Yöräkkäyem Yanganga...

(häter-hikäyä)
Prolog

Uzgan ğasırnıñ 60-70 yıllarında ilebezdä GESlar tözelü, ber karaganda yahşı bulıp, halıknı citärlek elektr energiyäse belän täemin itsä dä, ikençe

yaktan, küpme uñdırışlı cirlär, peçänleklär, bolınnarnı, tamırlı avıllarnı su astında kaldırdı. Ä isäpläüdäge kayber tögälsezleklär arkasında,
küp kenä avıllar köçläp küçerelde, läkin su tuzdırılgan, buşap kalgan urınnarga barıp citä almadı.

Valentin Rasputinnıñ «Matyora belän huşlaşu» äsären iskä töşerik. Ul rus ädäbiyätında hökümätneñ avıllarnı köçläp küçerü säyäsäten surätli torgan

berdän-ber povesttır, mögayın. Ziratlarnı kazu, kitärgä telämägännärneñ yortların yandıru, halık belän yırtkıçlarça kılanu... – barısı da anda
açık gäüdäläneş tapkan.

Tatar ädäbiyätında Yağsüf aga Şäfıykovnıñ «Huş, Agıydel!» poveste moña misal bulıp tora...

Uylap karasañ, ber Aktanış rayonı cirlegendä genä İske häm Yaña Semiostrov (Öşär häm Çiyälek), Tatar Äcbiye kebek fälän yöz hucalıklı avıllar da,

Derbyoşka şikelle meñärlägän yortlı posyolok tibındagı salalar da häzer yukka çıkkan. (Ofitsial bulmagan çıganaktan soñgısında 4-5 hucalık yäşi.)
Küpme açı küz yäşe, küpme ükeneç, küpme kargış süzläre belän tulı bulgandır ul tugan tufraktan, torgan nigezdän mäcbüriläp ayırılu çorları.

Süzem İske Semiostrov (Öşär) turında. Däü äniyemneñ häm küp kenä tugannarıbıznıñ gaziz avılları bulgangamı, nigäder küñelemä yakın ul minem...

Üskändä ük anda ber hucalık yäşäven işetep belsäm dä, üz küzlärem belän ber dä kürgänem yuk ide. Can tartmasa, kan tarta, digändäy, ber yıl aldan
uylap kuysam da, nihayät, täväkkälläp, äbi-babalarımnıñ tugan avılına barıp çıktım.

1

Ap-açık häterlim äle min ul könne. 30 nçı avgust ide. İrtän tugan avılım Taktalaçıktan çıgıp kittem dä, başta Kart avılında buldım, kiçke yakta

Büläk aşa Yamalıga yünäldem. Anıñ arkılı – Öşärgä... Koyaş ta zähär genä kızdırıp mataşa, kük yöze çalt ayaz. Yamalıdan çiksez dalaga çıkkaç kına,
beraz salkınça cil iskäläp kuya. Ä min alga, oçsız-kırıysız ofıklarga karap atlıym da atlıym...

...Änä, tegendä nindider ak äyber kürenä. Mögayın, bu şul ber hucalık, yalgız yorttır?.. Fotoga da töşerep ölgerdem inde. Üzem haman alga taba

baram. Yäşel kiñlektä ber can iyäse kürenmi. Ällä nigä ber bulsa da, kara tufraklı yuldan tuzan tuzdırıp, maşinalar ütkäli... İ, Hodayım, tege ak
äyber yırakta öyelep torgan aşlama buldı läsa! Kaya soñ avıl? Kayda cannı tartıp torgan tufrak? Äbi-babam tufragı?..

Ä min haman yul buylap atlıym da atlıym...

Änä, alda zur gına urman, änä, yırakta, su buyında moñayıp utırgan tallar, änä, ällä kayda, nindider kara närsä küzgä çalına... Ällä Gıylmetdin

babam üz onıkçıgın karşı alırga çıktı mikän?.. Ul mine sagınıp, yöräge tüzmiçä, avıl başına uk kilep baskanmı?.. Kulak dip tabılıp, zindanda
utırıp kaytkannan soñ, sukıraygan digännär ide bit üzen... Kinät däü äniyemneñ Gayfetdin isemle bertugan abıysınıñ kızı Flüdä apa söylägännär iskä

töşte.
«...Bezdän (Kart avılınnan) Öşärgä sigez çakrım, dilär ide. Kışkı kanikulda ber, cäygesendä ber barganımnı beläm. Gıylmetdin babay sukır ide.

Anıñ küzle çagın häterlämim dä. Min kilgäç, bitläremne sıypap, buyım aşa kulın yörtep yılıy torgan ide. Karçıgı Gayniyämal äbi bik mölayım, cırlarga
yarata ide. Anıñ:

Bara torgaç, yallar ittem

Ayaklarım talganga.

Utıra torgaç, hisap ittem,

Yöräkkäyem yanganga, – dip cırlaganı äle dä häteremdä. Bik kürkäm, köläç yözle ide, märhümäkäyem...»

Äy, Allam... Mine anda Gayniyämal äbiyem tämle bäleşlären salıp, kümer samavırın kaynatıp, mätrüşkäle, yükä çäçäkle, gölcimeşle çäylären

peşerep, täräzädän täräzägä yörep kötä mikän soñ?.. Nigä min Gıylmetdin babamnı da, Gayniyämal äbiyemne dä belmim? Nik alar min tugannı
kötmägännär?.. Minem Öşärne kürüdän mäñgelekkä mährüm buluıma kemnär ğayeple? Nigä näümiz ittegez mine, nigä?..

Şundıy uylar belän, küzdäge yäş tamçıların sörtä-sörtä barganda, tege kara närsä tämam ayırmaçık bulıp küzgä taşlandı. Tutıgıp betkän timer

bagana. Yakınaygan sayın, anıñ çitendä nindider ayırım häreflär, tora-bara süzlär päyda bula. Nihayät, min aña kilep citä yazdım, bik az, ike atlap,
ber sikererlek kenä ara kaldı... Ber yagına İske, ikençesenä Yaña Semiostrov dip yazılgan süzlär küñelemne ütäli tişep, astın-öskä kiterdelär. Miña

şundıy rähät häm şul uk vakıtta şundıy moñsu bulıp kitte. Dimäk, artık küp kalmadı. Baganadagı uklar yünäldergän yakka gına barası...
Min sulga borıldım. Atlıy torgaç, nindider kül buyına kilep cittem. Ä yul anı äylänep uza. Sulıknı uratıp algan, utırmaga cıyılgan äbilär şikelle

tallar, eçtäräk baş kalkıtkan kamışlar, su östenä güyä mine kürergä dip kalkıp çıkkan tönboyıklar: «Huş kiläseñ, tugan! Yul buylap bar. Yuldan
taypıla kürmä. Adaşırsıñ,» – digän sıman, küzläre belän ozatıp kalalar tösle. Ä külneñ tege yagında sıyır kötüe, şunda, urtaga koyılgan kibän

tiräsendä, öç kötüçe böterelä. Min alardan soramakçı bulıp: «Äy!.. Öşärgä döres barammı?» – dim, läkin yartılaş köz tösenä kergän cil soravımnı
ällä kaya oçırtıp alıp kitä, häreflär, süzlär taralalar da, yä suga çumalar, yä tallarga elenep kalalar, yä tege yaktagı sıyır mögezenä kilep

orılalar. Ä avılnı mäcbüriläp küçergändä: «Bezneñ küçäse kilmi. Tugan nigez, tugan yort bit. Monda tudık, monda äcäl kötäbez,» – dip sıkrangan
kartlarnı, «Bez şuşında töplänep kalırga ömetlänäbez. Ğailä korıp, balalar üsteräsebez bar,» – dip gacäplängän yäşlärne berär işetüçe buldı mikän

dä, berär yärdäm, kiñäş-tabış itüçe tabıldı mikän?..
...Kinät kayandır sälämä traktor kilep çıktı. Hoday rähmäteder, şöker. Kabinaga ber ir belän hatın utırgan. Artka keçkenä genä arba tagılgan. Min

kulımnı kütärdem häm tormozga baskan şofyordan:
– Abzıy, Öşärgä yırakmı äle? Gabdulla atlı keşelärgä niçek barıp çıgarga? – dip soradım.

– Äydä, arbaga men, – dide ul artka izäp. Min ike uylap tormadım, öskä sikerdem.

Arbada kaltır-koltır bara torgaç, timer aygır, peçän çümäläse yanına kilep tuktadı. Tege abzıy, kabinasınnan töşep, miña yulnı kürsätte:

– Änä, tegendä timer bagana küräseñme? Şunnan Öşär avılı başlana. Eçtük ber yort küzeñä çalınamı? Şul inde ul Gabdulla yortı. Yul buylap ker, —

dide.
Rähmätemne äytergä dä ölgermädem, hatını belän ikäüläşep sänäklären arbadan cirgä ırgıttılar da, yalgız çümäläne cähät-cähät kenä töyärgä

totındılar.
Öşär ziratın küçergändä dä şulay kızu-kızu gına kaberlärne kazıp alıp, şatır-şotır söyäklärne tartmalarga tutırıp, şuşındıy traktorlarga töyäp

ozattılar mikän? Mesken söyäklär bu kaltıraudan niçek ualıp, kölgä äylänep betmägänder...
Ä yırakta, kalay tübäsen yıltır-eltır kiterep, yalgız yort sälam birep tora...

Şul çak köçle cil kolagıma Gayniyämal äbiyemneñ cırın köylägän kebek buldı:

«Bara torgaç, yallar ittem

Ayaklarım talganga...»

...Täpilärem ardı dip, vakıt ütkärergä yaramıy, tizräk, tizräk alga, Öşärgä...

2

...Aldımda zur itep «Öşär» dip yazılgan timer. Anıñ artında sukır kıçıtkan, tigänäk, citen, ärem basuı şaulıy. Üzeñnän baytak biyek bulgan älege

urman aşa tar gına yul ütä...
Menä şundıy ikän sin avıl. Minem sine bolay itep küräsem kilmägän ide. Avıl başındagı Gıylmetdin babam belän Gayniyämal äbiyemneñ yortına kerep,

işek aldındagı tirän koyıdan ber genä yotım sap-salkın su alıp eç ide dä... Yuk şul. Hätta öy nigezen dä çamalarga gına kala. Uf... üterep eçäsem
kilä. Telem telgä berekte...

Min kurka-kurka gına yulga ayak basam. Torgan sayın eçkäräk atlıym. Kayçandır cide yöz hucalıgı, üzeneñ may zavodı, selposı, tegermän, alaçıkları

bulgan avıl dimässeñ häzer monı. Barı çüp baskan buşlık. Ara-tirä kıçıtkan, ärekmän, ärem «urmanı» arasında nider kıştırdap kuya, güyä kemder
yöri, kemder arttan küzätä. Cil cırlatkan, serläştergän kuralar avıl tarihın söylilär, nider äytergä telilär, pışıldıylar tösle... Bormalı yul

äyterseñ lä ber uramnan, ber keşe bakçalarınnan ütä-ütä, mine avılnıñ yöräge urnaşkan cirgä alıp kerä...
...Monda, bälkem, Gabdelcabbar agay hucalıgı bulgandır, ä tegendä Malik kartnıkı, tagın da arırak bay kızı Mönävärälär torgandır?.. Äy, avıl,

äcälen kötep yatkan yätim karçık şikelle avır gına sulıysıñ sin. Tarihıña, moña qadär bulgan gomereñä çüp, taş bastırıp kuysınnar da, niçek itep
yaşämäk kiräk? Ä ber dä üläse, tañ belän közge cildä eregän toman sıman yukka çıgası, tamırnı özäse kilmi, yäşise kilä! Yäşise kilä!..

...Hätär genä bardım bugay... Kinät küz allarım yaktırıp kitkändäy buldı – açıklıkka çıktım. Uñda kül cäyräp yata, alda – yalan, sulda kıyşayıp

betkän saray. Eçkäre koymasız-nisez hucalık – avılnıñ yöräge.
Aldarak küptän tügel salıngan, gomeren yaña gına başlagan gorur büränä yort torsa, anıñ yänäşäsendä inde yäşen yäşägän, aşın aşagan, cirgä iñep,

bökeräyep betkän näni genä öy. Barı şunda böten avıl tarihı, anıñ ütkäne sıyıp betkän diyärseñ... Sulda munça, peçän tübäle utın sarayı, agaç
öyemnäre, karşıda kirtälängän utar, koymalangan bakça. Äylänä-tirädä koş-kortlar çabışa, sıyırlar küşäp yata, koyaş kızuınnan älserägän atlar

poşkıra, kayandır sarık tavışları işetelä...
Min işek aldına kergäç, kayandır urta yäşlärdäge ber hanım kilep çıktı. Östendä kıska ciñle çäçäkle külmäk, ayagında kuyı zäñgär ıştan, koyaşta uñıp

betkän kälüş, başında cıynak kına itep bäylängän çuar yaulık. Anıñ yözendä ällä ni aptırau kürenmäde. Min:
– İsänmesez, Gabdulla abıy şuşında toradır inde. Sez kem bulasız? – didem.

– Äye, enem. Min anıñ señlese, Sarapuldan. İsemem – Glüdä. Cäygä tugan avılıma kaytam... Ä üzeñ kem bulasıñ soñ?

Min isememne äyttem dä:

– Däü äniyem Gölçirä şuşı avılnıkı. Küptän barıp küräsem kilgän ide, – didem.

– Ä-ä-ä... Şulaymıni...

– Gabdulla abıy üze kaya soñ äle?..

– Ulmı, ni... bakça artında peçän öyälär ide, häzer çakırıp kilim äle, – dip, Glüdä apa kayadır kerep yugaldı.

Şunda iske öy eçennän kartlık töse küptän iñgän, zäñgär cimpır, eçtän yua-yua töse kitkän ozın külmäk kigän, ak çäçlären cıyıp, gadi yaulık bäylägän,

küzlekle ber äbi kilep çıktı. Min anıñ belän barıp küreştem. Gabdulla abıylarnıñ änise Gölcan karçık şuşı bula ikän... Äyterseñ cirgä iñgän öy
belän äbi ber yäştä, diyärseñ. Dimäk, alarda avıl görläp yäşägän çorlar çagıla. Ä ütkänsez, tarihsız kiläçäk bulamı soñ?..

Ozaklamıy bäräñge bakçasınnan biten-kulların koyaş aşap betergän ike ir-at kürende. Berse futbolkası östennän eş kostyumı kigän, yäşkelt eşläpä

elgän. İkençese ciñelçä genä külmäk, sorı kepkadan. Yukarak kiyengäne Gabdulla abıy bulıp çıktı. Min alar belän küreştem, tanıştım, üzemneñ ni
öçen kilüemne añlattım.

– Bik huş, bik huş, – dip yılmaydı huca keşe häm dustı Rävis abzıy belän tämäkesen kabızdı.

Glüdä apa tiz genä iske öygä çäy kuyarga dip yögerde. Gölcan äbi sarıklarnı küzläp kilergä su buyına töşep kitte, bez, ir-atlar, bergä kaldık.

– Allaga şöker, Öşär bette, dip, keşe özelmi, – dip süzen başladı Gabdulla abıy, – Tugannar da, duslar da kaytıp tora. Çallı, Bögelmä, Sarapul

yaklarınnan maşinalar belän balık totarga kilälär. Yıl sayın yaktaşlar belän avıl Saban tuyın cıyılışıp ütkäräbez. 1976 yıldan yalgızıbız gına kalsak
ta, yäşibez äle. Tugan tufraknı alıştırıp bulamı soñ?.. – ul avır sulap kuydı.

– Sezneñ mähäbbätegez şulay köçle idemeni, Gabdulla abıy? GESnı tözegäç, täki su basmadımı? – dip sorap kuydım min.

– İ, enekäş, ata-ana teläge utka-suga batırmas ul. Üzemneñ dä böten bala çagım, yäşlegem uzgan cirlärne taşlap, alarnı yätim itäsem kilmäde şul.

Kilmäde... Su da barıber basmadı. Nigä hacät bulgandır böten ber avılnı beterü... Tagın sunı kütärsälär genä därya eçendä kalaçakbız. 85-90
gektar cir bilägän avıl ide bit ul zamanında. Häzer genä, korıdılar digäç kenä... – anıñ süzlärendä gam tulı. Sagışlı yöräge kükräk çitlege

eçenä kaçıp yılıy, sıkrıy biçaranıñ, – Zamanında küçengän öçen akça da tülädelär, buraların sütmiçä torıp, anısın da birmädelär äle. Ä min başta
uk teşem-tırnagım belän cirgä yabıştım, avılımnan gayre bernärsäne dä küz aldıma kiterä almadım, – ul avır körsenep tämäkesen tartıp beterde dä, –

Cäy köne Rävis dustım, señlemneñ malayı Dilaris bulışa. Yarıy alar bar. Allaga şöker, anam isän, – dip süzen dävam itte.
– Küñelsez tügelme soñ? Berär vakıt bötenesen taşlap çıgıp kitäse kilmime?

– Künegelgän inde. Tugan urın, çitkä ayak tartmıy. Yugıysä: «Küç, yülärlänmä,» – diyüçelär küp buldı buluın. Häzer dä kilep kua başlasalar, sikerep

töşäse kilmi. Soñgı sulışka qadär monda kalaçak min.
– Ä änä tege öyegez bigräk iske. Mögayın patşa zamanındagıdır?..

– Äye, 1918 yılgı yort ul. Töp öy bulmasa da, yakın, yartı ğasırlap torılgan. Anı ille tugızda satıp algan idek. Menä yañasın da tergezdek. Cäyen

revolyutsiyä zamanındagısında, kışın sovremennıyında torabız.
Şunan Glüdä apa bezne çäy eçärgä çakırdı. Bez kullarnı çaykadık ta, öçäüläşep iske öygä kerep kittek.

Türdäge östäl urtasında kümer samavırı tora ide. Min utnıñ da, gaznıñ da yuk ikänlegen çamalap aldım. Dimäk alar böten tormış uñaylıklarınnan da

mährüm. Tugan tufrak bernigä dä satılmıy, ber yugaltsañ, anı kire tabıp bulmayaçak...
Bez çökerdäşep çäy eçtek.

– Mondıyın eçkäneñ yuktır äle, – dip kölemseräde Rävis abıy.

Äye, ber un-unbiş yıllap kına bardır. Soñgı kabat bezneñ kürşedä torgan märhüm Mahinur äbilärdä sıylangannan soñ, kümer samavırında kaynagan çäyne

tatıgan da yuk ide bugay... Min izri-izri, tirli-tirli çäy eçtem. Ul şundıy huş isle, şundıy läzzätle, şundıy da tatlı ide, güyä su alıngan koyıga
yä bulmasa yılgaga färeştälär kanatın tıgıp algan.

– Üzebezneñ Sadak küleneñ suı. Koyı kazırga hiç tä citeşep bulmıy, – dip östäp kuydı tirlären sörtä-sörtä Gabdulla abzıy. Gölcan äbi dä, essedän

älseräp, karavatka kerep utırdı.
Bez tuyıp, tışka çıgıp kitkäç, ikençe partiyägä Glüdä apalar kaldı. Çäydän soñ küñellär läysän yañgırda yuılgan tösle çistarıp, saflanıp kitkändäy

buldı. Yakın-tirädäge turgay tavışları cannı äsir itte. Niçek itep taşlap kitä aldı ikän bu keşelär şundıy güzäl avılnı? Kümer samavırınıñ tämle
çäyläre äle dä sagındıra torgandır üzlären, çüp eçendä ıñgıraşıp yatkan nigezläre töşlärenä kerep üzenä çakıradır...

Min utar yanındagı koyma kirtäseneñ iñ öskesenä mendem dä, tirä-yaknı küzätergä totındım. Nindi güzällek!.. Nindi ilahilık!.. Peçän cirläre...

Atlar... Şäp... İskitkeç şäp... Eh, näq Gamil Afzal yazgança, suzıp-suzıp cırlap cibäräse ide! Tagın da biyekkäräk menep, «Dönya matur, dönya
kiñ!..» – diyä-diyä. Sıñar gına küz belän bulsa da avılnı östän uç töbendägedäy itep küräse ide...

3

...Gölcan äbi belän Glüdä apa da, şabır tirgä batkan yözlären kulyaulık belän sörtä-sörtä, işek aldına çıktılar. Bez, bişäüläşep, yaña öy

karşındagı eskämiyägä utırdık. Bergäläşep süz katarga kereştek.
– 1930 yılnı kilen bulıp töştem. Moñarçı çabatamnıñ çılanganı bulmadı, – dide ränceş katış gorurlık belän Gölcan äbi.

Cäyge çellädä niçekter karlı suık fasıl iskä töşte häm min:

– Ällä kışın da monda torasızmı? – didem.

– Äye. Çana cigep cilderäbez. Kışın atnaga ber kürşe Yamalıga barıp, kiräk-yarak alıp kaytam. Cäyen yışrak. Nigä gacäplänäseñ? İseñ kitmäsen, – dip

säyersenep karadı Gabdulla abıy.
– Kayçandır kirpeç zavodı da bar ide bit äle monda, könbagış mayı eşli torgan zavod, kuyan häm tavık fermaları görläp eşli ide. Uylap karasañ,

şakkatırsıñ, – dide Glüdä hanım.
Gölcan äbi:

– 1914 yılnı avılnı nık itep su baskan, dip söyli ide ölkän yäştägelär. Keşelär ber-bersenä taktadan basmalar cäyep kergännär, uramda köymägä

utırıp yörgännär, – digäç, aptıraşta kaldım. Soñ ul zamanda GESlarnıñ äsäre dä bulmagan bit...
...Küpme gapläşep utırganbızdır, belmim, Dilaris ta T-40 traktorın vıcgıtıp kaytıp kerde. Koyaş ta ofıkka taba yögerä başlagan ide. Ahırda min,

berniçä sıyırçık oyasın kürep, Gabdulla abıyga:
– Sıyırçıklar kaytamı soñ? – didem.

– Yaz citkäç tä, oyalarına kaytalar. Tañ belän moñlı itep sayrap cibärälär...

...Min huşlaşıp, yänä cäyäüläp, kire yulga çıktım. (Kergändä 14-15 çakrımlap bulgandır.) Yakında gına cäyräp yatkan Sadak külenä karap ber tın tordım

da, äkren genä yul buylap atlap kittem. Dimäk, avılnıñ yöräge avır gına bulsa da tibä, ul äle sulıy, dimäk, yäşi. Sıyırçıklar kaytkan cirdä «betü»
digän töşençägä urın yuk.

Äbi-babalarımnıñ kendek kannarı tamgan gaziz, izge tufrak, qaderle Öşär cire, huş inde. Läkin mäñgegä tügel. Minem bu kilüem berençese häm

soñgısı bulmas, bez äle yöz tapkır, meñ kabat oçraşırbız. İsän-sau gına tor barı...
Epilog

Şunıñ belän säyähätem bette. Min äle, kötü kaytıp kilgändä, Yamalıdagı Çibär apam yanına kagılırga da ölgerdem. Annarı «täpi-täpi» tagın unbişläp

çakrımnı «eh» ta itmädem. Karañgı töşep, unberençe kitkäç kenä Taktalaçıkka kaytıp kerdem...
...Yañadan öy salıp yatuçılar, küçärgä teläk belderüçelär bulganda, yäşäyaçäk äle ul Öşär, tormış itäçäk!.. Ğalim Klara Zinnätullina, şağıyr Lenar

Şäydullinnarnı birgän avıl nigä betärgä tiyeş soñ äle?..
Barı Gayniyämal äbiyemneñ moñsu cırı gına haman kolakta yañgırıy, haman tönnären siskänderep uyata...

Bara torgaç, yallar ittem

Ayaklarım talganga.

Utıra torgaç, hisap ittem,

Yöräkkäyem yanganga...

Click or select a word or words to search the definition