diyep. Ut-küzdän alla saklasın da, mında balalarnıñ bütän terle utka kerep baruları kurkıta.

Üzençä aşıga-kabalana veranda işegen tarttı. Läkin işek açılmadı – eçtä bikle bulıp çıktı. Menä bit, balalarnı kerep yatırlar dip ketep tä tırmıylar mında, allaga tapşırgannar, rähat eşläre! Kiyäüneñ, zavklub bulıp eşlägäç, vakıtı yuktır inde,

Sälmäniyäse nişläp yata digen?! Mänsez! Tagın ber tartıp karadı işekne – tegese “çık” ta itmäde. Şıpırt kına täräzägä kaktı. Cavapka – tınlık. Tagın çiyertte – tagın nul!

İnde, açuı kilep, kire borılgan gına ide, täräzädä ut kabındı. Ozak ta ütmäde işektä

Şäfıyk kürende.

- Nişläp yeriseñ, äni, ten urtasında? – dide ul ber dä yokıdan uyatılgan keşegä ohşamagan kıyafät belän.

- Kelättä kemder bar, karap kına çık äle, - dide aña karşı anası.

- Malaylardır inde, kem bulsın?!

- Alar gına tegel ahırısı, bar äle, bar!

- Äy, yeriseñ inde ten päriye bulıp, äni. Pensiyega çıktım diyep tä inde anıñ hatle...

Şulay dip änisenä mıgırdansa da, Şäfıyk, ayagına, çüäklär genä elep, kelätkä taban kitte. Gaslimä kötte. Atalarınıñ pır tuzganın, balalarnıñ çıgıp yögergänen kötte.

Çır-çu kötte. Menä häzer kürsäter atagız sezgä, kelätkä alıp kaytıp, kızlar belän zina kılu tämen tatıtır. Hazer… Hazer… Tik ni ğalämät, Şäfıyk kerep kitkän kelättän akırış-bakırış ta işetelmäde, malaylar da atılışıp-bäreleşep çıkmadı. Yort urtasında çapır-çopır küşäp yatkan sır gına avır sulap körsenep kuydı da, aña terälep urnaşkan sarık mıgırdanıp aldı. Nihayät, kelättän Şäfıyk kilep çıktı.

- Eşeñ betkänder şul, äni, - dide ul anası yanına kilep. – Bar yat kerep. Sadıyklarnıñ iske televizorın sütep yatalar alar anda. Eçen tikşerälär imeş, eränä tıralar niçek remontlarga...

Küzlärenä ozak yokı töşmäde äle Gaslimäneñ, kerep yatkaç ta. Karapñgıda kolak töbendä bezeldägän, şul bezeldäve belän ğalämät açunı kitergän çerkine tirgi-tirgi ul uyları belän äle fermaga, äle bügen kötüdän kaytmıy kalgan käcä täkäsenä, äle bula eçendäge tavışlarga, äle yaponskiy televizorga barıp çıktı. Çerki Gaslimäneñ pıf-pıf örüennän ber mälgä tınıp torsa da, zıyan kürmäde bugay, berazdan yañadan bezeldi başladı.

Gaslimä tagın örä,, ällä şunısı uk, ällä ikençese, bezeldi-bezeldi, bitkä kuna.

Gaslimä açulı gayrät belän üzeneñ bitenä kiterep suga. Çerki beravık tagın yugalıp tora. Başka yokı kermi... Pensiyägä çıkkan kön imeş...

1992 yıl

Click or select a word or words to search the definition