Yegetneñ Kaytuı

(hıyalıy bäyän)
Şähär çitendäräk urnaşkan ber yort aldındagı eskämiyädä mıyıkları sızılıp kına kilgän yäş yeget belän 70 yäşlär tiräsendäge ber babay söyläşep utıralar. Yeget şuşı kalada yäşägän däü ätise Kasıymga kunakka kilgän, iseme Damir ide.

- Sin, üskäç, detektiv bulam, di torgan ideñ, şulay bit?- dip soradı Däü ätise.

- Äye! Universitetnıñ yüridik fakultetına kerergä isäp,- dip cavap birde üsmer yeget.

- İh, sin!- dip kölde Kasıym.- Bez yäş çakta ällä niçaklı plannar korabız, ä tormış üzenekençä dävam itä. Häleñnän kilerme soñ?

- Kiler, däü äti! Min niçek tä hıyalımnı tormışka aşıraçakmın. Menä unberne genä betim...

- Vät maladis! Işanam. Buldırırsıñ. Sin bit tırış yeget. Alaysa, bulaçak komissar äfände, menä siña ber ütken mäsälä. Karşıdagı yortnı küräseñme? Äye,äye! Poçmaktagısın. Gadi genä öç katlı yort. Andıylar bezneñ şähärebezdä uram sayın distäläp. Ämma, beläseñme ul öyneñ işege artında närsälär eşlängänen?

- Däü äti! Min kaydan belim di. Suzma inde, söylä.

- Menä min dä belmim şul, läkin ul öygä kergän keşelärneñ berseneñ dä kire çıkkanı yuk äle.

- Niçek inde alay?- dip soradı onıgı aptırap.

- Menä şulay. Minem ber tanışımnıñ, dustım dip tä äytergä bula, ulı bar ide, sineñ yäşlär bulır. Alar Kalinin uramında toralar. Küräm, şul yeget älege işektän kerep kitte. Min yort aldına çıktım da monı kötä başladım. Ätiseneñ häl - ähvälen beläsem kilä ide, çönki 3-4 aylap kürgänem yuk. Läkin çıkmadı bit yegetem. Säğattän artık köttem. Şunnan soñ uram aşa çıktım da älege işekne tarttım.Ul eçtän bikle bulıp çıktı. Şakırga totındım, läkin açuçı bulmadı.

- Monıñ nindi säyer cire bar? Hatın-kız fatirına kergänder.- dide Damir.

- Eh, sin! Pinkerton! Kara yahşılap, fatirga ohşaganmı soñ bu yort? Sin arıtaba tıñla. İkençe könne Kalinin uramına, yağni älege Vitaliknıñ öyenä kittem. İşekläre bikle ide. Kürşeläreneñ äytüe buyınça, İvan Andreeviç ike ay elek dönya kuygan ikän inde.

- Ä-ä-ä! Min bit ul abıynı belän idem,- dip isenä töşerde Damir.- Sineñ belän bargan idek bıltır. Vitalik ta tanış.

- Äye, äye! Ä häzer Vitaliknıñ da kayda ikänen belmilär.

- Läkin bit, däü äti, monda kriminal kürenmi...

- Ä sin, komissar äfände, keşene tıñlarga öyrän. Bu sineñ bulaçak eşeñdä bik kiräk bulır...

- Bette,bette!- dide onıgı. – Tıñlıym.

- Menä ike aylap inde, täräzädän dä, uramga çıksam da tege işekne küzätäm. Küp keşe kerde, läkin çıguçı kürergä turı kilmäde äle. Yäş kenä ir – yegetlär kerälär dä yugalalar. Ber zaman tüzmädem, ber yegetneñ artınnan tottım da kerdem. İşek açık ide. Öç kat işektän kergäç, älege yegetne kürdem: ul östäl artında utırgan ber keşe belän söyläşä ide. Tegeseneñ yözen cirän sakal – mıyık baskan, küzläre binoklsıman akayıp toralar.

- Sezneñ nindi problema? – dip soradı cirän sakal salkın gına.

Min cavap birergä äzer tügel idem, aptırap kaldım.

- Kürep toram,- dide ul,- sez yalgış kergänsez.

- Äye, yalgış kergänmen, gafu itegez!- dip çıgıp kittem. Annan çıkkaç, tege işektän küzne almıy, töngä qadär köttem. Läkin Cirän Sakal da, tege yeget tä kürenmädelär.

- Däü äti! Sin tönlä yoklıysıñdır bit?- dip soradı Damir.

- Ähä! Añlıym. Min yoklagaç çıgıp kitkänder, dip uylıysıñ. Läkin bit alar tönlä belän keşe yoklaganda gına çıgıp - kerep yörsälär, bu üze ber säyer häl bulır ide tügelmeni?

- Anısı şulay. Däü äti, sin bu turıda militsiyägä häbär itteñme?

- Yuk, Ratmir! Min äle andıy kararga kilmädem.

- Dimäk, ägär döres añlasam, bu eşne tikşerergä miña kuşasıñ?

- Allam saklasın, Damir.- Bu eştän yırak tora kür. Min şayardım gına bit. Bolar bar da uydırma, ha-ha!

* * *

İrtägesen Damir avılına kaytıp kitte. Avıl tormışınnan häbärdar keşe añlıy, ul uku yılı başlangançı kır – yort eşlärennän buşamadı. Annan soñ inde ukular başlandı.

Berkönne şulay däü ätise yäşägän N. şähärennän Damirlarga telegramma kilde. Anda Kasıym aganıñ kötmägändä yugalu häbäre yazılgan ide. Damirlar tiz genä cıyınıp, şunda kittelär. Alarnı yılap şeşengän däü äniläre karşı aldı. Ul söyekle ireneñ biş kön inde menä öyenä kaytmavın söyläde. Kiçkä taba karañgı töşär – töşmäs, kisätmiçä - nitmiçä, öyennän çıgıp kitkän häm şul kileş kaytmagan. Militsiyägä dä häbär itkännär, äle dä bulsa ezlilär, läkin cep oçınıñ çıkkanı yuk äle.

Däü ätiseneñ yugaluı säyer toyıldı Damirga. “Bu eş tege karşıdagı yortnıñ işege belän bäylänmägän mikän?- dip uyladı ul.- Nıklap tikşerergä turı kiler”.

Kışkı kanikullar vakıtında Damir däü äniyenä mahsus kilde. Töräzä karşısında kitap ukıp utırgan bulıp, karşıdagı serle yortnı küzätte. Nihayät, ul telägänenä ireşte: ber säğat eçendä anda öç keşe kerep kitte, läkin çıguçılar çınnan da bulmadı. Kalgan könnärne dä şundıyrak häl kabatlandı.

“Mögayın, alar ikençe işektän çıgalardır”,- dip uyladı Damir. Läkin niçek kenä centekläp tikşermäsen, yorttan bütän çıgar yul yuk ide. İşekne açıp kararga ul bazmadı, ul gına da tügel, işek belän kızıksınuın da kürsätmäskä tırıştı.

Gacäp, keşelär kaya yugala? Alar kaydan kilä? Şuşı şähärneñ üzennänme, ällä başka cirlärdänme? Alar üzläre kiläme, ällä berärse cibäräme? Şundıy soraular Damirnıñ başın mäktäptä ukular betkänçe katırdılar.

Cäy citügä inde ul işek belän berär çara kürergä buldı. Ämma, bu ber genä keşeneñ kulınnan kilerlek eş tügel ide, kimendä ber iptäş äzerlärgä kiräk ide monıñ öçen. Damir üzeneñ yakın iptäşe Ramilne sayladı häm aña böten serlären – küzätülären söyläp birde.

İyün ayında inde Damir belän Ratmir N. şähärendä idelär. Nidän başlarga? Älbättä, ul işektän kerü turında häzergä uylarga da yaramıy. Däü ätiseneñ yazmışı alarnı da kötüe ihtimal. Anda kerergä yä berär törle dokument, yä parol buluı mömkin. Yäisä foto buyınça, yäki üz keşeläre kerä aladır. Şunda kerüçe berär keşene tuktatıp soraşmıy bulmas ahrı. Läkin ul keşelärne niçek tabarga? Alar bit tönneñ teläsä kaysı säğatendä kilep citälär. Kaysı uramnan kilep kerüläre dä bilgesez. Läkin tege işekneñ seren belü öçen kilüçelärneñ berärsen eläkterep soraşudan başka yul yuk ide.

Kagıydäläre bolayrak kürenä.

Berençese. Ul keşe 25 yäşlär tiräsendäge ir – at. Gäüdägä taza. şunsı kızık, Kavkaz yäki Aziyä yagı keşeläre kürenmi, äyterseñ, kemder slavyan tibındagırak keşelärne saylap ala.

İkençese. Kulında ber genä törgäk tä yuk.

Öçençese. Uram buylap yort nomerların karap kilälär.

Dürtençese. Berse dä zatlı kiyemnän tügellär, gadi genä kiyengännär.

Bolarnı Damir äle kış köne ük açıklagan ide.

Tuktatkaç uk närsä äytergä ul keşelärgä? Kurkıtıp sorau alırgamı? Monıñ öçen Damir belän Ramilneñ köçläre citärlek, yugıysä. Läkin monda şaktıy hävef bar. Ber üze öç – dürt keşene ciñärlek ostaları bulırga mömkin iç aralarında.

Koral kullanu da yahşı tügel: mondıy yul belän zakonga sıymagan eşkä barırga bula.

Törle mömkinleklärne karap çıkkannan soñ, ike dus şundıy näticägä kildelär: turısın söylärgä häm ul keşene üzläre yakka audarırga tırışırga.

Nihayät irtägä “auga” çıgası kön. Üzläreneñ nikadär hätär häm şomlı yulga basuların yegetlär añlıylar, läkin alarda ikelänü yuk ide.

İrtägesen säğat unnar tiräsendä alar üzlärenä kiräkle berençe keşene oçrattılar.

- Mömkinme sezne ber minutka?- dide Damir älege yegetkä rusçalap. Yeget bolarnı baştanayak küzdän kiçerde häm şiklänerlek urın tapmadı bulsa kiräk.

- Sezneñ näq ber minut vakıtıgız bar,- dide ul.

- Sez Gogol uramındagı 17-nçe yortnı ezlisezme?- dip soradı Damir turıdan - turı.

- Bälki şulaydır da, sezneñ ni eşegez bar?

- Kürep toram, sez bik dulkınlanasız,- dip yılmaydı Damir.

- Min nigä dulkılanırga tiyeş äle, sezdän kurkıpmı?- dip kölde yeget. Ämma alarnıñ öçese arasında psihologik bäyläneş urnaşkan ide inde.

- Sez şunıñ öçen şöbhäle, çönki sez kaya baruıgıznı belmisez,- dide Damir citdi kıyafätkä kerep.

- Yä, yä! Añlatıbrak söylä!- dide aña yeget.

- Tıñlagız mine!- dide Damir, bik citdi itep.- Sez barası yortka inde niçä keşe kerde, läkin berseneñ dä kire çıkkanı yuk. Ä işek anda beräü genä şikelle.

- Menä närsä, malaylar!- dip tüzemsezlänä başladı yeget.- Min sezneñ kem ikänlegegezne belmim, sezneñ belän bähäsläşergä dä telämim. Şulay bulgaç...

- Bu sez uylaganga karaganda küpkä citdiräk, - dip süzgä kuşıldı Ramil. – Vakıtıgız bulsa, äydägez berär cirgä utırıp söyläşik, süzebez bar. Yeget telär – telämäs kenä bolarnıñ artınnan yakındagı agaçlar arasındagı eskämiyä yanına uzdı. Damir aña öç – dürt minut eçendä baştan ahırga qadär bötenesen rätläp söyläp birde.

Eget bolarnı işetkäç, uyga kaldı.

- Minem sezgä ışanmaska nigezem yuk. Alay da sez nişlärgä cıyınasız?

- Bu yortnıñ seren belergä häm minem babamnı kotkarırga telibez,- dide Ramil.- Monda, bez uylagança, nindider mäkerle eş başkarıla şikelle. Häm bez sezne dä yärdämgä çakırırga niyätlibez.

İñ elek min üzem barısın da tikşerep kararga tiyeşmen,- dide yeget katgıy itep.

- Ä sezneñ moña vakıtıgız barmı soñ?

- Sezneñ süzgä genä ışanıp, böten kiläçägemne kurkınıç astına kuyarga telämim min. Menä närsä. Min monda ike könnän soñ da kilä ala idem äle, vakıtım bar. Dimäk, üzem barın da açıklıy alam.

Çınnan da, ike kön eçendä älege yeget yortnı yıraktan da küzätte, törle yaktan karap, yäşeren işeklären dä ezläde.

- Bälki sezneñ süzegez dörester dä,- dide ul ahırda.- Sezneñ täqdimegez nindi?

- Bez sezdän serne açıp birersez, dip kötäbez,- dide Ramil.

- Älegä min üzem dä bernärsä dä añlamıym,- dip kulın suzdı yeget.- Tanış bulıyk, Andrey! – Yegetlär isemnären äyttelär.

- Minem kaydan kilüem sezneñ öçen bik möhim tügel, şulay bit? Sezne minem kaya baruım kızıksındıra. Tıñlagız. Monnan ber aylap elek mine eşlägän ciremnän ber keşe barıp taptı. Ul miña zur akça eşläp alu mömkinlegen äytte. Süz zur summalar eşläü turında bara. Anıñ yartısın, hätta, aldan birde. Şartı şundıy: ber yıl kayta almıysıñ, hat yaza almıysıñ. Bu dönya belän, gomumän, ber törle dä elemtä yuk. Annan soñ, alar belän minem arada bertörle dä yazma kileşü tözelmi. Ä iñ möhime şunda: min ul eştä törle hikmätlärgä, avırlıklarga, hätta, moğcizalarga qadär äzer bulırga tiyeşmen. Süz tugan ilne saklau, kotkaru turında bara. Kaysı yakka cibärülären äytmädelär. Bügen köndez minem bu yortka kiler vakıtım tula.

- Sez ni eşlärgä telisez, närsä uyladıgız?- soradı,nihayät, Ramil.

- Älbättä, bu eş bik şikle kürenä, ansı döres, - dide Andrey. – Läkin min bit barırga süz birdem. Gacäplänmäskä buldım. Akçaların aldım, nihayät.

- Ä bezgä nindi yärdämegez tiyärgä mömkin?- dip soradı Damir.- İkençedän, ul yortka kergäç, üzegezne niçek atarga tiyeşsez, kem dip? Ällä parol – fälän barmı?

- Miña nomer berketelgän, min şunı äytergä tiyeşmen.

- Dimäk, bezgä anda kerü yuk,- dide Damir küñelsez kıyafät belän. Andrey ozak kına uylanıp aldı. Annan soñ täväkälläp äytep saldı:

- Menä närsä, yegetlär! Aldagısın belep bulmıy, bälki sezneñ dä miña yärdämegez tiyär, sezgä bulışırga tırışıp karıym. Minem dustım Sergey da anda barırga tiyeş ide. Läkin ul, avırıp kitüe arkasında, bara almıy. Menä sin,- dip baştanayak küzdän kiçerde ul Damirnı.- Anıñ urınına bara alır ideñ. Anıñ nomerı ...- dip, Andrey çänçä barmagı belän Damirnıñ kükrägenä teräde.

- Min riza!- dide Damir.

- Sineñ nomerıñ – V – 143. Aşıgıgız. Sergey monda irtägä kilergä tiyeş ide. Ä sin Ramil, şuşı adres buyınça bar da äyt: ul monda kilep yörmäsen, anıñ urınına ikençe keşe kitkän digen. Äyt, algan akçası üzenä kala; sin karşı tügel bit, Damir,- dip kölde ul. – Yä yegetlär,sez mine kürmädegez, min sezne kürmädem.- dip, bolarga kul birde. Annan soñ Damirga borıldı:- Ä sineñ belän bälki küreşerbez dä äle.

Andrey uramnıñ tege yagına çıktı da, yortlarnıñ nomerların karagan bulıp, tege öy yagına kitte.

İke dus köne buyı älege yortnı küzättelär, läkin Andrey kürenmäde. Anıñ säyer keşelär kuşkan missiyäne üti başlavı inde añlaşıldı, läkin nindi eş ul, ni belän bäylängän? Kaydarak ul urın? Anda niçek baralar? Damir anda bara alırmı? Soraular bik küp, häm alar berennän – bere keşene teträndererlek ide.

* * *

İke kön ütkäç, kirägeçä kiyengän – cıyıngan Damir, dustı Ramil häm anıñ kaya barırga cıyınganın da belmägän däü änise belän saubullaşkaç, tege yort işegenä kilde. İşekne tarttı – işek açıldı. Alga taba tagın öç kat işek ide. Aların da ütkäç, ber bülmägä eläkte: östäl artında cirän sakallı, akaygan küzle, borın söyäge töpkä batkan ber adäm kisäge utıra ide. Damirnıñ isenä kılt itep, däü ätiseneñ “binoklsıman küzle keşe” digäne isenä töşte. “Ägär dä minem däü ätine iñ soñgı kürgän keşe şuşı bulsa?”- dip uyladı yeget. Läkin monı isbat itär öçen äle küp närsälär belergä kiräk. Alga, Damir!- dide ul üz – üzenä.

- Närsä kiräk?- dide şul çaknı “Cirän sakal”.

- Min V-143.

- Döres. Kötäm,- dip, östäl artınnan tordı da kulındagı yaulık belän Damirnıñ küzen bäyläde.

- Gafu it, duskay! Sin bit bernärsägä dä gacäplänmäskä süz birdeñ. Atla alga!- dip, Damirnı nindider yäşeren işektän kertep cibärde.- Anda sine kötälär.

İşek salmak kına üzennän – üze yabıldı. Närsäder şıkıldadı, sızgırıp kuydı häm (bülmädäme, ällä kabinadamı) kaber tınlıgı urnaştı. Şul vakıt Damir kayadır karañgı häm oçsız – kırıysız ğalämgä oçkan kebek buldı häm añın yugalttı.

Añına kilgändä küzen bäylägän yaulık yuk ide inde. Ä üze ul nindider yat ber bülmädä yata ikän. Bu avıl yortı ide ahrısı: stenaları balta belän yunılgan häm beraz şomartılgan büränädän, öy cihazları şıksız kürenä. Açık täräzädän cılı cil bärelgäne sizelä.

Damir tiz genä sikerep tordı da täräzädän karadı. Nindi äkämät bu?

Tışta, şähär urınına, nindider avılsımanrak närsä ide.Uram tulı yäşel ülän. Anda – sanda mal – tuar utlap yöri, koş – kortlar çukırdaşa. Uramnarda elektr çıbıkları da, baganaları da yuk. Yortlar niçekter säyer itep salıngan. Andıy öylärne Damirnıñ tarihi filmnarda gına kürgäne bar. Tezgä citkän külmäk kigän, billären bugan, ayaklarına närsädänder ürgän (çabata bulsa kiräk) kiyem kigän ir – atlar uza, sarafan kigän hatın – kız kürengäli, küptän päke kürmägän aksıl çäçle bala – çaga çırkıldaşa. Menä at mengän ber keşe uzdı. Anıñ östendä kızıl çikmän, ayaklarında iteklär, ozın – aksıl çäçläre at çapkan uñayga cilferdäp bara.

Kinät Damirnıñ üz östenä küze töşte, häm ul aptırap aldı: üze dä şundıy uk kiyemnän tügelme soñ labasa!?

Täräzä karşınnan gına ike keşe söyläşep uzdı. Läkin bu nindi säyer dialekt ikän soñ?

- Dyakon Amvrosiy napivsya zelo pyan, otel u tiuna Yesipova palets,- dip hihıldap kölä ide berse. – Paki u menya ukrali rukovitsı boranovıyı novıyı pomazanı, da moşnyu z altınnikami otrizali z poyasa...

Damir bolarnıñ telen añladı şikelle, läkin alar belän söyläşä almas ide, mögayın.

Şulvakıt kinät işek açıldı, häm öygä 16 – 18 yäşlär tiräsendäge ber kız kilep kerde. Aksıl ozın çäçle mölayım gına bu kız Damirnı kürgäç gacäplänmäde: anıñ monda ikänen belä ide, ahrısı.

- Otkol tı, otrok? Yako tya kliçut?

Damir anıñ soravın añladı, läkin niçegräk cavap birergä belmäde, kauşap kaldı.

- Tı nemets gluhoy? Ali tatarin zloy?

Kız tagın anıñ isemen soradı. Yeget, isemen äyter çakta, tıyılıp kaldı, ul Damir tügel iç inde.

- Sergey minem isemem.

Kız anı añladı, läkin yegetneñ söyläşüenä aptıradı häm bıtıldarga kereşte:

- Sin bezneñçä söyläşmiseñ, sin kaydan? Ni öçen sine arbaga salıp kiterälär ide? Sin avırıysıñmı ällä? Ällä başıñ belän bik katı bäreldeñme?- dip töpçende kız.

Damir kız belän söyläşergä yaraklırak süzlär ezlärgä tırışmakçı ide, ul arada öygä ber ir – at kilep kerde. Aña 40 – 45 yäşlär çaması ide.

- Paranya, yödätmä kunaknı, bar, anañ sine ezli! Nihäl yeget!- dip, ul Damirga taba kilde. Paranya çıgıp kitte.

- Tanış bulıyk! Minem isemem Mihaylo. Mihaylo İvanov ulı.

Damir isemen äytte.

- Kürep toram, Sergiy, söyläşüeñ bezneñçä tügel. Ansı añlaşıla, sin bit çit il keşese. Monda, N şähärendä, andıylar kürengäli,- dide Mihaylo.

-N. şähäre?!- dip gacäplände Damir.

“Min bit üzem N. şähärennän kildem”,-dip, çak äytmiçä kaldı ul.

- Yarıy, sin häzergä yal it,- dip, urınınnan kuzgadı Mihaylo.- Tizdän sine aşatırlar, annan soñ min sine kiräk urınga iltep kuyarmın.

Damir ozın säke östenä cäyelgän, citen katnaş iske çüpräklärdän sugılgan palas östenä barıp yattı. Soñgı säğatlärdä bulgan ğalämätlärdän tämam argan ide ul. Bu avıl keşeläre belän añlaşu üze ber gacäp toyıldı. Alarnıñ süzlären añlasa da, Mihaylo belän Paranyanıñ soraularına cavap birälmäde bit äle.

İşek açılıp, tagın Paranya kerde.

- Sergiy! Sineñ käläşeñ barmı? İseme niçek? Sine yaratamı? Min kileşämme siña?- kebek soraular belän yegetkä bäylänergä totındı.

İşektän tagın ber hatın – kız kerde. Kulına kärzin totkan bu hatın olı gına yäşlärdä ide.

- Sergiy! Kil, beraz bulsa da aşap al,- dip, ul kärzin östendäge aşyaulıknı açıp, östälgä peşkän it tulı savıt kuydı, ikmäk çıgardı, keçeräk kenä çülmäk belän nindider eçemlek utırttı. Anısı kvas bulıp çıktı. Savıt – saba agaçtan eşlängän, törle buyaular belän bizälgän ide.

Aşap tamagı tuygaç häm Paranya belän tege hatınnı ozatkaç, Damir tagın täräzägä kilde. Uramnan başlarına timer oçlım, öslärenä köbä kigän, avır kılıçlar takkan 15 – 20 keşedän torgan atlılar törkeme uza ide.

“Bu nindi butaforiyä tagın?!- dip uyladı Damir.- Bu närsä, Mosfilmmı ällä Gollivudmı? Gomumän, bu nindi ğalämät ikän?”

Kinät anıñ küze yıraktagı taularga küçte. Närsä bu? Bu bit Ataman tauları, N. şähärennän yırak ta tügel. Däü ätise fatirınıñ täräzälärennän ul taular bik açık kürenä.

“Monıñ buluı mömkin tügel,- dip uyladı ul.- Ni öçen bu taular şulkadär tanış! Näq N. şähärennän kürengänçä. Bu nindi söyläm, nindi keşelär? Min monda niçek kilep eläktem? Nigä mine arbada kitergännär bu öygä? Ozak kigänmenme min? Gomumän, bügen iyün ayınıñ niçäse?

Ul täräzädän karadı. Karşıdagı yortnıñ täräz karşıdagı keçkenä eskämiyädä tanış kız utıra ide.

- Paranya!- dip däşte ul häm kul izäde.- Kil bire.

- Närsä, laçınkayım!- dip soradı oçıp diyärlek kilep citkän kız.

- Paranya!- dide ul, süzlären aşıkmıy gına, akrın gına saylap.- Min, çınnan da avırdım. Añımnı da yugaltkanmın bugay. Äyt äle, bugen nindi çislo?

- İrtä belän yegermençe izok ide,- dip yılmaydı kız.

“İzok dip iyünne äytkännär şikelle,- dip gacäplände yeget.- Nigä soñ bolarda böten närsä iskeçä. Ähä! Ällä bolar urmannarda kaçıp yäşägän iske yola totuçı hristiannar mikän. Läkin min dä bit yegermençe iyündä kerdem tege öygä. Äle vakıt ta ike - öç säğatläp kenä ütkän kebek?»

- Yılın da äytimme?- dip soradı Paranya, küñelle itep kölä - kölä.

- Ansın üzem dä beläm,- dip kölärgä bulıştı kızga Damir.- 1994 nçe.

- Sezdä bälki şulaydır da, ä bezdä dönya yaratılgannan başlap, 7060 nçı yıl bara,- dip ay – haylap kölde tagın kız.

- Citär inde siña şayartırga, Paranya! Kalendarnı Hristos tugan yıldan başlap isäplilär bit. Ä ul 1994 yıl elek tugan.

- Sin üzeñ minem başnı katırasıñ. Siña äyttem bit 7060 nçı yıl dip.

- Kalendaregız barmı?- dip soradı Damir.

- Ä närsä bula ul?

Eget añlatıp tormadı, bu eşneñ faydasız ikäne kürenep tora ide.

- Häteremnän çıkkan, ilegez niçek atala äle?- dip soradı başında nindider özek - özek gömanlaular sizep.

- Böyek Mäskäü knyazlege. Rossiyä patşalıgı.

- Ä knyaz kem? - dip töpçende Damir.

- Kem bulsın! Böyek İvan – Rossiyä patşası,- dip rähätlänep kölde dä kitep bardı kız.

Damir tämam aptırap kaldı: niçek itep inde 7060 nçı yıl bulsın ikän? Uylana torgaç, isenä töşerä başladı. Dönya yaratılgannan başlap yıllarnı Petr patşa zamanına çaklı isäplägännär bugay. Häzerge yıl isäbe Hristos tugan yıldan başlap isäplänä. Ä ul 5508 nçe yılda tugan. 7060 tan 5508 ne alsañ, 1552 nçe yıl bula. Ä bu – Paranya äytkän Yavız İvannıñ knyazlek, ä soñınnan patşalık itkän yılları. Ul gına da tügel, anıñ Kazan hanlıgın betergän yılı.

Dimäk, tege Gogol uramındagı 17 nçe yorttan Damirnı turı 16 nçı ğasırga ozatkannar. Nindi maksat belän? Häyer, ilne saklar öçen, dip äytelgän ide bit inde. Läkin 16 nçı ğasır urtasında Mäskäü knyazlegenä kem yanıy?

Kinät Damir essele – suıklı bulıp kitte, tını kısıldı, yöräge yış- yış tibä başladı: ul küp närsäne añladı. Urıslar bit Kazannı alırga äzerlänä, köç cıyalar bulır. Avgust ayında höcüm başlayaçaklar.

Damirga küp uylanırga irek birmädelär: işektä Mihaylo kürende. Ul üze artınnan yegetne äydäp öydän çıktı. Menä alar, ikese ike atka atlanıp, uram buylap çabıp kittelär.Öylär bargan sayın ereräk häm tözegräk bula baralar ide: alar şähärneñ üzägenä kerälär bugay. Nihayät, zur ber yortnıñ işek aldına kerdelär. Anda torgan iyärle 10-15 at yanına üzläreneken dä bäylädelär dä öy eçenä kerdelär. Anda yegermeläp keşe bar ide. Barısı da bertörle kiyengän, härbilärçä cıynak bu keşelär olırak yäştäge zatlı kiyemle ber däü agaynı tıñlıylar ide. Mihaylo belän Damir arttarak buş urınga utırdılar häm tıñlıy başladılar. Tırışa torgaç, Damir tege agaynıñ süzläreneñ mäğnäsenä töşenä başladı.

- Petuhovkada böten ir zatın suyıp, hatın – kız, bala – çaganı äsirlekkä alıp kitkännär...- dip söyli ide ul.

- Min üzem Petuhovkadan, anda bernindi suyışnıñ bulganı yuk, bar da imin, - dip pışıldadı Damirnıñ kolagına rättän utırgan ber yeget, - kiçä genä avılda buldım.- Annarı ul tagın Damirga taba iyelde.- Sin kaydan? İsemeñ niçek? Sergey? Ä min İvan.

- Boyar Kurakin Böyek Knyazdän färman kiterde: eşlägän yavızlıkları öçen kazanlılar katı cäza alırga tiyeşlär. Mäskäüdä, Ryazanda, Vladimirda häm başka cirlärdä köçle ğaskärlär tuplana. Kıskası, bez zur vakıygalar aldında torabız,- dip dävam itte däü agay.

Damir mondıy häbärlärdän tämam koyılıp töşte: çınnan da aña üzeneñ ata – babalarına karşı sugışırga turı kiläçäk mikänni?

Ul uylanıp utırgan arada, öy eçendäge keşelär çıga başladılar. Damir kaya barırga belmiçäräk aptırap utırganda, aña Mihaylo kilep endäşte:

- Bügennän sineñ urınıñ menä şunda, yegetlärdän kalma, üzeñ barın da kürerseñ häm añlarsıñ. Älegä şunda hezmät it, vakıtı citkäç, sine kiräkle keşelär tabarlar.

Damir älege keşelär törkeme artınnan ikençe ber yortka kerde. Bu alarnıñ kazarma kebek cirläre ide, ahrısı. Aña nindider sälämälär cäyelgän ber yatak kürsättelär. Aradan berse( Damir aña “Tuñ küz” dip isem birde) anıñ yanına kilep, yegetneñ iñbaşına kulın kuydı.

- Min sineñ turıda Paranyadan işetkän ide. Sine “nemets” dide ul. Min bu çerüneñ yözbaşı bulam. İsemem Fedor Bıkov. Sin, Sergey, häzergä yal it, ä annan soñ koral, köbä birerlär üzeñä.

Kiç belän Damir uramga çıktı. Şähärne karañgılık baskan ide. Ber - ike cirdä uçak dörli, anda – sanda fakel yandırıp yörgän keşelär kürenä. Kaysıber täräzälärdän uramga tonık kına ut yaktılıgı sibelä. Yırak ta tügel hatın – kızlar cırlıy. Köyläre ozın häm gadi, äyterseñ lä alar 2-3 notadan gına tözelgännär. Yakın gına ber öydän iserek tavışlar kilä, kemnärder cırlıy häi bii. Ozak ta ütmi, ul öydä ızgış bşlana. ber – bersen dömbäsläüçe ir – yegetlär uramga uk işelep çıgalar. Hatın – kızlar çırkıldagan tavış, ir – atlarnıñ katlı – katlı itep sügenüe yeget äle bügen genä kaldırgan ikençe - Damirnıñ dönyasın häterlätä. “Menä busı bezneñçä!- dip kölemseräde yeget.- Dimäk, min çınnan da Rossiyädä”.

Berniçä kön ütkäç, kazarmaga Mihaylo kilep kerde. Alar “Tuñ küz” belän ozak kına gapläştelär dä ahırda tegese Damirnı çakırıp aldı:

-Sergey! Tiz genä cıyın, bezneñ belän barırsıñ!”- dide

Yartı säğattän soñ alar şähärneñ iñ üzägendä urnaşkan zur bay yortnıñ işegaldında idelär. Bu – boyar Kurakin yortı ide. Damir üzläre atlanıp kilgän atlarnı başka atlar yanına urnaştırıp, aşarga salgaç, älege yortnıñ nigez kırıyına kilep utırdı da, açık täräzädän göreldäp işetelgän tavışlarga kolak saldı. Söyläüçe – metallday tavışına karaganda yugarı däräcäle keşe bulsa kiräk - süzlären bolay dävam itte:

-...Ul yaklarda cir yıl sayın bay uñış birä, kötüleklärendä törkem – törkem mılkın kebek taza mallar utlap yöri. Anda altın – kömeş, kıymmätle taşlar cir eçe tulıp yata. Ä babaları bolgarlarnıñ çuyın timere eretkänenä inde meñ yıllap, dip äytälär. Anda halık härvakıt hälle, säüdägärläre bay... Böyek Rossiyäneñ çikläre könyakta älegä tınıç, Kırım hanı belän duslıgıbız häzergä nık. Häzer bolgarlar näsele Kazan digän yaña paytähet tözedelär. Anda Urda yagınnan kilgän tatarlar hakimlek itä. Alarnı üz kul astıbızga alır öçen iñ kulay vakıt. Litva patşası da kazanlılar belän aralaşuın taşladı. Altın Urda kıypılçıkları bulgan Kazan, Kırım, Astrahan häm başka cirdäge tatarlarnıñ tarkaulıgı bezgä bik kulay. Monıñ belän faydalanmıy kalu bezneñ yaktan ahmaklık bulır ide. Şuşı forsattan faydalanıp, tatarlar ber – berse belän tartkalaşkanda, bezgä könçıgışka taşlanırga häm ul hanlıklarnı berämläp yuk itärgä kiräk. Gomumän, min sezgä şunı äytergä tiyeşmen: tatarlar kollıkka töşerelergä, döresräge, eş atına äverelergä tiyeş. Hristian dinenä küçmägännären bötenläy yuk itärgä, cirlärennän kuarga!..

Şulvakıt kemder kilep täräzäne yaptı, häm öy eçendäge tavışlar işetelmi başladı.

Berniçä kön ütte. Damir iptäşläre belän aralaşa başladı, alar belän şoma gına söyläşergä öyrände, Petuhovka yegete İvan belän aru gına duslaşıp kitte.

Könnärdän berkönne kötmägändä Damir Andrey belän oçraştı. Tege dönyadan kilgän ike yeget koçaklaşıp küreştelär. Ozak kına söyläşep tä tordılar.

- Sin ni närsä uylıysıñ bu säyer hällär turında?- dip soradı Damir Andreydan.

- Menä närsä, Sergey, - dide tegese Damirga. - Bu turıda sin minnän soraşma. İkençedän, min sineñ kem ikänlegeñne dä, nindi maksat belän monda yörgäneñne dä beläm. Läkin minnän kurıkma. Satmam. Söyläştekme? Şunsın añla: bez sineñ belän berni dä tözätä almıybız. Yä, yarıy! Bälki oçraşırbız, küreşerbez äle,- dip, Andrey kitep bardı.

Damirnı, barısınnan da bigräk, däü ätise Kasıymnıñ yazmışı borçıdı. Çınnan da, ülgänme ul, ällä isän kalıp ta berär ğasırga küçerelgänme? Kiräkmägän çüp – çar kebek tarihnıñ berär çüplegenä taşlanganmı? Härhäldä, anı tabu – Damirnıñ kulınnan kilä torgan eş tügel, ahrısı. Ämma Damir üzeneñ burıçın kulınnan kilgän qadärle däräcädä ütäde tügelme soñ? Ser açıldı: Könçıgış illären yaulap alu öçen, urıslarnıñ borıngı ata – babalarına yegermençe ğasırdan unaltınçıga keşelär cibärelä. Bälki, gadi keşelär genä dä tügelder, törle belgeçlärder. Şartlatuçılar, mäsälän, tupçılar häm başkalar. Döres, aların Damir älegä açıklıy almadı.

Däü ätisen tabu ihtimalı kürenmi. Dimäk, kaytırga vakıt. Läkin niçek? Ber yıldan soñ bälki kaytarırlar, ämma ansı da ikele: berençedän, çınnan da kaytarırlarmı soñ anı? İkençedän, isän kalırmı ul aña çaklı? Şulay bulgaç, kaytu yulın nıklap ezli başlarga vakıt.

* * *

İrtägesen Bıkovnıñ otryadına ös – baş kiyemnären alıştırırga färman birelde. Ayaklarına sılanıp torgan yomşak kunıçlı kün iteklär kiderdelär. Damir iptäşläreneñ östenä karap şakkattı: bu urıs kiyeme tügel ide.

- Üzeñä kara, çın tatar yulbasarı bulgansıñ, dip köleştelär iptäşläre.

Ber säğattän inde alar citez argamaklarga atlanıp, korallar tagıp häm kamçılar çıclatıp, könçıgış yagına çabıp kittelär.İke täülek bargannan soñ, zur gına yılga buyına kilep cittelär. Yözbaşı Bıkov sugışçılarına şuşı yar buyında tuktap yal itärgä röhsät birde. “Tege yak yar kazanlılarnıkı”,- dide ul.

Uçak tiräsendä kiçke aşnı aşagaç, Damir tirän uyga çumdı. Haman da şuña borçıla ide: niçek itep inde ul üzeneñ ata – babalarına karşı barsın, di? Nişlärgä soñ? Kaçıp kitep, tege yarga yözep çıgargamı? Alay eşläsäñ, üz dönyaña kaytu mömkinlege bötenläy yukka çıguı bar.

Şulvakıt Damirnıñ kolagına iskitkeç ber tavış işetelde: yılganıñ argı yagında Kazan kızı cırlıy ide. Süzläre yıraktan añlaşılmıy, läkin cırçınıñ matur tavışı, moñlı köye yöräkneñ ällä nindi kılların çiyertä ide.

Kön tuganda Bıkov sugışçıları at östendä baralar ide inde. Alar yılga aşa çıkmadılar, ä yar buylap könyakka taba çıptılar. Alda ber urıs avılı kürende. “Tuñ küz” otryadnı tuktattı da, avılga taba kamçısın töbäp, bolay dide: “...Bezgä tatarlarga satılgan, alar belän bergä mäkerle uy korgan hristian avılların halkı – niye belän yuk itärgä färman birelde. Alarnı kızganmagız, alar bezneñ doşmannarıbız! Alga!”

Batır sugışçılar kullarındagı maylı çüpräklär uragan tayaklarga ut kabızdılar häm avılga taba çaptılar. Çapkan uñayga salam belän yabılgan öylärgä häm karaltı – kuraga ut saldılar. Tiz arada tirä - yak mähşärgä äylände. Törle cirdä ir – at, hatın – kız, bala – çaga akırışa. Caydaklar alarnı hiç kızganmıyça kıralar ide. Menä Damir ber atlınıñ urmanga taba çabıp kitkänen kürde: bu anıñ dustı – Petuhovka avılı yegete İvan ide. Damir anıñ artınnan aşıktı häm iptäşen ber agaç töbenä kaplanıp yılap yatkan häldä kürde. Yeget üksep – üksep söylärgä kereşte:

- Monnan yırak tügel minem tugan avılım. Tatarlar rättän genä yäşilär. Bez alar belän gomergä tatu tordık. Läkin alarga berkemneñ dä satılganı yuk. Ni öçen yandırabız bez bu avıllarnı? Ni öçen ber gönahsız keşelärneñ cannarın kıyabız?!

Şulvakıt alar yanına sotnik Bıkov atılıp kilep citte:

- Sez närsä selägäyläregezne agızasız?!- dip cikerende ul ike duska.- Kürep toram: sezgä mondıy hezmät oşamıy! Öygä kaytkaç, nıklap söyläşerbez äle bu turıda. Ä häzer küzemä kürenmägez, eşegezdä bulıgız!

Ul könne otryad ike avılnı yuk itte. Avıl halkı kaysı üterelde, kaysıları urmannarga kaçtı, küpläre yılga aşa çıgıp, tege yak yarga kittelär. Läkin Damir bu eşlärgä katnaşmaska tırıştı, çittäräk yörde. “Minem bu şäfkatsez suyışta ni eşem bar?- dip uyladı ul.

Äkrenläp Damirnıñ miyendäge tarkau häldä bulgan uyları tärtipkä salına başladı. Nihayät, ul añladı: soñgı ike kön eçendä alar kılgan ğamällär –ul da bulsa, urıslar belän tatarlar arasına kotkı salu, yağni, boyarin Kurakin äytkänçä, çik buyı intsidentın buldıru ide. Kıskası, bu hällär- urıs hökümäte alıp bargan säyäsätneñ başlangıç adımı, döresräge, yözellarga suzılgan basıp alu sugışların başlar öçen sıltau tudıru ide.

“Tuñ küz” bu könnärdä Damir belän İvannı küz uñayınnan ıçkındırmadı, anıñ ike yegetkä şiklänep karavı yözenä çıkkan ide. İkençe könne otryad yänä säfärgä çıktı. Ber avılnı yuk itkäç, arıgan caydaklar yämle genä bolında karamalar arasında yalga tuktadılar. Uçakta it peşä, berniçä keşe atlar yanında bulışa, kalgannarı yokıga izräp, agaç töplärenä augannar. Damirnı başında kaynagan uylar yoklatmıy. Ul torıp, kuaklar buylap kitte. Anıñ isenä malay çakları, tugan yak bolınnarı, tagın ällä närsälär töşte.

Kinät yırak tügel kemder kıştırdagan kebek buldı. Damir kuaklar artında at mengän keşelärne kürde. Alar yakın kilmiçä genä Bıkovnıñ otryadın çolgap algannar ide. 300 – 400 läp keşe bulır, kiyemnäre üzgä ide.

Damirga nindider köç kuaklar arasında kalırga kuştı. Ul arada höcüm itüçe caydaklar, nindider signal buyınça, yal itüçelär östenä taşlandı. Yakın aranı küz açıp yomgançı sikerep üttelär dä urıs sugışçıların turaklıy başladılar. Sugış ozak barmadı. Höcüm itüçelär (Damir alarnıñ tatarlar ikänen añladı) hälaq bulgan häm yaralangan iptäşlären atlarınıñ arkasına urnaştırdılar. Äsirlärdän kaberlär kazıtıp, üle urıs sugışçıların kümderttelär. İsän kalgan distälägän äsirne at artına bäyläp kitep bardılar.

Damir kuaklar arasında ozak utırdı. Ul äle genä ülemnän kotıluın añladı. Läkin bu häl anı şatlandırmadı. Çınnan da, şatlanırlıkmı soñ moña? Gomumän, yäşime soñ ul äle dönyada? Tere keşeme ul ällä oçıp yörgän can gınamı? “Kızık,- dip uyladı ul,- yegermençe ğasır keşeläre unaltınçı ğasırda ülä ala mikänni?”

Ä çınbarlık isä kotoçkıç ide. Äle hälaq bulgan häm äsir töşkän iptäşläre belän bergä hezmät itep, ber yılın tutırıp, Damir üz ğasırına kayta alır kebek ide. İnde alar da yuk. Häzer Damirga nişlärgä? Ber üze kire “N” şähärenä kaytsa, anda ni äyterlär? Östenä nahak ğayep taşlap, harap itep kuymaslarmı? Yuk! İptäşlären tabu mäslihäträk bulır sıman. Bälki alarga nindider yärdäm dä kürsätergä bulır.

Läkin añınıñ töbendä tagın ber yäşeren uyı bar ide Damirnıñ: urıs hökümäteneñ mäkerle niyätlären niçek tä kazanlılarga citkerü. Läkin bu oçrakta anıñ unaltınçı ğasırda mäñgegä kalu kurkınıçı barın ul añlıy ide. “Ni bulsa, şul bulır!”- dip, yeget iptäşlären alıp kitkän kazanlılar artınnan atladı.

Ber säğatläp bargannan soñ, at ezläre anı zur gına ber avılga alıp kildelär. Bu – Bıkovçılar tarafınnan yandırılgan urıs avılı ide. Damir uramga kerergä bazmadı, avılnı çitlätep kenä ütärgä uyladı. Şul vakıtta ul avıl urtasındagı mäydansımanrak cirdä cıyılgan avıl halkı tavışların işette. Urtada anıñ iptäşlären äsirlekkä alıp kitkän kazanlılar häm Bıkov sugışçılarınıñ berniçäse kürenä.

Damir yakınrak kilep, tıñlıy başladı: kazanlılarnıñ başlıgı urıs telendä Bıkov otryadınıñ urıs avılların yandırıp yörüen söyli ide bugay. Läkin avıl halkı ışanmıy ide şikelle. Şulvakıt äsirlär arasında İvannıñ tavışı işetelde. Ul halıkka döresen söyläp birde. Avıl halkınıñ kaysı – berse dä äsirlärne tanıdı.

Küp tä ütmäde, kazanlılar yözbaşın häm unlap äsirne kaldırıp, kalgannarın at östenä bäyläp utırtıp, aşıgıp kitep bardılar. Damir kalgan iptäşläre belän kuşılu uyı belän mäydanga taba yünälde, ämma anda yañadan şau – şu başlangannı kürep tuktalıp kaldı: anda avıl halkı küsäk, sänäk kebek närsälär totıp, tatarlar kaldırıp kitkän äsirlär östenä taşlandılar häm 2 – 3 minutta alarnı izep ırgıttılar. Aptıraşta kalgan häm kurkuga töşkän Damir kazanlılar alıp kitkän iptäşläre artınnan atlarga mäcbür buldı.

Ozak kına bargaç, zur gına yılgaga kilep citte. Kiçü çıgıp, atlar eze buyınça koyaş bayuga ber avılga kilep kerde. Avıl zur gına bulıp, öç mäçet manarası kürenä ide. Öylär törle zurlıkta, takta, kayrı yäki salam belän yabılgannar.

Basu kapkasın açıp uramga kergäç, Damirnıñ tını kısıldı, tamagına närsäder tıgılganday buldı: avıl keşeläre kigän käläpüşlär häm tübätäylär, çalmalar häm kiyez eşläpälär, çitek – käveşlär, yat toyılgan, läkin kolakka yatışlı teldä söyläşkän tavışlar, manaradan iñgän azan moñı – bolar bar da yegetne tel belän äytep kileşterä almaslık hislärgä batırdılar. Şul toygılarga iserep uram buylap bara torgaç, anıñ isenä yañadan üzeneñ ayanıç häle töşte: nişlärgä soñ häzer?

Karşıda mäçet tora ide. Damir, küp uylap tormıyça, anıñ yartılaş açık işegennän atlap kerde. Bar belgäne “Bismilla...” belän sälam birü ide.

- Ässälamegaläykem!- dide ul, äbise öyrätkän sabaklarnı isenä töşerergä tırışıp.

- Väğaläyküm ässälam! Yä, olan, kilgel yakınrak!- dide aña ak sakallı mölayım kart. Anıñ başında çalma, östendä tamagına çaklı elderelgän ozın kiyem ide. Yeget eçkäräk uzdı, babay kürsätkän urınga utırdı. Häzrät doga kıldı, Damir da bit sıypap kuydı.

- Huş! - dide din ähele.- Män säne belgüçe irmäsmen, kemsä uglı bulursän, kaydin kilürsän? Söyläp birgel!

- Min bik yıraktanmın...Miña berär başlık kiräk... bik möhim häbärem bar, - dip añlaşırga tırıştı yeget.

- Säneñ teleñ yat torur. Huş, söylägel yomışıñ üzemä, ciget!

Damir aña bik avırlık belän üzeneñ urıs ğaskärendä hezmät itüen, alarnıñ Kazannı alu turındagı omtılışların añlattı häm soñgı ike - öç kön eçendä baştan kiçkännärne bäyän itte.

- Säneñ süzüñ ras bulgay. Mänem oşbu zolımdin häbärem yuk imäster. İmdi, Allahı boyırsa, bezem türäläremezneñ küzlärene açmak käräkter. Allahı boyırsa, cömädiäl ahirätnüñ başı berlä män paytähetkä, Şähri Kazanga yul totkaymın, säne dä üzüm berlä alayın. Sän üzüñ bulmasañ, türälär ışanmagaylar. Ä añarça mänemdä kunak bulgaysın...

Häzrät yegetne öyenä alıp kayttı, abıstayı belän tanıştırdı. Öy eçe bik pöhtä, idän häm tüşäm taktaları, stena büränäläre ap-ak itep kırılgan. Törle cirdä matur tukımalardan eşlängän kayulı sölgelär, çarşau häm çeltärle kaşagalar elengän, alar mondıy öy eçen kürmägän yegetkä yakın häm soklangıç matur kürenälär, dulkınlandıralar ide. Tür başına izge häreflär belän yazılgan şämail elengän.

Kiçke aşka kaynar koymak, yükä balı, huş isle ülännär salıp peşerelgän çäy kuyıldı. Abıstay östälgä dürt çınayak çäy köyläp utırttı da artına borılıp endäşte:

- Aygöl, kızım! Kuyıp torgıl “Yosıf kitabı”nı, ultır äydä!...

Çarşau artınnan buyçan gına citkän kız kürende. Ul, yaulık çite belän biten kaplarga teläsä dä, üzeneñ çibärlegen yegettän yäşerergä tırışmıy ide. Şulay uk tal çıbıgıday sılu buy sının kara bärhet kamzulı da, zäñgär yıfäk külmäge dä ışıklıy almıylar, kiresençä, kiyem eçendäge serle maturlıknı bizäp, üzenä tarttırıp toralar. Kıznıñ çäç tolımnarında çulpılar çıltırıy, ciñ eçendä asıltaşlar belän bizälgän beläzeklär kürenep kala...

İrtägesen Damirnı hucabikä üze uyattı:

- Torgıl, batır yiget! Kızlar kürgäylär, uykuçı tip kölep kitkäylär.

İrtänge aşnı aşap, beraz arlı – birle yörgäç, Damir abıstay yanına kilde.

- Apa, Aygöl kayda?

- Sıyu yagada, kazlar kötä bulur,- dide abıstay kırısrak tavış belän. Yeget belän kıznıñ ikäüdän – ikäü genä kaluın kileştermi ide, ahrısı, ul. Yeget uramga çıgıp, Aygölne ezläp kitte. Nihayät, ul anı yılga buyınnan barıp taptı. Aulak urında kız annan yözen yäşermi ide. Alar, yuk – bar närsälär turında söyläşep, ozak kına yördelär. Kayvakıt, bötenläy ber yakta üzläre genä yörep yatkan kazların kürep, eçläre katıp kölälär ide.

Şul räveşçä berniçä kön vakıt uzdı. Häm, nihayät, Ähmädişah häzrät irtägä Kazanga yulga çıgasın belderde.

Kiçkä taban yeget belän kız, keşe küzlärennän saklanıbrak kına, kaz kötü sıltavı belän tagın yılga buyına töştelär. Şul zaman telen yahşı gına üzläşterä başlagan Damir belän Aygöl arasında mähäbbät cepläre dä suzılıp ölgerde bugay. Härhäldä, alar ber-bersenä bitaraf tügellär ide, serläşep tuymaslar ide.

Uyga kalgan yeget yılga buyındagı komda tayak belän närsäder sızgalarga totındı. Aygöl gacäplängän kıyafät kıçkırıp cibärde:

- Damir! Närsä bu! Ni yazdıñ monda? «...Yite yözençe sanädä şäüälneñ säkezendä allahı karşına ...Ähmät bine...» - dip, totlıga – totlıga ukıp kitte Aygöl.

İnde damirnıñ gacäpläner näübäte citte:

- Aygöl! Bu yazularnı ukıy alasıñmıni sin? Min üzem närsä yazılganın belmim, bezgä mondıy häreflärne ukıtmadılar.

- Niçek inde ukımaska? Min bit änkäydän sabak aldım. Ä menä sin mine aptırattıñ: närsä yazganıñnı üzeñ dä belmim diseñ. Äyt äle, Damir, döresen, sin bit şayartasıñ, äyeme?

- Hiç şayartmıym!- dip añlatıp kitte yeget.- Bezneñ avılnıñ yartısı elek urıs avılı bulgan. Häzer inde ul urında öy häm çirkäü häräbäläre genä kaldı. Bez malaylar keçkenädän şunda uynap üstek, anıñ taşların ıştannarıbız belän şomartıp beterdek. Menä şunda, çirkäüneñ nigez taşlarında, näq şuşı min yazgan yazular da bar ide. Bez, malaylar, yarışa – yarışa, komda şularnı yaza idek. Ul taşlarnıñ här bizäge häteremdä,- dip, yeget tagın närsäder sızgalarga totındı.

- Damir!- dide kız. – Bezdä dä bit şundıy uk yazular bar, iske ziratta. Äydä karıybız!

Alar, kazların onıtıp, taudagı avılga taba yögerdelär, häm küz açıp yomgançı kilep tä cittelär. Kız anı arırak, iske kaberlek yanına alıp kitte. Kuyı agaçlık eçendä anda – sanda cirgä yartılaş batkan, müklängän kaber taşları tora ide. Aygöl Damirnı çittäräk torgan ber taş yanına çakırdı. Yeget taşnı kürgäç, önsez kaldı, tele totlıktı: taşta yeget komga yazgan tamgalar çekeräyep tora ide. Buluı mömkin tügel!

- Aygöl!- dip kıçkırdı yeget.- Bu bit näq şul taş. Min anı yahşı beläm.

- Bulmas, Damir! Yalgışasıñdır. Uylap kara, kem ul taşlarnı küçerep yörtsen! Üzeñ küräseñ. ul monda ike yöz yıllap torgandır. Yartılaş cirgä batkan.

- Eş anda tügel, taş yırak küçmägän. Anı çirkäü nigezenä genä salgannar. Çönki bu kaberlek yanına urıs avılı tözegännär.

- Sin ni söyliseñ, Damir, avırdıñmı ällä? – dip kölde kız.- Änä iç zirat tora, bar närsä üz urınında, nindi urıs avılı bulsın di monda...

Söyläşä - söyläşä, alar yänädän yılga buyına töştelär. Kiç bulıp, tön patşabikäse dönyaga kara pärdäsen kaplarga äzerlänä ide.

- Damir, sorıysım kilä,- dide Aygöl.- Sin bik säyer yegetseñ, äyt äle, kem sin? Kaydan kildeñ?

- Min şundıy yıraktan, Aygöl, äytsäm, ışanmassıñ, - dide yeget uyçanlanıp. Şuşı minutlarda ul küp närsäne añladı. Anıñ küzläre yaña açılıp kitkändäy buldı. Bu yılga buyı, bu avıl – Damirnıñ tugan cirläre ide. Älbättä, böten närsä bik nık üzgärgän. Avıl da, yılga da urınınnan küçkännär, isemnäre dä ikençe, ämma nıgıtıp karagaç, yegetneñ tugan yaklarında yörgänenä şige kalmadı.

Elganıñ aryagında kemder uçak yagıp cibärde. Menä inde Damirnıñ borınına balaçaktan tanış, küñelgä yakın uçak ise, töten ise kilep kerde.

...Su buyında uçak yana

Kem kabızgan ul uçaknı...

- dip, Damir üze dä sizmästän köyläp cibärde.

- Cırla, zinhar, cırla!- dip pışıldadı kız.- Moñlı yeget ikänseñ.

Damir cırnı yañabaştan häm ahırına qadär cırladı.

- Damir!- diyep, kulın yegetneñ iñbaşına kuydı kız.- Sorat mine ätkäydän. Közgä tuylar yasar idek. Sineñ belän cir çitenä kitärgä dä äzermen.

- İh, Aygöl!- dip körsende yeget, kıznıñ yäşle küzlärenä karap.- Közgä çaklı äle närsälär genä bulıp betmäs. Sineñ belän minem ara cir belän kük arası kebek bulır. Ä bu cirlärdän yaular ütär, avıllar urınına köl genä kalır.

- Ä bez?!- dip pışıldadı tagın kız.

- Sez?- Yeget üzeneñ äytkän süzlärennän üze dä kurıktı. Çınnan da bit, 2 – 3 aydan Yavız İvan borıngı bolgar – tatar ciren häm Kazannı yaulayaçak. Böten ir zatın yukka çıgarıp, hatın – kız, bala – çaganı äsir itäçäk, çukındıraçak. Tarihta kürelmägän suyış – kankoyış başlanaçak. Cirle halık urınına urıslar küçerep kitereläçäklär. Tatarga karşı yözlärçä yıllarga suzılgan genotsid başlanaçak.

- Aygöl!- dip kıznıñ kulların aldı yeget.- Äyt ätkäñä, tizräk küçegez monnan. Yırakka, garäplärgä, töreklär cirenä kitegez! Közgä qadär bu cirlärne urıs basıp alaçak. İlegez yukka çıgaçak, Aygöl!

- Sin küräzäçeme ällä?- dip soradı üpkäli töşkän kız. Ul yegettän ikençe törleräk süzlär, mähäbbät süzläre kötä ide bugay.- Urıs elek tä küp märtäbälär basıp kergän, läkin alarnı kua torgannar. Aldagı köndä dä Allahı Täğalä saklar bezne.

- Aygöl! Işan miña! Bu yulı inde bernärsä dä yärdäm itä almayaçak. Alarnıñ ciñüe bezgä bik yahşı mäğlüm...

Şulvakıt avıl yagınnan kıznıñ änise kilep citte.

- Aygöl!- dip açulandı ul.- Närsä dönyañnı onıttıñ! Atañ belä kalsa, ikebezgä dä elägä bit!..

İrtän tañ belengändä mulla abzıy belän Damir çänçek arbaga utırıp, Kazan yulına çıktılar. Alda utırgan taza gäüdäle yäş yeget berse kola, berse turı ike atnı totıbrak barırga tırışa. Yulda oçragan halık häzrätne sälamläp kala ide.

“Cikterep par at, Kazanga tup – turı kittem karap...”-digän Böyek Tukaynıñ süzläre isenä töşte Damirnıñ.

Bormalı yul urmannar – kırlar aşa barıp, ärämäleklärgä kerep çıga. Kötmägändä urman arasında posıbrak urnaşkan avıllarga kilep kerä. Tirä - yakta şundıy tanış tabiğat, ä şulay da ayırma bar. İgen basularınıñ kiñ tügellegenä iğtibar itte Damir, kübräk urman da bolın, ärämä dä saz. Aşlıklar äle ber karış kına kütärelgännär. Ä arış inde keşe bilennän. Peçännär çabarga citkän.

Ozın yulda alar mulla belän küp närsälär turında söyläştelär. Nihayät, kart Damirnı iñ kurkıtkan soraunı birde:

- Şulay da, olan, sin üzeñ kay yaktan? Urıslarga niçek kilep eläkteñ?

Damirnıñ bu sorauga häzrätne ışandırırlık cavabı yuk ide.

- Menä närsä, yeget,- dide Ähmädişah kart aña kiç belän ber yılga buyına yalga tuktagaç häm kuçer yoklagaç.- Sin, söyläşüeñ buyınça, törki, ğadät – sıyfatlarıñ bezneke, läkin “Bismilla...”nı täyän onıtasıñ, aşagaç, bit sıypamıysıñ, namaz – täharät turında äytep tä tormıym. Sin kem? Çukınganıñ toyılmıy, yähüdi dä tugelseñ, kem sin? Nindi allaga tabınasıñ? Ällä mäcüsime sin? Şuşı uk soraularnı kamçı belän bergä birerlär, dip uylamıysıñmıni sin? Ä sineñ Aygölgä urıslar basıp aluı turında söylägän süzläreñ?

Damir ni dip tä cavap birergä belmäde. Kiläçäktän kildem, dip äytsä, häleneñ tagın da möşkelräk bulaçagın ul añlıy ide.

Ähmädişah häzrät vägıyätne üzgärtergä buldı.

- Damir, uglanım! Kazanda niçek bulsa da sereñne çiştererlär sineñ. Yazmışıñnı küz aldına kiterüe dä kıyın. Miña turısın söyläsäñ, min bälki siña yärdäm itä alırmın. Kızımnıñ üteneçen dä iskä alıp.

Beraz uylagaç, Damir bu möhtäräm kartka üz yazmışın ışanıp tapşırırga buldı. Ul aña däü ätiseneñ yugalgan könennän başlap, böten bulgan hällärne tasvirlap birde. Annan soñ tarihka, geografiyägä, yegermençe ğasır tormışı – könküreşenä küçte. Kıska cäyge tön ütep tä kitte. Tämam gaciz kalgan kart irtänge namazga bastı.

- Yä Hoda!- dip Allaga yalvardı ul namaz aralaş.- Min kolıña nindi ğalämät cibärdeñ sin? İreksez kılgan gönahlarım öçen cäzamı bu? Ällä şuşı häbärçeñ arkılı kurkınıç yazmışıbız turında iskärtüeñme?

Häzrät, namazlıkka başın bärä - bärä, bik ozak, garäp häm törki teldä, Allahı Täğalä belän söyläşte.

İkençe könne häzrät arbada yä uylanıp, yä yokımsırap bardı. Alar ozın könneñ buyına läm – mim ber süz säyläşmädelär. Kiç belän tagın yämle genä ber cirdä kunarga tuktadılar. Nihayät, kart yegetkä süz kuştı:

- Uglım! Sineñ süzläreñ hakmı, yukmı, ämma mine bik kurkıtalar. Sin miña Allahı Täğaläneñ bäla – kaza kiterüçe kara kozgını bulıp toyılasıñ.

Ä bälki min yalgışamdır. Yarıy. Kazanda sineñ öçen üzem söyläşermen. İnde üzeñnän sorasalar, Kırım yagınnanmın, dip äyterseñ. Häzerge vakıtta sarayda Kırım keşeläre yuk, inşalla, bar da şoma ütär.

Öçençe könne, koyaş kütärelep kızdıra başlauga, alar paytähetkä kilep cittelär. Läkin tau başında urnaşkan kalğä belän yulçılar arasında yılga bar ide. Alar yakındagı avılda häzrätneñ ber tanışına kerep yal ittelär häm cäyäüläp yılga buyına töştelär. Huca alarnı ozata barıp, ber köymäçegä tapşırdı. Tege yarga çıkkaç, şähär kapkası yanına kildelär. Mullanıñ äytüençä, bu Kırım kapkası ikän. Kapkanıñ tışkı yagındagı ike sakçı alarnıñ kaydan häm kem yanına kilülären soraştılar da, häzrätneñ üteneçe buyınça imamga häbär ittelär. Beraz kötkäç, imamnan keşe kilep, alarnı şähär eçenä alıp kerde. Yulçılar han sarayınnan yırak ta bulmagan, biyek manaraları belän bolıtlarnı telgäläp torgan mäçetkä kildelär. Mäçet ähelläre Comga namazına cıyılırga tiyeşle agay – enene kötälär ide.

İmam kunaklarnı gayät cılı karşıladı. Ähmädişah aña urıslarnıñ mäkerle niyätläre häm Damirnıñ üze turında söyläde.

- Mäskäü knyazeneñ Ätil aryagına küz saluı minem öçen yañalık tügel,- dide imam.- Läkin, inde sez dä mondıy häbär kitergäç, monıñ turında Böyek Hannı iskärtmi kuyu yaramas. Allahı boyırsa, min bügen ük sezne anıñ hozurına alıp kerergä tırışaçakmın.

Damirnı mäçettän yırak tügel ber yortta urnaştırdılar häm berkaya da çıkmaska, han karşına barırga äzer bulırga boyırdılar.

Öç säğatläp vakıt ütkännän soñ, yegetne han sarayına alıp kittelär. Anda anı Ähmädişah häzrät belän imam häm tagın ällä kemnär kötälär ide. Yartı säğatläp torgaç, alarnı han yanına çakırdılar. Kelämnär cäyelgän zur bülmälär, baskıçlar aşa ütä - ütä, han tähete urnaşkan zalga kerdelär. Han yuk ide äle. Tähetne ike yaklap, saray ähelläre tezelgän. Häzrät pışıldap kına Damirnı üze belgän keşelär belän tanıştıra başladı.

Ul arada iyärçennäre belän Yädgär han üze dä kerde. Damir şunda uk hannıñ bik yäş buluına iğtibar itte. İren östendä sızılıp kına kitkän kara mıyıklı, äle sakal da çıkmagan han Damirdan küp bulsa 2 – 3 yäşkä genä olırak ide.

Hannı sälamläü, zurlau tantanasınnan soñ, imamga süz birelde. İmam üze belän kilgän Ähmädişah häzrätneñ Böyek Han karşına bik möhim ber häbär belän kilüen äytte. Han häzrätneñ üzenä söylärgä boyırdı. Ähmädişah mulla Damir turında häm anıñ urıslarnıñ Kazanga höcüm itärgä cıyınuları turındagı süzlären bäyän itte.

- Yä, yeget! Häzrät söylägännärne cöpliseñme?- dip soradı Yädgär han.

- Cöplim, Böyek Han!- dip cavap birde koyılıp töşkän häm telen köçkä kuzgata algan Damir.

- Böyek Han!- dip, saray ähellärennän berse ärsez räveştä süzgä kısıldı.- Bu yegetneñ süzlärenä ışanu hata bulır ide. Bolar bar da uydırma. Alay gına da tügel, anı kemder urıslar belän bezneñ araga çöy kagu öçen öyrätep cibärgänder. Ä kiräkme soñ ul bezgä? Boyır, Böyek Han, min üzem İvan patşaga barıym häm barın da açıklap kaytıym. Älbättä, böyek patşaga layık bulırlık büläklär dä äzerlärgä kiräk bulır. Bu eşlärne başkarmıy torıp, ğaskär, koral kuzgatıp, Mäskäü padişahın açulandırırga yaramas. Ä bu yegetne, şımçı bularak, telen çişterergä häm bügen ük asarga kiräk. Aña östäp, älege yalgan häzrät belän mondagı alarnıñ yulın kugan imamıgıznı da ahmak başlarınnan arındırırga...

- Süzeñne işettek, Gabdula morza,- dide han kanäğatsez taış belän.- Ni äyterseñ, Yosıf bi?

-Böyek han! Bu yegetneñ süzlärenä kolak salu mägkul. Ägär anıñ süze döres bulsa, Mäskäü belän Kazan arasında yörep vakıt uzdıru bezneñ öçen faciga bulaçak. Gabdulla morza Mäskäügä büläklär taşırga yarata anısı, läkin bit İvannıñ anıñ belän genä kanäğat tügellege kürenep tora. İrtägä ük köç, koral tuplıy başlarga häm çerüne yöz meñgä citkerergä kiräk. Ä bälki, yöz ille meñgäder.

- Böyek han!- dip kıçkırıp çıktı tagın Gabdulla morza. – Bu buş süz! Mondıy zur çerü totarga han kaznası da, bezneñ kesälär dä citmäyäçäk. Halık ta moña künmäs. İkençedän, bu yalgançı yegetneñ urıslar ğaskärenä niçek kilep elägüen dä bik centekläp tikşeräse bar äle .

Han anıñ yagına kulın seltäde dä başın uñga bordı:

-Gaskär bi! - dip, uñ kulda ikençe torgan härbi kiyemdäge keşegä endäşte.

- Böyek han!- dip başın tübän ide Ğaskär bi.- Küptän tügel genä bezneñçä kiyemnär kigän unlap urıs sugışçısı äsir itep kiterelde. Bu yeget şularnıñ berse bulırga ohşıy. Alarnıñ urıs avılların yandırıp yörüläre hak, häm bu ber dä yukka gına eşlänmägänder. Böyek han! Bu yegetne minem karamakka bir. Min anı yahşılap kapşap kararmın.

- Şulay bulsın! Al yegetne üzeñä! Mäskäü turısındagı kararıbıznı irtägä işetersez. Äsirlärne azat itärgä! Häzrätne ilenä ozatırga! - dip, han imam belän kilüçelärgä kulın seltäde...

Damirnı ğaskär bi üze belän alıp kitte. Şunnan soñ yegettän bik ozak sorau aldılar, anıñ urıslarda hezmät itkän vakıtın enäsennän cebenä qadär tikşerdelär. Ahırda Ğaskär bi Damirnı yänä üz yanına çakırtıp, urıslar arasında küz – kolak bulırga kuştı. Aña törle añlatmalar birep, iptäşlärenä kiterep kuştılar. Yulbasarlarnı törlesen törle cirdä totıp, alarnıñ härbersennän ayırım sorau alganga kürä, Damirnıñ yañadan kilep kuşıluına beräüneñ dä isläre kitmäde...

( Kazan utları ñurnalınıñ 1997 yılgı 1 nçe sanında basıldı)

* * *

N. şähärenä kaytıp, Mihaylo küzenä kürengäç ük, monda da kıçkırtıp sorau ala başladılar. Härbersen başka – başka çakırıp, baştan kiçkännären söylättelär. Damir, Ğaskär bi keşese öyrätkänçä cavap birep, şaktıy caylı kotıldı.

Şunnan soñ ike - öç kön buyı diyärlek yegetne borçıgan keşe bulmadı. Eşsezlektän häm, annan da bigräk, bilgesezlektän alcıgan Damir uramnar buylap yörde. Başınnan ütkän keşe ışanmaslık gacäp hällär turında uyladı, ata - anasın, ikençe dönyada kalgan böten tormışnı sagındı. Älbättä, Cirän sakal äytkänçä, ber yıl buyına monda yäşäü Damirnıñ uyı – isäbenä kermi ide. Läkin nişlärgä soñ? Yegermençe ğasırga kaytu yulın niçek ezläp tabarga soñ aña?

Annarı, kem sine biredän öyeñä kaytarır ikän? Kemgä kiräk sin? Sin bit vakıt häm tarih dulkınında yözgän gadi ber yomıçka gına. Üz yazmışıñ turında däğva belän kem karşısına barırsıñ? Kem sine tıñlar da kem kotkarır? Häm gomumän, bu yat dönyada berär yakın itkän keşe barmı soñ sine? Tukta! Niçek inde yuk? Bar! Ul keşe - Aygöl! Kiçer mine, Aygöl! Soñgı könnärdä şulkadär säyer hällär bulıp ütte, sin kayvakıt onıtılıp ta torgansıñ. Aygöl! Sin miña şulkadär yakın, min niçek itep sineñ dönyañnı kaldırıp kitärmen?!.

Äkrenläp, Damirnıñ uyları tagın çınbarlıkka äylänep kayttılar. Üzeneñ Kazanda han sarayında buluı isenä töşte. Aña bit anda zur burıç yöklädelär. Döresen äytkändä, ul bit häzer Ğaskär bineñ razvedçigı. Monıñ belän närsä eşlärgä, niçek bu vazifanı başkarırga? Läkin bu bit faydasız ğamäl. Tarih inde bulıp ütkän. Anı kire yakka üzgärtü mömkin tügel. Ul sugışlarda şahit kitkän kaharmannarnıñ söyäkläre dä çerep tufrakka äylängän bit inde. Nihayät, yarıy torgan eşme soñ bu – tarihnı üzgärtergä mataşu? Kem aña mondıy hokuk birgän?..

Eget kinät siskänep kitte, uram buylap bargan cirennän tıp tuktadı: kemder aña şıpırt kına çın iseme belän endäşä sıman ide. Ällä sataşamı inde ul?

- Damir!..

Eget tirä - yagına karadı: uram çitendäge büränägä utırgan sälämä kiyemle ber kart häyerçedän başka kem dä yuk ide.

- Damir, kil bire! - dip pışıldadı sorançı.

Eget kurkıp kitte, essele – suıklı buldı: serem açıldı, minem çın isememne belgännär, dip uyladı ul.

- Onıgım, kurıkma! - dide kart.

Damir aña yakınrak kilde häm aptıravınnan katıp kaldı: sorançı – anıñ däü ätise Kasıym ide. Berazdan inde alar kuaklar arasında yılaşıp koçaklaştılar. Beraz tınıçlangaç, yeget däü ätisenä baştan kiçkännären, kürgän mihnätlären söyläp birde. Kasıym da aña üz häl - ähvälen bäyän kıldı. Söylävennän añlaşılgança, anıñ macaraları bolayrak başlangan ikän. Könnärdän ber könne Kasıym tüzmi tege işekne barıp tarta. Bu hätär häm täväkällek sorıy torgan adımınıñ säbäbe - bigräk tä yahşı tanışınıñ ulı Vitaliynıñ yukka çıguı bula. Tege öygä barıp kerügä, yözenä nindider gaz siptergännär. Añına kilgändä, Kasıym menä şuşı urta ğasır şähäreneñ çitendä yarım üle häldä yata ikän. Şähär çitendäge ber kortka anı köçkä ülemnän alıp kalgan.

- Küräseñ, alar öçen min ber böcäk kenä,- dide babası. Alar mine izep kenä ırgıttılar. Ezlären yäşerer öçen mine başka dönyaga iltep ırgıttılar. Läkin yazmıştan uzmış monda da yuk. Äcäl citmi ülem barıber kilmi...

Alar karañgı töşä başlagaç kına kaytırga çıktılar. Damir däü ätisenä boyar Kurakin yortın tabıp, şul tirädäräk yörergä kuştı. Bälki, andıy – mondıy yaña häbär işeteler. Şunnan soñ däü ätise üze tön ütkärä torgan kuışına kitte. Yeget iptäşläre yanına aşıktı.

İke kön ütkäç, Damir atlar karap, aşatıp, işek aldında yöri ide. Äkren genä tamak kırgan tavış kilde häm açık kapkadan tanış sorançı kürende dä, kulın izäp, tiz genä kitep bardı. Damir anıñ artınnan iyärde. Beraz bargaç, alar ber cimerek yortnıñ işek aldına kerep yäşerendelär.

- Olanım!- dide aşıgıp kilüdän tını betkän Kasıym kart.- Bäla! Sezneñ yegetlärne yuk itärgä färman birelde. Min tege sin äytkän Kurakin yortın ezläp taptım. Bügen min häyer soranıp şul tirädäräk yördem. Hucaga kunaklar kilde, alar bakçada käyef – safa kordılar. İsereşkäç, telläre açılıp kitte. Küp närsälär hakında işettem. Kazanga höcüm itärgä inde yöz meñnän artık korallı çerü cıyılgan. Yarıy, aların soñrak söylärmen. İñ möhime şul - boyar sezne yuk itärgä kuştı. Bezgä doşman kulında bulıp kilgän şımçılar kiräkmi,- dide. Uglım, kaçarga kiräk.- Kasıym kapçıgınnan iske bişmät çıgarıp, onıgına şunı kiyärgä kuştı.

Şulvakıt uramnan ber törkem at mengän ğaskärilär çabıp uzdı. İke sorançı, saklanıp kına uramga karadılar. Atlılar Bıkov otryadı yäşägän yort yanına tuktalıp, Damirnıñ berniçä iptäşen bäyläp alıp çıktılar häm kayadır alıp kittelär. İke caydak, kıçkıra – kıçkıra, Damirnı däştelär, tapmagaç, aşıgıp kitep bardılar.

- Kürdeñme?- dide Kasıym kart.- Sızarga kiräk monnan. Äydä, ayırım – ayırım gına ıçkınıyk! Kiç belän elekke urında oçraşırbız.

İke häyerçe biş kön buyı şähär çitendäge ber alaçıkta, Kasıymnıñ kuışındı yattılar. Şunnan soñ gına şähärgä çıgarga batırçılık ittelär. Şähärne arkırı – torkırı yörep, bulaçak Gogol uramın häm 17 nçe yortnı ezlädelär. Ozak kına tapmıy azaplangaç, şähär äle keçkenä, ul uram urınında äle urmandır, digän fikergä kildelär. Bu uy alarnı kaygıga saldı, älbättä.

Berkön şulay şähär çitendäräk ber uram çatında häl alırga utırdılar. Utıra torgaç, Kasıym aga yak – yagına karana başladı.

- Ulım!- dide ul ğadättän tış dulkınlangan kıyafät belän.- Kara äle tege taularga. Alar bit minem täräzämnän dä näq şulay kürenälär ide. Häzer sulga kara: Bezneñ yanda gına küper bar ide. Şul tügelmeni bu yılgaçık? Uñda uram tauga menä ide. Ä monda uramı yuk, läkin tavı bar. Urmanın kisep, öylär genä salası kalgan. Karşıdagı uram da şulay uk tübängä yılgaga töşä. Damir, bez utırgan cirdä biş yöz yıldan trotuar bulırga tiyeş tügelme soñ? Ä bu alaçık urınında - min torgan dürt katlı yort.

- Däü äti! - dip kıçkırıp cibärde onıgı.- Karşıdagı yuan büränälärdän salıngan poçmak yortta Gogol uramındagı 17 nçe nomerlı öy bulaçak tügelme soñ?

- Vallahi şul!- dide kaltırana başlagan tavış belän häm utırgan urınınnan sikerep tordı Kasıym aga. Alarnıñ söyenüeneñ çige yuk ide. Çınnan da, bu bäladän kotılu yulı açıluı mömkin ide bit.

- Çü, ulım! Äle bez öygä kayttık, digän süz tügel. Menä närsä, şuşındarak berär aulak urın tabıp, häzergä bu yortnı küzätik. Yakın barırga hiç tä yaramas.

Karşıdagı buş yortnıñ abzar tübäsenä mendelär häm şunda urın ämälläp, küzätä başladılar. Tege yortta keşe fälän yörgäne kürenmäde. Kön ütep, tön dä citte. Tañ atıp, könçıgışta ofık kızara başlagaç kına tege yortnıñ işege tavışsız – nisez açıldı häm annan ber bändäneñ çıkkanı kürende. Damir kıçkırıp cibärüdän çak tıyılıp kaldı: öydän çıkkan keşe Cirän sakal ide! Ul tiz genä kapkanı açıp çıktı da uram buylap kızu adımnar belän şähär üzägenä taba kitep bardı.

İke meskinäk kön buyı abzar tübäsennän töşmädelär, kapçıklarında bulgan katı – kotını kimerdelär häm şıpırt kına kiñäşläştelär. Bälki kaytıp bulır? Cirän sakalnı kötärgä kiräk. Anıñ yortına kererlek tügel, täräzäläre nıklı kapkaç belän yabılgan, işegendä zur yozak.

Sorançılar, köne buyı kiñäşep, ber kararga da kilä admadılar. Yort hucası alarnı yegermençe ğasırga küçerergä künärme soñ? Mögayın, künmäster. Ällä inde köç kullanırgamı? Nihayät, alar bu eşne niçek turı kilsä, şulay başkarırga niyät ittelär.

- Allaga tapşırdık!- dide babası.

Karañgı töşkäç, tege yortnıñ işek aldına kerdelär dä Cirän sakalnı kötä başladılar. Tön salkın buluga karamastan, arıgan, yonçıgan tännäre yal, yokı sorıy ide. Läkin yoklarga hiç tä yaramıy.

Menä tön ütep, tañ belenä başladı, ofıkta koyaş kürende. Şulvakıt Damir kapka yırıgınnan aşıgıp kilüçe Cirän sakalnı kürde. Anıñ kırıs çırayı rähim – şäfkatneñ ni ikänen dä belmider kebek ide. “Monıñ belän ber genä teldä söyläşülär alıp baruı mömkinder, ahrısı”,- dip uyladı yeget häm kulındagı küsägen uñaylabrak tottı.

- Üterep kuyma yalgış,- dide böten närsäne añlap algan babası.

Şulvakıt kapka açıldı häm annan yort hucası kerde. Damir arttan torıp küsäkne salmak kına Cirän sakalnıñ başına töşerde. Mälceräp töşkän hucanıñ kesäsennän açkıç alıp, öyneñ işegen açtılar häm üzen dä şunda kütärep kerttelär. Tege añına kilmägän ide äle. Ayak – kulların nıgıtıp bäylädelär dä kötä başladılar.

Yartı säğat çaması uzgaç, tıştan işek şakıldatkan tavış kilde. Damir bikle işek yanına kilep, yırıktan tışka karadı: anda boyarnıñ yomışçısı basıp tora ide.

- Yıgoriy!- dip kıçkırdı yomışçı.- Boyar sine çakıra, häzer ük kilep cit!

Anıñ atka menep çabıp kitüe işetelde. Şul vakıt Cirän sakal da añına kilde. Ul tıştagı tavışnı işetep endäşer çakta, Kasıym aga uçı belän avızın kapladı.

- Ni kiräk sezgä? Kemnär sez?- dip cikerde Cirän sakal tegelärgä, Kasıym kulın anıñ avızınnan algaç. - E-e-e, kartlaç! Min sine tanıdım. Canıñnı alıp betermägänmen ikän. Kara sin nindi et canlı ikänseñ!.. Min bit sine dä tanıdım yegetkäy! Sin bit bezneñ akçanı aldıñ. Hezmät itärgä süz birdeñ. Şulay bulgaç, monda nigä kildeñ, ni eşliseñ? Kem kuştı? Ä-hä, añlaşıla. Dimäk, sin bu kartnı kotkarırga kilgänseñ. Barıp çıkmas! Yä äle, çiş kulnı!...

- Küp söylänmä, Yıgoriy!- dip, Damir tagın anıñ başına tayagın töşerde.

- Ni kiräk sezgä minnän?- dip mıgırdadı añın yugaltmagan Cirän sakal.

- Küsäk telen tiz añlıysıñ ikän,- dip yılmaydı Yeget.- Sin bezne häzer ük üzebezneñ ğasırga iltep kuy!

Bu süzlärne işetkäç, Yıgoriy eçe katıp kölä başladı:

- Ähä-ä-ä! Menä närsä ikän! Bu berkayçan da bulaçak eş tügel. Sez moña layık tügelsez. Nişlätä alasız mine?Üterä almıysız, çönki ul vakıtta sez mäñgegä monda kalaçaksız. Ä bu sezneñ öçen ülem belän ber. İşetäsezme, yıraktan atlar çabıp kilä. Bu boyarnıñ keşeläre mine ezläp kilä. Hä! Häzer nişlärsez ikän?- dip, Cirän sakal tagın kölärgä totındı. – Sezne utta kızdıraçaklar! Yäki, kisäklärgä turap, gäüdägezne etlärgä aşataçaklar! Tiregezdän baraban eşläner!- dip acgırdı ul.

Atlılar, çınnan da, yort yanında sikereşep töştelär dä täräzä kapkaçın döberdätä başladılar.

-Egoriy! Yokı çülmäge! Aç işegeñne, nigä bikländeñ?

Öydän cavap bulmagaç, tagın işek – täräzälär şapıldıy başladı.

- Vatıp bulsa da keräçäkbez! Boyarnıñ kötärgä yaratmaganın beläseñ bit!

Damir soñgı çara kalgannı añladı: yä başıñ, yä malıñ!..

- Däü äti!- dip kıçkırdı ul işek yanınnan Yıgoriynıñ avızın kaplap toruçı Kasıymga.- Yandır yortnı! Ülsäk ülärbez, ämma bu mälgunne dä üzebez belän alıp kitärbez.

Egetneñ uy – niyäten añlap algan Kasıym, fakelnı alıp, süz äytmästän öy eçenä ut törtä başladı. Menä inde berniçä cirgä ut yabıştı.

- Sez nişlisez, läğnätlär, yanabız bit!- dip kıçkırdı Cirän sakal.- Häm uramdagılarga yalvardı: - Kotkarıgız! İşek täräzälärne vatıgız!

Läkin imännän eşlängän işek häm täräzä kapkaçları tiz genä bireşergä uylamıy ide.

Tıştan tagın tavışlar kilde:

- Yıgor Mihayloviç! Yıgor Mihayloviç! – dip, kilgän keşelärneñ kaysıdır 20- nçe ğasır telendä kıçkıra ide.- Sezgä ni buldı?

- Mine bäylädelär1 Öy eçe yana, kotkarıgız! Obekt kurkınıç astında, obektnı alıp kalıgız! - dip, bar tavışka kıçkıra ide Yıgoriy. Avızın kaplap, Kasıym anı tagın tuktattı.

Ä ut inde böten öy eçen yalmap ala başladı. Bülmägä töten tuldı. Damir belän Kasıym Cirän sakalnı türdäge täräzäsez bülmägä österäp kerttelär dä işekne bikläp ük kuydılar. Tışkı işekne vatsalar da monsına tiz genä kerä almaslar, dip uylıylar ide alar. Läkin işek yırıkların tabıp, monda da töten kerä başladı. Öçese dä bergä soñgı minutları citüen toya başladılar.

- Yä betäbez, yä kalabız!- dide Cirän sakal.- Ut kabızıgız, östäldä şämdäl bar!..

Kasıym çakma çagıp ut kabızdı. Ul arada işek yana başladı, ut eçkä taba ürmäläde. Yıgoriy stenadagı yäşeren şkafsıman närsäne açarga häm tablodagı knopkalar belän 1994 sanın cıyarga kuştı. Şul uk vakıtta närsäder serle itep sızgırıp kuydı, bülmäne karañgılık bastı, häm alar kayadır töpkä töşep kitkändäy buldılar häm añnarın yugalttılar.

... Añnarına kilgändä alar öçese dä nindider kabina eçendä idelär. Cirän sakal idändä çalkan yatkan kileş kıçkıra başladı:

- Kul – ayaklarnı çişegez!

Läkin anıñ yuldaşları kuzgalırga aşıkmıylar ide.

- Tizräk bulıgız!- dip cikerde ul tagın.- Monde inde ozak torırga yaramıy...

Kasıym aga açılıp kitkän işektän çıga başladı. Ä Damir: “Yarıy alaysa, Yıgor Mihayloviç!”- dide dä, tablodagı knopkalarga basıp, 1552 sanın cıydı häm yabıla başlagan işektän çıgıp ölgerde. Kabina işege aşa Cirän sakalnıñ kıçkırıp kuyganı işetelep kaldı häm tınlık urnaştı.

- Nişlätteñ sin anı, ulım?- dip soradı däü ätise.

- Min anı kire dusları yanına ozattım. Anda anı bik “cılı” karşı alırlar, dip uylıym.

* * *

İke aylap vakıt ütte. Şul vakıt eçendä Damirnıñ bar tugannarı öçen dä kaygılı vakıyga bulıp uzdı: kötmägändä däü ätise Kasıym vafat buldı. Anıñ kinät ülep kitüeneñ säbäben yöräk yarıludan kürdelär. Damir öçen bu bigräk tä avır häm kaygılı häl buldı. İkençe dönyaga barıp kilep tä isän kalgan keşeneñ bolay kötmägändä ülep kitüe säyer häm mäğnäsezlek bulıp toyıldı aña.

Cäyneñ soñgı cılı könnäre. Damir avıl çitendä ber kalku cirdä utıra. Uylasañ, bu urında yılganıñ tekä yarı ide, häm alar şunda Aygöl belän ikese serläşälär ide.

Avıl tınıp kalgan, inde yäşlär dä taralgan. Yakındagı ärämälektän kilgän tartar tavışı gına tönge tınlıknı bozıp ala.

Bu cirlär 500 yıl eçendä tanımaslık bulıp üzgärgän. Yılga ber çakrımlap arırak küçep, yaña yul algan. Anıñ zamanında cäyelep yatkan üzännärendä küllär, sazlıklar barlıkka kilgän.

Eget tirän uyga çumdı. “Bu vakıtlarda inde tegendä katı sugışlar bargandır. Ni buldı siña, Aygöl? Nişlätte sine yazmışıñ? Gafu it mine, min sineñ hisläreñne kabul itmädem. İtä dä almıy idem. Ä sin bit çın mähäbbätkä layıklı ideñ. Eh! Kilep çıksañ ide häzer karşıma!”

Damirnıñ uyları yañadan çınbarlıkka äylänep kayttılar. “Çınnan da, bulgan hällärme soñ bolar? Minem hıyalımnıñ cimeşläre genä tügelme?” Yeget cähät kenä kulın çalbar kesäsenä tıgıp, ak kulyaulık kiterep çıgardı häm anı ipläp kenä tez başına cäyep saldı. Aygölneñ Damir Kazanga kitäse könne töne buyı utırıp çikkän kulyaulıgı ide bu. Ak yıfäkneñ çitläre çeltärläp kayılgan. Ber poçmakka garäp härefläre belän “Mäñge onıtmam!” Aygöl.- dip yazılgan...

Tagın ber aylap vakıt ütte. Urta mäktäpne äle cäy ük betergän bulsa da, Damir ukırga yäki eşkä kerergä aşıkmadı. Ütkän cäy eçendä bulgan serle – gacäyep hällär, äyterseñ, anıñ böten köçen suırgannar ide: ul haman äle isenä - akılına kilä almıy yörde. Döresräge, haman Aygölne onıta almıy ide ul. Ä soñgı vakıtta haman da yışrak isenä töşerä başladı, töşlärendä kürde. Kızganıçka karşı, alarnı çakrımnar gına tügel, ğasırlar da ayıra ide şul. Ä monsı inde adäm balası ütep çıga almaslık upkın ide.

Tora – bara yegetneñ başında fantastik uylar tua başladı. Alar könnän – kön nıgıy, açıklana bardılar.

“Min Aygölne tabarga häm kotkarırga tiyeşmen!- digän kararga kilde yeget.- Eş söygän kıznı ezläp baruda tügel. Min anı kollıktan, hälaqättän kotkarırga tiyeşmen! Ägär inde soñ bulmasa”...

* * *

Berkadär vakıttan soñ Damir N. şähärenä yul aldı. Ätisenä, änisenä şähärgä eşkä kerergä kitäm, dip añlattı. Şul uk kiçne ul inde däü änise fatirında ide. Däü ätiseneñ vafatınnan soñ keçeräyep, yätimlänep kalgan karçık, äyterseñ, kartı artınnan tege dönyaga kitärgä äzerlänep yöri ide. Ozın könnärneñ buyına ber kälimä süz söyläşerlek tä iptäşe bulmagan däü änise onıgınıñ kilüenä bik tä şatlandı:

- Bigräk äybät bulır monda eşkä kersäñ dä, ukısañ da. Fatir irken, üz öyeñdäge kebek yäşä. Miña da ul qadär yamansu bulmas,- dide ul.

Ä bu vakıt Damir äbisen işetmi dä ide, ahrısı: anıñ böten uy-fikerläre karşıdıgı 17 nçe yortta ide. Ul üzen naçar his itü sıltavı belän, berniçä kön öydän çıkmıyça, täräzädän tege yortnı küzätte. “Yukka çıkmadımı ikän soñ Cirän sakalnıñ ğasırlarnı totaştırırga sälätle maşinası?-dip uyladı ul.- Bötenme soñ yırak ğasırlar arasındagı küper? Yugıysä, eş harap!”

Eget uramga çıktı, häm bitaraf ber keşe kıyafätendä, älege yort yanınnan uzdı. Öyneñ işegenä karagaç, aptırap kitte: işek başındagı zur gına bizäkle ber kalayga OOO “Vityaz» dip yazılgan ide.

«Çınnan da, yul kiselgän mikänni soñ? Dimäk soñardım!” – dip açındı ul. Şulay da OOO “Vityaz»neñ işegen küzätergä buldı.

Bişençe kön digändä, tege yortnıñ işegennän taza gına ber yeget çıgıp, kızu – kızu atlap yukka çıktı. Damirnıñ gacäplänüdän häm aptıraudan yöräge tuktap kala yazdı: älege yorttan çıkkan yeget – Vitaliy ide.

“Läkin ul bit...Ul bit...Buluı mömkin tügel!..Dimäk, yul açık!- dip çiktän tış dulkınlandı Damir.- Läkin anda ütep kerü mömkin bulırmı soñ? Yort, mögayın, köçle sak astındadır. Nişlärgä soñ?..”

İrtägesen tege yorttan tagın ber adäm çıktı. Kulında zur buş kapçık ide. Ul işekne açkıç belän bikläde dä uram buylap kitep bardı.

“Yä baş, yä mal!-dide Damir üz – üzenä. - Bütän suzarga vakıt yuk. Bu mömkinlektän faydalanmıyça kalu–ahmaklık häm üz vocdanım häm hıyalım aldında cinayät kılu bulır ide”. - Şundıy uylar belän ul işektän çıkkan keşeneñ artınnan yögerde. Şähärneñ üzägenä alıp baruçı yul küper aşa uza ide. Trotuar kuyı agaç häm kuaklar eçennän bara.

Damir, yögerep alga uzıp, sumkalı keşene öyänkelär arasında kötep aldı. Tege keşe ütügä, kaçkan cirennän çıgıp, kulındagı gäzitkä çornalgan timer kisäge belän anıñ muyın tamırına tondırdı häm, yıgılırga da irek birmiçä, kuaklar arasına österäp alıp kerde. Cirdä yatkan keşeneñ sulışı bar ide. Damir anıñ avızına kapçık poçmagın yomarlap tıktı, bil kayışın suırıp alıp, kulların artka bäyläde häm kesäsendäge açkıçlar bäylämen aldı. Beraz uylap torgaç, kesäsendäge akçaların da aldı: talau öçen genä höcüm itkännär, dip uylasınnar, yänäse. Ä ber – ike minuttan Damir Gogol uramındagı 17 nçe yortka taba aşıga ide inde.

Ä berazdan inde yögerep häle betkän yeget älege yortnıñ öç kat işegen dä açkıçları belän açıp kerde. Algı bülmägä barıp kerügä, ul çalkan kitä yazdı: ike divanda ike keşe aunap yata ide. Läkin alar Damirga iğtibar itmädelär, çönki berni belmi yoklıylar ide.

“İsereklär!- dip şatlandı yeget, östäldäge buş şeşälärne kürep.- Yäşäsen alkogol!”

Yakınrak kilep karagaç, “Bahus iyärçennäre” neñ berse Vitaliy ikänen kürde häm ise kitte. Ul arada, üze dä sizmästän, äle başlap kına kuyılgan spirt şeşäsen kesäsenä şudırdı. Şunnan soñ, aşıgıp, kabina işegen kilep tartırga uyladı, läkin işek şop – şoma häm totkıçsız ide. Şul uk vakıtta baş oçında, özek - özek zeñgeldäp, kızıl lampa ber kabına, ber sünä başladı. “Trevoga!”- dip uyladı yeget häm aşıgıp, kabalanıp, divardan knopka kebek närsäne ezli, kapşıy başladı. Ä bu vakıtta tıştan işekne kemder döberdätä, niçek bulsa da açarga tırışa ide inde.

Nihayät, yeget kiräkle cirgä bastı, küräseñ: kabina işege tavışsız – nisez genä açılıp kitte, häm Damir, yögerep kerep, stenadagı tabloda 1552 sanına bastı.

...Küpmeder vakıt ütkännän soñ ul añına kilde häm karañgıda tirä - yaknı kapşıy başladı. Ul arkılısı – buyı metr yarımşar bulgan täräzäsez ber bülmädä yata ide. Damir başta aptırap kaldı, annan soñ barısın da añladı. Ul torıp bastı, işekne ezläp taptı häm saklanıp kına açtı: zur täräzäläre tışkı yaktan kapkaçlar belän yabılgan öyneñ eçendä ber keşe dä yuk ide. Ä tıştan, kiresençä, keşe tavışları işetelä.

Äkren genä täräzä yanına kilep, takta yırıgı aşa işek aldına karasa, anda öç korallı keşeneñ ni turındadır süz köräşterülären añladı. Kul seltäülärenä häm katı kıçkırularına karaganda, alar şaktıy kızmaça idelär şikelle.

Damir şunda gına tirä - yakka küz töşerde häm tagın gacäpkä kaldı: elekke yangan yort urınına, narat sagızı ise añkıp torgan ör – yaña bina salıngan ide.

“Kay arada ölgergännär bolar?”

Şul arada tışkı işek şaltırap kitte, idängä yozak töşte. Damir tiz genä ber poçmakka sıyındı. Karañgı bülmägä kerep, sakçı yeget yänäşäsendäge kiştädän närsäder ezli başladı, ä üze, kıçkırıp, tıştagı iptäşläre belän söyläşä ide:

- ...Häzer karıybız, tikşeräbez äle bez anı, süzendä tora belä mikän7 Ul bit tegennän bezgä küçtänäç kiterergä väğdä itte...

Damir, üze dä sizmästän, kesäsendäge şeşäne çıgardı häm kiştägä kuydı. Şul uk mizgeldä kiştäne kapşap toruçı bändäneñ kulı şeşäne kilep taptı, häm sakçı, söyeneçennän tele totlıgıp, iptäşläre yanına aşıktı. İptäşläre anı şarkıldap karşı aldılar. Ä ber 15 – 20 minuttan batırlar tämam isereştelär. Damir işek aldına çıktı. Tägäräp yatkan sugışçılarnı atlap uzdı. İyelep, spirt şeşäsen aldı da anı çüp ülännäre arasına ırgıttı. Sakçılarnıñ bersen çişenderep, kiyemnären üz östenä kide, koralların da aldı. Şunda uk bäyläüdä torgan atlarnıñ bersenä atlanıp, tanış şähär uramnarı buylap könçıgış tarafına çaptı. Şähär çitenä çıgıp, keşe küzlärenä çalınmaska tırışıp, olı yul buylap cilderde. Alda caydaklar kürensä, çitkäräk taypıldı.

Bähetkä karşı, bernindi macaraga oçramıyça, Damir tanış cirlärne ütte. Urıs avıllarında älläni üzgäreşlär kürenmäde. Bıkov börketläre yandırıp yörgän öylär şul kileş toralar . Uramnarında keşelär kürenmi diyärlek.

Kazan hanlıgı çige bulgan yılganı kiçep, üzenä kiräkle avılnı ezläp kitte. Uramnar, ärämäleklär arasında yöri torgaç, ul adaşkanın añladı. Menä yırak ta tügel ber avıl kürende. Avılga barıp kergäç, aptırap kaldı: avıl töptän yandırılgan ide. Keşe – fälän yuk, hätta etlär dä ğadätençä hau – haulap çıkmıylar. Damir, avılnı ütep, arı taba yul aldı.

Yöri torgaç, yandırılgan tagın ber avılga kilep kerde häm imänep kitte: yeget ezlägän cirenä kilep citkän ide. Atın kualap, mulla yortına taba çaptı häm, anda citügä, tıp tuktadı: yorttan morcası tırpayıp torgan korı miç kenä utırıp kalgan ide.

“İnde nişlärgä? Aygölne kaydan ezlärgä? Kemnän soraşırga? Tabarmınmı anı, kürermenme?”

Kinät anıñ kolagına keşe yılagan tavış işetelde. Damir atın çaptırtıp, şul yakka aşıktı. Yırak ta tügel ber yangan yort häräbäläre arasında urta yäşlärdäge ber hatın üksep yılıy ide. Atlı yegetne kürügä, kotı çıgıp ber yakka taşlandı, läkin yırak ta kitä almıyça, häle betep yıgıldı.

Damir atınnan sikerep töşep, anıñ yanına kilde häm tatarçalap däşte:

- Kurıkma apa, min siña timimen...

Cirdä yatkan hatın ışanır – ışanmastan tora başladı. Läkin telen çişär öçen, yegetkä äle anı ozak tınıçlandırırga turı kilde. Nihayät, mesken hatın telgä kilde häm Damirnıñ soraularına cavap birä başladı.

- İr – at kırılıp bette, hatın – kıznı, bala – çaganı urıslar bäyläp alıp kittelär,- dip añlattı ul.- Ähmädişah häzrät tere dilär, kaydalıgın belmim. Aygölne kürdem. Anı nindider urıs türäse alıp kitte. Yäş kızlar arasınnan saylap aldı. İseme Bayarin bugay, şulayrak endäşälär ide? Urta buylı, küzläre yırtkıç canvarnıkı kebek. Tavışı bik kalın. Ä sin kem bulasıñ?- dip söylände “hädiçäse” açılıp ölgergän apay.

“”Kurakin bulırga ohşıy,- dip uyladı Damir.- Kaya alıp kitte ikän ul anı? Üz artınnan obozda – fälän yörtäme? Ällä N. şähärendä totamı? Ällä inde satıp cibärdeme? Kurakinnıñ üzen kaydan tabarga?”- digän soraular yegetneñ miyen yäşen tizlege belän telgäläp üttelär.

“Yavız İvannıñ ğaskärläre bu vakıtta Kazan tiräsendä inde. Dimäk Kurakinnıñ da şunda buluı mömkin. Bu vakıtta andıylar bal kortları day sırıp algandır bay häm güzäl şähärne. Mondıy kalcadan anıñ da buş kalası kilmäs”.- Şundıy uylar belän Damir atın Kazan yünäleşenä taba kualadı. Cäygedä ütkän yul tanış bulganga, ul tiz bardı. Menä inde kalın urman eçenä dä kilep kerde.

Kinät närsäder sızgırıp ütte, yegetneñ östenä neçkä nık baudan eşlängän elmäk kiyelde, häm ul küz açıp yomgançı at östennän cirgä oçıp töşte. Kemder anı yuldan çitkäräk urman eçenä österäp kertte, häm anıñ yanına yomşak kün itekle ber keşe kilep tuktadı.

-Närsä karap torasıñ, Ähmät! Üter dä eşe bette,- dip kıçkırdı kemder. Ähmät digäne kılıçın kütärügä, Damir kıçkırıp uk cibärde:

- Ütermägez mine! Min urıs tügelmen.

Sugışçılar yegetne ayagına bastırdılar da urman eçenäräk alıp kerdelär. Beraz vakıttan soñ aralarınnan berse tuktarga ämer birde häm Damirga katgıy tavış belän endäşte:

- Tiz söylä! Kem bulasıñ häm kaya yul totasıñ?

Damir üzeneñ bik yıraktan kilüe häm ber keşene tabar öçen genä şulay kiyenüen söyläde.

- Yahşı,- dide urman keşeläreneñ berse.- Kemne ezliseñ?

- Fälän avılnıñ mullası Ähmädişah häzrätne.

- Bälki anıñ kızındır!- dip suktırdı berse. Barısı da köleşep aldılar. Aradan kırıs kıyafätle beräü kalkıp çıktı:

- Tasma tellärgä ışanu niçä kabat bezneñ başnı aşadı. Üterergä häm vässälam! Kürmisezmeni urıs şımçısın? Bälki hat mazar yörtäder.

- Tukta, Mostafa, kızma. Siña can alırga gına bulsın. Äyterseñ lä sin Gazrail galäyhissälam. Tikşerik, keşe bit ul,- dip tınıçlandırırga tırıştı iptäşen ölkänräk ber agay. Läkin küpçelek alay uylamıy ide şul. Kübese, bu yegetne uterep kenä kuyıyk, digän fikerne alga sördelär. Başlıkları alarnıñ süzlären tıñlarga mäcbür buldı.

- Mostafa,- dide ul arıgan tavış belän.- Kuyılıkkarak alıp ker dä eşen beter. Bezne kuıp citärseñ.

Cällad äsir yegetne kulın bäylägän bavınnan totıp ber yakkarak österäde.

“Menä bettem dä,- dip uyladı Damir.- Häm kemnär kulınnan bit äle”.

- Tuktagız! Tukta!- digän tavış kilde şul mäldä. Ber çittäräk torgan yäş kenä yeget Damir yanına yögerep kilde häm, iyelep, anıñ yözenä centekläp karadı. – Min anı beläm. Ul çınnan da häzrätneñ tanışı. Ul vakıtta bu keşe urıs kiyemendä tügel ide. Min alarnı cäy başı berlän Kazanga alıp bardım.

Bu yeget häzrätneñ kuçerı ide.

Kaçkınnar, üzara kiñäşep algaç, Damirnı atına atlandırıp, atınıñ tezgenen Mostafanıñ iyärenä bäyläp, kalın urman eçenä yul aldılar. Ber säğatläp bargaç, nihayät, agaçlar arasında keşelär kürende. Anda – sanda cirgä yartılaş kazıp eşlägän kuışlar tora, agaçlar arasında mal – tuar utlap yöri.

Olı agay, ber kuışnıñ eçenä kerep, 3 – 4 minuttan soñ ak sakallı ber kartnı iyärtep çıktı. Alar Damir yanına yakınlaştılar, häm yeget Ähmädişah häzrätne tanıp aldı. Häzrät yakınrak kilep, beraz karap tordı da Damir yanına taşlandı.

- Sin döres söylägänseñ, ulım, tege vakıtta.- Dip, üksep – üksep yılıy ide kart.- Harap ittelär bit bezne!..

Damirnıñ bauların çişep at östennän töşerdelär häm üz irkenä kuydılar. Häzrät anı üz kuışına alıp kitte. Kuış eçe karañgı häm börkü ide. Kart ut kabızdı. Kuış eçenä yangan may ise tuldı. Damirnıñ başı äylänä başladı, läkin babay monı sizmäde. Ul kunakka gadi genä rizık täqdim itte.

- Karçıgım da yuk inde. Aygölemne dä ike ayaklı canvar alıp kitte...-Şundıy süzlär belän kartnıñ küzläre tagın yäşlände. Ul äle bik ozak sukrandı. Annan soñ ahşamga bastı. Ahırda az – maz tınıçlanıp, yeget yanına kilep utırdı.

- Min, uglan, sineñ turında küp uylandım. Sine urıs şımçısı, dip äytergä dä bula ide bit. Läkin tege vakıtta sineñ tañga çaklı söylägän keşe başına sıymaslık süzläreñ bik aptırattılar. Andıy ğalämätlärne uylap çıgaru gına da üze ni tora. Bu turıdı min uygur yagınnan kilgän ütä ukımışlı ber keşe belän söyläştem. Ä ul üze vakıtında Çin, Tubıt ğalimnärennän sabak algan möhtäräm ber sufıy. Häm, iskitkeç häl, ul sineñ süzläreñneñ döres bulu ihtimalın rasladı.

- Yä, uglan!- dip süzen dävam itte babay.- Kayda buldıñ bu arada, nilär kürdeñ?

Damir däü ätisen kotkaruın, anı üz zamanına kaytaruın häm kire kilüen söyläde.

- Sineñ bu süzläreñ şulkadär säyer häm çınnan da ber moğciza. Bu ğalämät hätta urısnıñ bezgä yau çabuın da ber yakta kaldırıp tora ala. Çönki bez moña künegä dä başladık inde. Uylap kara, minem gomerdä genä dä bu alarnıñ tugızınçı kabat basıp kerüe. Äyt äle döresen, nigä urıs bezne şulkadär kürä almıy?

- Bezne genä tügel,- dip dävam itte cavabın Damir,- öç – dürt yöz yıl eçendä ul distälärçä millätne buysındıraçak. Soñrak ul vak mesken kavemnär yukka çıga baraçak. Buysınırga , yukka çıgarga telämägännären kıraçaklar. Ä tatarlar, Kazan halkı – urıslarnı könçıgışka uzdırmıyça anıñ yulında torgan berençe halık. Könbatışka häm könyaktagı İran, Törkiyägä isä urısnıñ teşe ütmi. Ä bezneñ isä ğayep üzebezdä: tatar hannarı, bere – berenä yärdäm itmiçä, berämläp urıs kulına töşäçäk.

- Dimäk,- dide kart,- sugışçanlık, baskınçılık urısnıñ kanına señgän bulıp çıga. Alay uk bulgaç, üzläreneñ näfsen cayına cibärüdä şul qadär hättin aşkaç, Allahı Täğalä alarga cäzasın birmi kalmas. Sineñçä niçek?

- Şulaydır. Härhäldä, alar öçen sugış ciñel käsepkä äylängän ahrı,- dip cavap birde nindider başka närsä turında uyga birelgän Damir.- Häzrät! Aygöl häzer kayda bulırga tiyeş?

- Äy uglım! Belgän bulsam, monda utırgan bulır idemmeni? Şuşı mizgeldä yanına yögergän bulır idem!- dip, kart tagın yäşle küzlären sörtte.

-Döresen äytkändä,- dide yeget,- min bit anı kotkarır öçen kire kildem.

Mulla Damirga ozak kına karap tordı da:

- Ala-a-ay!- dip kuydı.- Ä sin yahşılap uyladıñmı soñ, yeget?

- Yöz uyladım! Häzrät! Boyar Kurakin turında işetelmädeme? Ul kayda bulırga tiyeş? – dip soradı Damir.

- Boyar Kurakin Kazan tiräsendä bulır. Üzeñ äytäseñ bit, közgä paytähetne alalar dip. Ganimät bülgändä andıylar çittä kalmas.

- Häzrät abzıy!- dide yeget katgıy kıyafät belän.- Miña häzer ük şunda kitärgä kiräk. Äyt bu keşelärgä, cibärsennär mine.

-Yahşı!- dide kart ozak kına uylanıp torgaç, annan soñ aşıgıp kuıştan çıktı.

Beraz vakıt ütkännän soñ tışkı yaktan ayak tavışları kilde, häm kuışka, Ähmädişah belän bergä, taza gäüdäle ber yeget kilep kerde.

- Ässälamegaläyküm!- dip isänläşte yeget Damir belän häm keşelekle açık holkın kürsätep yılmaep cibärde.

- Menä siña yuldaş, uglım!- diye kart Damirga.- Atı Aybulat. Kazan yagınıkı. Urısça da belä. Ul siña ışanıçlı iptäş bulır, inşalla.

Karañgı kuıştan tışka çıkkaç, Damir yegetneñ yözen kürep şakkattı: ciränräk mıyıklı häm şundıy uk keçkenä sakallı çibär genä yegettä Damir üzeneñ çagılışın kürde kebek. Äyterseñ lä alar kan kardäşlär ide. “Ohşasa da ohşıy ikän keşe keşegä!”- dip uylap kuydı Damir häm Aybulatnıñ bu hälgä bitaraflıgın kürep aptırabrak kaldı.

Urman keşeläre ike yegetne olı yulga qadär ozatıp kuydılar. Olılar Korän süräläre ukıp, doga kılıp, yulçılarga uñış, häyerle säfär teläp kaldılar...

Öslärenä urıs krestyannarı kiyeme, kullarına balta häm sänäk totkan ike yeget ber avılga yakınlaştılar. Monda alarnı urıs caydakları tuktattı. Yegetlär üzläreneñ Petuhovkadan buluların, tatarlardan üç alu maksatı belän Kazanga baruların söyläp ışandırdılar. Yözbaşı alarga üz çerüenä kuşılırga kuştı. Annan – monnan cıyıştırıp, sugışçı kiyeme häm koral tottırdılar.

Yandırılgan häm talangan avıllar, asılgan, kiselgän ir – at oçrıy tordı. Alarnı cirlär keşelär dä kalmagan ide, ahrısı. Caydaklarnıñ iyärenä nıgıtılgan baular belän kulları bäylängän bala – çaga, hatın – kız äledän - äle kürengäläde.

Damir tarihi kitaplar ukımagan yeget tügel, tatar halkınıñ ayanıç hälennän häbärdar ide. Läkin üz küzläre belän kürgän bu hällär anı teträtte: tatar halkı cir yözennän bötenläygä yukka çıgarılırga duçar itelgän ide.

Polk Kazanga hätle ber atnalap bardı. Damir, cäyäüle ğaskärne kaldırıp, atlar tabıp, tizräk alga çabarga niyätläsä dä, Aybulat anı tota kilde.”Berär macaraga yulıguıbız bar. Aşıkkan aşka peşkän”,- dide ul.

Nihayät, Kazan kürende. Alar Kazansu buyındagı ber avılda urnaştılar. Ä ike könnän soñ polknı yılga aşa taşıdılar häm, uratıp – uratıp, Arça kapkası yagına alıp kittelär. Şähär tiräsendäge ayanıç hälne, mesken halıknıñ yazmışı, tormışı mähşärgä äylänüen Damir menä şuşında kürep tetrände dä inde.

“Ä bit mongol yavı da bu qadärle bulmagandır,- dip uyladı ul.- Mongol – tatar astında ber urıs knyazlege yukka çıkmagan bit, ber çirkäü yandırılmagan, ber pop üterelmägän. Urıs knyazlekläre yäşägännär, üskännär. Altın Urda kanatı astında Rusiyä köçle hökümätkä äylängän. Ul gına da tügel, tatar – mongol “izüe” astında Rusiyä şvedlarnı, tevtonnarnı ciñgän. Ä bit tarihnıñ yäşeren sähifälären ezläp tapsañ, älege ciñülärneñ tatar bahadirları eşe ikäne dä açıluı ihtimal. Mäsälän, tatarlarnıñ urıslarnı Çud küle sugışınnan soñ Rim papası cibärgän täre pohodınnan kotkarıp kaluı mıklı bilgele bit.

Mongol – tatar bulmasa, urıs knyazlekläre 13nçe ğasırda uk ber – bersen kırıp betergän bulırlar ide, häm urıs cirläre könbatış illäre kulına elägä ide. Urda kulı astında bulu urıslar öçen uñay ğalämät buldı,- dip, tikmägä genä yazmagan tarihçı N.M.Karamzin”.

Damir belän Aybulat, äyberlären kaldırıp, şähärne kamauçı urıs ğaskärläre arasınnan Kurakinnı ezläp kittelär. Bik ozak yörgäç, alarnıñ kolagına boyarinnıñ iseme çalınıp kaldı. İke yeget Kurakin turıda söyläşkän keşelärgä yakınlaştılar. Öç urıs yaugire kızıp – kızıp ni turındadır gapläşälär ide. Bolarnı kürügä tınıp kaldılar. Yegetlär alar yanına kildelär häm Kurakinnı soradılar. Bik möhim yomış bar, didelär. Tegelär añlamaganga baş saldılar. Berse Damirnıñ zatlı bil kayışın karaştıra ide. Ber minuttan här tatar yaugireneñ gorurlıgı bulırlık kayış urısnıñ bilenä küçte.

- Läkin karagız,- dip hihıldadı berse, boyarinnıñ urnaşkan ciren kürsätkäç,- anıñ yanına elägügä karaganda, patşa atakayıbız katına kerüe ansatraktır. Ä inde anda kerep tä, başıñnı urınında saklap kala alsañ, dimäk, sin gönahsız keşe, häm sine färeştäñ saklıy.

Boyarin Kurakin yandırılmıy kalgan taza gına ber yortta yäşi ikän. Askı katı taştan, öskese agaçtan yasalgan bu öy biyek agaç koymalar belän uratıp alıngan; kapka aldında ike sakçı. İşegaldı baskıçı töbendä tagın ber sakçı häm zur usal et.

Egetlär, koyma büränäläre arasınnan karap, işek aldın küzättelär, läkin timer räşätkäle täräzä aşa berni dä kürmädelär.

- Öy eçendä dä barmı ikän sakçı?- dip pışıldadı Aybulat. Damir iñbaşların gına sikertep kuydı.

- Kazılık kisäge bir,- dide ul iptäşenä,- tizräk, et bezgä örä başlagançı birep kalıyk!- dip, baskıçta utırgan karavılçıga sizdermäskä tırışıp, koyma aşa etkä rizıknı ırgıttı. Etneñ örmi – nitmi genä riza buluı alarnı kanäğat kaldırdı.

Berzaman tışkı kapka açıldı häm annan, ber bändäne iyärtep, olı gäüdäle, kıymmätle tunnar kigän, akayıp torgan küzle ber adäm kerde. Damir şunduk Kurakinnı tanıdı. Baskıç yanında sını katkan sakçı yanınnan tegelär öy eçenä üttelär. İke yeget koyma tışındagı ärekmän häm kıçıtkan arasında utırgan kileş öygä kerü cayın köttelär, äkren - äkren et belän duslaştılar. Tönne kötärgä turı kilere kön kebek açık ide.

Menä inde yoldızlar da kalıktı. Yegetlär tönge salkınnan häm dulkınlanudan der – der kaltıradılar, ber – bersenä arkaların teräp cılınırga tırıştılır. Tıştagı sakçılarnı yañaları – cılırak kiyengännäre alıştırdı.

Közge bolıtlı tönneñ iñ karañgı çagı citte. Kaydadır yalgız ätäç tavışı işetelep kaldı da böten dönyada tınlık urnaştı.

- Kittek! Vakıt!- dip pışıldadı Damir.

Alar kapka yagına kildelär. Kapka töbendä utırgan ike sakçı, yokımsırap, başların tübän igännär ide. Yegetlär, aldan süz kuyışkança, citez genä kilep, ikese ike karavılçınıñ başlarına suktılar da kuyı kıçıtkanlıkka österäp kerttelär. Avızlarına çüpräk tutırıp, ayak – kulların bäyläp kuydılar.

Kapkadan kerüçe ike dusnı et, koyrıgın bolgıy – bolgıy, baskıç yanına ozattı, ä üze, tagın ber kisäk kaklagan it eläkterep, sıylanırga kitte. Ä baskıçtagı sakçı şunduk ülän arasında üzenä “kulay” urın taptı.

Sak kına baskıçtan menep, işekne ettelär, läkin nık imän işek eçtän bikle ide. Öy tiräsen äylänep çıktılar, ämma öygä kerü cayın tapmadılar. Häyerçegä cil karşı, digändäy, könçıgışta ofık kızara başladı. Tönneñ karañgı vakıtı az kaluga poşınıp, nişlärgä belmi torgan yegetlärneñ bähetenä kürä, eçke işek açıldı häm kemder:

- Äy! Kem tora anda bügen? Andryuha sinme?- dip endäşte.

- Äye, min!- dip cavap birde Aybulat.

- Bar, salkın su alıp kil! Mä savıt!- dip, tışkı işekne açkan ide, mañgayına şunduk tukmak aldı.

Egetlär öy eçenä bärep kerdelär häm şämnär yaktısında agaç yatak östendäge tüşäklärgä kümelep yoklauçı Kurakinnı kürdelär. Aybulat, yögerep barıp, urınınnan kuzgala başlagan türäneñ tamagına häncären teräde. Damir tiz genä öy eçen karap çıktı häm yozak belän biklängän bülmä işege yanında tuktadı.

- Açkıç!- dip boyırdı Aybulat Kurakinga.

- Närsä?! Ah sin haşärät! Min bit sine oçlı baganaga... Sez kemnär? Niçek monda kerergä batırçılık ittegez?..-dip cikerenä başladı türä.

- Açkıç!- dip, Aybulat tegeneñ tamagın pıçak oçı belän yırttırıp aldı.

- Tukta! Ütermä! Menä açkıç,- dip, Kurakin mendär astınnan zur açkıç alıp birde. Yarımtügäräk ciz yozak şartlap açıldı, läkin işek eçtän bikle ide.

- Kem anda, işek artında?- dip soradılar boyardan. Läkin huca tagın bärelergä, sugılırga totındı. Tagın akıl öyrätep aldılar.

- Mulla kızı anda,- dide ul, nihayät, yegetlärgä.- Sez şunı ezläp kildegezmeni? Eh, kızga vakıtım citmäde!..

- Ansı sineñ bäheteñ, ägär döres bulsa,- dide Aybulat boyarga.

Damirnıñ yöräge çitlegennän çıgarday bulıp tipte. Ul işek yanına kilep endäşte:

- Aygöl! Sin mondamı? Aç işegeñne, bez sine alırga kildek.

İşek artında nider kıştırdadı häm hälsez tavış kilde:

- Kem sin?

- Bu min, Aygöl, Damir.

İşek açıldı häm añın yugaltkan kız Damirnıñ kullarına audı.

Aybulat tagın Kurakinga bäylänä başladı:

- Äyt, nişlätteñ? Nigä yıgıldı ul?

- Häle yuktır. Berniçä kön işegen açmagan, aşaudan baş tartkan...

- Min sine!- dip häncärle kulın kütärde Aybulat.

- Tukta!.. Çäneçmä!.. Anıñ üleme bezneñ kuldan tügel. Tarihta yazılgan: anı opriçnina vakıtında Yavız İvan üze cäzalataçak.

Berni añlamagan Aybulat aptırap başın çaykap karap tordı da Kurakinnıñ ayak – kulların bäyli başladı. Bu eşne betergäç, äle haman añına kilmägän kıznı kütärep, tışka çıktılar.

Atlar kiräk ide. Yegetlär köndez ük karap kuygan abzardagı par atnı häm cihazlap eşlängän ciñel arbanı aldılar. Şunda Damirnıñ başına ber uy kilde:

- Aybulat! Atlarnı cik, min häzer!- dip, kire öygä yögerde. Kerep, Kurakinga yabıştı:

- Kurakin, tiz genä käğaz bir miña, bezne yulda tuktatmasınnar! Äh-hä! Menä bit miña kiräk närsä!- dip, Damir östäldä yatkan, çornalıp, cep belän bäylängän häm balavızlı möher belän nıgıtılgan käğazne kulına aldı.

- Suzma kulıñnı ul hatka! Pıçratası bulma, häşärät!- dip kıçkırıp kaldı biläüdäge bala kebek nıgıtıp bäylängän türä...

* * *

Olı turı yurtaknı töpkä, şomırt karasın miçäügä cigep, kıznı urtaga salıp, tañ kızıllıgın artta kaldırıp, şähärne häm anı kamauçılarnı suldan urap, yegetlär könbatışka taba çaptılar.Tañ aldınnan iskän salkınça saba cilennänme ällä inde arbada selkenep kilüdänme – Aygöl kuzgalıp kuydı häm küzlären açtı. Şunı gına kötep utırgan Damir, şatlıgın yäşerä almıyça, aña däşte:

- Aygöl! Häleñ niçek?

- Ä!? Sin kem? Damir!! Sin niçek monda? Bez kaya barabız? Ä bu kem?..

Aybulat dilbegälär belän mäşgul cirennän kızga borılıp karadı.

- Ay!- dip, ise kitep kıçkırıp cibärde kız, Aybulatnıñ Damirga suyıp kaplaganday ohşagan yözen kürep.- Sin kem? Damirnıñ tuganımı ällä?

- Ul Aybulat!- dip tanıştırdı Damir.- Minem batır yuldaşım. Anı miña iptäşkä sineñ ätiyeñ cibärde. Keşegä keşe ohşıy bit.

- Ätiyem!?- dip, Aygöl küz yäşläre tügä başladı. – Ul isänme? Kayda ul? Kayçan kürermen ikän min anı?

-Tizdän, Aygöl! Bez şunıñ öçen kildek bit inde. Sez oçraşsın öçen.

Berazdan kız azrak tınıçlandı, häm alar arasında kavışu söyeneçe häm naz tulı mizgellär başlandı.

Ber säğatkä yakın vakıt uzgaç, bezneñ yulçılar Kazansu aşa ğaskärilärne häm başka kiräkle keşelärne taşıy torgan urınga kilep cittelär. Törle zurlıktagı berniçä köymä arı – bire yörep tora. Mahsus keşelär üzenä kürä ber tärtip buldıralar.

Kurakinnan algan käğaz - bu Boyarinnıñ N. şähäre başına yazgan hatı ide - yegetlärgä yılga aşa çıkkanda da, arı kitär öçen dä uñay yul açtı. Hätta, tege yarda kalgan cigemgä almaşka atlar da tabıldı. Ä kön kütärelä başlauga alar, bik cihazlangan bulmasa da, kuş atlar cigelgän nık kına ciñel arbaga utırıp, tugan yaklarına yünäldelär. Tuk atlarnı cildertep, avıl artı avıllarnı üttelär. Tönnären urman eçenä kerep yal ittelär. Yulda oçragan cirle halık alarga näfrät belän karadı. Ä avıllardagı urıs häkimnären Kurakin hatı yärdämendä üttelär.

N. şähäre başlıgına yazılgan bu hatnı alarnıñ inde küptän açıp ukırga kulları kıçıta ide. Läkin möherne bozu alarnıñ başına citüe mömkin ide. Aynık akıl ciñep çıktı, häm hatka timädelär.

Älläni zur macaralarga oçramıyça gına, yäşlär Aygölneñ tugan yagına yakınlaştılar. Menä inde tanış alan häm urman eçenä, avıl keşeläre kaçıp yatkan cirgä kerä torgan yul. Karurmanga kerep beraz kitkäç, alarnı dürt caydak tuktattı. Ukları ike yegetkä töbälgän, cäyäläre tartılgan ide.

- Tuktagız! Kemnär sez?- dip, urısçalatıp kıçkırdılar sakçılar.

- Bez Mähmüt keşeläre, eş belän yöribez,- dip cavap birde Aybulat, häm tegelärneñ bersenä endäşte:

- Ni buldı siña, Gabdulla! Üzeñnekelärne tanımıy başladıñmı?

- Ä-ä-ä-ä! Bu sinmeni, Aybulat? Sin nik bolay kiyendeñ? Ällä tegennän kileşegezme? Yä hoda! Ä boları kemnär? Söbhanalla, Aybulat, bu kem çibäre!..

Ul arada urman eçendäge kuışlar da kürende. Ber törkem keşe alarga karşı çıgıp, yögerä - atlıy yäşlärgä taba yakınlaştılar. İñ alda abına – sörlegä Ähmädişah kart atlıy ide. Atlar tuktamastan arbadan sikerep töşep, Aygöl atasına karşı yögerde. Alarnıñ koçaklaşıp yılaşuı böten keşeneñ küzen yäşländerde; hatın – kız gına tügel, arslanday taza küpne kürgän irlär dä, mıyık kına çıgıp kilgän kıyu yegetlär dä küz yäşlärennän oyalmıyça üksilär ide. Bu sıktauda kız belän ätiseneñ küreşüe öçen söyeneç tä, üzläreneñ facigalı yazmışı öçen ärnü dä - barısı da bar ide.

Küreşü ıgı – zıgısı beraz basılgaç, keçkenä alanlıkta, şuşı tirädä kaçıp yatkan böten keşe cıyıldı. Monda ir – yegetlärdän başka, hatın – kız, bala – çaga häm kart - korı da baytak ikän.

Damir belän Aybulat yulda bulıp ütkän hällärne, Kazan tiräsendäge mähşär turında söylädelär. Kazanga hälitkeç höcüm başlanaçagı kön kebek açık ikänen äyttelär. Nihayät, Mähmüt süz aldı:

- Kazan – köçle nık kalğä. İnşalla, Allahı Täğalä yärdäme belän paytähetne saklap kalırlar. Urıslarnıñ bezneñ cirlärgä kul suzuı berençe tapkır gına tügel, art sabakların ukıtırlar üzlärenä. Bez dä monda tik kenä yata almıybız. Cıyına başlıyk. Ğailälärebezne karurmannıñ eçenäräk yäşerik. Alarga iptäşkä olıraklar kalır. Ä bez Kazannı saklauçılarga yärdämgä aşıgıyk, şunda bezneñ yazmışıbız, kiläçägebez...

Ähmädişah kart belän Damir ihtıyarsız başların ber – bersenä bordılar häm bik ozak süzsez genä karaşıp tordılar: süzlär monda faydasız idelär.

Yaña urın äzerlägänçe ike täülek vakıt ütte. Ähmädişah häzrät kuışta utırgan Aygöl belän Damirga komaçaulamaska tırışsa da, anıñ närsäder äytergä teläve yäşlärneñ iğtibarınnan çittä kalmadı. Nihayät kart, kıyulıgı citep, yegetne çakırıp çıgardı häm, agaçlık arasına alıp kerep, süz başladı:

- Yä. uglan! Sin nindi uyga kiläseñ? Atañ - anañ, tugannarıñ yanına kaytırga vakıt tügelme siña? Gomumän, üzeñneñ aldagı gomereñne niçek faraz kılasıñ?- dip, kart Damirnıñ üzenä - üze birergä kurıkkan soraularnı birde. Ä çınbarlık bu soraularga küptän cavap kötä ide.

- Mulla abzıy! Minem monda buluım, hiçşiksez, tabigıy häl tügel. Min monı sizäm. Läkin Aygöldän ayırılu tagın da avırrak. Ul minnän kalmaska da riza. Ämma, bu eş tä mömkin tügel, dip uylıym. Soñgı süzeñne äyt, häzrät!

- Uglım! - dide kart ozak kına uylanıp torgaç.- Sineñ belän bulgan hällär, hiçşiksez, Hoday Täğaläneñ köçen häm kuäten isbatlıy. Min monı İblis eşe, dip häm sine şaytan väsväsäsenä iyärüçe, dip äytä almıym. Läkin sineñ Hak Täğalä birgän üz urınıñda buluıñ mäslihäträk tösle. Aygöl, älbättä, monda kalaçak. Sine şul uk Aybulat ozatıp kuyar...

Tañ belenü belän, Damir häm Aybulat, atlarnı cigep, Kurakinnıñ hatın üzläre belän alıp, könbatış yagına yünäldelär.Bu urınnar Damirga tanış idelär inde. Kön kütärelügä Aygölneñ tugan avılın üttelär, ä koyaş kızdıra başlauga, tanış yılganı kiçep, urıs cirlärenä kilep kerdelär.

Egetlär kiçüne çıguga, arttan nindider ber tavış kilde. Borılıp karasalar, yılga aşa atın kualap, ber sıbaylı aşıga ide. Damir belän Aybulat kauşıy töştelär: yänäse tagın ni äzerli yazmış?

Atlı yakınrak kilgäç, anıñ hatın – kız ikäne kürende. Nihayät, Damir kıçkırıp uk cibärde:

- Aygöl! Sin nişläp biredä?...

- Damir! Min sinnän kalmıym! Alıp kit mine üzeñ belän! Min sinsez ülärmen!..

Arbada rättän utırıp bargan kıznı Damir äle ozak tınıçlandırdı, irkäläde häm ügetläde. Üze ütäse yulnıñ bik tä hätär ikänen añlatırga tırıştı. Ä üzeneñ, Aygölneñ mäñgelekkä ayırılu zarurilıgın añlamavın häm kabul itmäven kürep, canı ärnede. Läkin çınbarlık mähäbbättän köçleräk ide...

Aygölneñ atına atlanıp arttan kilüçe Aytugan ällä eşneñ asılın belmägängä, ällä üzeneñ tabigıy tıynaklıgı arkasındamı, bolarnıñ hällären kürmämeşkä salışıp bardı...

N. şähärenä ikençe könne töş vakıtkarak kilep cittelär. Aygöl belän nihäl itäsen belmägän Damir tämam gaciz kaldı. Üze isä prucinası borıp kuyılgan uyınçık kuçerday atların tanış uramnar buylap kudı.

Ul arada ozın yulnıñ ahırı yakınaydı. Damirnıñ yöräge döp - döp tipte, kulları kaltıradı: alarnıñ tormışınıñ ütä dä hälitkeç häm kurkınıç mizgele yakınaya ide. Soñgı borılış. Ozın uramnıñ argı başında tanış yort bulırga tiyeş...

Uram urtasınnan bezneñ yulçılarga karşı ber törkem korallı urıs sugışçıları kilä ide.

- Bolar da Kazanga yul tota bulır,- dide Damir yuldaşlarına.

Şulvakıt yänäşädän uzıp baruçı härbilär arasında kinät ıgı – zıgı kuptı. Törkemneñ başındagı keşe Damirga karap kıçkıra başladı:

- Äy! Tukta!.. Kaya barasız?.. Totıgız alarnı!..Doşmannar bolar!..

Damir älege keşeneñ Yıgor ikänen tanıdı.

“Kaplanmagan bit mälgun, kotılgan”- dip uftandı yeget atlarnı kualıy – kualıy. Ul arada cäyäüle urıslar alarnıñ artınnan taşlandılar.

“Bolar, hiçşiksez, bezgä komaçaulıyaçaklar. Häzer atlı urıslar da kilep citärlär. Aygöl yañadan äsirlekkä elägäçäk!- dip uyladı Damir ärnep, häm ber uyga kilep, iptäşlärenä borıldı:

- Aybulat! Aygölne al da çap! Arbalı atlarnı al, miña iyärlesen kaldır. Minem turıda kaygırmagız, üzegez kotılıgız! Kurakin hatın al, yarap kuyuı mömkin.

Aygöl, älbättä, mondıy kararga karşı ide, läkin aña süz dä äyttermädelär: atların almaştırıp, ikese ike yakka çaptılar.

“Huş, Aygöl! Mäñgegä huş!- dip, Damir uñ yakka kitkän tıkrık buylap urmanga taba çabuçı duslarına kul bolgadı. Artka karadı: alarnı kua kilgän keşelär ikegä bulendelär: yartısı Aygöl belän Aybulatnı kua kittelär, kalgannarı Damir artınnan yögerälär ide.

Menä inde kilep tä citte. Läkin...Närsä bu? Aña kiräkle yort tügel, anıñ nigeze dä yuk ide. Tip – tigez cir. Äyterseñ bu mal – tuar monda cir yaratılgannan başlap utlap yöri.

Bu nindi äkämät! İnde nişlärgä? Atka atlanıp kaçu yagın karargamı?

Läkin soñ ide inde: anı kua kilgän sugışçılarga atlılar da kuşılgan. Arıgan at belän bolardan kaçıp kotılıp bulmayaçak.

- Bettem!-dip uyladı Damir açınıp häm at östennän töşte. Şul vakıt kemder boyıruçan, säyer tavış belän aña däşte:

- Artka borıl!.. İnde alga atla!..

Damir ihtıyarsızdan alga atladı, häm üzennän ber un adım çaması cirdä yarımtügäräk ütäkürenmäle ber närsä kürde. Biyeklege ike metr çaması bu nämästäneñ işege dä bar ide. Açık işektän zäñgär skafandrsıman närsä kigän näfis gäüdäle ber can iyäse kürende.

Damir, anıñ kuşuı buyınça, açık işekkä kilde häm eçkäre ütte. Anda tegelär ikäü idelär.

Kua kigän halık, bolardan 20-30 adım kalgaç, tıp tuktadılar. Kinät alar tiktomaldan bar da yukk çıktılar, häm tirä - yak, mizgel eçendä üzgärep, nindider ber fantastik töskä mançıldı.

“NLO”- dip uyladı yeget tınıç kına. Soñgı vakıtlarda bulgan - kürgän vakıygalardan soñ inde aptıramaska öyrängän Damirnıñ monısına da ise kitmäde. Keşe böten närsägä künegüçän bit ul.

- Äye!- dide skafandrlı zatlarnıñ berse.- Sezdä mondıy oçkıçlarnı “NLO” dip yörtälär.

Damir tegeneñ avızga ohşagan yırıgı kıymıldamaganına iğtibar itte. Anıñ süzläre, äyterseñ, yeget miyendä üzlärennän – üzläre tualar ide.

- Min sineñ belän turıdan – turı uylar aşa söyläşäm,- dide Tege. Sineñ soraularıñnı kötäm.

- Bez kaya barabız?- dip soradı Damir.

- Sineñ öyeñä taba.

- Küpme oçarga kiräk?

- Ozak. Läkin ul siña bik tiz toyılaçak: bez ğaläm tizlegendä yöribez.

- Tege yort kayda?- dip soradı Damir.

- Ul yuk itelde. Anıñ hucaları tıyılgan eşlär eşlädelär. Üzlären iñ yugarı köç, dip belä başladılar. Bez sineñ nilär kılganıñnı da kürep yördek. Läkin sineñ gayıbeñ yuk, çönki sineñ niyäteñ izge ide, dip äytergä bula. Şuña kürä sine kotkarırga buldık.

- Äytegez äle!- dip soradı yeget.- Sez şundıy kodrätle, böten närsägä hälegezdän kilä. Ä ni öçen cirdä kotoçkıç yaman hällär eşlänä? Bolarda sezneñ katnaşıgız barmı?

- Bez, sezneñ belän çagıştırganda, sihri köçkä iyä bulsak ta, cirdä bargan tormışka, halıklar arasında bargan nizaglarga kısılırga tiyeş tügelbez. Bu bezgä tapşırılgan eş tügel. İkençedän, uylap kara, yeget, ägär kemder sezneñ här adımıgıznı tikşerep – tözätep torsa, sez tulı mäğnäsendä, keşelär dip atalır idegezme? Sezneñ tormışıgız kurçak teatrı kebek kenä bulır ide.

- Sez färeştälärme?- dip soradı Damir kinät närsäder isenä töşkändäy aşıgıp.

- Törle zamannarda häm ğasırlarda bezgä bik küp törle isemnär birgännär- dip kenä cavap birde tegelärneñ berse.

Damir uyga kaldı, annan soñ iñ möhim soravın birde.

- Aygöl doşmannardan kotılırmı?

- Alar kotılmasa, sin dä bulmagan bulır ideñ.

- Niçek inde alay?- dip aptıradı Damir.

- Aygöl – sineñ borıngı zamanda yäşägän äbiyeñ bula.

Damirnıñ tını kısıldı, başı äylänep kitte, zihene çualdı.

- Ä Aybulat? –dip soradı ul, nihayät, beraz isenä kilgäç häm närsäder añlıy başlaganın toydı.

- Ul sineñ yırak ğasırlar artındagı babañ bula.

Ällä şuşı süzlärdänme, ällä inde täne – gäüdäse ğaläm köçenä çıdamadımı, Damir añın yugalttı... Añına kilgändä, ul däü äniseneñ öye karşındagı bakçada agaç eskämiyädä utıra ide. Gacäp: uramnan avtomaşinalar uza, keşelär atlıy, härkem kayadır aşıga – kıskası, gadi tınıç tormış bara.

Damir isä başınnan kiçkän hällärgä ışanırga da, ışanmaska da belmiçä, aptırap utıra ide.