Yıllar Aşa...

(povest)
Şundıy mizgel bula – bernärsädän dä kurıkmıy torgan. Doşmannı ciñäm, ilne azat itäm dip keräseñ sugışka. Başka ber uy da kalmıy.

Nägıym Nasıyrov, Yar Çallı şähäre, 2004 yıl.

Eto bıla sovsem drugaya voyna. Mı yışe ne stalkivalis s tem, çtobı soldatı ostavalis v okopah do polnogo uniçtoceniyä.

İz vospominaniy nemetskogo ofitsera.

KÜÑELLÄRDÄN MÄÑGE CUYILMAS

Böyek Vatan sugışı veterannarın min tormışnıñ asılına, anıñ nindider iñ möhim serenä töşengän keşelär dip küzallıym. Başlarınnan uzgannı alar küp tapkırlar söylägänder. Alar söylägänder dä, bez işettek mikän? Barlık süzlären, äytergä telägännären dä işettekme? Ällä inde küñelebezgä yatış, üzebezneñ gorurlık hislären kükkä çöyä torgannarın gınamı? Bu korıçtay nık keşelärne yänä häm yänä söylätep, alar äytergä telägän hakıykatne küñellärgä señderep kalası kilä. Läkin soñlap barabız tügelme?

Minem tugan avılımda turıdan-turı härbi operatsiyälärdä katnaşuçılardan bügenge köngä nibarı öç keşe kalgan! Bu öçneñ härberse – üze ber tarih. Sugışnıñ acgırıp torgan çın yözen kürgän keşelär bolar.

Şämsetdin Näcmetdin ulı Rafikov armiyägä 1941 yılnıñ aprelendä alına. Citomirda artilleriyä polkında hezmät itä.

– Unsigezençe iyündä, - dip häterli Şämsetdin babay, - bezne pohodka äzerlädelär – protivogaz, koral häm başkalar birelde. Şul uk könne pehota çıgıp ta kitte. Komandirlar hatınnarı belän saubullaşa, yılaşalar. Dimäk, alar belgän sugış bulasın... Dürt könnän sugış başlandı. ÇTZ traktorlarına tuplarnı tıgıp, arış basuları, alma bakçaları aşa barabız... Närsä ul sugış, diseñme? Tuzan, töten dönyanı baskan, pulyalar çeben urınına oça. Kem närsä eşlägänen belmi. Mähşär! Anda, eh, äräm bulgan keşelär! Eh, äräm bulgan cannar!.. Şulay buldı bit başta. Şuña kürä min äle dä bulsa añlamıym: niçek kenä ciñde ikän ul bezneñ Sovetlar Soyu­zı?.. Minem frontta buluıma 1941 yılnıñ 4 avgustı çik kuydı. Snaryad yarçıgı sul yak yañagımnan kerep, telneñ yartısın özep, uñ yaktan kilep çıkkan... Politruklar äytä ide: ägär ciñsäk, isän kalgannarnı kütärep kenä yörtäçäklär! Sugış bit ul. Üläseñme-kalasıñmı - belep bulmıy. Läkin beräü dä, min baram da üläm, dip barmıy. Sugışka ciñü därte belän barasıñ. Ciñäseñme, ciñeläseñme – anısı ikençe...

Ramazan Gıymadi ulı Abdullin sugışka 1942 yılnıñ martında kitä.

– Döresen äytergä kiräk, - di Ramazan babay, - Stalin yünsez buldı ul, halıknı kırdırdı. Atıp torgan pulemetka karşı pehotanı cibärä... Soñınnan öyränep aldılar: doşman oboronasın özärgä kiräk ikän – ike çakrım tiräsenä tehnikanı kiterep tutıra... Böten cirdä dä sugış bulmıy bit ul, här metrnı sugışıp almıysıñ. Ber cirdä oborona özelgäç, ikençe oborona liniyäsenä qadär bernindi totkarlıksız barasıñ...

Bervakıt şulay kamauda kaldık. Listovka taşlıy doşman, ocmah väğdä itä.... Beräü şunıñ belän kaldı ne­mets yagında. Bu sugış bik mäkerle buldı bit. Kayberäülär üzlären-üzläre hälaq ittelär. Törlese, şul isäptän panikerlar da buldı. Kamauda kalu belän pogonnarın özep ırgıtkan komandirlarnı da kurdem...

Sugışta isän kalu öçen başıñnı eşlätergä kiräk: sa­per körägeñne taşlama, çokı da yat. Stalingrad yanında kış suık buldı, kar az, tuktausız cil. Ä bez gel tışta. Niçek tä yäşerenergä kiräk. Kürenmäs öçen östän berär närsä belän kaplanıp uçak yagasıñ da, ülgän at itennän şulpa peşeräseñ. Azat itelgän avıllardan kiyem alıp kiyä idek...

Min Ukraina öçen sugışlarda yaralandım. Aç bulu kotkargan, aşagan bulsam, arkadan kergän pulya eçäkne tişep ütäse bulgan. Avıldaşım Gıyzetdin belän bergä idek. Ul mine külägägä salıp, sanitarlarnı çakırtıp, medsanbatka cibärde...

Min gospitaldän çıkkanda bezneñ soldat hälle ide inde: aşau – Amerikadan, şinel – Angliyäneke. Ciñüne Praga yanında karşıladım: 9 maydan soñ monda ber atna sugış bardı äle.

Säläh Yomagali ulı Yanguçukov sugışka 1942 yılnıñ avgustında kitä. Alkinoda uçi­lişe tämamlagannan soñ ser­cant zvaniyese birelep, frontka cibärelä.

– 1943 yılnıñ cäye. Kursk ölkäse. Matur çak, ciläk peşkän vakıt, - dip iskä ala Säläh babay. - Bez algı sızıktan 90 çakrım arttarak ber lagerda yatabız. Unbişençe iyündä bezne cıyıp safka bastırdılar da: «Bügen pohodka çıgabız, tönlä barabız, köndez yäşerenep yatabız", - didelär. Tön. Barabız. Barısı da avıl malayları bit inde – bahırlar, yoklıy-yoklıy, ber-bersenä terälä-terälä baralar.

Öç könnän Prohorovka yanına citep tuktadık. Tankka qadär bezne aldan höcümgä cibärdelär. 367 keşedän 21 keşe isän çıktık. Polk ko­mandirı tönlä utırıp yıladı. Rota komandirı anıñ prikazın yalgış añlagan.

Üzebeznekelär karşı aldı. Aşattılar, rähmät. Aşagaç, äy, yokı kilä bit! Bezne: "Egetlär, barıgız, oborona totıgız", dip cibärdelär. Yärdämgä avıl keşelären çıgargannar – okop kazırga. Zapastagılar bezneñ yanga irtän irtük kilergä tiyeşlär ide, soñlap kildelär. Äy, kilep koçaklaştık, kuanıştık!.. Nemets kilmäde. Bervakıt "Katyuşa"lar uynap cibärde. Şunnan, äy, artpodgotovka kitte! Menä bu sugış, min äytäm. Kuıp kittek nemetsnı. Poltava, Kremençug... 1944 yılnıñ 18 ğıynvarında (min inde vzvod komandirı yärdämçese idem) Kirovogradta yaralandım. Añsız häldä kar östendä ozak yatkanmın. Äl dä tapkannar. Yugıysä törlese bula, tapmıylar da...

***

Öç keşe – öç yazmış. Tormış yulları törle buluga karamastan, bu öç keşene närsäder berläşterä kebek. Närsä ikän? Bälki, Vatanıbız bäysezlege öçen köräşlärdä algan yaralarıdır? Äye, su­gış bu keşelärne urtak yaz­mışka duçar itkän. Şuña küräderme, fikerläre dä urtak alarnıñ: "İñ faydalı kiñäşlärne bezgä tormış birde, yäşärgä ul öyrätte", - di alar. – Eş tä eş, eştän başka şögıl bulmadı bit inde bezneñ. Häzer başka zaman, yäşlär üzlärençä yäşi. Nigä bu alay? Niçek yäşäü döres? Kem belä... Däver, vakıt üze kürsätä...

16 sentyabr 2004 yıl.

YaR ÇALLI – ALARNIÑ SOÑGI PRİSTANE

YaRTI YıVROPANI CÄYÄÜ

Meñ tugız yöz kırık berençe yılnıñ 21 i̇yüne. Çkalov (häzerge Orenburg) ölkäse Äsäkäy avılı mäktäben yegerme cide yeget tämamlap çıga. Çıgarılış kiçäsendä Hösäyen Asılgäräyev häm anıñ berniçä dustı, peduçilişega barabız, dip uylaşıp utıralar. Hıyal - ömetlärne kiçekterep torırga turı kiläçägen belmi şul äle alar. Yegerme cide yegetneñ yegerme dürte yau kırlarında yatıp kalaçagı da, isän kalırga tiyeşle öç yegetneñ kemnär ikäne dä bilgesez äle...

Peduçilişe urınına Asılgäräyev aeroklubka elägä. Monda aña oşıy, samoletta oçu turında hıyallana başlıy. Läkin bu hıyalı da çelpärämä kilä. Väğdä itelgän oçuçılar uçilişesı urınına, sugışnıñ nindider añlayışsız logikası buyınça, keçe komandirlar äzerläüçe pehota uçilişesına cibärelä.

Odessa pehota uçilişesın Hösäyen Asılgäräyev leytenant zvaniyesendä tämamlıy. 1942 yılnıñ oktyabrendä, yağni Paulyus armiyäsen tar-mar itü belän tämamlanaçak höcüm operatsiyäse başlanuga ber ay kala, Stalingradka kilep elägä.

Berençe tapkır atakaga baruçı soldatnıñ kiçereşläre turında veteran bolay di: «Äyterseñ, härbi künegülär bara. Läkin, nigäder, äle ber iptäşeñ, äle ikençese yıgılıp kala. Berazdan ülgän nemetslar oçrıy başlıy. Şunda gına añlıysıñ: künegü tügel ikän»...

Şundıy mäğlümat bar: Stalingrad yanındagı sugışlarda katnaşuçı soldatnıñ urtaça gomer ozınlıgı ber täülekkä tigez bulgan, keçe komandir öç täülek yäşägän.

«Bervakıt, 1943 yılnıñ 1 ğıynvarı ide, - dip iskä ala veteran, - altı keşe tönge razvedkaga kittek. Öçär keşedän ike gruppaga bülenep, nemetslarnıñ tupları, tankları kayda urnaşuın karap yöribez. Köndez karga kümelep yattık. İkençe tönne, tagın beraz küzätep yörgännän soñ, kaytır yulga çıktık. Neytral polosaga citkändä tañ atıp kilä ide inde. Berzaman nemetslar da, üzebeznekelär dä bar tör koraldan bezgä töbäp ata başlamasınnarmı! Komandirnıñ ayagın mina yarçıgı özde, ber soldat ülde... Çıksak, bezneñ çast başka urınga küçkän. Bezne monda belüçe dä yuk, kesädä dokument ta yuk. Yarıy äle, yaralı komandirnı alıp çıkkan idek, şul gına kotkardı. Yaña çastta kaldık. «Razvedkaga barasıñmı?» dip soragan bulalar. Barmıy nişliseñ, barasıñ inde. Üzeñ teläp... Ul arada üzebezneñ çasttan avılga «häbärsez yugaldı» digän käğaz kitkän. Minnän hat algançı, öç ay buyı, äni küpme küz yäşe tükkänder...»

Yaña çastta ber ay razvedkada yörgännän soñ, keçe leytenant birep, Hösäyen Asılgäräyevnı vzvod komandirı itep kuyalar. Menä şunnan başlana da inde anıñ ofitser biografiyäse.

Onıklarınıñ soravı buyınça, Hösäyen Gabdelgäräy ulı Asılgäräyev istäleklär yazgan. Anıñ «Devyätsot çetırnadtsat dney po dorogam voynı» dip atalgan bu däftärendä şundıy yullar bar:

Menä Dneprga da citälär. Yılganıñ uñ yak yarına çıgıp nıgu burıçı kuyıla. Üz teläkläre belän baruçı altmış keşe saylap alına. Tönlä balıkçı köymälärendä yılganı kiçüçelär arasında Asılgäräyev ta bar. (Köymälärne balıkçılar suga batırıp, nemetslardan yäşerep kalgannar). Rulğä kart balıkçılarnı utırtalar. Karañgı, toman. Şulay da nemetslar atıp tora. Tañ aldınnan yılga buyındagı çokırdan atakaga kütärelep, 150 metr ozınlıgındagı tranşeyanı alalar. Doşman bu könne altı märtäbä kontratakaga kilä, şul isäptän psihik ataka bula. Altmış keşedän utız kala. İkençe könne tanklar belän kilä başlıy. Yakınaygannarın kötep yatalar – patronnar az. Bik avırga kitkäç, komandir sorıy : «Ogon na menya!» Läkin, - yahşıgamı, yamangamı, - ratsiyä vatık bulıp çıga...

Platsdarmda yäşäüläreneñ öçençe köne. Küzätü punktın küçerergä uylıylar. İyelä-iyelä yögerep bargan çaklarında yakında gına «adaşkan» mina töşep şartlıy. Asılgäräyev katı yaralana. Biş ay Mahaçkala gospitale, annan yañadan front...

«1945 yılnıñ ğıynvarı. Visla yarında okoplarda yatabız, - di Hösäyen Gabdelgäräy ulı. – Okop töbe su, tönlä ul tuña. Ayakları tuñuçılar küp buldı. Tizräk höcüm bulsın ide, dibez... 22 apreldä Berlinga kerdek. Stenada yazu: «Russkim zdes ne bıvat!» Soldat yaza: «Russkiye uce zdes»... Soñgı sugış 1 mayda Brandenburg kapkası yanında buldı. 2 mayda tınlık, barlık täräzälärdä ak çüpräklär. 25 mayda Reyhstag aldında parad buldı. Ciñü bayragın alıp töşep, stroy aldınnan kütärep uzdılar häm şunnan soñ anı Mäskäügä ozattılar».

- Sugışnıñ sabakları närsädä soñ?.

- Sugış barganda uylamıysıñ – ülämme, kalammı dip. Ä Berlinda:

«Un yıl bulsa da tınıç tormışta yäşise ide», - dip hıyallanıp utırabız. Avır buldı, ä barıber gorurlık bar: şulay da min bu sugışta katnaştım. Häyer, sugış nindi gorurlık bulsın inde. Akılı bar keşe sugışamı? Teläsä nindi soraunı sugışsız häl itep bula bit.

- İñ yahşı kiñäşne sezgä kem birde?

- Äti birä ide. Kolhozlaşuga qadär äle: mine, 6–7 yäşlek malaynı, yıgılıp töşmäs öçen ayaklarımnan bäyläp at östenä utırtalar da, äti belän cir söräbez. Şunda ul äytä ide: «Sin, ulım, bervakıtta da keşene aldama, başta üzeñ aldan».

Häzerge vakıtta Yar Çallı şähärendä yäşäüçe otstavkadagı polkovnik Hösäyen Asılgäräyev Ciñüneñ 60 yıllıgına arnalgan paradta katnaşaçak. Mäskäügä barır aldınnan nindi hislär kiçerüe turında soragaç, ul: «Anda küptän bulgan yuk inde, - di. – Barıp küräse, paradta katnaşası, barısın da iskä töşeräse kilä. Bälki polktaşlarımnı oçratırmın äle. Sizüemçä, bu inde tormışımdagı soñgı zur vakıyga bulır».

8 aprel 2005 yıl

«İSKÄ ALIP KİTAP YaZSAM...»

Böyek Vatan sugışı veteranı Gıyläc Gıylmetdin ulı Mogaynetdinov üzeneñ bala çagın häm yäşlek yılların çagıldırgan ber şigırendä bolay di: «Gailädä sigez bala üstek. Kinder ıştan, kinder külmäk kidek. Änidän sorıy idek ıştannı sirägräk yuarga, ıştan bulsa, külmäksez dä çıgıp bula ide uynarga... Menä başlandı kızık yäşlek. Kiçne buldıra almıy kötäbez. Kiç citep tä kızlar çıkmıy torsa, täräzä buylarınnan tamak kırıp ütäbez... Yöräk döp-döp tibä. Nişläp inde haman yuk alar? Allaga şöker, änä, çıgalar!.. Tik nigä bu Akbay şulay örä? Ägär işetep Kıyam babay çıksa? Ul bit bezneñ kiräkne birä... Änä, Kıyam babay çıktı inde, kızlarnı däşep aldı. Murkırgan Akbay örä-örä bezneñ yanda kaldı... Ömet özelde, kızlar kitte. Kaldık Yakub belän karaşıp, hurlıgınnan ülärseñ sataşıp... Zäytünä belän Räysä inde uramda yörilär. İşetäbez, bezneñ turıda nider söylilär: haman et belän bulışalar dip bezne tirgilär... Bez dä cayın taptık, Akbaydan kaçıp, bakça buyına çaptık... Kızlar belän küreşäbez, hällären soraşabız, annan yakınrak kilep, yıraktan übeşäbez...»

Gıyläc Mogaynetdinov Tatarstannıñ Nurlat-Oktyabr rayonı Kizläü avılında tua, şunda üsä. Armiyägä 1940 yılnıñ avgustında alına. Yırak Könçıgışta çik buyında hezmät itä, atlı razvedka hönären üzläşterä...

«Ozattılar il çigenä, Otpor stantsiyäsenä. Öyrätälär aşık-poşık aşarga, Öyrätälär döp-döp itep atlarga.»

«Armiyä hezmäte avır bulsa da, ber yılı uzıp ta bara», - dip, şatlanıp hat yaza ul yörgän kızı Zäytünägä. Läkin şatlıgı bik kıska gomerle bulıp çıga – hatı barıp ta citmi, 1941 yılnıñ 22 i̇yüne tua...

- Ay ul sugışnı - ı, – di veteran açınıp. – Söylägän bulalar, yazgan bulalar... Üz küzläre belän kürmägän keşegä anı söyläp kenä añlatıp bulmıy... Bezneñ eşelonnı frontka citmäs borın uk bombaga tottılar. Anda keşeneñ kırıluı-ı... Küp digändä yegerme biş protsent sugışçı kaldı. Nemets, çigenä ikän, mototsiklistların kaldıra da, pehotası çigengänçe avtomattan atıp tora. Şunnan mototsikllarga utıra da kitä. Şulay üzeneken saklap çigende. Ä beznekelär?.. Diviziyä, diviziyä kilep tora, ut astına kerep tora. Kortkıçlık buldı inde, keşene kırdırdı. Anı tönlä kiterep bulmıymıni?

- Bervakıt tönge razvedkadan soñ yal itep yatabız, - dip dävam itä süzen Gıyläc Mogaynetdinov. – Vestovoy kilep mine uyattı da: «Häzer ük batareya komandirına!» – dide. Komandir miña şunda uk paket tottırdı häm anı hucalık vzvodına iltep tapşırırga kuştı. Yaratkan atıma atlandım da, oçam gına. Karşıma urman tulı halık kilä – algı sızıkka taba baruçı yaña çastlar. Paketnı iltep tapşırdım; cavap paketı alıp, kaytır yulga çıktım. Häzer inde min dä soldatlar belän ber yünäleştä baram. Kön matur, urmannı i̇yül koyaşı irkäli. Berzaman tonık kına güeldäü işetelä başladı. Ul köçäygännän-köçäyä bardı. Küp tä ütmi monıñ nemets samoletları ikänenä bernindi şik kalmadı. Koyaşnı kara bolıt kaplaganday buldı. Urmandagı halık östenä bombalar yava başladı... Atnı tıyıp totar häl kalmadı, östennän sikerep töştem. Mesken atım! Ürä torıp baskan gına ide, şul uk mizgeldä görseldäp cirgä audı. Agaçtan-agaçka ışıklanıp alga yögerdem. İsem-akılım kitte bit şunda: turı gına yögerep bulmıy – cir tegeläy dä selkenä, bolay da selkenä, äle ber yakka ava başlıym, äle ikençe yakka. Nihayät, baş eşli başladı: üterälär bit häzer. Snaryad çokırına töşep yattım da cirgä señdem... Küpme yatkanmındır, häterlämim. Bervakıt tirä - yak tıp-tın kaldı. Kütärelep karasam... İä, Hoda! Nigä miña monı kürsätteñ? Böten cirdä kan, urman üle gäüdälär belän tulgan. Yaralılar ıñgıraşa, sügenä, yärdäm sorıy. Ä min närsä eşli alam? Östävenä minem üz zadaniyem... Kinät yörägem cu-u itep kitte. Paket kayda? Uf-f, kesämdä ikän...

Gıyläc Mogaynetdinov – zur sugışçan yul uzgan keşe. Razvedka gruppası belän doşman tılına çıgıp «tel» dä alıp kaytkan ul, nemets tankların da yandırgan, telefon çıbıgın yalgarga barganda doşman avtomatçıları utı astına da eläkkän. Bik küp dusların, tugannarın yugaltkan. Ülemnän ber adımda yörgän çakları küp bulgan anıñ. Bolarnıñ barısı turında da bäynä - bäynä yaza başlasañ, ber kitapka gına da sıymas ide.

Tönyak-könbatış front. 1942 yılnıñ avgust ahırları. Gıyläc Gıylmetdin ulı üzeneñ soñgı zadaniyesen ala: urman kırıyındagı narat başına menep, artilleriyä utına tözätmälär kertep utıru burıçı yöklänä aña. Anıñ komandaları buyınça artilleristlar bik küp nemets tankların yandıralar, doşman soldatların yuk itälär. Nemetslar, küräseñ, küzätüçeneñ kayda utıruın isäpläp çıgargannar: anıñ tiräsenä bombalar, snaryadlar töşep şartlıy başlıy häm şularnıñ berse ul utırgan agaçnı töbe – tamırı belän kütärep bärä... Mogaynetdinov yaralangan cirennän yegerme çakrımdagı medsanbatta gına añına kilä...

Kazahstandagı gospital. Yaralarınıñ ärnüe basıla töşkän arada Zäytünäsenä hat yaza: «Zäytünäm, bägırem! Min sine yaratam, sin dä, beläm, mine yaratasıñ. Läkin min şundıy beterendem, sin mine häzer tanımassıñ da. Ber kulım, ber ayagım yörmi, bitem kilbätsez. Bu süzne äytergä dä kıyın. Niçek äytim? Küzemnän yäş aga. Läkin äytmi dä buldıra almıym: sin mine häzer yaratmassıñ; miña ışanıp yatma, başkanı ezlä».

Cavap bik tiz kilä: «Gıyläc! Onıtkan bulsañ hätereñä töşeräm: bez gomerlekkä bergä bulırga dip söyläştek. Miña başka beräü dä kiräkmi. Nindi genä häldä bulsañ da kayt. Kayta almasañ, äti belän barıp alabız».

Tugan avılı Kizläügä kayta... Frontta çagında ul ber säyer töş kürä: öyenä kaytıp işek şakıy, imeş. İşekne ätise aça. Soldat, salınıp töşkän sul kulın uñ kulı belän kütärep: «Äti, kür, mine närsä eşlättelär», - di. Şul töşendägeçä bulıp çıga da. Sul kulı marlya belän muyınına asılgan, işekne ätise aça...

Menä Gıyläc ätise belän änise yanında utıra. Täräzägä karasa, Zäytünä kilä. Yeget «yalt!» çarşau artına. Kız kerä:

- Gıyläc kayda?

- Çıkkan ide.

- Min un minuttan keräm, berkaya da kitmäsen.

Kız äylänep kerä. Yeget çäy eçep utıra. Kız yögerep kilep anı koçaklap ala, übä başlıy (ätise belän änise aldında!). Çarşau artına kerep, koçaklaşıp, übeşep, yılaşa-elaşa bik ozak söyläşep utıralar...

«Şunnan tuy buldı, - di Gıyläc babay. – Ber çiläk arakı alıp kayttım. Şunı östäl urtasına utırttık ta, kunaklarga totkalı çınayaklar tarattık. Çiläktän üzläre ala da eçä. Aşau naçar, yartı çiläk tä betmäde, iserep tägäräştelär. İrtä belän taraldılar. Şul buldı tuy... Äy matur da kız ide ul Zäytünä!.. İlle yıl ber kaygı kürmi yäşädem min anıñ belän, canı cännättä bulsın. Sugıştan invalid bulıp kaytuıma karamastan, bähetem buldı minem, hatınnan uñdım».

«Gomer buyı ezlädek bez Bähet, yahşılık häm döreslek. İskä alıp kitap yazsam, Balalarga bulır ide däreslek».

Gıyläc babaynıñ bu şigıre kitap yazarga köçe citmäügä ärnep yañgırıy kebek. Läkin süzlär belän bulmasa da, tormışı belän yazmaganmıni inde ul üzeneñ kitabın? Keşelärgä birgän cılısı, ilebez kurkınıç astında çakta kürsätkän batırlıkları änä şul kitapnıñ yulları tügelmeni inde?

20 fevral 2004 yıl

«ŞUNDIY MİZGEL BULA»

Keşeneñ kem ikänen, nindi ikänen belergä teliseñ ikän, anı iñ katlaulı şartlarga kuy da, kıyınlıklarnı niçek yırıp çıguın küzät, dilär. Nägıym Nasıyr ulı Nasıyrovnı andıy şartlar urap uzgan, dip äytü näq kiresen äytü bulır ide. Ul – öç märtäbä armiyägä alıngan keşe. Berençesendä Belorussiyädä çik sakçısı bulıp hezmät itä. Bervakıt sakta torganda, davıl çıgıp, vışka ava häm ul tugız katlı yort biyeklegennän yıgılıp töşä. Ülärgä tiyeş bula, läkin isän kala. Berniçä ay gospital koykasında aunagannan soñ üze teläp yänä zastavaga bara häm öç yılın tutırıp kayta. İkençe tapkır ul, komsomol bularak, fin sugışına alına. Anda «käkkük» pulyasınnan yäki tuñıp ülärgä tiyeş bula, läkin bu yulı da isän kala. Minnän şul citär inde, bälki, üzem turında uylarga da vakıttır, dip kenä torganda, ilebezgä nemets faşistları basıp kerä...

Nägıym Nasıyrov Orenburg kavaleriyä uçilişesına cibärelä. Şul uk vakıtta Başkortstan hökümäte Mäskäüdän kavaleriyä diviziyäse tözergä röhsät sorıy. Röhsät alına. Voroşilov Ufaga kilep kürsätmälär birep kitä. Uçilişedan Nasıyrov leytenant zvaniyesendä çıga häm polkovnik Şäymoratov diviziyäsenä vzvod komandirı itep bilgelänä. Ufa yanında ike ay keşelärne, atlarnı öyrätep yatkannan soñ, 1942 yılnıñ fevralendä diviziyä Stalingrad yünäleşendäge frontka ozatıla.

Bezneñ ğaskärlär soñgı köçlären cıyıp sugışa, keşe citeşmi. Kavaleristlarnı äle ber, äle ikençe uçastokka taşlıylar.

Bervakıt tön buyı «Orel-Kursk» timer yulı buylap at östendä baralar. Böten uyları, hıyalları – yatarga da yoklarga. Läkin irtän, Sosna yılgasın kiçü belän, şul bargan köye sugışka kerälär. Nasıyrov vzvodınnan ike yeget yaralana.

Karañgı töşügä yaña prikaz: atlarnı urman eçendäge çokırda kaldırırga da, cäyäü borıp, Lyubanovka digän avılnı azat itärgä. «Tön urtalarında şul avılga yul tottık, - di Nägıym babay, - Böten sugış kiräk - yarakları üzebez belän. Sizdermästän barıp kerergä tiyeş idek. Läkin bez barıp citkändä tañ atıp kilä ide inde. Nemetslarnıñ tankları sünderelgän, tıp-tın. Bezne sizep etlär örä başladı. Tegelär kuzgalıp çıktı. Kerep bulmıy gına bit uramga – tank artında pulemetçı. Hiç bulmagaç, ber soldatnı aldım da , silos bazlarına yäşerenä - yäşerenä urau yul belän kittek tegeñä taba. Artınnan barıp çıgıp ber oçered cibärdem. Sikerep tordı da sarayga taba yögerde bu. Barıp citä almadı, atıp yıktık... Uramga kerdek, läkin monda da karşılık – här yorttan atalar... Ber häl: polk komandirı mayor Näfıykov, cirän nemets atına atlangan da, uram buylap tegendä - monda çabıp yöri häm: «Alga» Alga!» – dip kıçkıra. Nemetslar anı şunda uk bärep töşerdelär. Minem otdeleniye komandirı anıñ yarasın bäyli başlagan ide, ikençe pulya tiyep, mayor vafat buldı. Yukka ul şulay eşläde – yegetlär üz burıçların bolay da yahşı añlıy ide, anıñ batırlıgı eşkä berniçek tä yärdäm itmäde... Avıldan kuıp çıgardık nemetslarnı, arış basuı buylap çigenälär bolar. Läkin bezneñ patronnar betü çigenä citte. (Min tege nemetsnıñ pulemetın algan idem). Kapitan Yurenko atışa-atışa çigenergä prikaz birde... Şunda minem sul kulbaşka pulya kilep tide. Ciñem kanga mançıldı. Min hälsezlänep cirgä audım... Otdeleniye komandirı Almetov belän ber soldat kilep cgut saldılar häm mine, österäp, ärämälekkä alıp kittelär. Nemetslar ata – aldan da, arttan da çiräm kuptarılıp-kuptarılıp kala... Ärämälektä avtomatnı çitkä ırgıttım da, pistoletnı tez arasına kıstırıp yatam – nemets kilep çıksa üzemne-üzem atarga äzerlänep... Tıldan kapitan Gafarov kilep çıktı – frontnıñ hälen belergä. Min hällärne söyläp birdem. Ul mine iyärgä arkılı saldı da tılga taba çaptık. Urmanga citäräk, añımnı yugalta başlap, patronnar kilüen kürdem...»

Şulay itep, Nägıym Nasıyrov Paulyus armiyäse soldatlarına karşı sugışta katı yaralana. Bu 1942 yılnıñ 10 i̇yülendä bula. Altı aydan artık gospitallärdä yatkannan soñ, ul, invalidlık alıp, tugan avılı İske Aymanga kayta.

Nägıym babay belän söyläşep utırabız:

- Añlamıym, atıp torgan pulemetka karşı niçek barıp bula?

- Şundıy mizgel bula, - di Nägıym babay, - bernärsädän dä kurıkmıy torgan. Doşmannı ciñü öçen, ilne azat itü öçen dip keräseñ sugışka. Başka ber uy da kalmıy.

- Ä bähetle bulunıñ sere närsädä?

Babay işetmiräk tora ide, tormış iptäşe Gölruh äbi cavap birep ölgerde:

- Hezmätne söyüdä, keşedän kalışmaska tırışıp eşläüdä, üz aldıña maksat kuyıp, keşe aldında keşe buluda.

7 may 2004 yıl

ÄLLÄ İNDE YaZMIŞTAN UZIP...

- Vägıyz babay, 1941 yılnıñ 22 i̇yüne häteregezdäme?

- Ä nigä, nindi kön ul?

- Sugış başlangan kön bit.

- Sugış kırık ikençe yılnı başlanmadımıni?

Şayartamı babay, ällä bu kön çınnan da, yıllar katlamı astında kalıp, onıtılıp baramı? Häyer, sugış başlanganda Vägıyz Sitdıyk ulı Sitdıykovka äle uncide yäş kenä bula. Armiyägä ul 1942 yılnıñ sentyabrendä alına. Dimäk, anıñ öçen sugış şul könnän başlana da bulıp çıga tügelme?

Frontka barıp töşüeneñ berençe könnären ul bolay häterli: «Miña unsigez yäş. Nemetslar atalar, bez alga barabız. Närsäder kilep töşä dä, ülännärne izep, böterelep yöri başlıy. Tagın ber «ütük» töşep şunı uk kabatlıy. Bu ni ikän? Avıznı açıp karap torabız – avıl malayı närsä belä. Öçençese – ba-bah! Kemnärder yaralana, kemder ülä. Ä - ä.., menya närsä ikän ul...»

Vägıyz Sitdıykov Kursk dugasındagı sugışlarda katnaşa. Stanoklı pulemetta cide keşe bula. Höcüm itep bara torgaç, rasçettan ber Sitdıykov isän kala. Menä patronnar da betä. Aña, stanoklı pulemetnı çıgarıp tapşırırga, kul pulemetı alırga kuşıla. Ul yañadan algı sızıkka kilügä atakaga kütärelü bula. Häm şunda anıñ sul kulbaşına pulya kilep tiyä. Kan kitä. Sitdıykov torıp kala, tılga çıga. Komandir anı kürä dä: «Sin nigä çıktıñ, atıp üteräm bit häzer,» – di. Şäfkat tutaşı: «Başta yarasın bäylik, şunnan atarsıñ, - di.

- Komandirlar da kırıs ide şul, - di Vägıyz babay. – Şulay bulmasa, ciñä dä almagan bulır idek.

İke ay gospitaldä dävalangannan soñ ber kulı eşlämi torgan bulıp kala. Şulay da anı yañadan frontka ozatalar. «Muyınga avtomat astılar da, - di ul, - menä şulay ber kul belän şalt-şolt atıp tik yörerseñ, didelär. Avılga kaytaralar dip tora idem»...

- Sugış turında berniçek tä söyläp bulmıy bit ul, - dip süzen dävam itä Vägıyz babay. – Siña, mäsälän, çirkäüne alırga kuşılgan. Sin başka bernärsäne dä kürmiseñ dä, belmiseñ dä, şunda gına barasıñ. Çittän küzätüçe komandirlar beläder dä bit... Min inde şul ayırım oçraklar turında gına söyli alam... 1945 yılnıñ 8 mayı ide. Sugış betärgä berniçä säğat vakıt kalgan. Läkin bu turında nemets soldatları da, bez dä belmibez äle. Visla yarında ber köymä. Min şul köymä eçenä kerep urnaşkanmın da, artilleriyä utına tözätmälär birep yatam. Berzaman yılga östenä nemets snaryadı töşep şartladı. Küp tä utmi artımda ikençese yarıldı. Nider sizenep, razvedçik iptäşlärem yatkan podvalga taba yögerdem. Artımda öçençe snaryad şartladı. Äylänep karasam, min yatkan köymäneñ köle kükkä oçkan. Menä bit, sugış betkändä genä ülä idem... Bervakıt, şul uk Könçıgış Prussiyädä, ber öygä barıp kerdem. Yäş kenä hatın balasın imezep utıra. Mine kürü belän ap – ak buldı. Eçärgä, min äytäm, su yukmı? Kart nemets çäy yasap birde. Başta üzeñ eç, dim. Eçte, min dä eçä başladım. Şikär kiterep birde. Hatınga: «Balañnı tärbiyäläp, äybät keşe itep üster», - dim. Alarga da sugış kiräkmi bit, kemgä sugış kiräk. Sugışırga yazmasın inde, tugan. Äybät närsä tügel ul, sugış...

- Berär tormış sabagı turında söyläsägez ide.

- Öçençe sıynıfta ukıy idem. Kärt uynarga utırdık. Otam da otam bit. Akçalarnı tez astına cıya baram. Öygä kaytkaç, otışımnı yäşerep kuydım. Äti eştän kayttı. Aña inde äytkännär. Şundıy itep karap kuydı. Yanına çakırıp aldı da yañakka salıp cibärde: «Kaya akça?» Kiterep birdem. «Ägär dä tagın kürsäm yäki işetsäm, kara anı». Niçek yäşärgä äti belän äni öyrätä inde. Äti - änisen tıñlamagan bala kemne tıñlasın.

- İñ faydalı kiñäşne kem birde?

- Cämil poselogında eşlägän çak. Bervakıt tanaudan kan kitte. Vraçka bardım. «Kan basımıñ 200 dän artık», - di bu. «Närsä bula ul?» «Stalin şunıñ belän ülde». Uramda ukıtuçı apa oçradı: «Nişläp äle sineñ töseñ betkän?» Söyläp birdem: «...Stalinnı dävalıy almagannı...» Äy tirgäp kitte bit apa: «Ul nindi häl! Menä min uncide yıl şunıñ belän yäşim». Kislovodskiga cibärdelär. Ukollar kadıylar, ber faydası yuk. Ber yäş kenä şäfkat tutaşı: «Sin kıçkırıp cırlap yöre, abıy», - di. «Cırlıy belmim bit». «Närsä bulsa da söylänep yöre, üz küñeleñne üzeñ kütärergä tırış», - di bu. Teläsä närsä söylänep, keşelärne kölderep yöri başladım. Kan basımı töşte bit! Ähä, min äytäm, alay ikän... Kurorttan kaytu belän kontoraga kerdem. Anda eşläüçe kızlar: «Bäy, sine bit ülde digännär ide, bez sine isemlektän dä sızıp taşladık inde». «Kire kayttım äle, - min äytäm, - anda ber dä kızık tügel ikän, kızlar da yuk».

- Yazmıştan uzmış barmıni alaysa?

- Barısı da üzeñnän tora bit ul, - di Vägıyz babay. – Avıruıñnı sizü belän dävalana başlamıysıñ ikän, berär eşneñ yaramaganın belä torıp, üzeñ şunı eşliseñ ikän – menä şunda yazmış artıñnan kuıp citä dä bugazıñnan ala inde.

18 iyün 2004 yıl

BER SÖYLÄŞÜ – BER GOMER

Böyek Vatan sugışı veteranı Hacib Moradıymovka min, telefonnan şaltıratıp, berniçä sorau birergä telävemne belderep tä ölgermädem, ul: "Kil äydä, kil. Söyläşep utırırbız", - dip fatirına uk çakırdı.

Nurlat rayonı Älmät avılı yegete Hacib Moradıymov 1943 yılnıñ ğıynvarındä armiyägä alına. Başta Mongoliyädä hezmät itä. Şunnan alarnı frontka alıp kitälär.

- Yul buyı poyızdda soldatnıñ uyı aşau turında inde. - di babay. - Suhoy payık bette. Tuktalışlarda kölçä satalar da bit, anıñ hakı biş sum. Ä bezneñ aylık hezmät hakı öç sum, anısına da äle zayımga yazılasıñ. Soldatlar iteklären sata başladı. Kayber stantsiyälärdä aşhanägä kertep aşatıp çıgaralar da, tagın arı kitäbez. Başta Rcev şähärendä zapas polkta bulalar. 1944 yılnıñ i̇yünendä sugışka kerep, III Baltıyk buyı frontı sostavında Pskovnı azat itüdä katnaşalar. Ä inde 1944 yılnıñ közennän, Riganı alıp, Leningrad frontı belän kuşılgaç, Kurlyandiyä yarımutravındagı nemetslarnı kamap, oboronada tora başlıylar. Hacib Moradıymov pehotada avtomatçı bula, berniçä ay "katyuşa"larnı saklıy. Nemetslar tranşeyası belän bezneke arası 50 metr. Anda çäneçkele timerçıbık suzılgan, minalar urnaştırılgan.

- Alar da kurka, nemets­lar dim. Tönlä vakıt-vakıt raketa belän yaktırtıp karap alalar, - di Hacib babay.

Algı sızıkka decurga gına barıp yörelä, ä töp yäşäü urını ber yarım - ike kilometr arttarak, urman eçendä. Narat botaklarınnan şalaş eşlänä, aska da, kar östenä, ılıslar tüşälä. Şa­laş urtasına uçak yagıla da, ayaklarnı uçakka, başlarnı şalaş stenasına karatıp un keşe (otdeleniye) yata. Ber soldat tön buyı uçak yagıp kizü tora. Ayına ber munça kilä.

1945 yılnıñ yazında H. Moradıymov hezmät itkän diviziyäne, şturmga äzerlaü maksatınnan, pereformirovkaga cibärälär. Läkin ahırdan keşelärne ütermäs öçen, şturmnı yasamaska bulalar. Yarımutrauda kamalışta kal­gan nemetslar, bezneñ ciñü iğlan itelgännän soñ, üzläre äsirlekkä birelä.

- Menä bit, yazmış, - di Hacib babay. - Şunda şturm bulgan bulsa, küpme halık kırıla ide.

Hacib babay Ciñü könen bik yahşı häterli.

- Äy, ul könneñ äkämäte, - di ul. – İrtä belän atu tavışlarına uyanıp kittek. Närsä buldı? Sugış bette, dilär. Böten cirdä halık. Atalar, granatalar şartlatalar. 8 mayda buldı bu. Koyaşlı matur kön ide...

Hacib babay Ciñüneñ 55 yıllıgın niçek ütkärüläre turında söyläp kitte. Şul arada babaynıñ karçıgı Zöhpä äbi yögerä-atlıy videokasseta da kuyıp cibärde.

- Änä tege minem yanda utırgan veteran bıyıl ülgän, -di Hacib babay, ekranga kürsätep. - Menä şulay cıymıylar bit yıl da, söyläşep utıruı ber gomer bit anıñ. Büläk kiterep birälär, anısına rähmät. Akça birgälilär. Läkin akça - akça inde ul. Oçraşıp kuñel açıp utıruga ni citä.

Pählevanday ike ul, bersennän-berse uñgan ike kız üsterep, inde onıklarına üz cılıların birep yäşäüçe bu parnıñ tarihka, häzerge tormışka da üz karaşları, üz fikerläre bar:

- Bälki bezgä dä, başka illär kebek, sugışsız gına birelergä kiräk bulgandır, - di Hacib babay, açınıp. - Barıber nindi dä tärtip bulır ide äle. Küptän kapitalizmda yäşägän bulır idek. Kem kayda ciñgänen belgän keşe yuk inde ul. Läkin Stalinga bezneñ üpkä yuk. Tärtip bulırga tiyeş, hökümätneñ bit eşe şul. Menä häzer närsä inde - eçkeçelek, narkomanlık... Ä bit Rossiyä Gitlerga karşı tordı häm ciñep çıktı. 1945 yılnıñ i̇yülendä Leningradnıñ bezne karşılavı bügengedäy häteremdä. Bez bit ciñüçelär bulıp kayttık, Ciñü arkaları aşa üttek. Uramnar tulı halık, çäçäklär, alkışlar... Şulkadär korbannar birep yaulangan ciñüebez hakına halkıbıznı turı, ğadel yulga çıgara başlarga vakıttır bit inde. Tarihnı bit üzgärtep bulmıy. Kiläçäkne genä üzebez telägänçä tözi alabız.

9 may 2003 yıl

BERLİN URAMINA ANIÑ DA KANI TAMGAN

«Onıtılıp bette bit inde ul sugış», - dide başta Mäsäbih Zäki ulı Väliyev.Üze şunduk, bik tasvirlap, vaklıklarına qadär isenä töşerep söyli başladı:

- Min şuşı Çallı töbägennän (Bordıbaş avılı). Armiyägä 1943 yılnıñ martında alındım. Zapas polk. Zemlyankalarda yäşibez. Kiyem citmi, ülgännärneñ kiyemen yualar da bezgä birälär. Ayakta çabata, itege bulganı da anıñ kunıçına basıp yöri. Aşau yagı şulay uk takı-tokı gına.

Cäygä tire dä söyäk kenä kaldık. Lazaretka saldılar. Anda payık kulturalırak. Äzräk rätlängäç, tank polkına eläktem, koruçı bulırga öyrändem... Kırık dürtençe yılnıñ i̇yülendä frontka barıp cittek. Tanklarnı urman eçenä kuyıp torırga kuştılar da, sıyır suyıp aş aşattılar. Ällä aşamıy aşaganga, ällä ite peşep citmäde, aşadık ta çirlädek...

Tön. Höcüm. Sigez maşina arasında bezneke dä bar. Nemets turı navodka belän ata. Rota komandirın saftan çıgardılar.

Tuktadık. Bolın, bildän peçän. Tank astında yatabız. Snaryad – boh! Priborlarnı vattı. Prikaz – artka. Kaytabız. İke «messerşmit». Atalar. Pulya elägep, maşinaga ut kaptı. Şulay da barabız. Ber lapas kırıyına kilep sıyındık. Siker, di komandir. Sikerep töşkän idem, okop töbendä ber kart bal aşap utıra. Kaçtı. Maşinanı ut çolgap aldı. Mehaniknı tartıp aldık, avır yaralı komandirnı algı lyuktan söyräp çıgardık. İke kirtädän nosilka yasap komandirnı saldık ta, arış arasınnan barabız. Kaya barabız, şaytan belsen. Urman kırıyında sanitar maşinası. Komandir belän mehaniknı tapşırdık ta kittek. Yokı kilä. Saray. Yaktaş saray yanına yattı, min çitkäräk kırga barıp yattım. İrtän iptäşemne taba almıym gına bit. Karasam, saraydan çıgıp kilä bu. O-o.., frontta ul ber-bereñne yugaltıp tabu äti-äniyeñne tabu belän ber... Yırakta – kuhnya tötene. Kittek. Ber komandir oçradı: «Min sine beläm, - di, - bezneñ kuhnya bu, berkaya da kitmägez». Politruk bulıp çıktı. Şunnan äyttelär: tılga. Bez berniçä malay kaldık. Tank östenä utırıp yörüçe avtomatçılar rotasına bilgelädelär.

... Pribaltika. Tön. Nemetslar kulındagı ber avılga citäräk kenä tanknıñ yagulıgı bette. Bezgä ata başladılar. Tank yanında okop kazıp yattık. Sercantnı razvedkaga cibärdelär: bel, kaydan atalar. Ul yuk ta yuk. Soldat kitte, anı üterdelär. Çirat miña citte. Kittem tranşeya buylap. Bähetkä karşı, lapas östenä snaryad töşep, yangın çıktı. Tirä-yak yaktırıp kitte. Sercant yata – yaralangan. İyelep, kararga gına digän idem, yanımda granata şartlap, başıma tide... Gospital... Tagın front. Dekabr. Uçak yagarga röhsät bulmadı. Ayaknı öşettem. Tagın gospital. Tagın front...

Berlin. Uram sugışları bara. Bezgä universitet kıyıgına flag kadarga kuşıldı. Şunda taba barabız. Böten cirdä atış, öylär selkenep tora. Kötmägändä min yaralanıp ber işek töbendä yıgıldım. Yırak tügel komandir da abınıp kitkändäy görseldäp barıp töşte. İşektän ike nemets çıgıp kilä. Min granata taşlarga idem, komandir taşlatmadı, ülgängä sabışıp kaldık. Üzebeznekelärgä taba kittem (komandir, min bara almıym dip, kaldı). Ber urında ike pulemettan beznekelär sıdıra gına. Üzebeznekelärgä dä tiyäder inde, anda bit kem kayda ikänen belgän yuk. Min şul pulemet utı astına eläktem. «Ostanovites, svoloçi, svoi!» – dip kıçkıra torgaç, nihayät, tuktadılar. Arı kittem. Uramnıñ tege yagında sanitar kız tora, bu yagında ike nemets (äsirlär). Kız uram aşa: «Menä sez närsä eşlädegez». Uram urtasında buydan-buyga keşe eçägese yata. Tege ike nemets kilde dä, mine ike yaktan totıp, yuldan arkılı çıgardılar. Yugıysä miña elägä ide nemets snayperınnan. Yulnıñ bu yagında – park, parkta – öställär, öställärdä – yaralılar. «Nu, soldat, gde bolit?» – di hirurg. Karadı da: «Budem operirovat». Narkoz astında küpme yatkanmındır, bervakıt sestra çigäläremä sugıp uyata: «Bara alsañ, bar». Kittem şuışıp. Sanitar maşinası yanında yuan ber marca tora – sanitarka. Mine kütärep aldı da bu, maşina kuzovına ırgıttı... Ciñü könen gospitaldä karşıladım. Politruk mine «Kızıl yoldız» ordenına täqdim itkän. Anı inde min Çallıga kaytkaç aldım... Söylise dä yuk, kürdek inde küräsen...

- İñ kiräkle kiñäşne sezgä kem birde?

- Atadan unöç yäştä kaldım, kiñäş itkän keşe bulmadı miña. Üzem yırıp çıkkanmındır – keşelärdän kürep, olılardan işetep.

- İñ yaratkan närsägez?

- Köç citkän eş. Şul käyefne kütärä, şul läzzät birä. Eşläp aşaudan da tınıç tormış yuk. Canıñ tınıç – tegese kiler, monısı kiler dip kurıkmıysıñ.

- Yalgışkan çaklarıgız buldımı?

- Bulgandır inde, bulmıy kalmas. Läkin usallık, äşäkelek bulmadı. Keşe räncetmädem, keşegä kadalmadım. Menä ber yalgışım. Sugış betäse genä könnär. Berlin yanındagı ber alan. Yäş kenä nemets soldatı kitep bara. Mine kürde dä yögerde bu. Kuıp citep eläkterdem monı. Arkasında kapçık. Anıñ da öyenä kaytası kilgänder inde, äyber cıygan. Bezdä tämäkegä kıtlık çak ide. Kapçıgında öç kap tämäke tegeneñ. Şularnı aldım da, timädem üzenä, bar, didem dä cibärdem. Häzer cälläp kuyam üzen – ike kabın gına alırga da, bersen aña kaldırırga ide bit.

- Avır çaklarda holkıgıznıñ kaysı yagı yärdämgä kilä?

- Tüzemlek, sabırlık, uylap eşläü. Bereñ äytkändä ikençeñ däşmi tor. Karçıgım Säliha belän bez 57 yıl bergä. Ul tirgäşä başlasa, başımnı iyäm dä, çıgam da kitäm min, mıgırdanıp kala şunda. Ber-berebezdän könläşü bulmadı, menä şul yäşärgä ömet birgänder. Talaş, çıgıp kitü – ul bit yöräkkä yuşkın bulıp utıra. Küz töşkännär bulgandır, läkin min bireşmädem, şuşını saylaganmın ikän, gomerlekkä bulırga tiyeş, didem. Ber-bereñä ışanırga kiräk. Araga töşärgä mataşuçılar buldı ul. Çamala, didelär. Işanmıym, didem. Ber-berebezne kürmädek tä inde bez, gel eştä buldık – berebez kayta, berebez kitä.

Şunısına iğtibar ittem: babay, üze minem soraularga cavap birä, ä üze tormış iptäşenä karap söyli. İkeseneñ dä küzlärendä şundıy şatlık... Äyterseñ, älege ber-bersen kürmi yäşägän yıllardan soñ menä häzer genä oçraşkannar da, bersenä berse karap tuya almıylar.

23 fevral 2007 yıl