Yöräklärdä Ülmäs Dastan

(Poema)

Dcanni Rodari istälegenä

Äfsen-töfsen!

— A-u, sılu Zöhrä! Aylı töndä Cirgä
Kömeş nurlar bulıp sagışlarıñ töşsen,
Miherbanlı bulsın yazmış — Ügi ana —
Äfsen-töfsen!
Terel, Şahrezadä! Äkiyäteñ kiräk!
Kayda kiçälärneñ meñ dä ikençese?
Onıttırsın süzeñ kara maksatlarnı —
Äfsen-töfsen!
Yäşärtkeç su tibep torsın çişmälärdän,
Tik saf cannar gına şuşı sunı eçsen,
Çınga aşa kürsen barı yaktı hıyal —
Äfsen-töfsen!
Yugalmagız çerep, agaç tamırları!
Sezgä dä bu yazmış ozın gomer birsen!
Kürsen yaña Erzya häm sın itsen sezne —
Äfsen-töfsen!
Cirdä patşa bulıp gomer sörüçelär
Kigävenle cäydä kötü kötep yörsen...
Häm hökemdar bulsın kötüçese Cirneñ —
Äfsen-töfsen!
«Tuyda min dä buldım...» Yeget-kız hakında
Härber kıyssa şulay tämamlana kürsen,
Tigez gomer birsen ğaşıyqlarga yazmış —
Äfsen-töfsen!
Gel ciñelä birsen yavız kara köçlär,
Şulay bula kürsen — gel döreslek ciñsen!
Häm cir yotsın çınlap cansız-vöcdansıznı —
Äfsen-töfsen!
Çınlap Cirgä töşsen oçkıç-tälinkälär,
Çiksezlektän kilep duslar sälam birsen
Häm yılmaysın alar keşelekne kürep —
Äfsen-töfsen!
Böyek mäñgelekkä täräz çiyertsen keşe,
Gadi genä äytsen: «Aç işekne, Sim-Sim!»
Yäşä, tılsımlı süz — şayan hıyal kızı —
Äfsen-töfsen!
Äkiyäti hiseñ saumı, keşem, canda?
Cuymadıñmı Cirdän küçkän tılsım köçeñ?
Äkiyätne cuyu — keşelekne cuyu.
Äfsen-töfsen!
Cannan canga küçsen serle äkiyätlär!
Yaz cilläre bulıp, Cirne nazlap issen!
Kotsız yäşäp Cirneñ kotın aluçıga Açı kargış töşsen! –
Äfsen-töfsen!

Dcanni Rodari variantı

Şağıyr häm böyek äkiyätçe belän eñgemaden. Meskäü. 1979 yıl.

Totıp kala agaç tamırları
Häm tuktata
taular işelüen —
Ni kotkarır,
iptäş Rodari,
Bügen
Keşelekneñ keşelegen?
Karaşları uyçan Rodarinıñ:
— Can cılısı — ışanıçlı teräk;
Yuk, böyeklär tügel, bügen Cirgä
İgelekle cannar kiräkleräk...
Yılmaygan kük yaktı uylarınıñ
Mäğnäsennän,
Näq kıl urtasınnan,
Cavap birä iptäş Rodari.
Üseş sıman katlaulı bu cavap
häm gadi ul spagetti sıman:
— Äkiyätne saklap kalu kiräk,
Böten kileş saklıyk disäk Cirne,
härkayda ber — Cirneñ sabıyları,
Tik ölkännär genä törle-törle!
...Rodari variant täqdim itä,
Äle — variant,
bälki,
ber minuttan —
Gondolerlı şähär Neapoldä,
Mäşhür dan oyası Gollivudta,
Hiçber tapsız zäñgär Ik buyında,
Yäşel Missisipi yarlarında,
Yalgız kaplan canı kükkä aşkan
Kilimandcaronıñ karlarında,
Yaña Säyet digän tın avılda,
Yırak-yıraktagı Kamerunda,
Duslık lagerenda — Ayu-Dagta,
Ak Çilineñ kara lagerenda,
Alsu küklärendä hindstannıñ,
Niagaranıñ yarsu ırguında—
Planetada keşe töse iñgän,
Keşe ise kilgän här urında —
Kotılırga sukmak ezlär keşe,
Bulgan barlık sukmaklarnı barlap! —
Çirattan tış tikşereler şulçak
Rodari täqdim itkän variant.
Ükeneçtän sıkrap kuyar cannar
Häm kısılıp kuyar härber yöräk:
Böten kileş saklıyk disäk Cirne,
Äkiyätne saklap kalu kiräk!
İsän kalsa canda şuşı yaktı,
Sugışlar da kiräk bulmas bälkem —
Saklau öçen cirdä balaçaknı,
Balaçaknı — dimäk, kiläçäkne —
Ğalämneñ iñ serle äkiyäten.
Yaklauçı häm Saklauçı dip barı
Yad itsennär, Keşe, isemeñne...
Söyläp tuymas äkiyät bu dönya.—
Äkiyät soñ naçar betsenmeni?
...Yokla, imeş, matur töşlär kürep,
Koçakla da lazer, radarıñnı! —
Zur, galaktik borçu señgän ide
Küzlärenä iptäş Rodarinıñ...

Cäza

XXI ğasırnıñ Kırgıy yılına oyıştırılgan ekspeditsiyä citäkçeseneñ Vakıt maşinasındagı bort curnalı yazmalarınnan

Zur häm mäğrur kala. Üzäk mäydan.
Biyeklärgä urgıy kara töten.
Bez yulıktık bügen zur şau-şuga:
Äkiyätkä buldı bügen hökem.
Mäydan urtasında — gigant uçak.
Taşıgannar töne buyı utın. —
Aşık, Äkiyät kızı! Tezlän! Cıla!
Bismillañ äyt, yä bulmasa — çukın!
...Soñ säğateñ suktı! Yalgan belän
Azdırganıñ öçen balaçaknı —
Sin, biteñä kaplap uydırmañnı,
Uydırmasız utta yanaçaksıñ!
Işandırdıñ, härber hıyanätne
Ciñep çıga diyep izge saflık.
Muyınıña ura ul saflıknı —
Urgıy-urgıy bügen yanaçaksıñ!
«Borın zamannarda...» — digän bulıp,
Bügengene söyläp yülär sattıñ,
«Äydägez,— dip,— Tılsım illärenä!» —
Balalarnı däşep sin çañ kaktıñ!
«Kanatlı at!» — dideñ. Işandırmıy —
Het mañgayıñ bulsın ındır çaklı,
At kanatlı bulmıy — atlar bula
Yä iyärle, yäki ıñgırçaklı!
Äkiyät kızı! Nigä kiräk buldı
Azdırular siña şunıñ çaklı?
Agaç atka atlandırmakçımı? —
Bette! Citte siña — yanaçaksıñ!
Gracdannar! Uçak äkren yana...
Kımşanıgız inde şundıy çakta! —
Äkiyätneñ kaldık-postıkların
Hämmäsen dä — hop-pa! — şul uçakka!
Uyınçıklar belän kızıktırıp,
Kotkı saldıñ haman balaçakka,
Uynap tügel, uylap üssen sabıy —
Uyınçıknı — hop-pa! — sal uçakka!
Citeşterüçänlek bik nık kimer
Şul gap-gadi hıyal arkasında —
Art bitenä anıñ — kızgan timer! —
hop-pa! — Şul uçaknıñ urtasına!
Küptän baş tarttık bez hıyallardan,
Ni pıçakka EVM bar çakta?! —
Tot botınnan fantaziyälären —
Bolgap tomır — hop-pa! Sal uçakka!
...Yanıp bette uçak. Kisäülären
Fakel itep totıp gracdannar —
Cirgä huca bulu öçen yauga —
Zur sugışka bügen kuzgaldılar.
Uyga kaldık: här sugışnıñ başı
Här däverdä ber ük törle ikän —
Äkiyät kızı tarih dävamında
Küpme kırgıy uçak aşa ütkän!
Tetränderde: bik ohşarga teläp
Utlı fakel totkan abıylarga,
Kırgıy safta
canda äkiyätneñ
Köle genä kalgan sabıy bara!
...Äkiyät yandırganda vähşilärgä
Nindi rähät ide, cılı ide! —
Kiläçäkneñ şuşı Kırgıy yılı
Çın mäğnädä vähşät yılı ide...
Şomlı kara ide bu kiler kön...
Sez... Sez annan nilär kötäsezder? -
Yulga çıktık... Bezne karşılagız,
Tizräk kisätergä aşıgabız Bügengene!
Äkiyätne!
Sezne!

Tukay dogası

Äkiyät ul — barlık halıklarnıñ
Hıyalıdır — bähet hakında:
«Suga töşkäç — suda batmasañçı...
Yanmasañçı — kergäç yalkınga...»
...Äkiyät yangan uçak... köl-kümergä
Kaldırdı ul cirdä küplärne —-
Eşafottan — bronza pedestalga
Kütärelgän Cälil küklärne!
Bar imanın köyderergä teläp,
Yandırdı ul cirdä küplärne –
Mäydannarda tügel, tar bülmädä
Yanıp ülgän Tukay küklärne.
Sugışlımı yäki solıhlımı —
Nindi genä çorda bulmasın,
Şağıyr ömete ul — härber çornıñ
«Yarlıkagıl!» — digän dogası.
Yolu öçen bezneñ gönahlarnı,
İsän saklau öçen dönyada —
Haklık digän alla karşısında
Turı süzle Tukay dogada.
Pışıldıy ul — irennäre çatnıy —
Küzlärenä karap halıknıñ: —
İ, döreslek, hodam...
Kütärsäñ dä, Ütersäñ dä bezne haklısıñ...
Läkin beten ütkännäre öçen häm dä kiläçäge hakına —
Yarlıka sin, şäfkat nurıñnı sip
Räncetelgän mesken halkıma.
Haklık — Hodam! Avır çorda yazmış
Şağıyrle bit itte millätne...
Tik minem kük kıska gomerlene
Şağıyr itü nigä kiräkte?!
Cılı süzdän mährüm bu halıknı
Niçek yuatıym min — biçara —
Citmäs ide aña şagıyreneñ
Meñ yıl yäşärlege bulsa da!
Kabul kıl dogamnı, böyek Haklık!
Tıñla siña tugrı keşeñne —
Gomer bir sin... Bir sin bähetlesen,
Gomer sorıym halkım öçen min...
Gel kagılıp, kimsetelep haman,
Yäşägäne öçen tilmerep,
Canday kürgän gaziz halkımnı sin
Kiläçäkle itä kür berük!
Ul şağıyrle bulsın, muzıkantlı,
Rässamnarı bulsın, i Haklık! —
Kükrägendä anıñ yugıysä bit
Tışaulangan kuät nihätle!
Tışauların öz sin kükräklärdä
İrek kötep yatkan tolparnıñ —
Soñ dogasın berük kabul kıl sin
Şuşı şagıyreneñ tatarnıñ!
Här şigırem minem — utlı dogam,
Şunıñ öçen cirgä tuganmın —
Kiläçäkneñ «Amin!» digänenä
Turı kiter, Haklık, Dogamnı!
...Çorlar uçagına üzen yagıp,
Ber cılıtır öçen halıknı
Här däverneñ Turı Tukayları
Gazaplı ut bulıp kalıktı.
Yalvaralar alar Kiläçäkkä:
«Tılsım kuäse bir halkıma:
Suga töşkäç — suda batmasaçı,
Yanmasaçı — kergäç yalkınga!...»

Biyeklek

Layış rayonı Zur Utar avılında tuıp-üskän kıznıñ — alpinizm buyınça küp märtäbälär respublika çempionkayım Zäytünä Daugavanıñ Moris Ertsog pigında — upkın çitendä — hälaqät aldınnan soñgı monologı

«Cirneñ küklärgä iñ yakın taşı!
Kaysı biyeklektä sin yäşiseñ?
Sabıy kileş töştä kürdem sine,
Uylap taptım siña meñ-meñ isem...
İ, böyek Taş, Sin bit äkiyätkä
İltkän yaktı, biyek baskıç sıman:
Çın alpinist öçen här taş — baskıç,
Kuysalar da anı baş oçına.
Upkın östendäge taş nıklıgı! —
Yäşäü bulıp canga sin totaştıñ...
Min — Zäytünä Dautova — bügen
Söygän yarım itep saylıym Taşnı —
Berdänberem böyek, biyek Taşnı!
İ biyeklek! Tabınganım minem!
Güzäl dä sin, gorur, dähşätle dä!
Söygän yarıñ bula alırmın min —
Dähşäteñä layık yäşäp kenä...
Min ezlädem sine küpme taudan,
Hätta koşlar menmäs biyeklärdän!
İ äkiyät-Taşım! Bügen tagın
Yörägemne siña min kütäräm.
Bu — min — tatar kızı — tübännärdän
Tübälärgä kütärelü öçen —
Ryukzagımda — ipi, yörägemdä —
Vatanımnıñ ürgä ürläü köçe.
«Tübän» süze hurlamasın bezne! —
«Tübän» dimim, kat-kat äytäm: «Tübäm!»
Min ciñgän tau! Sineñ tübäñdäge
Küklärgä iñ yakın Taşnı übäm...
Min — Zäytünä Dautova — bügen
Gomerlek yar itep saylıym Taşnı —
Hälaqätem belän tämamlıym min,
Şunıñ belän gomeremne başlıym.
Nazlap üptem sine, iñ biyek Taş,
Pışıldadım: «Köt sin kabat...» — diyep,
Tezem — cirdä ide... Ä hıyalım
Oçtı yaktı yoldızlarga tiyep.
Häm işettem şulçak, endäşteñ sin:
«Niçä ğasır köttem bit min sine,
Üzän kızı — serle äkiyätem!
Äkiyätsez tagın ütsenmeni,
Bähet mälem tagın kötsenmeni
Yalgızlıkta yaña ğasırlarım?!
Kal mäñgegä gorur biyeklektä —
Minem yanda, biyek canlı yarım!
Töşmä, kal, Zäytünä!.. Mindä Cirneñ
Häm ğalämneñ berdäm, zur köçe bar...
Mäñge yalgızlıknıñ ciñep bulmıy,
Añlap bulmıy torgan zur üçe bar!»
...«Köt sin kabat» — diyep pışıldadım
Töşep bargan çakta biyeklektän,
Uyattıñ sin biyek tau tınlıgın,
Ükerdeñ sin dähşät bulıp küktän.
Yarsıdıñ sin: — «Nik uyattıñ mine?!»
Sıkrandıñ sin: «Nigä üpteñ şulay?!
Nazdan dähşät kötep bula, läkin
Sin dähşättän nazlar kötteñ bugay!..»
Min — Zäytünä, cavap biräm siña:
«Dähşätlär — naz miña, nazlar — dähşät.—
Kabul itäm sineñ çakıruıñnı!
Mömkin tügel miña sinsez yäşäü!
Yä, kuşılıyk bergä — kuyınında
Garasatlı karlar taşkınınıñ! —
Kurkınıç häm gazaplı bu minut,
Kotılgısız, serle, aşkınulı!»
...Yuk, ülemem tügel — ciñüem bu,
Söyüem bu! häm min soñgı çiktä
Däşäm sezgä: — Gaziz gomerlärne
Bagışlagız barı biyeklekkä!
...İ, Biyek Taş! Serle zäñgär taunıñ
Karlı kodrätenä çornalıp bez
Oçtık bergä... Yuk, tübängä tügel —
Tübäsenä biyek çorlarnıñ bez!
Onıtmagız läkin — kütäreldem
Cirgä sezneñ küpläregez öçen.
Äyttem: «Kiler buın hurlanmasın,
Gadi kurkaklıktan ülgän, diyep,
Bu halıknıñ kütärelü hise!»
«Oçraklı häl» diyep terkämägez
Aktlarga, räsmi yazularga. ...
Mähäbbätem tau gölläre bulıp
Mäñge alsulanır yaktı karda...

Tsirkta bunt

«Min — Arıslan — soñgı uglı
Altı Barhan ıruınıñ —
Altı Barhan, ber Oazis,
Ber Zäñgär Kük häm ber Çişmä —
Tuu gimnın Böyek Anam
Yarsıp ırıldagan urın!
Şul avazdan yörägemä kodrät kerde,
kuät kerde —
Altı Barhan, ber Oazis,
Ber Zäñgär Kük häm ber Çişmä —
Şul avaznıñ kuätennän,
kodrätennän teträp tordı!
Arıslanga layık yazmış väğdä itte
şuşı tavış —
Gorurlıgım ide minem —
Böyek Teş häm böyek Tırnak! —
Kötä ide mine Cirdä
Böyek Irgu, Böyek Çabış!
Minem rizık — cildäy cilep çapkan
kaynar Cäyran ide —
Ä çitlektä kalca yalau
Layık eşme Arıslanga?
Kem üterde minem kırgıy,
minem yarsu Bäyrämemne?
Adämi zat kölü diyep añlıy minem sıkranunı —
Arıslanlık däräcämne
Nikadär min mıskıllasam —
Şunıñ qadär alkışlıylar
mine — Altı Barhan uglın!
...Cätmä belän çornadılar
iñ berençe sunarda uk —
Susın basa almıy kaldı
Böyek Teş häm Böyek Tırnak! —
Dähşätle üç yörägemä
kerep postı yomarlanıp...
«Art ayagım berlä toram» —
publikanıñ söyeklese! —
Tik yalıysı kaldı kulın Tayak belän sukkannarnıñ —
Küzgä karap şıñşıy-şıñşıy
çüplektäge änçek tösle!
Cide tönneñ urtasında
haman-haman kerä töşkä —
Hıyanätçe kullarınnan
Üterelgän dastan bulıp — A
ltı Barhan, ber Oazis,
Ber Zäñgär kük häm ber Çişmä...
Vakıt citte, i Böyek Teş!
Säğat suktı, Böyek Tırnak!
Kantamırlar suzıldılar
Zıñlap torgan kıllar bulıp —
Min ülärgä tiyeş bügen
Böyek Sunar gimnın ırlap!
Sinnän küçkän Zur yolaga
tugrı kalam, Böyek Atam —
Min üzemnän köçsezlärgä
Ägär berkön sunar çıksam —
Onıtılsın sineñ İsem,
sineñ İseñ — Huş İsle Kan!
Böyek Anam! İrekkä min tugrı kalam —
bikle üsep!
Ägär sunar çıkmasam min
Üzemnän dä köçlelärgä —
Onıtılsın sineñ İsem —
sineñ Söteñ—Yarsulı Söt!
...Publikaga küz kısa ul —
karşımda uk — adämi zat...
Avızıma başın tıgıp,
Kölderäçäk üz işlären! —
Teşläremne kısmıyça min,
küp çıdadım, tüzdem ozak...
Ul köçleräk minnän, Atam,
ul köçleräk minnän, Anam —
Minem kırgıy, minem böyek äkiyätne
Üterde ul —
Minem avız — sähnä ide,
häm sähnäne häzer yabam.
Cide tönnär urtasında
kabat-kabat kersen töşkä
Meñ ülemnän isän kalgan
Äkiyätlär töse bulıp –
Altı Barhan, ber Oazis.
Ber Zäñgär Kük häm ber Çişmä...

Däşegez!

Arıp yoklıy ikän äkiyät tä —
Karurmanda — botak tişegendä,
Kargalardan kalgan oyalarda,
Ayu taşlap kitkän aulak öndä...
Yoklıy ikän işek-täräzläre
Takta belän kadaklangan yortta,
İyäläşä su astında kalgan
Gavannarga, onıtılgan portka.
Ekipacı küptän hälaq bulıp,
Yätim kalgan kosmik korablarda
Tıp-tın gına yoklıy äkiyätlär —
Ğaläm çoñgılında — yıraklarda...
Yoklıy alar kara savıtında,
Külmägeñneñ berär bizägendä;
Tübäsendä ütker kıyalarnıñ,
Alpinistnıñ ayak ezlärendä.
Yoklıy alar kışkı eskertlärdä,
Morc mıyıgında, aysberglarda;
Cidegänneñ kömeş çümeçendä,
Köymä ışıgında — tönge yarda...
Tik äyt kenä sin tılsımlı süzne:
«Borın-borın zamannarda...» — diyep,—
Mäñgelekneñ tere koşları kük
Kükrägeñä kunar alar kilep!
...Onıtılsa kinät, yukka çıksa
Bu tılsımlı süzlär —
Cir şartlasa?
Häm berkem dä yırak äkiyätne
Çakırmasa, däşep uyatmasa?!
Çakırunı kötkän yılmayulı
Kileş kalır barı irennäre —
Oçıp yörer ülgän äkiyätlär
Şäülälär kük — diñgez töbendäge...
Yokı basar yırak yoldızlarnı,
Biyek bulır — tübän... Tübän — biyek...
Bu — mäñgelek yokı.
Mondıy yokı
Ataladır kosmik ülem diyep...

Sak bul!

Sak bul, Namus! Kemder äkiyätneñ
Kükrägendä mişen kürgändä,
Tışau totıp, planeta buylap
Ak tolparnı aulap yörgändä,
Şiğır ukıp kuanası malay
Kastet igägändä tamanlap,
Tere bavır aşap — doşmannıkın! —
Häm bik tämläp kenä — duslarnıkın! —
Köç häm därman algan zamanda,
Häm yırakta — yalgız kamerada
Sorau algan çakta yäş kızdan,
Köçläü öçen öyrätelgän etne
Bäydän ıçkındırgan bu çorda —
Endäş, Namus! Döres añlatma bir!
Akılınnan şaşkan ğasırga!
Sak bul, Namus! Köräşçelär öçen
Sınmas kuät bulıp çık alga!
Cir — Äkiyät yanar uçak sıman...
Kabızırga kemnär ut algan?
Kastet tügel,
canda äkiyätneñ
Kaldıkların igi yäşüsmer:
«Ömet tä bit açtan ülä ikän —
Bez kimmeni sinnän, Olster!..»
Sak bul, Namus! Haklık avazı bul
Halıklar häm kiler kön öçen —
Kemne saklıy yuksa bu tsinizm,
Yauga çıga haklık kem öçen?!
Au sezonı bara — äkiyätneñ
Arkasına pıçak kem teri?
Tışau totıp, planeta buylap
Ak tolparnı aulap kem yöri?
...Kanatlı at çaba cir buylatıp —
Azat can ul — Hıyal häm Ömet!
Yörägendä — ülmäs dastan — Bähet!
Ul bulırga tiyeş mäñgelek...
1980.