Yazmışnıñ Tugan Köne

              1. Zöhrä

Zöhräneñ ätise yuk. Änise belän genä yäşi ul. Avılda äbise, babası bar.Tugannarı, dusları da küp alarnıñ. Ä menä ätise yuk. Zöhrä belä: ätisez keşe bulmıy. Anıñ da ätise bar. Ämma ul alarga bervakıtta da kilmi. Zöhräneñ barlıgın belmider dä äle. Belsä kiler ide… Änisennän ätise hakında berniçä märtäbä sorap ta karagan ide, ämma änise bu hakta söylärgä yaratmıy. “Ul bütän tormış belän yäşi”, — di. Zöhrä añlıy: ätiseneñ kaydadır üz ğailäse, balaları bar. Ämma anıñ barıber ätile bulası kilä.

Änise bik äybät anıñ. Bervakıtta da tirgämi. Hätta yalgışıp ta usal karamıy. “Ätise dä yuk, üpkälätmim üzen”, — di torgandır inde. Zöhrä üze dä änisen räncet­mäskä, üpkälätmäskä tırışa. Çönki änisenä bolay da kıyın. Ul bit kızın üze genä, yalgızı gına üsterä. Eşennän arıp kayta. Öydä tagın ällä küpme eş kötä. Äle yarıy Zöhrä bıyıl ukırga kerde. İrtän bakçaga iltep, kiçen barıp alası yuk… Häzer ul mäktäpkä üze bara, däreslär betkäç, üze kayta. Kayçakta gına, soñgarak kalsa, änise kilep ala. Ä mäktäp yakın. Anıñ ber poçmagı kuhnya täräzäsennän dä kürenep tora. Cäyäü bara, cäyäü kayta Zöhrä. Kayçakta aña kürşe kızları — Alsu belän Gölinä iyärälär. Alarnıñ sıynıfında şundıy ğadät bar: däreslär betkäç, ukıtuçı Gölsinä apaları üzeneñ berençelären işek töbenä qadär ozata çıga. Üz yortlarına barıp citkänçe, här balanı küzätep tora. Zöhräneñ kaytıp citkänen dä küräder äle ul. Küräder… Bik äybät kürä alarnıñ Gölsinä apaları. Därestä tärtip bozgan malaylarnı şunduk kürep ala. Berençe “B” sıynıfında yegerme dürt bala ukıy. Un malay, undürt kız. Menä şularnıñ härkaysına küz-kolak bulıp tora ul.

Berençe sentyabr könne Zöhräne mäktäpkä änise iltte. Kayber balalar ätiläre belän dä, äniläre belän dä kilgännär. Ätilelär genä dä, änilelär genä dä bar. Şulay da änile balalar kübräk. Zöhrä sanap karadı — sıynıftagı yegerme dürt balanıñ unbere — ätisez. Şuña kürä Zöhräne ällä ni kimsetüçe, kıyırsıtuçı yuk. Ber­könne ätile-änile Röstäm genä: “Ätiyeñ kürşegezdä toramı?” — dip kölmäkçe bulgan ide, öç ätisez kız — Alsu belän Gölinä dä aña kuşıldılar — tege malaynı äybätläp kenä tüpäläp attılar. Röstäm, başın uçları belän kaplap: “Ätigä äytä-ä-äm!”— dip, çak-çak kına çıgıp ıçkındı. Küp telenä salınsa, nıgrak ta eläger äle…

Ätisez buluına Zöhräneñ ber gayıbe dä yuk. Äniseneñ gayıbe yuk ta yuk. Ätiseneñ dä ällä ni gayıbe yuktır… Ölkännärneñ böten närsäne dä añlata torgan ber süze bar. “Yazmış” digän süz ul. Kürşedäge Sälisä äbi dä: “Yazmıştan uzmış yuk”,— di. Bötenesenä dä şul Yazmış ğayeple, ahrı. Üzlärennän başka gına keşelärneñ yäşäven, tormışın, bäheten-bähetsezlegen häl itä torgan ber köç bugay ul. Menä şul köç belän duslaşsañ ide dä… Gel yärdäm itep torır ide ul. Äybät ukır ide Zöhrä. Sıynıflarındagı böten malaylar-kızlar anı dus kürerlär ide. Gölsinä apaları da gel Zöhrädän sorar ide. Ä Zöhrä däresen gel ukıp, öyränep kilä. Kübräk sorasa, kübräk “bişle” eläger ide. Kübräk “bişle” eläksä, änise söyener ide. Änise söyensä, ul üze dä söyener ide, bähetleräk bulır ide… İh, duslaşırga ide şul Yazmış belän! Ul vakıtta, bälki, äti keşe kiräk tä bulmas ide…

Ätisez yäşäp bulsa da, änisez yäşäü kıyındır ul. Änisez bötenläy dä yäşäp bulmıydır… Zöhrä monı tögäl genä belmi, ämma böten can-küñele belän toya… Äni keşe — bu dönyada iñ möhime, iñ kiräge, iñ izgese!

Berençe “bişle”sen dä änise hakındagı sorauga cavap birep aldı ul. Döresen genä äytkändä, iñ ciñel sorau eläkte aña bu könne.

— Äniyeñne yaratasıñmı? — dip soradı añardan Gölsinä apası.

Berençe sıynıfta gına ukısa da, Zöhrä ukıtuçı birgän sorauga döres häm tögäl itep cavap birergä kiräk­legen belä. Şuña kürä ul Gölsinä apasınıñ soravına tırışıp cavap birde:

— Yaratam.

— Ni öçen yaratasıñ?

Zöhrä bu yulı aşıgıp cavap birmäde. Cavap birä almagannan tügel. Kileşmi. Avır sorauga aşıgıp cavap birergä yaramıy.

Zöhrä beraz uylanıp tordı. Ämma ozak endäşmi torırga da yaramıy. “Cavap birä almıy” dip uylauları bar.

— Min äniyemne bik yaratam, çönki ul üze dä mine bik-bik yarata!..

Şuşı cavabı öçen Gölsinä apası Zöhrägä olı “bişle” kuydı.

2. Zöhräneñ iñ yaratkan äybere

Zöhräneñ änise kebek äni berkemdä yuk. Ul anı bütän bernindi änigä dä alıştırmayaçak. Belä-belgännän birle bergä yäşäsälär dä, Zöhräne hiç yalıktırmıy ul. Çönki nık äybät, äybät kenä tügel, bik çibär anıñ änise. İseme dä matur — Güzäliyä. Güzällekkä iyä digän süz. Niçek inde yaratmıysıñ andıy änine?!

Äybät, çibär bulsa da, bik ük bähetle tügel, ahrı… Kayber tönnärdä mendärenä kaplanıp yılıy ul. Ällä inde eşennän nık arıp kayta, ällä berär cire avırta, ällä… Äniseneñ nigä yılaganın belmi Zöhrä. Ämma sorarga kıyınsına. Keşe yılaganda borçırga yaramagannı gına belä ul. Zöhrä üze dä siräk kenä yılaştıra. Yılagan vakıtında kemder kilep soraşa başlasa, yuata başlasa, anıñ cen açuları çıga, canı ürtälä, hätta nıgrak ta yılıysı kilä başlıy… Telämäsä dä, nıgrak yılarga turı kilä… Äye şul, keşe üzaldına gına yılarga tiyeş. Şuña kürä Zöhrä, änise yılaganda, anıñ yanına barmıy, däşmi-nitmi genä üz tüşägendä yoklagan bulıp yata. Änise yılap betergäç, tınıçlangaç, kinät uyangan bulıp, anıñ karavatı yanına bara. Yurganı astına ürmäläp kerep, äniseneñ cılı kuyınına çuma… İkesenä dä rähät bulıp kitä. Änise dä şunduk kızın kısıp koçaklap ala, bütän bervakıtta da üze yanınnan cibärmäskä telägändäy, bik ozak cılı kuyınında tota…

Zöhrä bügen bik irtä uyandı. Yal könnärendä gel şulay irtäräk uyana ul. Nigä alaydır — däreskä barası könnärdä yokı kilep cäfalıy, yal könnärendä yokı kilmi intekterä. Änise dä torgan, änä kuhnyada koymak peşerep yöri…

Yanında yatkan kurçagı da uyandı Zöhräneñ. Ul äle söyläşä belmi. Kurçaklar söyläşmi, disezme? Yalgışasız. Kurçaklar da söyläşä. Anıñ Liliyä isemle kurçagı söyläşä belä. Şundıy moñlı Liliyäneñ tavışı!.. Anıñ bit änise bötenläy bulmagan. Änise urınına Zöhrä üze. Ul, kurçagın kuyınına alıp, bala köylägändäge kebek tirbätep, bişek cırı cırlıy:

Äy kurçagım, kurçagım,

İ sineñ matur çagıñ…

— İñ yaratkan äyberem minem! — dip, Zöhrä üz yanında yatkan, älegä söyläşä belmi torgan kurçagın kükrägenä kıstı.

Zöhrä, berär närsä bik oşasa, gel şulay: “İñ yaratkan äyberem minem!” — dip äytep kuya. Şulay köngä ällä küpme “iñ yaratkan äybere” barlıkka kilä anıñ…

Täräzädän koyaş kölep karadı. Zöhrä kurçagın ipläp kenä mendär çitenä yatkırdı da idängä şuıp töşte, täräzä yanına bardı, annarı, kük çitennän balkıp kilep çıkkan közge koyaşka karap:

— Koyaş! Sin — iñ yaratkan äyberem minem! — dide, kulların öskä suzıp, koyaşnı sälamläde…

Koyaşnı täräzä töbendäge matur göl dä sälamläde — tıynak kına selkenep, yafrakları belän kagınıp kuydı. Koyaş yagına oçıp kitärgä teläde, ahrı, ul. Zöhrä gölneñ kiñ itep açılgan taclarına iğtibar itte. Üze dä sizmästän, näni uçı belän bu matur göl çäçägeneñ alsu kerfeklären irkäläp, sıypap kuydı.

— İ-i, iñ yaratkan äyberem minem! — dip äytergä dä onıtmadı.

Şul vakıt kürşe bülmädän änise kilep çıktı. Zöhräneñ bülmäsendä tagın ber koyaş päyda buldı. Öy koyaşı. Küñel koyaşı. Bülmälär, küñellär balkıp kitte. Zöhrä bu minutta kurçagı hakında da, täräzä töbendä­ge alsu göl hakında da onıttı.

— Kızım torgan ikän… — Änise, kulların suzıp kilep, kızın yaratıp koçaklap aldı; anıñ cılı, yomşak sulışınnan Zöhräneñ kolak oçları kıtıklanıp kitte…

— Äniyem…

Nindider serle, ilahi ber sulışta ber-bersenä bik tä gaziz ike can, ike yöräk ber bulıp tibä başladılar. Bu tibeşkä, bu bähetkä Zöhräneñ iñ yaratkan äyberläre — älegä söyläşä belmi torgan kurçagı, alsu göle, irtänge koyaş şahit ide.

— Äniyem, närsä peşeräseñ? — Närsä peşergänen belsä dä, sorarga buldı Zöhrä. Äni keşegä kızınıñ soravına cavap birü küñelleder ul. Cavap birü kıyın bulsa gına küñelsez bulır ide. Änise peşergän bit inde ul tämle koymaklarnı. Şuña kürä rähätlänep cavap bi­räçäk…

— Koymak peşerdem, kızım, sin yaratkança peşerdem, äydä, yuın, kiyen, çäçläreñne tara da çäy eçärgä çık…

Änise çıgıp kitkäç tä, beraz uylanıp tordı Zöhrä. Kurçagınnan, koyaştan, göllärdän, tagın bik küp närsälärdän dä yaratkanrak, hätta iñ-iñ yaratkan äybere bar bit anıñ — änise bar! İh, üzenä genä äytä almadı bu hakta. Ä äytergä kiräk. Ul monı belergä tiyeş!

Zöhrä, ike dä uylamıyça, üze genä uylap tapkan izge süzlärne äytü öçen, yögerep kuhnyaga çıktı.

— Äniyem! Sin minem iñ-iñ yaratkan äyberem!..

3. Çit keşe

Zöhrä änisendäge üzgäreşne şunduk sizde. Menä berniçä kön inde ul atlap tügel, oçıp yöri. Yöze koyaş kebek yaktırıp kitte, küzlärenä nur, irennärenä bähetle yılmayu kundı. Ütkän-sütkändä dä kızı belän şayarıp, uynap kitä, bertuktausız söylänä, rähätlänep, başın artka taşlap kölä… Yäisä, kapıl gına kilep, Zöhräne koçaklap ala, bülmä urtasında zırıldatıp äyländerä-äyländerä dä, kinät tuktap, kızınıñ yözennän, küzennän, mañgayınnan şaşıp übä başlıy…

Änisendäge bu säyer üzgäreşne Zöhrä närsägä yurarga da belmäde. Soramakçı bulgan ide dä, batırçılık itmäde. Matur yakka üzgärde bit, nigä sorap torırga? Käyefsez yakka üzgärsä, soraşır cayın tabar ide äle. Bu yulı sorap tormadı. Söyende genä. Änisendäge şatlık, kuanıç tizdän Zöhrägä dä küçte. Aña da bik küñelle, rähät ide. Gomerendä berençe märtäbä:“Bähet şuşı mikän ällä?”— dip uyladı. Yazmış hakında uyı da kabat baş kalkıtıp kuydı. “Ällä tege Yazmış digännäre äniyemä märhämäten kürsätteme?” Ällä kızgandımı? Zöhräneñ süzlären işetteme? Här kiçne, yoklarga yatar aldınnan: “Äniyem bütän yılamasın ide, gel kölep-elmayıp kına torsın ide, bähetle bulsın ide, mine yaratsın ide, mine genä yaratsın ide!..”— dip teläklär teli bit ul.

Nihayät, öydäge serle üzgäreşneñ säbäbe açıklandı. Berkönne anıñ änise eştän irtäräk kayttı. Bik küp tämle äyberlär alıp kaytkan. Kaytu belän peşerenergä kereşte, bülmälärne cıyıştırıp kuydı, matur külmägen kiyep, közge karşında borgalana başladı. Kemneder karşı alırga cıyına ide ul. Zöhrä monı şunduk añlap-töşenep aldı. Läkin sorarga kıyulıgı citmäde. Gomumän, äniseneñ eşlärenä bik tıkşınırga yaratmıy ul. Bälki, Kazannıñ argı başında yäşäüçe Hälim abıyları kunakka kiläder, ällä äbi-babaları yäşägän avıldan berär keşe kiläme? Yuk la, alar kilsä, änise Zöhräneñ kolak iten tukıp betergän bulır ide inde. Bügen alarga bötenläy başka keşe kiläçäk. Bötenläy çit keşe. Änä bit änise dä, beraz kauşap, hätta Zöhrädän kıyınsınıp yöri. Kölep-şayarıp söyläşkän bula da tagın moñsulana, yözenä sagışlı nurlar töşä; küz karaşların kayadır çitkä, uramnardan, yortlardan, hätta Kazannıñ üzennän dä yırakkarak töbäp, tirän uyga kala…

Zöhrä däres häzerlägän bulıp utıra. Ul inde küptän öygä birelgän eşlären eşläp beterde. Astan gına änisen küzätä. Ul belä: barıber bervakıt anıñ yanına kiläçäk häm: “Kızı-ı-ım”, — dip, yagımlı tavışı belän nazlap endäşäçäk. Annarı bügen kiç kem kiläsen äytäçäk, kunak yanında tärtiple, täüfiqlı bulırga, aşaganda kaşıknı uñ kulga totıp aşarga, kapkan rizıknı irennärne çäpeldätmiçä çäynärgä, östäl artında olılar süzenä kısılmıy utırırga, soñınnan, ikençe bülmägä çıgıp, uyınçıklar belän uynarga, komaçaulap yörmäskä kuşaçak…

— Kızı-ı-ım…

Änise, sak kına kilep, kızın koçaklap aldı. İñ elek baş tübäsennän, annarı mañgayınnan, annarı borın oçınnan, annarı irennärennän übep çıktı. Zöhrä bu nazga ışanıp betmäde. Äniseneñ yalagaylanıp, kızına yararga tırışıp nazlavı kön kebek açık ide.

— Kızım, bügen bezgä ber kunak abıy kiläçäk. Äybät tot üzeñne, yäme…

— Nindi abıy?

Zöhrä bu yulı soramıy kala almadı. Çönki moña qadär alarga kunak abıylarnıñ kilgäne yuk ide. Hälim abıyların isäpkä almaganda. Läkin ul bit kunak abıy tügel, tugan abıy.

— Sin anı belmiseñ, kızım. Ul berençe märtäbä genä kilä äle. Äybät abıy ul, balalarnı bik yarata, sine dä yaratır…

Anısın beraz arttıra änise. Alay uk tügelder äle. Balalarnı yaratsa, balalarga barır ide. Änä bit ul änise yanına kilä…

— Nigä kilä soñ ul bezgä?

— Nigä dip… Minem yanga kilä. Sineñ yanga da kilä. Min anı äybät beläm. Ä sin äle belmiseñ. Bügen tanıştırırmın…

— Sez duslarmı?

— Bezme? Bez — duslar…

— Alaysa kilsen. Üzemne äybät totarmın.

— Rähmät, kızım.

Zöhrägä “rähmät” kiräkmi. “Üzemne äybät totarmın” dip bolay gına äytte ul. Äniseneñ käyefe kitmäsen dip. Nindi kunak abıydır bit äle. Döresen genä äytkändä, Zöhrä häzer ük anı yaratmıy inde… Bu abıy keşe nişläp alarga kilä äle? Närsä kiräk aña? Kem kiräk?

Nihayät, kötkän keşe kilde. Matur ber abıy kıyınsınıp kına işektän kerde. Kulındagı çäçäk bäylämen hucabikägä tapşırgaç, Zöhrägä töbäp karap:

— İsänme, — dide, hatın-kızlarnıkı kebek matur ak, yuka kulın suzdı. Zöhrä dä telämiçä genä näni uçların birde.

Kunak abıy baştarak oşadı Zöhrägä. Yılmaep kına tora, matur itep söyläşä, änisennän küzlären dä almıy… Kölgändä ul tagın da maturrak. Mıyıkları da kileşä, çäçe dä cıynak itep taralgan, kiyemnäre dä pöhtä, matur, kileşle, hätta ıspay…

Çit keşe, közge karşında çäç sıpırıp algaç, Zöhrä karşına çügäläp, tanışa başladı:

— Äydä tanışabız. Minem isemem — Yäsir. “Yasir abıy” dilär mine. Ä sin kem?

— Zöhrä…

— Zöhrä? Nindi matur isem! Venera bulasıñ alaysa?..

— Yuk, Zöhrä…

— Yarıy, Zöhrä bulsın… Tatarça bulsın…

Änise kunak abıynı östäl artına çakırdı. Kızın atap çakırmasa da, Zöhrä iñ berençe barıp utırdı. Ul da huca bit äle monda. Ä Yäsir abıysı — kunak kına…

Östäl artında änise belän kunak abıynıñ süze yabışmadı. Alar, Zöhrädän kıyınsınıpmı, irkenläp söyläşep kitä almıylar. Zöhrä dä çit abıyga tiz genä açılmadı, annarı… änise dä, olılar süzenä kısılma, dip kisätep kuygan ide. Ämma ul şunı da sizep, kürep tordı: änise dä, Yäsir abıysı da, bik tä serle itep, küzläre-karaşları belän söyläşep utıralar. Alar ber-bersenä bik tä oşıylar bugay. Änä bit Zöhräneñ barlıgın da onıttılar… Üzläre balalarga bik ük añlaşılıp betmi torgan süzlär söyläşälär. Kayberlären televizor aşa kürsätelä torgan seriallarda işetkäne bar barın… Bigräk tä Yazmış hakındagı süzlärgä iğtibar itte Zöhrä.

— Yazmış oçraştırdı bezne, Güzäliyä. Sin — minem Yazmışım büläge.

— Ä Zöhrä? Zöhrä — kem büläge?

— Zöhräme? Zöhrä — sineñ bülägeñ…

— Yazmış yalgıştırmasmı soñ, Yäsir?

— Min yörägem belän toyam — ul aldamıy mine.

— Bergä bulu öçen, Yazmışnı sin genä tügel, min dä, ul da toyarga tiyeş, Yäsir. Sin beläseñme şunı?!

— Min añlıym, barısın da añlıym…

— Añlagaç… Bezneñ Yazmış anıñ kulında, Yäsir…

— Şuña kürä dä aşıktıram, Güzäliyä. Tizräk bergä bulsak, min anıñ küñelen yaulau öçen barısın da eşläyäçäkmen…

— Yuk, Yäsir. İñ elek yaulap al sin anı, üzeñneke it. Niçek — äytä almıym, belmim… Ämma ul sine Yazmış büläge itep, hätta Yazmışnıñ üze itep kabul itärgä tiyeş. Yazmıştan ul sine kötep, sorap alsın ide!

— Bu mömkinme soñ?

— İh, belsäm ide… İkebezgä dä kıyın bulaçak, Yäsir…

— Ä min Yazmışka ışanam, Güzäliyä, ışanam…

Mondıy añlayışsız, küñelsez süzlärne başkaça tıñlap tora almıy ide Zöhrä, aldındagı sölgesenä aşık-poşık kına avız-irennären sörtte dä kürşe bülmägä — üzeneñ kurçakları, kitapları yanına kerep kitte. Gomerdä bulmagan häl — “rähmät”en dä telämiçä genä, pışıldap kına äytte. Şul kerüennän kabat zalga — änise belän kunak abıysı yanına çıkmadı. Beraz uyınçıkları belän uynap algannan soñ, kurçakların barlap, alarnı üze yatası tüşäk çitenä tezep kuydı. Tagın nişlärgä? Därestä birelgän öy eşlären eşläsäñ yarıy da… Äy, soñ inde… Annarı… İrtägä yal köne bit, ölgerer äle.

Zöhrä, nişlärgä belmiçä, beraz bülmä urtasında basıp tordı. Küze berniçä kön elek kenä änise alıp elgän kitap şürlegenä töşte. Anda äle ber märtäbä dä aktarılıp karalmagan kitaplar bar ide. Zöhrä äle ber kitapnı, äle ikençesen alıp, ukımıyça gına aktargan buldı, ä räsemnär bik az ide… Ul, kitaplarnı kire urınına kuyıp, yokı bülmäsendä torgan keçkenä televizornı kabızıp cibärde, tüşägenä yatıp, ekrandagı şau-şuga töbälde.

Änise kızın bötenläy dä isennän çıgardı, ahrı. Kunak abıy digäç tä… Äle ul berençe märtäbä genä kilgän, inde änise Zöhrä hakında onıttı da… Ä kön sayın kilep yöri başlasa? Zöhrä bu hakta uylarga da kurıktı. Ul, üze dä sizmästän, çıtırdatıp küzlären yomdı, annarı, sabıy küñelenä töşkän avır hislärdän arıp-talçıgıp, tirän yokıga kitte…

Berniçä könnän Yäsir abıysı tagın kilde. Bu yulı da kulına çäçäk bäyläme totkan. Änise yaratkan rozalar... Zöhrägä dä büläk bar ide — çıp-çın kul säğate! Kunak abıy, çäçäk bäylämen tottırgaç, Zöhräneñ änisen übep aldı. Ul monı bik matur itep, kinolardagı kebek eşläde. Ämma Zöhrägä bu oşap betmäde. Ul bit äniseneñ ire tügel. Zöhräneñ ätise tügel…

— Tugan köneñ belän! — dide aña Yäsir abıysı.

— Minem tugan kön martta uk buldı inde,— dip, aklanıbrak cavap birde Zöhrä.

— Min yuk idem bit ul vakıtta. Menä bülägemne häzer genä biräm… Kotlı bulsın!

— Rähmät!

— Zur üs, yäme!..

Bügen Zöhrägä Yäsir abıysı tagın da maturrak bulıp kürende. Ällä büläk alıp kilgängä inde… Ämma berazdan äniseneñ bu yaña tanışı aña oşamıy başladı, çönki tagın şul häl kabatlandı: baştarak tabın artında yuk-bar söyläşep utırdılar. Yannarındagı Zöhrä hakında da onıtıp, ber-bersenä serle, säyer karaşalar… İkese genä diyärseñ… Alar hätta Zöhräneñ üz bülmäsenä kerep kitüen dä sizmädelär…

Üz bülmäse üz bülmäse inde. Böten närsä dä tanış häm qaderle monda. Kurçakları da, kitapları da, mendäre dä, stenadagı säğat tä… Zöhrä kulındagı büläk säğatne isenä töşerde, anı ozak kına öyränep utırdı. Annarı kön sayın alıp karıy torgan kitapların aktarıp çıktı. Änise anıñ yanına kerep, tämle yokı teläde. Yäsir abıysı da, başın tıgıp kına:

— Tämle töşlär kür, yäme, Zöhrä akıllım! — dide.

Zöhrägä rähät bulıp kitte. Ämma bu rähätlek bik tiz yukka çıktı. Anı tagın onıttılar… Hätta büläk säğate dä küñelen kütärä almadı. Zöhrä kurkınıç filmnar kürsätüçe televizorı belän yalgızı gına kaldı. Şulay televizorı belän bergä yoklap ta kitkän ul…

İrtän ber avız süz söyläşmäde Zöhrä. Änise berniçä märtäbä:

— Kızı-ı-ım, närsä buldı siña? Nik minem belän söyläşmiseñ? — dip sorasa da, däşmäde. Bik yalkıtkaç kına:

— Tege abıy bütän kilmäsen, yäme, äniyem,—dip kırt kiste…

Ana keşe telsez kaldı. Berazdan basınkı tavış belän, ğayeple keşe kebek, hätta beraz aklangan şikelle, ämma kisken genä äytep kuydı:

— Yarar, kızım, bütän kilmäs.

Şul könnän soñ kunak abıy bütän kürenmäde. Anıñ hakında änise dä ber süz katmadı. Zöhrä berniçä märtäbä soraşmakçı bulgan ide, soraşmadı. Änisen yuk-bar belän borçıy torgan ğadäte yuk anıñ…

Änise dä läm-mim. Ul Yäsir isemle tanış hakında bötenläy onıttı, ahrı. Küzlärendäge moñsu karaşnı isäpkä almaganda, anıñ tormışında häzer bötenese äybät. Eşkä bara. Eştän kayta. Zöhrägä däres häzerlärgä bulışa. Kayçagında Zöhräne kuyınına alıp, täräzädän yırak ofıklarga karap, moñlı itep cırlıy:

Keşe cirdän yırak kitä almıy,

Hıyal kanatları bulsa da.

Gel yılmaep-kölep yäşi keşe,

Moñ-sagışka canı tulsa da…

Zöhrä büläk säğaten berniçä kön kiyep yörde dä salıp şürlekkä kuydı. Yäsir abıysı kiler dä:“Nik tagıp yöriseñ bu säğatne? Sin bit mine yaratmıysıñ”,— diyär kebek… Nişläp yaratmasın, Zöhrä anı üzençä yarata da. Änä bit ul anıñ änisen niçek hörmätli, hätta çäçäklär büläk itä. Çäçäk ük birmäsä dä, Zöhrägä änä nindi zatlı säğat büläk itte… Äybät, bik äybät abıydır ul…

Tik… Nigä kiteräse kilmi soñ anıñ bu abıynı? Närsädän kurka Zöhrä, nidän şiklänä ul, nidän sagaya?..

Sagayırsıñ, kurkırsıñ da şul… Zöhräneñ berdänber, qaderle, gaziz keşesen — änisen alıp kitsä? Kızın yapa-yalgız kaldırsa? Moña qadärge tatu, tınıç, hätta bähetle tormışları cimerelsä? Zöhrä bik-bik bähetsez bulır ide. Ul bähetsez bulgaç, anıñ änise dä bähetsez bulır…

Änise dä monı añladı, ahrı. Kızın yarata bit ul. Bik yarata. Hätta ülep yarata. Tukta, niçek inde — “ülep”? Döres tügel bu. Ülmäsen äle, bik kiräk aña änise. Çönki Zöhrä üze dä änisen ülep-ülep yarata. Ä? “Ülep”? Äy, şulay äytelä genä lä ul…

4. Yazmış büläge

Berençedä genä ukısalar da, Zöhrälär sıynıfında balalar olılar tele belän söyläşergä yaratalar. Berkön­ne İlnar isemle malay, uylamaganda-nitmägändä:

— Bez şundıy bay!..— dip äytep kuymasınmı.

Anıñ belän ber parta artında utırgan Nailä ışanmadı:

— Närsägez bar soñ sezneñ? — dip soradı.

— Bezdä barısı da bar,— dip ışandırırga tırıştı İlnar.— Änineñ altın äyberläre bar, ätineñ maşinası, garacı bar. Bez äle daça da alabız…

— Ä bez öç katlı kottedc saldırdık,— dip süzgä kuşıldı Marat.

— Bezneñ “vidik” bar, kompyuter da bar,— dide Räsim isemle malay.

— Ä bezneñ… Ä bezneñ…— dip, sulışına buılıp söyläp kitte Röstäm.—Ä bezneñ öydä timer şkaf bar, äti anıñ eçenä akça cıyıp bara. Şıplap tuldı inde ul…

Zöhräneñ dä maktanası kilde. Ämma ul belmi äle, baymı alar, yukmı? Kıymmätle maşinaları da, öç katlı yortları da yuk, öylärendä akça belän tulı timer şkaf ta tormıy… Äniseneñ kolagında altın alka bar barın… Anısı baylık tügel bit, kayçandır, Zöhrä tugaç, ätise büläk itep birgän. İh, ätise yannarında bulsa, alar da bay bulırlar ide. Yuk şul anıñ ätise, yuk… Şuña kürä maşinaları da, kottedcları da yuk…

Ämma Zöhräneñ bik tä, bik tä maktanası kilde. Şunda anıñ häterenä kürşedäge Sälisä äbi äytkän süzlär kilep töşte. Uramda oçratkanda, Zöhräneñ arkasınnan söyep:“Altın şul sineñ äniyeñ. Änä niçek matur itep karap, tärbiyäläp yörtä…”— dip äytä ide ul.

— Bez dä bay! Beläsegez kilsä, minem äniyem altın! — digänen sizmi dä kaldı Zöhrä.

Sıynıf bülmäsendä avır tınlık urnaştı. Balalar barısı da, berdäy bulıp, Zöhrägä töbäldelär. Härberseneñ karaşında: “Niçek inde — änilär altın bula dimeni?” — digän sorau yana ide. Kayber küzlär kölep-elmayıp, hätta mıskıllabrak ta karıylar. Kayberlärendä gacäpsenü katış könläşü çatkıları bar… Niçek kenä bulmasın, baylık hakındagı bähäs şunda tuktaldı. Sıynıfta Zöhräneñ baylıgı belän yarışıp maktanır bala tabılmadı.

Öygä kaytıp kerü belän, Zöhrä kuhnyada kaynaşuçı änise yanına yögerep bardı:

— Äniyem, bez baymı?

— Nigä alay diseñ, kızım?

— Äyt äle, äniyem, bez baymı?

— Belmim şul…

— Beläseñ-beläseñ… Yüri genä äytmägän bulıp kılanasıñ… Bez… Bez…bötenläy dä bay tügel… Bezneñ bit maşinabız da, daçabız da yuk. Altınnarıbız da, akçabız da küp tügel. Hätta “vidig”ıbız da yuk… Äniyem, “vidik” alıyk äle, ä? Alsunıñ da, Zilä belän Gölinäneñ dä “vidik”ları bar. Kön sayın multfilm karıylar. Mineke genä yuk…

— İ kızım, akça citkezep bulmıy bit. Bik alır idek tä, tiyeşle akçanı da tülämilär. Buşka eşlägän kebek eşläp yörim bu arada.

Zöhrä belä, çınlap ta artık akçaları yuk alarnıñ. Änise eşlägän fabrika menä-menä yabılırga tora. Kaya anda “vidik”ka, kiyem-salımga da tartıp-suzıp kına citkerälär.

Änise kızına çişenergä bulıştı, tuzgıgan çäçlären tarap kuydı, koçagına alıp, anıñ közge salkınnan alsulana başlagan bit oçınnan übep aldı.

— Ber cay çıgar äle, kızım, alırbız, videomagnitofonın da, kompyuterın da alırbız. Hoday yazgan bulsa, barısı da bulır. Şöker itep kenä yäşik, yäme… Ä bit çın-çınlap äytkändä, bezdän bay keşe yuk. Menä minem şundıy matur, kürkäm kızım bar. Ä sineñ… Sineñ äniyeñ bar… Bez ber-berebezne bik yaratabız, şulay bit? Beläseñme, kızım, yaratkan keşeñ bulu — olı baylık ul, çiksez bähet… Ä bezneñ yaratkan keşelärebez bar…

Änise üze söyli, üze küzlären, yözen yäşerä. Yılıy başlasa şulay itä ul. Zöhräneñ üzeneñ dä yılıysı kilde. Yuk, bay bulmagannarı öçen tügel. Änise küpme genä ışandırırga tırışsa da, alar bay tügel. Änilärneñ, bik-bik äybät bulsalar da, baylık isäbenä kermägänen belä ul. Äni keşe — baylıktan östen. Şatlık kebek, bähet kebek… Annarı… Yazmış kebek! Yazmışnıñ närsä ikänen belmi äle Zöhrä. Ämma ul anıñ bik izge, tılsımlı, sihri bernärsä buluın toya, hätta belä… Änilär kebek izge… İh, menä häzer ul Yazmış digännäre kürsen ide dä, änisen dä, Zöhräne dä bähetle itsen ide! Häzergä… “vidik” alıp birsä dä yarar ide…

Yuk la, borçılıp yılamıy Zöhrä. “Vidik”sız da yäşä­delär bit äle. Borçılmıy ul. Kayçagında yılaunıñ säbäben añlatıp bulmıy bit. Zöhrä dä añlata almıy. Barı tik yılıy gına. Ämma bu yılavında, bu küz yäşlärendä, borçıludan bigräk, ömetkä, bähetkä susau, nindider yaktı, matur, hıyalıy ımsınu köçleräk ide.

Yazmış ozak köttermäde. İkençe könne ük Zöhrälärgä matur yaltıravık käğazgä törelgän posılka kertep birdelär. Anıñ eçennän ör-yaña videomagnitofon çıktı. Kıska gına hatı da bar:

“Zöhrä akıllım! Menä sin soragan “vidik”. Şunı bel – asıl baylık akça da, altın da, başka äyber dä tügel. Keşeneñ baylıgı — saf, ihlas küñelendä, tugrı canında, yarsu yörägendä häm matur hıyalında. Min dä sineñ bähetle buluıñnı telim häm monıñ öçen barısın da eşlärgä väğdä biräm. Sineñ Ya.”.

Bu könne alar bäyräm yasadılar. Serle büläkne televizor yanına urnaştırgaç, kürşedän kasseta alıp kerdelär, annarı, ber-bersenä sıyınışıp utırıp, televizor ekranına töbäldelär. Berazdan änise kuhnyaga kerep kitte, çış-pış kilep, tämle äyberlär peşerä başladı. Zöhrä üze genä “vidik” karap kaldı. Karıy-karıy, serle hat kisägen tagın ber märtäbä ukıp çıktı. Matur, tigez itep, yäşel kara belän yazılgan yazunı ul bögärlämäskä, taplamaska tırışıp, qaderläp, iñ yaratkan äyberläre saklana torgan agaç tartmaga salıp kuydı. Şunda ul kayçandır Yäsir abıysı büläk itkän säğatne kürep aldı. Anı belägenä tagıp karadı. Tagın saldı. Yäsir abıysınıñ usal yöze küz aldına kilde. Berazdan bu usallık bette. Yäsir abıysı yılmaya-kölä başladı… Zöhrä säğatne kabat tagıp kuydı. Bu yulı salmadı. Säğaten takkan kileş, änise yanına — kuhnyaga çıktı.

“Vidik”nıñ kayan kilüe, kem büläge buluı hakında soraşmadı Zöhrä. Änise kayan belsen anı? Bu “vidik”nı Yazmıştan Zöhrä üze sorap aldı bit. Änä hatınıñ ahırına da “Sineñ Ya.” dip kuygan. “Sineñ Yazmış” digän süz bit bu.

Tukta, änise nişläp ber süz dä endäşmi soñ äle? Nik gacäplänmi? Berdänber kızı Yazmış tikle Yazmış belän söyläşä, aralaşa başladı lasa! Bu bit moğciza! Töştä, äkiyättä genä bula torgan häl! Nigä däşmi, nigä aptıramıy anıñ änise?

— Äniyem, beläseñme kem cibärgän miña bu “vidik”nı?

— Belmim şul… Üzem dä aptırıym… Yarar, kızım, kem genä büläk itsä dä, naçar keşe tügelder äle. Sin soradıñ — ä ul büläk itte. Tik sin küp sorama, yäme, artık borçıma anı. Bu Zöhrä tärtipsez, tärbiyäsez kız ikän dip uylar…

— Ä min beläm anıñ kem ikänen…

— Beläseñ? Kem soñ?.. — Änise şunduk sagayıp, uyçanlanıp kaldı.

— Ul… Ul — Yazmış!

— Kem-kem? — Bu yulı anıñ änise yañgıratıp kölep cibärde.

— Yazmış.

— Yazmış? Kızık, çınlap ta Yazmış bulıp çıkmagayı bu. İ kızım, şulay gına bulsa yarar ide, äyeme?..

— Äye…

5. Zäñgär çäçäkle göl

Mäktäptän kaytkanda, Zöhrä iñ elek täräzälärenä kütärelep karıy. Üz täräzäläreneñ astan häm östän ni­çänçe buluın ul küptän belä. Balalar bakçasına yörgändä ük, änise öyrätep kuygan ide — öske yaktan dürt täräzä, askı yaktan dürt täräzä sanarga kiräk. Urtada — alarnıñ täräzäläre…

Änä änise täräzälärenä matur pärdälär elgän. Alar bigräk ak, kurçak külmäge kebek, çit-çatları çeltär belän kayıp eşlängännär. Ällä kayan kölep, üzlärenä çakırıp toralar…

Zöhrälärneñ täräzälärendä göllär dä küp. Nindi genä göllär üstermi anıñ änise! Şulay da Zöhrä bülmäsendä­ge täräzä töbendä torgan alsu göldän dä maturı yuk. Här kön mäktäptän kaytkanda, Zöhrä üzläreneñ täräzälärenä kütärelep karıy — göllär üz urınındamı, haman şulay matur bulıp utıralarmı?

Zöhrä bügen dä üz täräzälärenä yıraktan uk karap kayt­tı. Änä alar — ap-ak çeltärle täräzälär… Anıñ alsu göle dä şunda… Zöhrä anı “Alsuşka” dip yörtä. Tik… Nigäder göllärneñ alsu çäçäkläre kürenmi bügen… Ällä? Ällä koyılıp betkännärme? Yuktır, irtän genä, matur bulıp, täräzä töbendä utırıp kalgannar ide läsa…

Ähä! Monıñ nindider hikmäte bulırga tiyeş. Göllär köndezlären koyaşka, köngä, yaktılıkka karap utıralar. Göllär yaktılık yarata bit… Ä inde göllär öy eçenä karap utıralar ikän, dimäk, Zöhräneñ änise eştän kaytkan. Barı şul gına!

Ul ah-uh kilep kaytıp kergändä, änise göllärgä su sibep yöri ide. Östen alıştırıp algaç, Zöhrä dä änisenä bulışa başladı. Änise: “Çäyeñne eç iñ elek”,— dip karasa da, tıñlamadı, keçkenä komganına su salıp, üz bülmäsenä kerep kitte. Täräzä töbendäge alsu çäçäkle gölenä su sipkändä, şul hakta uylandı: “Zöhrä mäktäptä çakta bu gölgä bik tä yamansudır… Köne buyı yalgız yäşi bit ul… İkäü bulsalar, küñelleräk bulır ide. Tatu, bähetle gomer kiçererlär ide…

Äye, tagın ber göl kiräk bu täräzä töbenä. Niçek baştarak uylamagan ul bu turıda? Änisenä äytsä, ber matur göl alıp kaytıp birer ide äle… Bügen ük äytäçäk, tagın ber göl sorayaçak Zöhrä. Menä kürersez dä torırsız — anıñ “Alsuşka”sı yanında tagın ber göl yäşi başlayaçak! Hi, nigä änisenä äytep torsın di?! Anıñ bit häzer sorar keşese bar. Yazmışı bar. Bügen ük hat yazıp salaçak ul aña. “Vidik” öçen dä rähmät äytmägän äle…”

Çäy eçep, beraz däreslären karap algaç, Zöhrä hat yazarga utırdı. Nigäder yazgannarın änisenä kürsätäse kilmäde. Bu bit anıñ üzeneñ genä sere, üzeneñ genä Yazmışı! Annarı änise, äyber sorap, bütännärne intektermä, diyäçäk. Zöhrä monı bik yahşı belä. Şuña kürä närsä yazganın berkemgä dä kürsätmäskä buldı.

“İsänme, Yazmış! — dip başladı ul üzeneñ hatın. — “Vidik” öçen zur rähmät! Min anı yal könendä genä karıym. Bütän könnärdä karasam, äniyem açulana…

Min tagın ber äyber hakında soraşmakçı idem. Miña ber göl kiräk. Beräü bar, tagın beräü kiräk. Sindä göllär barmı? Bulsa, alsu çäçäkle bulmasın, andıy gölem bar inde. Zäñgär çäçäkle göllärne dä bik yaratam min. Andıy göl bulsa, äybäträk tä bulır ide. “Alsuşka” bik söyener ide…

Äniyem äytä, büläkne sorap almıylar, di. Bu hakta äniyem belmi. Sizep toram: sin miña tamçı da açulanmıysıñ. Açulanmıysıñ bit? Çönki sin bik äybät. Häzergä huş, sau bul. Avırma. Äybät kiyenep yör. Kaynar çäy eçkäç, şunduk uramga çıkma. Salkın tiderüeñ bar. Poka!

Sälam belän Zöhrä”.

Zöhrä yazgan hatın konvertka salıp, yabıştırıp kuydı. Ämma ul Yazmışnıñ kayda yäşägänen belmi ide. Bäl­ki, änise beläder?.. Beläder, çönki änilär barısın da belälär…

Zöhrä, kulına kızıl karalı kalämen alıp: “Yazmışka birergä!” — dip yazıp kuydı. Konvertnıñ ber yak çitenä olı yöräk töşerde. Sıynıftagı kızlar, ber-bersenä hat yazışkanda, şundıy yöräklär töşerälär. Zöhrä belä: bu bilge “yaratam” digänne belderä.

Annarı ul zalga — televizor karap utırgan änise yanına çıktı. Mıştım gına kilep, muyınınnan koçaklap aldı. Bülmädä çit-yat keşe bulmasa da, kolagına ürelep: “Min Yazmışka hat yazdım…” — dip pışıldadı. Üze, cavap ta kötep tormıyça, “yöräkle” hatnı äniseneñ kuyınına tıktı da yögerep çıgıp kitte…

İrtägesen Zöhrä köne buyı nindider tılsım kötep yäşäde. Yokıdan torgaç, tagın ber märtäbä üzeneñ kiçä yazgan hatı hakında uyladı. Barıp citkänder inde ul hat, algandır, ukıgandır anı Yazmış…

Mäktäptä dä şul hatnı gel isenä töşerep tordı. Ukuı da rähät, ciñel ide bügen. Ällä şuña inde — öç “bişle” aldı, Gölsinä apası böten sıynıf aldında maktadı üzen.

— Zöhrädän ürnäk alıgız, ul matur yaza başladı, hataları da yuk, — dide.

Soñgı därestä vakıt ayıruça akrın ütte. Zöhrä hisap däreseneñ başında uk üzenä tiyeşle “bişle”ne alıp kuydı da täräzägä karap utıra başladı. Üz täräzäse kü­renmi şul anıñ. Täräzäse kürensä, rähäträk bulır ide…

Mäktäp tıkrıgınnan borılıp, işegallarına kilep çıguga uk, Zöhrä üz yortlarına kütärelep karadı. Täräzäsen ezläp taptı. Anda anıñ “Alsuşka”sı, Zöhräne tanıgan kebek, tışka ürelep karap tora ide… Ä yänäşäsendä! Yänäşäsendä nindider zäñgärlek… Zäñgär ut! Zäñgär yalkın! Yuk la, zäñgär çäçäk bu, zäñgär göl! Barıp citkän Zöhräneñ hatı! Yazmış anı ukıgan! Ukıgan da Zöhrägä büläkkä zäñgär çäçäkle göl cibärgän! Änä ul göl — böten dönyanı balkıtıp utıra!..

6. Kalendar bitläre nindi töstä?

Kön sayın şulay: Zöhrä mäktäptän yögerep kayta da stenada elenep torgan kalendar karşına kilä. Annarı, tirä-yagına karanıp, änise yuklıgına ışangaç, kesä­sendä yörgän keçkenä kızıl karandaş belän kalendarnıñ bügenge biten buyıy başlıy. Kızılga buyalgan bitlär könnän-kön arta bara. “Bişle” algan könnärdä genä buyıy la ul kalendarnı. Ämma şulay turı kilä inde — kön sayın “bişle” alıp kayta Zöhrä. Kayber könnärdä ikeşär, öçär “bişle” kuyalar äle. Şuña kürä kön sayın kızılga buyarga turı kilä kalendarnı. Kıp-kızıl bulıp bette inde ul… Änise kürsä, orışır mikän? Zöhrä belä: kitaplarnı buyarga yaramıy. Kalendarnı da buyarga yaramıydır… Ä menä Zöhräneñ gel buyıysı kilä. Kızıl belän yazılgan kalendar bitläre — bäyräm könnäre bit. Zöhräneñ dä, “bişle” algan könnärdä, kalendarnı kızılga buyap, bu könnärne bäyräm itep kürsätäse kilä. Bäyräm yasagan öçen änise nigä tirgäsen di anı?!

Bügen Zöhrä uku yılı başlangaç berençe märtäbä kalendarga kagılmadı. Yuk, “bişle” almagannan tügel. Ul bügen berençe tapkır “ikele” alıp kayttı. Änisenä äytmäde. Kurıktı. Kaysı därestän bit äle… Hisaptan, yağni iñ yaratkan däresennän… Böten sıynıf aptıradı: därestä birelgän mäsälälärneñ bersen dä döres çişä almadı Zöhrä. Östämä soraular da cavapsız kaldı. Niçek kenä kuymaska tırışsa da, Gölsinä apası aña çatnatıp “ikele” kuyıp cibärde.

İkençe könne dä şul uk häl kabatlandı. “İkele” ük almasa da, Zöhrä därestä, yalgışıp kilep kergän çit-yat keşe kebek, berni añlamıy utırdı. Öygä kaytkaç, “Matematika” kitabın alıp, bügenge mäsälälärne çişep, tikşerep karadı. Döres cavap taba almadı. Änise dä yanına kilep berniçä märtäbä öyrätep kitte, ämma Zöhrä barıber dä mäsälälärneñ asılın añlap citkerä almadı.

Uramda kürşe kızları belän uynap yörgändä dä, başınnan şul hisap ğamälläre kitmäde. Gel şundıy ul: berär närsäse barıp çıkmasa, haman borçılıp yöri, bu kıyın häldän çıgu yulların ezli. Kiçäle-bügenle çişä almagan mäsälälärne Zöhrä tagın öyränep kararga buldı. Şuña kürä uyınnan irtäräk kerde. Çişenep, änise tiräsendä irkälänep-nazlanıp algaç, üz bülmäsenä barıp, östäle artına utırdı.

Aldında yatkan hatnı ul şunda uk kürde. İñ ğadäti konvert ide ul. Ämma eçendä nindider tılsım da bar sıman. Tışına “Zöhrägä” dip yazıp kuyılgan. Zöhrä üzeneñ sabıy akılı, ämma bik tä ölger zihene belän şunduk añlap aldı: bu hat Yazmıştan kilgän. Yazuı da anıkı — yäşel karalı… Häreflär — ence börtekläre kebek, tigez, matur… Keşelär bolay matur itep yaza almıy…

Zöhrä aşıgıp-kabalanıp konvertnı açtı, yotlıgıp ukıy başladı:

“Zöhrä akıllım! Hisap däreslärendäge kıyınlık hakında beläm. Şul hakta berniçä kiñäşem bar.

1. Käyefeñne töşermä.

2. Kıyınlıklarnı äniyeñ belän bergä ciñärgä öyrän. “Çiren yäşergän — ülgän…” dilär bit.

3. Hisap fänendä iñ berençe şart — ezleklelek. Berençe därestän alıp böten hisap kagıydälären kabatlap, öyränep çık. Kaysıdır ğamäl kagıydäsen añlap citkermägänseñder. Monnan ike däres alda nindi kagıydä öyrändegez — şunı ayıruça nık öyrän, misallar belän tikşerep kara. Siña uñışlar telim. Hat yaz. Yazgan hatıñnı yoklar aldınnan mendär astına kuyıp kaldır. Sineñ Ya.”

Zöhrä, Yazmıştan kilgän hatnı totıp, änise yanına kuhnyaga yögerep çıktı.

— Äniyem! Äniyem! Karale, Yazmış miña menä nindi hat cibärgän!

— Kem-kem?

— Yazmış!.. Tege vakıtta da yazgan ide bit, hätereñdä­me?

Änise matur, pöhtä itep tezelgän hat yullarına tekälep karap tordı da:

— Çınlap ta serle, bik serle ikän bu hat… Yazılgança eşläp karıysıñmı soñ, kızım? Änä bit tagın ber märtäbä böten däreslekne karap, öyränep çıgarga kuşkan. Miña kalsa, anıñ süzendä döreslek bar…

— Äniyem, niçek kerä ikän ul bezneñ öygä?

— Kem?

— Yazmış… Kürenmiçä yöri ala mikän ällä ul?

— Yazmış bit ul, kızım. Yazmış — ilahi zat, sihri köç, tılsım iyäse digänne belderä. Şuña kürä ul böten närsäne buldıra…

— Alla kebekme?

— Yuktır… Alla ul zurrak, köçleräk, akıllırak… Ä Yazmış… Hoday Täğaläneñ ilahi kuäte, ihtıyarı kebekter ul, balam. Ämma Allanıñ üze tügel…

— Allanıñ balası kebekme?

— Bälki, şulaydır…

— Äniyem, menä äle dä bezgä karap toramı ul, bezne küräme?

— Kem?

— Kem bulsın, Yazmış!

— Karap, küzätep toradır şul, kızım. Sınap toradır. Şuña kürä bar, tizräk ul äytkännärne eşlä. Yugıysä üpkäläp, kul seltäp kitep tä barır…

Zöhrä tagın üz bülmäsenä çıktı. Yazmışnıñ kiñäşen totıp, “Matematika” däreslegen berençe bitennän öyränä başladı. Kagıydälärne isenä töşerde, kayçandır mäktäptä yäisä öydä eşlängän, inde beraz onıtıla başlagan misallarnı, mäsälälärne tagın ber märtäbä çişep karadı. Şulay könne köngä kabatlap kilä torgaç, ul öyränelmi kalgan kagıydägä dä kilep citte. Kinät Zöhräneñ zihenendä nindider yaktı, bähetle nurlanış barlıkka kilde, ul, üzeneñ açışınnan oçınıp kitep, kulların çäbäkläp kuydı. Tiz-tiz genä däftären aktarıp, menä niçä kön inde baş birmi cäfalagan mäsälälärne ezläp taptı, alarnı ä digänçe çişep tä attı.

Tagın änise yanına yögerep çıktı, söyençe aldı. Kabat kergändä, däftären kükrägenä kısıp, igelekle häm akıllı Yazmışına rähmät ukıdı: “Rähmät Siña… Min Sine hörmät itäm… Min Sine yaratam! Rähmät, Yazmışım minem!..”

İkençe könne Zöhrä hisaptan beryulı ike “bişle” aldı. Bersen kagıydälärne döres söyläp, añlatıp birgän öçen kuydı Gölsinä apası. İkençese öy eşen döres eşlägän öçen kuyıldı.

Zöhräneñ üzenä karaganda da Gölsinä apası nıgrak söyende. Däres betkäç, yanına kilep: “Ätiyeñ bulıştımı?” — dip tä soradı äle. Onıtkandır… Zöhräneñ ätise yuklıgın belä ide bit ul. Berärse bulışsa — ätise bulışkan bula dip uylagannan gınadır… Hi, Zöhräneñ ätise bulmasa da, bütän bulışır keşese bar. Bar şul! Ätilärdän ber cire belän dä kim tügel. Küzgä genä kürenmi — böten ayırma şunda. Kalganı — ätile balalardagı kebek — “vidik” ta alıp birde, göl dä büläk itte, hisap eşlärendä dä bulıştı…

Hisaptan “bişle”lär algan könne, stenadagı kalendarnıñ tagın ber bite kızılga buyaldı. Monnan soñ da kalendar bitläre bäyräm tösenä kerä bardı. Hisaptan mäsälä çişä almıy yörgän ike kön genä, kap-kara bulıp, küñelne şomlandırıp, buyalmıyça, bizälmiçä kaldı. Zöhrä ul bitlärgä karap kına käyefen töşermäde. Eş bit “bişle”lärdä dä, kalendar bitläreneñ kızılga buyalu-buyalmavında da tügel. Monıñ mäğnäse keşeneñ asılına, ihtıyar köçenä, maksatına, imanına barıp totaşa. Keşe üze telämäsä, sihri, ilahi köçlär genä anı yahşırta almıy. Zöhrä bu hakta anık kına belmi äle. Ämma üzeneñ saf, samimi küñele belän toya, sizä ide.

7. Ruslan

İşegaldında Zöhräne räncetkän keşe yuk. Çönki ul üzen tota belä. Üçekläşmi. Ürtäşmi. Başkalar turında yämsez süzlär söyläp yörmi. Kübräk Alsu belän, Gölinä belän aralaşa. Gel bergä alar. Kayçakta gına üpkäläşep alalar. Kemneñder cıygan fantigı kübräk bulıp çıga, kemneñder bantigı maturrak yäisä uyını kızıgrak… Ozak üpkäläşmilär tagın, ikençe könne ük mäktäpkä bergä çıgıp kitälär.

Malaylar belän dä tatu Zöhrä. Döresen genä äytkändä, malaylar arasında anıñ dustı yuk, ä menä tanışları küp. Kürşe podezdda yäşäüçe Ruslan belän genä ber märtäbä dä söyläşkäne yuk anıñ. Söyläşer ide dä, kıyınsına. Ällä närsä bula da kuya şul malay oçrasa. Oşıy disäñ inde… Yuktır, oşamıydır… İşegaldında iñ huligan malay bit ul… Nigä kızara, nigä oyala soñ anıñ karşında Zöhrä? Monıñ säbäben ul älegä äytä almıy. Bälki, bu sorauga cavap birerlek yäştä tügelder ul? Bälki, bu sorauga ber genä yäştä dä cavap birep beterep bulmıydır? Bälki, bu sorauga bötenläy cavap yuktır?

Berdänber könne menä şul Ruslan digän malay Zöhräne bik nık kıyırsıttı, räncette. Zöhrä Alsu belän söyläşep tora ide, yıraktan uk turılap kilde dä törtep yıktı. Kızlar anı şunduk kürep aldılar, ämma çitkä taypılmadılar. Ä tege yünsez malayga şul gına kiräk — törtte dä cibärde. Zöhrä arkası belän çirämgä barıp töşte. Yugıysä trotuarnıñ iñ çitendä basıp toralar ide alar. Yul betkän diyärseñ… Alsu nider äytergä telägän ide, Ruslan anı da buş kaldırmadı.

— Torma yul östendä, siña da elägä häzer! — dip kıçkırdı.

Ruslan — öçençe genä sıynıfta ukısa da, buyı belän dä, köçe belän dä bişençe, hätta altınçı sıynıflarga birgesez. Şuña kürä aña kul kütärü tügel, karşı süz äytüçe dä yuk. Alsu da şım buldı.

Zöhrä yılamadı. Täne kügärep, kara yanıp çıksa da, tersäkläre canga töşärlek bulıp avırtsa da, küz yäşen kürsätmäde. İtäklären kaga-kaga torıp bastı da Ruslanga artı belän borıldı. Malayga bu oşamadı. Aña niçek tä Zöhräne yılatırga kiräk ide. Bayagı häl tagın kabatlandı. Zöhrä tagın gazonga yantaep kilep töşte, yıgılganda trotuar çitenä tezen bärde. Ämma bu yulı da yäşen sıkmadı, şıñşımadı, gorur, hätta täkäbber kıyafät belän ayagürä torıp bastı. Ruslan tämam çıgırınnan çıktı. Zöhräne tagın da yarsıbrak, ücätlänebräk törtkäli başladı. Bu äkämät küreneşkä karap torgan Alsu tüzmäde, sulkıldap yılap cibärde…

Zöhrä üzendä moña qadär bulmagan nıklık, batırlık häm… gorurlık hise toydı. Bütän ber malay suksa, küptän inde, akrıp yılap, öyenä kerep kitkän bulır ide. Ämma Ruslan karşında yılamayaçak ul! Bu kürşe malayı karşında anıñ ber cire dä avırtmıy! Kükrägendä, eçtä nider sızıp-sızıp tora — şul gına… Küñele, canı sızlıy, ahrı… Änise äytä bit: “Tän avırtuına tüzep bula, can cärähätenä çıdap bulmıy”, — di. Zöhräneñ canında da änä şundıy cärähät bar bugay… Ruslan öçen, şuşı huligan malay öçen özelä-özgälänä anıñ küñele… Ul äybät bulsa, ikese nindi tatu, tugrı dus bulırlar ide, kön sayın oçraşıp torırlar ide… Ruslan anı sugış çukmarı malaylardan saklar ide, yaklar ide, ä Zöhrä, moña cavap itep, yaña ukıgan kitapların söylär ide, öyenä “vidik” kararga çakırır ide… Ruslannıñ “vidig”ı yuktır şul. Ul da yätim bit. Zöhrägä şulay toyıla. Çönki Ruslannıñ bervakıtta da ätise belän kürengä­ne yuk. Gel änise belän, kayçakta gına äbise belän yöri ul. Saniyä isemle señlese dä bar. Ätisez bala ätisez balaga tiyärgä tiyeş tügelder ul… Yaklarga tiyeş ul anı!

Yaklar urında, Ruslan üze Zöhräne kıynıy. Yuk, kıynamıy, sukmıy da ul. Törtep-törtep cibärä, cirgä yıgıp, anı üz aldında tezländerergä, baş iderergä teli, räncetä, mıskıllıy…

Zöhrä barıber yılamadı. Ruslannı änisenä äläkläü öçen, Alsu öylärenä kerep kitte. Ul kitkäç, Ruslan da törtkäläşüdän tuktadı, Zöhrägä bütän kagılmadı. Küzenä genä usal itep karap tordı. Bu karaşta: “Nigä yılamıysıñ inde? Yılasañ, bu qadär intektermäs tä idem”, — digän süzlärne ukıdı Zöhrä. Üze gorur häm moñlı karaşı belän cavap ta birde: “Bez bit duslar bulırga tiyeş idek, ä sin bezneñ bula almıy kalgan duslıgıbıznı räncetteñ…”

Ruslan, kisken borılıp, üz podezdlarına kerep kitte, Zöhrä dä, änisen iyärtep kilep çıkkan Alsuga ällä ni iğtibar itep tormıyça, öyenä aşıktı.

Şul könne ük Yazmışka hat yazdı. Ruslan belän ikese arasında bulgan hällärne täfsilläp tezep çıkkannan soñ, töp üteneçen belderde:

“…Ruslan sugışırga yaratsa da, naçar malay tügel. Şuña kürä, mine yaklap, añardan üç alsañ, avırttırırlık itep sukma, yäme. Rähmät, Yazmış!”

Zöhrä, hat yazılgan däftär biten urtalay bökläp, konvertka saldı da, änise “Tınıç yokı!” telärgä kergänçe, mendär astına tıgıp kuydı.

İrtän torganda, hat mendär astında yuk ide inde…

Yazmış ozak köttermäde. İke könnän soñ mäktäp koridorında anıñ yanına Ruslan üze kilde. Kilde dä, Zöhräneñ küzlärenä turı kararga kıymıyça, basınkı gına süz başladı:

— Zöhrä… Tege kön öçen açulanma… Gafu it mine. Başkaça ber dä alay itmäm. Sin äybät kız. Yılak tügel. Miña andıylar oşıy. Monnan soñ min sine üzem yaklarmın, yäme. Nu, poka!..

Zöhrä Ruslannı niçek avız açıp karşı algan bulsa, şulay avızın açkan kileş ozatıp kaldı.

Ä Ruslannıñ tagın süze kalgan ikän äle. Ul, kırt borılıp, tagın Zöhrä yanına kilde, anıñ nık kauşaudan salkın yögerä başlagan kulın üz uçına alıp, bu yulı Zöhräneñ gacäplänüdän tagın da açılıp, maturayıp kitkän küzlärenä tup-turı karap:

— Klassnıy ätiyeñ bar sineñ! Bez anıñ belän duslaştık. Äydä sineñ belän dä dus bulabız… — dip söylände.

— Bütän kıynamasañ gına… — Bulmagan ätise hakında işetep, tämam aptıraşta kalgan Zöhrä niçek cavap birüen sizmi dä kaldı.

Ruslannıñ karaşı tagın çitkä taypıldı.

— Äyttem bit inde, gafu it, didem…

— Bette-bette… Ä sin minem portfelne mäktäptän öygä qadär kütärep kaytırsıñmı?

— Dus bulgaç, alıp kaytam da kaytam inde…

— Kışın tau şuganda çanamnı tauga alıp menärseñme?

— Dus bulgaç, alıp menäm dä menäm inde…

— Tämle äyberlär alıp birerseñme?

— Dus bulgaç, alıp biräm dä biräm inde… Äni akça birsä…

— Bezgä “vidik” kararga kererseñme?

— Äniyeñ açulanmasmı soñ? Mine bit berkem dä çakırmıy.

— Yuk, sin cavap bir — kererseñme?

— Dus bulgaç, keräm inde…

Ruslan äybät dus bulıp çıktı. Zöhrä anı könnän-kön üz itte, Ruslan da böten küñele belän aña tartıldı. Küñelneñ yäşe yuk, dilär bit. İke narasıynıñ par yöräge ber bulıp tibä başlagan mäl ide bu. Älege güzäl mäl-mizgelne barı tik ilahi köç kenä, Yazmış-Täqdir digän sihri kuät kenä tudıra aluı kön kebek açık ide.

8. Zöhrä doga öyränä

Zöhrä dogalar belmi. Korän ukıp utırırga, namazga basarga keçkenä äle ul. Şulay da avıldagı äbise öyrätkän ike doganı yattan ukıy. Anıñ berse — “Bismilla”. Avılga kaytkaç, äbise Zöhrädän gel şuşı süzne äytterä. İrtän torgaç, berär eşkä kereşkändä äytälär bu doganı. Zöhrä anı şähärgä kaytkaç ta gel kabatlap yöri. Şunı äytmäsä, telägenä ireşä almas kebek ul. “Bismilla” digän süz belän genä çiklänmiçä, äbise öyrätkänçä tutırıp äytä ul bu doganı: “Ägüzü billähi minäş-şäytanir-racim. Bismillähir-rahmanir-rahim”. Zöhrä anıñ mäğnäsen dä yahşı belä. “Rähättän taş atıp kuılgan şaytannan Allahı Täğalägä sıyınam. Dönyada da, ahirättä dä rähmät kıluçı Allahı Täğaläneñ iseme belän başlıym bu eşemne” digän doga bu.

Aştan soñ äytelä torgan doganı da belä Zöhrä. Anısın da äbise öyrätkän ide. Bervakıt onıtıp cibärgäç, kürşe Sälisä äbisennän sorap, häteren yañartıp çıktı. Ä ul bolay: “Äl-hämdü lillähil-läzi ätgamäni üä säqani üä cäğaläni minäl muslimin”. Mäğnäse dä gap-gadi: “Allaga şöker, Allahı Täğalä mine aşattı, eçertte häm mine möselmannardan kıldı”.

Menä şuşı ike doga belän yäşi Zöhrä. Älbättä, dönyalık öçen, yäşäü öçen bolar gına az. Berkönne kürşe işegaldınnan kerep yöri torgan kara et çak kına teşlämäde üzen. Döresen genä äytkändä, teşläde, ämma anıñ hätär teşläre Zöhräneñ itegenä turı kilde. Şul könnän başlap itegenä su ütä. Suga kermiçä genä uynıy häzer.

Zöhrä belä: kara et, kara mäçe — siher-zähmät, kara köçlär ğalämäte. Yaman küzlär şundıy kara etlär räveşenä kerep yöri, imeş… Tege vakıtta yaman küzdän, yaman köçlärdän saklıy torgan doganı äytkän bulsa, et tä teşlämäs ide, mögayın.

Tagın… avırulardan saklıy torgan dogalarnı belmi Zöhrä. Äniseneñ bik yış başı avırta, üze dä siräk-miräk kenä temperaturalap ala. Bigräk tä änise öçen borçıla Zöhrä. Doga belsä, şunı ukıp, äniseneñ avıruların bik tiz kuıp cibärer ide ul… Kürşedäge Sälisä äbi kergändä, äniseneñ başı avırtkan çagı turı kil­sä:

— Siña kiyäügä çıgarga kiräk, balam, — dip söylängän bula. Nikter doga ukımıy. Ä bit bik küp dogalar belä…

Kayçakta Zöhräneñ änise, avır sulap: “Üzebezgä genä yäşäü kıyın şul”, — dip uftanıp kuya. Menä şul kıyınlıklarnı ciñär öçen dä berär doga bardır bit? Bardır. Zöhrä monı tögäl belä. Şul kıyınlıklarnı, avırlıklarnı kiçü öçen çıgarıla bit inde ul dogalar… Zöhrä, ike dä uylap tormıyça, şul doganı da yatlap alır ide…

Berkönne Zöhrälär sıynıfına abıstay kilde. Gel tatar balası ukıgaç, Gölsinä apası çakırgandır inde. Zöhräneñ älegä çın abıstaynı kürgäne yuk ide. Açık yözle, matur, mölayım bula ikän alar. Tavışı şundıy yomşak, yagımlı, moñlı; ul väğaz ukıganda, Zöhrä oyıp, yoklap kitä yazdı. Yarıy äle kürşedäge Alsu tersäge belän kagılıp ölgerde.

Soñınnan abıstay:

— Berazdan min tagın kiläm, dogalar öyränep kuyıgız, sorayaçakmın, — dide.

Zöhrä, öygä kaytıp kerü belän:

— Äniyem! Äniyem!.. Dogalar öyrät äle miña! Abıstay äbi bik küp dogalar öyränep kilergä kuştı. Sorayaçak… — dip, änisen cilterätep yörtä başladı.

— İ kızım, min bik belep betermim şul… Sälisä äbiyeñä kersäñ genä inde…

— Äy, keräsem kilmi anıñ yanına…

— Nigä inde?

— Ul doga ukıganda gel köläsene kiterä. Kölsäñ — tirgi…

— Nik köläseñ soñ? Kartlardan kölärgä yarıymıni?!

— Min bit añardan kölmim, irennärennän genä köläm. İrennäre kızık anıñ…

— Alay dimä, kızım. Yaramıy. Gönahısı bulır.

— Närsä ul gönahı?

— Siña anı belergä irtäräk äle, kızım. Balalarda gönah bulmıy.

— Mindä dä yukmı?

— Yuk, yuk, kızım. Gönahı — naçarlık, yalgan, hıyanät, imansızlık, keşeleksezlek digän süz. Şunı onıtmasañ, älegä citep torır.

— Dogalar gönahıdan saklıymı, äniyem?

— Äye, alar — keşeneñ ruhi yuldaşı.

— Kayan öyränim soñ min alarnı, äniyem?

— Yarar, berär närsä uylap tabarbız äle… Ä häzer bar, däresläreñne kara.

Şunıñ belän süz bette. Zöhrä, bülmäsenä kerep, däreslärenä çumdı, änise kuhnyasında bulaşıp kaldı, kem beländer ozak itep telefonnan söyläşte…

Öy eşlären eşläp beterep, irtägä bulası däreslär öçen portfelen tutırıp kuygaç, Zöhrä här köndägeçä üzeneñ yakın dustın — Yazmışnı isenä töşerde. Häzer kayda ikän ul? Nişli ikän? İh, keşelär kebek bulsa, Zöhrä anıñ belän här könne oçraşıp torır ide. Änisennän röhsät alıp, anı üzlärendä yäşäter ide… Uramga da gel bergä çıgarlar ide. Yazmış belän bergä bulgaç, tege kara, zähmätle et bütän bäylänmäs ide.

Şunda Zöhräneñ zihenen ber uy sızıp ütte. Ägär ul izge dogalarnı Yazmıştan sorap karasa? Cibärer ide, ul bit härnärsägä dä ölger…

Şunda işek kıñgıravı şıltıradı. İşekne açıp çıkkan änise kulına cıynak kına törgäk totıp kerde. Törgäkneñ tışına “Zöhrägä” dip yazılgan ide.

Nindider tılsım ezlägän kebek, aşıgıp-aşıgıp törgäkne aktara başladılar. Nihayät, altın yögertelgän tışlı ber kitap küzgä çalındı. “Dogalık” kitabı ide bu. Şunda uk hat kisäge. “Zöhrä akıllım! Menä sin soragan kitapnı cibäräm. Bu dogalar sine kaygılardan, afätlärdän, avırulardan häm avırlıklardan saklasın! Amin! Sineñ Ya.”.

Zöhrä, änisennän ber avız süz soraşıp tormıyça, “Dogalık”nı kükrägenä kısıp, üz bülmäsenä kerep kitte. Kitapnı qaderläp kenä östälgä kuydı, açıp cibärde. Ber yakka garäp härefläre belän, ikençe yakka häzerge häreflär belän yazılgan. Şunda uk dogalarnıñ mäğnäse kiterelgän. Zöhrä ber minuttan üzen serle dä, imanlı da dönyada his itte…

…Kiç Zöhrä uramga çıktı. “Dogalık” kitabın, käğazgä törep, üze belän aldı. Ruslanga, Alsu belän Gölinägä kürsätäse kilde. Ämma uramda berkem dä yuk ide. Ber çittäräk tege kotsız kara et kenä Zöhrä yagına töbälep karap tora. Zöhrä bu yulı añardan kurıkmadı. Et tä monı añladı bulsa kiräk — alcıgan gäüdäsen akrın gına borıp, üz işegallarına kitep bardı…

9. Buranlı tön

Menä kış citte. Uramnar yaktırdı, agaçlar, yortlar, kiresençä, karayıp, yamansulap kaldılar. Keşelärneñ yözenä dä kömeş sagış kundı, alarnıñ küzläre uyçanlandı, yözläre moñsulanıp, küñelläre oyıp, cannarı iläslänep kaldı.

Ak kışka keşelärdäge mondıy üzgäreş oşap betmi; ul, açulanıp, äle böten dönyaların karga kümep taşlıy, äle, açı buran kuptarıp, salkının cibärep, alarnıñ üzäklärenä ütä…

Noyabr ahırlarında kar töşep, ozaklamıy tau itäk­lärendä çana şuarlık buldı. Yaña yıl aldınnan gına bula torgan burannar bıyıl irtäräk kilep citte. Ämma bu buran tuyı gına balalarnı kurkıtmadı, alar çanaların, bozgavıkların österäp, çañgıların kiyep, taulı, yarlı urınnarga agıldılar.

Zöhrälär yortınnan yırak ta tügel tirän çokır bar. Kış buyı balalar şunnan özelmi. Kızık çokır ul — tigez genä şuıp töşep bula torgan şoma töşe dä, bültäyep çıgıp torgan sikältäle yarları da citärlek. Zöhrä sikältäle urının nıgrak yarata. Alsu belän Gölinä dä anıñ artınnan kalışmaska tırışalar.

Bügen Zöhrä uyınga çıgarga soñga kaldı. Kulına bik kızık kitap kilep kerde şul. Ğalim Äsänovnıñ “Görlävek” digän kitabı. Şunı ukıp betermiçä, östäl artınnan tora almadı. “Öç dus” isemle şiğırgä citkäç, täräzädän tışka karap kızıgıp kuygan ide dä… Kire uyladı, kitapnıñ soñgı şigıren ukıp betermiçä, uramga çıkmaska buldı. Ä şigıre soñ, şigıre!.. Anısı da tauda çana şuıp yörüçe malaylar hakında ide:

Gali, Väli, Biktırış

Taudan çana şualar.

Suık babay iyärsä,

Tau astına kualar…

Çana kütärep kilep çıkkanda, aña Alsu belän Gölinä oçradı. Karda aunap, böten ös-başları ap-ak bulgan. Yözläre alsulangan, küzlärendä “kızık” yana. Äye-äye, uyınçak, därtle, şayan balalar karaşında gına bula andıy balkış. Alsu belän Gölinä üz uyınnarınnan kanäğat kürenälär, rähät arıp-alcıp kaytıp kilälär. Zöhrä:

— Äydägez minem belän, — dip karasa da, kızlar riza bulmadı, äniläre tirgär dip kurıktılar. Zöhräne dä änise çıgarmas ide, tik ul kürşe Sälisä äbilärdä kaldı şul.

— Anda şundıy cil çıktı, taudan üze etep alıp töşep kitä!.. — dip söylände Alsu.

— Ä mengändä… yüri mengermäskä tırışa… Kızı-ı-ık! — Gölinä dä dustınıñ mäzäk süzen cöpläp kuydı.

Alsu belän Gölinäneñ cil digännäre buran bulıp çıktı. Çıp-çın buran! Kışnıñ berençe buranı. Çokır buyına kilep citkän Zöhräne änä şul yögerek, uynak buran karşı aldı.

Uynak mikän? Uynaktan usal buranga äverelep bara ide inde ul. Änä bit, çanasın österäp tau başına kilep baskan Zöhrägä yarsıp-ıcgırıp taşlana, anı yıkmakçı, üzenä buysındırmakçı bula…

Tauda ike malay çañgı şuıp azaplana. Açı buran Zöhräneñ küñelen nık kına şomlandırsa da, malaylarnı kürgäç, anıñ eçenä cılı kerde. Ber genä şuıp karıy da häzer öyenä kaytıp kitä ul… Änä malaylar da bik kurkıp tormıylar äle… Alar bulgaç, Zöhrägä dä küñelleräk.

“Tagın ber genä töşäm, tagın ber genä töşäm” dip şua torgaç, Zöhrä tau bitendä berär säğat kenä yuanmagandır. Niçek mavıkmassıñ! Cil-buran anı çanası-niye belän cilterätep alıp töşep kitä!.. Annarı şundıy uk ölgerlek belän artınnan etep alıp menä!

Karañgı da töşä başladı, buran da köçäyde. Tirä-yaktagı öylär, kar tuzanına kümelep, yözlärçä utların cemeldätep tora başladılar. Çañgı şuuçı malaylar da, cir astına ubılganday, kinät yukka çıktılar. Zöhrä dä öyenä kaytırga buldı. “İñ soñgı märtäbä genä töşäm dä…” Şuşı “soñgı märtäbä” anı harap itte dä inde.

Bu yulı ul, üze dä sizmästän, çokırnıñ iñ yırak töpkelenä, berkem dä şumıy torgan karañgı poçmagına töşep kitte. Kar öyermäse böterep-böterep şul yakka borıp cibärmäsä, ul bu poçmakka mäñge töşäçäk tügel ide. Soñgı märtäbä şuıp töşep, kabat tauga menär ide dä öyenä kaytıp kitär ide, änise belän gäpläşep çäy eçär ide, annarı däreslären häzerlärgä utırır ide, “vidik” karap alır ide…

Bu yulı Zöhrä ozak töşte. Kaysıdır sikältäne ütkändä yıgıla yazdı. Katı ber ärem kamılı anıñ biten sıdırıp-tırnap kaldı…

Çokırnıñ töbenä töşep citäräk, Zöhräneñ küñelenä berençe märtäbä kurku kerde. Läkin ul nıklap kurkırga ölgerä almıy kaldı, çanası astındagı cir ubılıp, baz kebek karañgı häm salkın buşlıkka oçtı…

Nindider açı, şomlı sızgıru, ulau tavışına uyanıp, aynıp kitte Zöhrä. İñ elek şunı toydı — çänçep-çänçep ayagı sızlıy. Kuzgalırga tırışıp karadı — kuzgala almadı, ayagı gına katırak sızlıy başladı. Zöhrä teşlären kısıp tüzärgä tırıştı, ämma barıber yılamıy kala almadı. Tik ul kıçkırıp-bakırıp yılamıy, eçtän genä, basılıp kına yılıy ide…

Zöhrä, beraz tınıçlangaç, kuzgalmıyça gına kapşana başladı. Döm karañgılıkka törtkäli torgaç, buy citärlek yıraklıkta balçık stenaga tap buldı. Ayanıçlı häl: böten tirä-yakta şundıy tuñ, totaş stena bulıp çıktı. Dimäk, ul nindider tirän çokırga, bazga kilep töşkän.

Zöhrä nişlärgä dä belmäde. Suık ta, ayak avırtuı da, cil-buran ulavı da anı ul qadär kurkıtmıy. Ä menä şomlı karañgılık canına ütep şomlandıra, kurkıta… Ul haman kuzgala almıy ide. Ällä kıçkırırgamı? Zöhrä böten köçenä kıçkırıp ta, yärdämgä çakırıp ta karadı. Üz tavışın üze tanımadı. Yazgı taşkın-görläveklärdän ubılıp kalgan cir tişege güyä anıñ zägıyf tavışın böten köç-kuäte belän eläkterep algan da, üzennän yırak cibärmiçä, mäñgelekkä şuşı çokırda kaldırırga tırışa ide…

Zöhrä üzeneñ ayanıçlı häldä kaluın añladı. Can öşetkeç uy anıñ sabıy küñelen avırttırıp ütte: ul ayagına basa almıy!.. Basa algan oçrakta da, bu tirän tekä çokırdan üz köçe belän genä ürmäläp çıga almayaçak. Şunda kalır mikänni? Alsu belän Gölinä üksep yılarlar inde. Änise dä yılar… Ruslan da yılar… Alsu belän Gölinä häzer çäy eçep, televizor karap utıralardır… Änise Zöhräne uramnan karap kergänder dä bu minutta kürşelärennän ezläp yörider… Bik borçıladır… Tagın başı avırta başlagandır… İh, içmasam, änisenä äytmiçä genä çıgıp kitte bit… Çanası öydä bulmagaç, tau şuarga kitkänder dip uylasa yarar ide… Alsu belän Gölinä dä Zöhräneñ tauga taba kitüen äytkännärder… Taba almas şul, mondıy çokır barlıgın kayan belsen ul…

Ä menä Yazmış anıñ kayda ikänlegen beläder. Ul bit bötenesen dä belep tora. Ul bit köçle, akıllı… İh, kilsen ide, tapsın ide Yazmış üzeneñ Zöhräsen!.. Bu salkın karañgı çokırdan tizräk kotkarsın ide! Yazmış… Kayda sin, Yazmış!..

Tukta-tukta… Yazmış tege çakta cibärgän “Dogalık” kitabındagı izge süz-teläklär, dogalar bar bit äle! Şul dogalarnı ukısañ, hiçşiksez, ciñellek kiläçäk, Zöhrä monı bik yahşı belä. Ul şunda uk, böten häteren ber töyengä cıyıp, belgän dogasın pışıldıy başladı: “Allahummä lä sahlä...”

Dogasın ukıp beterä almadı, Zöhräneñ tagın yılıysı kilde. Ällä yılıysı kilüdän, ällä suıktan — ul eçke ber tetränü belän kaltırana başladı. Der-der kilep kaltırangan irennärenä töşep citkän küz yäşlären sıpırıp almakçı buldı. Kulları anıñ telägenä buysınmadı. Ällä tuñ cirdä ozak yatudan oyıp kitkännär, ällä inde kıska tunnıñ çabuları astınnan sizdermi genä ürmäläp kergän suıkka bireşä başlagannar…

Zöhräneñ ayak-kulları gına tügel, küñele, zihene dä oyıy başladı, ahrı, kinät anıñ böten dönyası cılınıp, yaktırıp kitte. Berazdan ul üzeneñ nindider sihri töş şaukımında kaluın toydı. Aña rähät tä, kıyın da ide, ul ber ük vakıtta bähetle dä, bähetsez dä ide… Çın, ihlas yazmışlı härber keşe kebek…

— Yazmış… Yazmış! Min sine kötä-ä-äm!.. Nik kilmiseñ inde, Yazmış? Nik kilep kotkarmıysıñ mine, Yazmış?.. Yazmı-ı-ış-ş-ş…

Sataşıp yatuçı Zöhräneñ suıktan kügärgän irennäre bu minutta berdänber küñel tayanıçın, can dustın, ruh kuäten — Yazmışın çakırıp tilmerälär ide. Bu Hoda bändäseneñ küzläre inde yomılgan, kerfekläre hälsez­längän, tın-sulışı basılıp, kısılıp kalgan — böten barlıgı belän saflıktan gına, hıyalıy moğcizadan gına torgan bu can iyäseneñ cansız tavışın işetsä dä şul Yazmış digännäre genä işeter, mögayın…

Ä Yazmış işetmäde dä işetmäde üzeneñ iyäsen… Yuk! İşette! İşette! Zöhräneñ açırgalanıp, ürsälänep çakıruın, anıñ ilahi-izge dogaların işette, özelep-özgälänep kötüen toydı… Änä inde ul aşıga, kabalana, buran bolıtın, kar garasatın yarıp, üzeneñ Zöhräsenä aşıga! Cildän, davıldan uzdırıp, çokırlarnıñ iñ töbenä töşä, upkınnarnıñ iñ tiränen, yarlarnıñ iñ tekäsen aykıy, taularnıñ iñ biyegenä menä… Şulay yöri torgaç, ul ap-ak, salkın bolıt bulıp, porhıldap, Zöhrä yatkan baz-çokırga kilep töşä, anı, sak kına kütärep, kuyınına ala häm karlı buran aşa öyenä, yılap-şeşenep betkän änise yanına iltä…

Zöhräneñ ber mizgelgä genä açılıp algan küzläre üzen kütärep baruçı Yazmışnıñ kurkıngan karaşın, kar-bozga katkan kerfeklären, mıyıgın, ak sädäf kebek tuñgan bit oçların gına şäyläp kala. Şäyläp kenä kalmıy, yaratıp endäşergä dä üzendä köç taba:

— Yazmış bit sin… Kotkar mine… Yazmış… Minem yäşisem kilä… Äniyem yanına kaytasım kilä… Yazmış… Nindi äybät sin… Min sine Yaratam… Yarata-a-am…

Zöhrä öşep-tuñıp uyandı. Ul: “Min haman salkın çokırda yatamdır, şuña kürä dä öşimder…” — dip uylarga ölgermäde, kayandır yıraktan, taular, ofıklar artınnan äniseneñ yomşak yagımlı tavışı işetelde:

— Kızı-ı-ım… Uyan inde… Torırga vakıt, aç küzlä­reñne, kızım…

Äytüe genä ciñel. Küz kabakların kütärep, dönyaga, äniseneñ tavışı kilgän yakka karau şulkadär avır bulır dip kem uylagan!.. Güyä anıñ bu küz kabakların ğalämät zur taşlar belän bastırıp kuygannar!

Şulay da Zöhrä ber mälgä genä, kerfeklären kütärep, küzlären aça aldı. Şul arada anıñ sabıy küñelenä urgılıp kön yaktılıgı, anıñ artınnan uk äniseneñ kön yaktılıgınnan da yaktırak karaşı, küz nurı kerep tuldı. Şuşı tılsımlı yaktılık Zöhräneñ hälsez tänenä köç birde. Ul bu yulı bernindi tartınusız-nisez küzlären açtı häm yanında yılamsırap utırgan äniseneñ yäşkä mançılgan, ämma ütä dä märhämätle yözenä tutırıp karadı. Moğciza üzen ozak köttermäde — ana belän kıznıñ yözenä beryulı bähetle yılmayu kundı…

— Äniyem…

— Kızım…

— Mine Yazmış kotkardı, äyeme?

— Äye, kızım.

— Ul äybät, äyeme?

— Äybät, kızım.

— Ul tagın kilerme?

— Kiler, kızım… Ä häzer yokla, yäme. Siña häl cıyarga kiräk…

Zöhrä küzlären yomdı. Sälamät, tirän yokıga taldı. Tik… yokı ihtıyarına birelgänçe, üzeneñ narasıy küñelennän sarkıp çıkkan sihri süzlärne pışıldarga ölgerde:

— Rähmät siña, Yazmış… Mine taşlama, yäme…

Yazmışnıñ cavabın Zöhrä üzeneñ töşenä sihri barıp citkäç işette:

— Min sine mäñge taşlamam, Zöhrä akıl-l-ı-ı-ım!..

10. Kem sin, Yazmış?

Mäktäptä Zöhräne sagıngannar. Ber atna tüşäktä yatkannan soñ gına ayagına basa aldı şul ul. Anıñ belän bulgan tarihnı barısı da belä. Soraular küp buldı. Zöhrä hiç irenmiçä, nindider mavıktırgıç äkiyät söylägän kebek, täfsilläp söyläp birde. Ber genä sorauga tögäl cavap birä almadı ul: kem kotkardı soñ anı? Bu hakta änise dä äytep betermi. Ser saklıy…

Döresen genä äytkändä, Zöhrä anıñ kem ikänlegen belä. Yazmış kotkardı anı. Läkin ul şunı da belä: Alla gına küzgä kürenmi yäşi. Ä Yazmış — keşelär kebek ük! Zöhrä monı toya! Keşelär kebek söyläşä, yaza, ukıy… Keşelär kebek yäşi. Yäisä öşi… Zöhräneñ äle dä häterendä: anı kütärep bargan Yazmışnıñ nurlı küzläre, karlı-bozlı kerfekläre, mıyıgı bar ide. Hätta bürege, tunı bar ide! Ul çın keşelär kebek kiyengän ide!.. Ul hätta kemgäder bik ohşagan da ide!.. Tik menä kemgä?

Ul üzen kotkargan Yazmış hakında änisennän tagın ber märtäbä sorap kararga buldı. Läkin, küpme genä batırlıgın cıyıp yörsä dä, özderep kenä sorıy almadı. Ber äytte bit inde: “Äybät keşe kotkardı”, — dide. Tagın ni kiräk? Nigä ällä niçä märtäbä sorap intekterergä? Äybät keşe digännäre şul Yazmış buladır inde… İh… Zöhräneñ bik tä küräse kilä ul Yazmış digännären! Anıñ yözenä, küzenä karıysı kilä! Küzenä karap, rähmät äytäse kilä. “Vidik” öçen dä, hisap däresläre öçen dä, göl öçen dä, dustı Ruslan öçen dä…

Ruslan digännän, berkönne ul, Zöhräne koridorda tuktatıp:

— Sine ätiyeñ kotkargan, dilär, döresme şul? — dip soradı. — Minnän sälam äyt, yäme, — dip tä östäde.

Zöhrä, älbättä, berni dä añlamadı. Kayan kilep ätise bulsın ul anıñ?! Elegräk tä: “Klassnıy ätiyeñ bar!” — dip äytä ide… Yüri äytäder, ätiyeñ kebek keşeñ bar, dimäk­çe buladır…

Zöhräneñ dä kızıgıp kuygan çakları bar ide: ih, şundıy ätiyeñ bulsın ikän, ä?! Änä ul nindi köçle, batır, akıllı bulır ide! Anıñ andıy ätise yuk şul, yuk… Bulsa, mondıy ayanıçlı hällärgä tarımas ta ide… Çana şuarga da ätise belän çıgar ide…

Ä Yazmış… Yazmış şundıy närsä inde — bügen bar, irtägä yuk… İrtägä bulsa, berseköngä yuk… Ul bar da, yuk ta… Kürenä dä, kürenmi dä… Äti keşe härvakıt yanda, ul gel sineñ belän, gel yänäşä. Yazmış kıyın çakta gına yärdämgä kilä, äti keşelär, änilär kebek ük, üz ğailäläre belän tatu, tigez gomer kiçerälär. Döres anısı, äti bulmaganda, Yazmış ta yarap tora. Şuña kürä Zöhrä bik bähetle, çönki anıñ yärdämçese, dustı, yaratkan keşese bar. Kıskası, Yazmışı bar. Barıber rähät. Äti ük bulmasa da, rähät…

Çınlap ta, Yazmış digännäre üzen kış buyı belgertep, sizderep tordı. Bervakıt, Zöhräneñ çañgısı sıngaç, ör-yaña çañgı kiterep birde ul aña. Mäktäptän kaytıp kergändä, işeklärenä söyälep kuyılgan ide. Çın äkiyätlärdäge kebek… Nişläp keşe alıp kitmägän dä, kayan belgän ul Zöhräneñ nindi çañgı yaratkanın?

Bersendä Zöhrä Gölsinä apasın aldadı. Gomerendä bulmagança, berkönne ul öy eşen eşlämiçä bardı. Älege dä bayagı “vidik” ğayeple inde.

Menä bervakıt Gölsinä apaları, partalar arasında yörep, här balanıñ däftären tikşerä başladı. Änä ozaklamıy Zöhrä yanına da kilep citäçäk… Şuña anı kort çakkan kebek buldı. Ul parta östendäge däftären kisken genä tartıp aldı da askı şürlektä yatkan portfele astına kıstırıp kuydı. Yänäşäsendä basıp torgan Gölsinä apasına:

— Min barısın da eşlägän idem, däftäremne öydä onıtıp kaldırganmın, — dip yalganladı.

Şul yalganınnan soñ Zöhrä, Gölsinä apasınıñ küzlärenä turı karıy almıyça, bik ozak yörde. Anı cir tişegenä kerep kitärdäy itep oyaltuçı da tabıldı. Berdänber könne anıñ yazu östälendä säyer hat kisäge päyda buldı. “Zöhrä akıllım! Bütän bolay yalganlama, yäme, — diyelgän ide anda. — Yalganlap, bähetenä, maksatına ireşkän keşene kürgänem yuk äle minem. Yalgan — bähetsez häm köçsez keşe eşe. Tagın şunı onıtma: yalgannıñ olısı, keçese yuk. Keçkenä yalgan da olı hıyanätkä iltergä mömkin. Monnan soñ ber dä yalganlama. Kileştekme? Sineñ Ya.”.

Bıyılgı Yaña yıl bäyräme dä Zöhräneñ häterendä mäñge kalırlık buldı. İñ elek ul bik säyer hat aldı. Hat ta tügel, konvert eçenä salıngan sızım ide ul. Sızımga Zöhrälärneñ yortı, işegaldı, kürşedäge agaçlık, yar-çokır buyları töşerelgän, kibet, balalar bakçası, mäktäp kürsätelgän. Agaçlık belän yar arasında yöz adımlap ara bar. Şunıñ urtasında çıbıkları özelep betkän yalgız telegraf baganası kukrayıp utıra. Sızımda da bar ul bagana. Näq änä şul bagana töbenä kızıl äläm surätlängän. Ber çitkä “Kış babay büläge” dip yazıp ta kuyılgan.

“Ähä, Kış babay üzeneñ alıp kilgän bülägen şunda kümgän ikän”, — dip, ölger genä uylap aldı Zöhrä. Läkin şul minutta uk büläk artınnan çıgıp yögermäde. Yaña yıl citkäç, Kış babay kilgäç kenä çıgıp alırga tiyeşlegen belä bit ul. Bäyrämneñ şartı, yolası şundıy.

Bäyräm şaulap-görläp ütep kitte. Yaña yıl säğate, tönge unikene sugıp, ikençe meñellıknıñ ikençe yılı tuuın belderde. İnde menä niçä kön buyı Zöhräneñ küñelen kıtıklap torgan Kış babay bülägen ezläp tabarga da vakıt citte. Ul şunda uk: “Äniyem, äydä çıgıyk inde, alıp kerik Kış babay bülägen”, — dip, änisenä yalına-yalvara başladı. Kürşe-külän görläşep uramdagı çırşılar tiräsenä çıga başlagaç, Zöhrälär dä kuzgaldılar, tiz-tiz genä kiyenep, uramga çıktılar.

Kış babay kaldırgan büläkne şunduk tabıp aldılar. Änise kayan belgän digen — tup-turı bardı da kazıp çıgardı. Ber matur tartmaga ällä küpme täm-tom belän bergä Zöhräneñ kulına bik kileşep tora torgan kömeş yözek salıngan ide. İ söyende inde Zöhrä! Berençe märtäbä ul yözek kiyep yöriyäçäk! Andıy zatlı yözek sıynıftagı ätile kızlarda gına bar. Ä häzer Zöhrädä dä bulaçak! Rähmät inde Kış babayga! Kış babayga mikän? Zöhrä kaysı töşe beländer sizä — bu büläkne dä Kış babay isemennän Yazmış, anıñ igelekle Yazmışı kaldırgan bulırga tiyeş! Şuña kürä ul, öylärenä kaytıp citkänçe, Kış babay belän bergä Yazmışka da rähmät ukıp kayttı.

11.Tugan kön

Zöhrä üzeneñ här tugan könen tüzemsezlek belän kötep ala. Bıyılgı tugan köne ayıruça istälekle bulaçak. Ukırga kergäç berençe tapkır bäyräm itä bit. Öyenä üzeneñ sıynıftaşların, Gölsinä apasın çakıraçak ul. Ruslan keräçäk...

Tagın ber keşe bar barın… Bik çakırır ide, läkin Zöhrä anı niçek çakırırga ikänen belmi. Hätta anıñ kem ikänen dä, kayda, niçek yäşäven dä belmi. Yazmışnıñ kayda yäşäven berkem dä belmi şul. İyäsen üze kilep taba Yazmış. Im gına, işarä genä bulsın…

Bu yulı da şulay buldı. Tugan könenä ike atna kala, anıñ yazu östälendä ber hat barlıkka kilde. Ğadättägeçä: “Zöhrä akıllım! — dip başlangan ide ul. — Tugan köneñ belän kotlıym, matur yaktı kiläçäk, bähetle gomer telim! Soravım da bar: bäyrämeñä nindi büläk cibärim? İñ-iñ telägän äybereñne äytep yaz, yäme! Sineñ Ya.”.

Zöhrä söyenep betä almadı. Onıtmagan ikän anı, onıtmagan! Anıñ Yazmışı kaydadır şunda gına, yakında-yanäşädä genä! Ul härdaim Zöhräne küzätep tora, aña yaratıp, üz itep karıy!..

Üze dä sizmästän, Zöhrä yak-yagına karanıp aldı. Bülmädä berkem dä yuk ide. Ällä barmı? Bar da kebek, yuk ta kebek… Kemder karap tora şikelle, tirän itep, uftanıp sulış ala kebek, hätta yäşi kebek. Änä yöräge dä döp-döp tibep tora… Ä, yuk la, stenadagı säğat ikän ul. Yörüe dä başkaça — döp-döp, döp-döp… Ällä ikese dä ber ük närsäme: yazmışnı vakıttan, vakıtnı yazmıştan ayırıp karap bulmıy bit… Ällä Yazmışnıñ yäşägän urını säğatme? Üze yäşämäsä dä, bälki, anıñ canı şunda yäşider?

Zöhrä, säğatkä yakınrak barıp, ozak kına karap tordı. Säğatneñ dä yöze, küzläre, kaşları, tele häm… yöräge bar ikän! Ul üze dä yöräkkä ohşagan ikän! Älbättä inde üze dä yöräkkä ohşagaç, anıñ eçendä can da bulırga tiyeş. Zöhrä, näni uçları belän ürelep, säğatne irkälä­mäkçe, söymäkçe buldı. Läkin kagılmadı… Räncetermen, tuktatırmın dip kurıktı. Kabat östäle yanına kilde. Yazmışnıñ hatın tagın ber märtäbä ukıp çıktı. Östäl tartmasınnan ap-ak käğaz bite aldı. İñ matur kalämen saylap, Yazmışka hat yazarga kereşte:

“İsänme, Yazmış!”

Hatnı başlau gına ciñel şul. İñ kıyını — annan soñ. Närsä sorarga ikän? Zöhrägä kiräk äyberlär küp lä ul. At sorasañ inde?.. Zöhrä ülep at yarata bit. Avılga — äbisenä-babasına kaytkaç, atlar-kolınnar yanınnan kermi dä ul. Näseldän kiläder bu şaukım. Babası da atlar karagan, gomere buyı atta yörgän. Zöhrä ätiseneñ at yaratkanın-yaratmaganın belmi, ul ätisen bötenläy dä belmi, ä menä “at cene” digännäre babasınnan yogıp kalgan bulırga tiyeş. Äbise dä şulay digän bula. Yuk, atlar turında bolay gına uylap kuydı ul. Çönki belä: şähärdäge fatirlarına at qadär at sıymayaçak. Başka berär närsä sorarga kiräk.

Zöhrä üzaldına yılmaep kuydı. Ul tagın ber äybergä kızıgıp yöri yörüen… avtobus tuktalışındagı kiosk täräzäsendä bik matur ber muyınsa elenep tora. Yäşelle-zäñgärle, kömeşle-kükle töymälärdän tezelgän bu muyınsa bik tä serle, tılsımlı bulıp toyıla Zöhrägä. Satıp almasa da, totıp kına bulsa da karıysı ide!.. Avtobus kilgänçe, ozak itep şul muyınsaga karap tora Zöhrä. Änise köçläp söyräp diyärlek alıp kitä anı kiosk yanınnan.

Närsä sorarga soñ? Zöhräneñ Gölinäneke kebek “veligı” da, Alsunıkı kebek zatlı kara küzlege dä yuk. Tagın bik küp närsäläre yuk anıñ. Kaysın sorarga soñ? Kaysın gına sorama — Yazmış barıber şunı kaldırıp kitäçäk. Çönki anıñ Yazmışı üz süzendä tora belä.

Tik… Närsä genä büläk itsä dä, üze kilmäyäçäk ul. Zöhräneñ tugan köne Yazmıştan başka gına uzaçak… İh, üze kilsen ide! Tugan köngä şundıy şäp büläk bulır ide!.. Läkin… kilmäs şul. Ul bit Yazmış! Keşelärgä izgelek eşläp yörsä dä, üze bik kürenäm dip tormıy. Kürenä torgan bulsa, tüzmäs ide, Zöhräse yanına ällä niçä märtäbä kilep kitär ide inde.

Şulay da Zöhrä Yazmışnı tugan könenä çakırıp kararga buldı.

“Bernindi büläk tä kiräk tügel miña, — dip yazıp kitte ul. — Minem böten äyberem dä bar. Ätiyem genä yuk… Läkin ätilärne Yazmış ta alıştıra almıy — şunı beläm. Äni şulay di… Äti keşe härkem öçen beräü genä bula. Miña bernindi büläk tä kiräk tügel. Üzeñ kil. Şul minem tugan könemä zur büläk bulır. Min sine bik kötäm! Kötäm! Äni dä kötä! Üze äytmi, ämma min monı tögäl beläm. Häzergä sau bul, Yazmış. Avırma, yäme. Sälam belän Zöhrä”.

Zöhrä hatın yazıp beterde dä, konvertka salıp, baş astındagı mendärenä kıstırıp kuydı. Yoklarga irtäräk ide, änise yanına da çıgası kilmäde, ul, mendärenä başın kuyıp, moñlı keşelärdä genä bula torgan tirän uyga kaldı. Törle ide anıñ uyları. Matur ide anıñ uyları. Nindider yaktı, sihri ber moğciza aldınnan gına bula torgan uylar… Mondıy uylar balalık çorında gına bulırga mömkin. Çönki alar saflıktan, samimilektän tualar häm keşeneñ, şähesneñ asılın täşkil itälär. Bu uylar hakında kıçkırıp söyläşergä yaramıy, hätta bötenläy dä söyläşergä yaramıy. Şuña kürä bu yulı sigez yäşlek Zöhräneñ küñel dönyasına kerep tormıyk, anı tugan könenä qadär üze uylap çıgargan matur, yaktı häm ütä dä serle uyları belän kaldırıp torıyk…

Bäyräm yal könenä turı kilde. Kunaklar yaktıda uk cıyıla başladılar. Berençe bulıp Alsu belän Gölinä işek şakıdı. Alar, büläklären tapşırgaç, Zöhrägä östäl äzerlärgä bulıştılar. Güzäliyä kuhnyada peşerende, ä kızlar köleşä-köleşä tabın tiräsendä bötereldelär. Ozaklamıy Zöhräneñ kalgan sıynıftaşları da kilä başladı. Öy — çäçäk ise belän, Zöhräneñ bülmäse büläk belän tuldı.

Menä bervakıt kıyınsınıp kına Ruslan kilep kerde. Ul iñ elek Zöhrägä ap-ak roza çäçäge büläk itte, kıyusız gına ürelep, kıznıñ bit oçınnan übep aldı, annarı kulındagı törgäkne suzdı.

— Närsä bu? — dip soradı Zöhrä.

— Siña kiräk äyber…

— Oy, kızık sin, Ruslan… Ä närsä soñ ul?

— Boks biyäläye…

— Närsä-ä?

— Siña bokska yörergä kiräk. Malaylardan tidertmäs öçen.

— Şulay diseñme? Bülägeñ öçen rähmät, Ruslan.

— Üzeñä rähmät…

— Ä miña nigä?

— Mine bit… berkem dä tugan könenä çakırmıy… Ä sin çakırdıñ… Şunıñ öçen rähmät.

— Alar bit sineñ nindi ikänlegeñne belmilär, Ruslan. Ä min beläm.

Ruslannan soñ Gölsinä apaları kilde. Şunıñ belän çakırılgan keşelär cıyılıp bette. Läkin Zöhräneñ änise kunaklarnı östäl yanına çakırırga aşıkmadı. Aptıragaç, Zöhrä kuhnyaga üze yögerep çıktı.

— Äniyem! Barısı da kilde, utırabızmı inde?

— Az gına kötik, kızım, tagın ber kunak kına kiläse kaldı.

— Kem ul, äniyem? Min belämme anı?

— Beläseñ, kızım… Kilgäç kürerseñ, häzergä sorama, yäme. Bar, kunaklarıñ yanına çık, yamansulap utırmasınnar.

Zöhräneñ şatlıktan mölderämä tulı küñelenä nindider cılı dulkın yögerep kerde: “Kem bulır ul serle kunak? Zöhrä anı belä dä, belmi dä bulıp çıga…” Änise çakırgaç, äybät kunaktır. Zöhräneñ tugan könenä dä kilgäç, tagın da äybäträkter…

Şul vakıt işek katındagı kıñgırauga can kerde. Zöhräneñ änise kauşap kitte, äle ber yakka, äle ikençe yakka omtıldı, alyapkıçın salıp, közge yanına bardı, çäçlären tözätkändäy itte. Monnan soñ da äle işekne açarga cıyınmadı. Zöhrä yanına kilep, arkasınnan söyde, bit oçınnan übep aldı, annarı gına işek açarga kitte.

İşektän berençe bulıp olı çäçäk bäyläme kürende. Ber koçak çäçäk! Äniseneñ dä, Zöhräneñ dä iñ yaratkan çäçäge — rozalar! Ruslan ap-ak ber roza alıp kergän ide inde, ä monda isäpsez-hisapsız kızıl rozalar!

Zöhräneñ küz aldında gacäyep küreneş barlıkka kilde: işektän ber koçak rozalar kerep kilä, ä anıñ artında berkem dä yuk! Nindi serle moğciza bu? Ällä?.. Zöhräneñ küñelendä näni genä ömet çatkısı kalkınıp kuydı: ällä Yazmış kilgänme? Änä bit üze kürenmi, çäçäkläre genä kerep kilä. Keşe zatı bulsa, kürener ide, ä bu kürenmi… Äye, algan ul Zöhräneñ hatın, anıñ süzen tıñlagan, kilgän… Häzer küräçäk Zöhrä üzeneñ Yazmışın. Kürmäsä, toyaçak…

Ämma ber koçak roza artınnan işektän äniseneñ elekke tanışı Yäsir abıy kilep kerde. Kilep kerde dä, yılmaep-balkıp, Zöhrägä taba atladı, anı cäy islärenä añkıtıp torgan çäçäklär belän kümde…

— Tugan köneñ kotlı bulsın! — dide ul, yözendäge matur yılmayuın sündermiçä. Häm tüş kesäsennän yäşelle-zäñgärle, kömeşle-kükle muyınsa çıgarıp, anı Zöhrägä kiderde… Annarı, çäçäge-niye belän kütärep, koçagına kıstı:

— Bähetle bul, Zöhrä akıllım! — dide. Kız huşın-akılın cıyıp betergänçe, anıñ gacäplänüdänme, kıyınsınudanmı alsulanıp kitkän bitennän übep aldı…

Zöhrä barısın da añladı. Bügen anıñ tugan könenä çıp-çın, çıp-çın Yazmışı kilgän ide! Ul monı Yäsir abıysınıñ kuyınına kilep kerü belän toydı. Tege vakıtta, buranlı töndä, näq şuşı kullarda, şul koçakta kayttı bit ul! Zöhrä bu kullarnı başka ber genä kul belän dä butamayaçak. Şul uk küzlär, şul uk yöz, yılmayu, mıyık…

Närsä di bit: “Zöhrä akıllım!” — di. Näq hatında yazgança… Hatın tämamlaganda da: “Sineñ Ya.” — dip kuya ide. Bu “Ya” digännäre Yäsir abıysı ikän bit! Yazmış — Yäsir… Yäsir — Yazmış… Nindi matur moğciza bu… Bıyıl Zöhrägä tugan köne menä şuşı matur moğcizanı büläk itte!..

Yasir abıysı kıyafätendä kilep kergän Yazmış kuyınında utırgan Zöhräneñ küz aldında, şuşı ber mizgel eçendä, yartı yıllık gomere yaktı balkış kebek çagılıp kitkändäy buldı. Nindider moğciza bulıp häterendä kalgan “vidik” ta, zäñgär çäçäkle göl dä, kürşe podezd­da yäşäüçe Ruslan isemle malay belän duslaşıp kitüe dä, “Dogalık” kitabı da, buranlı tön dä, işek töbendäge çañgılar da, Kış babay büläkläre dä, yalganı öçen şeltäläp yazılgan hat ta — barısı da şuşı köläç, matur, akıllı, igelekle Yäsir abıysınıñ eşe ikän!

Zöhrä, bu matur açıştan, döresräge, serle-mogcizalı töştän uyanırga telämägändäy, küzlären çıtırdatıp yomdı, annarı, alga omtılıp, Yäsir abıysı kıyafätendä kilep kergän Yazmışın, gaziz ätilärne-änilärne koçaklagan kebek, kısıp koçaklap aldı, häm, nindider bik möhim ser äytkändäy, ul gına işetelerlek itep, serle pışıldadı: “Kilüeñ öçen rähmät… Min sine bik-bik yaratam!..”

…Kunaklar taralgaç, alar öçäüläp çäy eçtelär. Bu yulı da Yäsir abıysı kübräk änise belän söyläşte. Ämma Zöhrä aña ber tamçı da üpkälämäde. Çönki ul tögäl belä: Yäsir abıysı — äniseneke genä tügel, Zöhräneke dä. Bälki äle iñ elek Zöhränekeder, annan soñ gına änisenekeder?

Änä ul nindi — Yazmış… Çibär! Akıllı! Şayan! Äybät! Anıñ belän rähät, tınıç… Ruslan belän dä duslar. Bu bik möhim. Çönki Zöhrä kiläçäktä Ruslan belän bik yakın dus bulaçak. Bälki… bergä dä yäşärlär… Monı belep toru Zöhräne bähetle itä… Bügen Ruslan tämam aptıradı: “Yasir abıy sineñ ätiyeñ tügelmeni?” — dip soradı. Zöhrä aña niçek cavap birergä dä belmäde. Zihene kauşap töşkän ber mäldä, Zöhrä öçen anıñ küñele, yöräge äytte: “Ätiyem tügel, läkin ul mineke!” — dide.

Änä ul nindi — Yäsir abıy… İğtibarlı, igelekle, mähäbbätle… Tagın… bähetle! Anıñ belän änise dä bähetle — küptän bolay kölep-elmayıp utırganı yuk ide… Söyläşüläre dä añlayışlı…

— Yaz citä, Güzäliyä. Salkınnar bütän bulmas inde…

— Şulay şul, bıyıl kış bigräk salkın buldı, buranlı buldı…

— Böten dönyaga cılı kiräk…

— Bezneñ barıbızga da cılı kiräk, Yäsir…

— Keşegä koyaş cılısı gına citmi şul, aña can cılısı da bulsın.

— Cılıga cılan da cılışa, dilär bit… Bezneñ koyaş ta cılını sizde. Yäsir, işetäseñme?

— İşetäm, Güzäliyä, işetäm.

— Tege agaçtagı koşka karale, tämam küñele buldı bugay… Sine niçek üz itte… Tege agaçtagı koşnı äy­täm…

— Beläm. Minem öçen dä gaziz ber canga äverelde ul… Döresen genä äytkändä, min häzer añardan ayırıla almıym inde… Niçek häl itäseñ soñ, Güzäliyä?

— Min küptän häl ittem, Yäsir, üzeñ beläseñ. Häzer inde kızıbız häl itsen. Anıñ çiratı…

“Kızıbız” digän süzne işetkäç, känfit käğazläre belän uynap utırgan Zöhrä kisken başın kütärde, “Süzegezdä miña da urın barmıni?” digändäy, gacäplänü häm sorau tulı küzläre belän ber änisenä, ber Yäsir abıysına karap aldı. Annarı, yarıy, üzegez beläsezder äle digän kebek, tıynak kına yılmaep kuydı da fantiklı uyının dävam itte…

— Kızıbız belän küptän söyläşep kuydım inde min, Güzäliyä.

— Yä-yä?

— Ul riza!

— Nişläp min berni dä belmim?

— Beläseñ-beläseñ…

— Zöhrä kızım, Yäsir abıyıñ döres äytäme? Sin anı yaratasıñmı?

Zöhrä beraz oyalıbrak, ämma eçke ber nıklık, ışanıç belän cavap birde:

— Yaratam. Monnan soñ min anı berkaya da cibärmim!.. — Annarı Yäsir abıysına kırt borılıp sorap kuydı. — Kitmiseñ bit, Yäsir abıy?

— Kitmim, Zöhrä, kitmim…

12. Soñgı süz

Menä şulay matur tämamlandı bu tarih. Tämamlandı mikän? Bälki, olı, bähetle tarihnıñ başı gınadır bu?

Här keşeneñ üz vakıtı, üz säğate bar, dilär. Şul säğat sukkan vakıtka turı kiterä alsa, keşegä bähet kapusı açıla. Bügen genä sigez yäşen tutırgan Zöhräneñ dä säğate suktı. Anıñ tormışı bötenäyde.

Läkin bez barıbız da beläbez: bu näni kız üz gomerendä berençe sınaunı gına ütte. Alda mondıy sınaular küp bulır. Tagın da avırrakları bulır…

Zöhrä genä tügel bit äle. Anıñ belän bergä bu yaña tormışka, yaña sınaularga Güzäliyä dä, Yäsir dä kerä. Moña qadär hıyal belän sabırlık — alarnıñ gomer yuldaşı buldı. Aldagı tormışlarında da Hoday Täğalä bu matur parnı şuşı ruhi kıyblalardan çitläştermäsen ide.

Yazmış — tañ kebek: başı bar, ahırı yuk… Bezneñ küz aldında ör-yaña Yazmış tudı. Yazmış härvakıt bähet bulıp tua. Bezneñ geroylarıbız da anı şul bähetle kileş saklasınnar ide, tormışnıñ bormalı yullarında äräm-şäräm itep betermäsennär ide.

Ruslan… Üze ber dönya… Miña bik kızık toyıla anıñ Zöhrä belän duslıgı. Hätta säyer… Bu duslık Ruslannı yahşırak itäçäk, ä Zöhräneñ küñelenä nıklık biräçäk…

Miña, yazuçı bularak, Zöhrädän ayırılu bigräk tä kıyın. Döresen genä äytkändä, şuşı kıska vakıt eçendä yakın, gaziz bulıp kitkän bu bäğır kisägennän ayırılasım da kilmi. Ul minem dä küñelemdä, yazmışımda kaldı. Üzeneñ yaktı hıyalı, küñel saflıgı häm gorur batırlıgı belän mine dä äsir itte, tärbiyäläde, keşelek asılıma kaytardı, kırıs vakıt cillärendä uña başlagan matur sıyfatlarımnı uyattı…

Menä Zöhrä hakındagı äsäremne yazıp tämamladım da uyga kaldım. Min bu kıznı sagına da başlaganmın ikän… Ä SAGIŞ ul, YaZMIŞ kebek ük, tañnı häter­lätä — anıñ başı bar, ahırı yuk…

Gıynvar, 2002

OÇA TORGAN KEŞELÄR, YaKİ
İyäsez yazmışlar hakında bäyän

Keşeneñ iñ bähetle çagı — bala çagı.

Ülemnän iñ yırak çagı bit anıñ…

Änkäy süzläre

1

Poyızddan töşkän bu keşegä berkem dä iğtibar itmäde. Ğadäti yulçılardan berni belän dä ayırılmıy kebek ide ul: küp kiyelüdän kürkämlegen cuygan, töse uña başlagan yäşel kostyumnan, şakmaklı külmäktän. Anıñ östenä iske fasondagı galstuk takkan. Kulında küp ışkıludan, bärelüdän poçmakları kırıla başlagan kara çemodan… Şulay da närsäse beländer başkalardan nık ayırılıp ta tora ul. Närsäse belän ayırıla soñ? Ä! Añlaşıldı… Ütä dä gamle-borçulı, hätta kaygılı ide anıñ yöze. Yuk–yuk, bäla-kaza yäisä ülem-kitem kaygısı tügel bu. Nindider eçke moñ, eçke gam-sagış bärep çıkkan ide anıñ yözenä. Cıynak kına mıyık cibärgän, tıynak kına, ämma ıspay itep çäçen kistergän bu yulçıga kırık biş yäşlär çaması bulır. Üze ukımışlı-zıyalı keşegä ohşıy — ak, çista yözen bizäp torgan yäşkelt-zäñgär küzläre çitendäge berniçä cıyırçıktan kala kartayu çalımı kürenmi. Bu küzlär cirän çäçlärenä ay-hay kileşep tora tagı… Beraz säyerräk yöri: berniçä adım atlıy da cilkäsen sikertep kuya, atlıy da sikertep kuya. Äyterseñ arkasında avır yök bar, ul şul yökne ara-tirä rätläp, caylap kuya… Anıñ iñendä kanatlar bar kebek, güyä ul bara-bara da şul kanatların barlap ala. Oçar ide — oçalmıy, nider aska, cirgä tartıp, basıp tora. Nindider avırlık bar anıñ iñendä. Ä bälki, küñelendäder?

Böten, imin, äybät tormışta yäşägän bulırga tiyeş ul. Şulay da anıñ yözenä çıkkan tege moñsulık, sagış-gam küñelgä tıngılık birmi: nider borçıy bu keşene, närsäder anıñ küñel tınıçlıgın algan, şuşı “närsäder” canın tuktausız bimazalap, izalap tora, yörägen ärnetä… Bähet belän ömet — kardäşlär, ämma ömet belän sagış ta — tugannar. Şularnıñ öçesennän yazmış tua. Bu keşeneñ yazmışı da gadi-gadäti tügel, ahrı. Ruhı arıgan keşelär belän gel şulay bula — böten kıyafätläre sälamätlek, pöhtälek börkep torsa da, andıylar başkalar küzenä bähetsez bulıp kürenälär…

Ämma keşe üze telägän qadär genä bähetle bula!

Bähetneñ kardäşe — ömet.

Ruh nık bulganda gına keşe küñelendä ömet tua häm yäşi ala. Ömet bar ikän, ägär dä çın ikän, ihlas ikän, ul bervakıtta da keşene aldamıy.

Avıl yulına töşkän bu bähetsez Hoda bändäseneñ här ım–häräkätendä änä şul çın, ihlas ömet nurı börkelep tora ide…

Bu yul anı kaya alıp bara? Bähetenäme, bähetsezlegenäme? Bähetkäder… Bähetkä, bähetkä! Bähetkä alıp baruçı yul — üze bähet inde. Çınlıkta bähet üze yuk, bähetkä iltüçe yul gına bar.

Äye, bähet ezläüçe bähetledän dä bähetleräk…

Yarar. Ukuçı ihtıyarın başkaça sınamıym. Bu gamle keşeneñ iseme — Säübän. Ul yırak kaladan tugan avılına kaytıp bara. Unsigez yıl kaytmagan ul tugan nigezenä. Menä häzer kaytıp bara. Yalgızı gına kayta. Yuk-yuk, ällä nilär uylamagız. Ğailäse bar anıñ: hatını, üsep citkän malayı bar. Bu hakta ber söylär äle ul sezgä. Ä häzer anıñ vakıtı yuk. Ul borçılıp uylana. Şulay borçılıp, täülek buyı poyızdda kayttı, menä häzer dä — avıl yulına töşkäç tä — küñelen cıyıp ala almıy, uylana da uylana, sızlana da sızlana…

Uyın eşmeni — unsigez yıl bit!.. Avıldan çıgıp kitkändä üsmer bala gına ide äle ul. Borınına is, küñelenä his kerä başlagan malay ide. Kayda kalgan ul çaklar — bala çaklar — bal çaklar?!

Kaysıdır izge kitapta äytelgän bit: “Alla bezgä birgän ruhnı nık sagına”, — digän. Äybät, izge canlı, kürkäm ruhlı keşelärneñ Allahı Täğalä katına bik irtä kitep baruı şunıñ belän añlatıla bulsa kiräk. Yaman niyätle yavız bändälärdä ruh bik tiz tuzıp-tauşalıp betä ikän — ni gacäp! Andıylar gayrätne çigärerlek däräcädä ozak yäşilär. Tugan cir belän dä şulay. İzge canlı, saf ruhlı balaların Tugan cir härvakıt sagınıp yäşi, üzenä çakırıp, ımsındırıp tora. Kızık, balaçak belän dä näq şulay ikän. Balaçak ta gel sagışta, gel gamdä. Keşe aldagı tormışında nilär genä eşlämäsen, anıñ böten niyät-hıyalları, kılgan eş-gamälläre häm, älbättä inde, eçke ruhiyäte dä bala çagı ihtıyarında kala. Niçämä-niçä märtäbälär sınalgan fal — keşe üzeneñ tugan ciren, tugan nigezen, bala çagın sagınmıy başlıy ikän, döresräge, anı tugan cire, tugan nigeze, bala çagı sagındırmıy başlıy ikän, dimäk, aña nider bulgan, ul üzeneñ ruhi orbitasınnan ıçkıngan, bala çagınnan uk kilgän gomer yulınnan çitkä taypılgan, kıyblasın yugaltkan, İblis kotkısına birelgän…

Säübän belän dä şulay buldı, ahrı. Ul kaydadır, kayçandır yalgıştı. Gomer yulınıñ bik möhim ber borılışında çitkä kayırılıp kerep kitte dä… yuldan yazdı, sukmagın yugalttı… Böten köçen, säläten salıp tırışsa da, ällä ni kıra almadı: eşe ciñel birelsä dä, hezmätendä zur uñışlarga ireşmäde, ğailä tormışınnan kanäğat bulsa da, bähetkä bötenäymäde. Menä häzer ul, ğailäsen, yäşägän yortın häm küpellık hezmäten taşlap, avılına — tugan yortına, gaziz yalgız änkäse yanına kaytıp bara.

Ozak yıllardan soñ balaçakka kaytu rähät tä, kıyın da ikän. Hätta… kurkınıç ta! Çönki keşe bala çagına ike oçrakta gına kayta: närsädänder kaçkanda yäisä bik möhim ber äyberen ezlägändä… Säübän kisterep kenä äytä almıy: kaçıp kaytamı ul, ällä küñele telägänne ezläp kaytamı? Bu, bälki, ul çaklı möhim dä tügelder. İñ möhime — ul kayta. Kaytmaska ant itep kitkän cirenä kayta. Bähillek almıyça kitkän nigezenä kayta. Saubullaşmıy-nitmi kitkän änkäse yanına kayta… Ni öçen kaytamı? Monıñ säbäbe bar. Ul avırdı, ülemneñ küzenä karadı… Şul ülem äcäle aña turı karap äytte: “Kayt bar, avılıña kayt, gomer, näsel yoldızıñnı räncetergä telämäsäñ, näseleñne yugaltasıñ kilmäsä, kayt, kayt!” — dide.

Yuk, başta uk ülemne iskä alıp, ukuçınıñ näzberek, näzakätle küñelen örketmim äle. Säübänneñ gomer tañında maturrak hatirälär dä bulgan bit. Nigä şular hakında söylämäskä?!

Äy ul çaklar! Äy ul tile çaklar!.. Närsä genä buldı soñ äle ul vakıtta? Häzer inde hätergä dä töşerep beterä almassıñ…

Artıgrak yarattı şul ul Säviyäsen. Baştarak bötenese dä äybät, matur ide. Tönnär buyı ozatışıp yörülär diseñme, tatlı übeşülär, onıtılıp söyeşülär diseñme… Söyep übeşkändä cannar almaşına, dilärme äle? Mähäbbät mönbärenä basıp, alar ber märtäbä genä “can almaşmadılar”. Can belän bergä iñ qaderle, iñ gaziz serlär dä, ant-väğdälär dä almaşındı…

Läkin boları kızık tügel äle. Boları — här ğaşıyq par belän bula torgan hällär… Säübän belän Säviyä ber-bersenä tartılgan könnän alıp mavıktırgıç şögıl uylap taptılar: ber-berse belän yoldızlar aşa söyläşä başladılar. Niçekme? Sarmanay avılınnan ber çakrım yıraklıkta Kala-tau bar. Ä-ä-änä ul. Bu tau itägendä yükälär üsä. Şul yükälärneñ bersen saylap alalar da, ikese ike yagına söyälep basıp, küktäge yoldızlarga bagıp “söyläşälär”... Bigräk tä Çulpan yoldız aşa tiz “añlaşalar”…

— Säübän, sin kem bulır ideñ?

Säübän däşmi, barı tik yoldızga karap cavap uylıy.

Säviyä anıñ cavabın üzençä yuragan bula:

— Oçuçı bulasıñmı?

— Äye! Beldeñ…

— Säübän, sineñ hıyalıñ barmı?

Üze tagın yoldızga karap yurıy:

— Bar, bar sineñ hıyalıñ!.. Sineñ hıyalıñ… Sineñ hıyalıñ… Cirgä, menä şuşı Kala-tauga, östän, kük katınnan karıysıñ kilä, şulaymı?

— Yuk, belmädeñ… Minem sine übäsem kilä!..

— Ä sin härämläşmä! Döresen äyttemme, döresme? Yä inde…

— Döres-döres, üpkälämä yäme, min bit şayartıp kına…

— Säübän, ä sin kemne yaratasıñ?

Säübän däşmi. Säviyäneñ karaşları tönge küktä. Ul kileşterep uylangan bula. Belmägängä salışa. Anıñ yüri belmägänen Säübän dä sizep tora. Şuña da yüri aşıktıra:

—Yä inde, äyt inde.Çulpan yoldız berni dä söyläşmime ällä?..

— Çulpan äytä… Çulpan äytä… Ul berni dä äytmi, Säübän…— Kinät Säviyäneñ tavışı kayadır ubılıp töşep kitä.

Säübän barıber ışanmıy. Kölä, şayara. Ä Säviyä şayarudan uzgan. Anıñ yöze inde kölmi, küzläre dä kölmi. Alar tönge küktä, şomlanıp karap toralar.

— Çulpan däşmi, Säübän…

Säübän Säviyäneñ şayarmaganın añlıy, kaçıp torgan cirennän çıga.

— Niçek inde — däşmi?..

— Däşmi…

— “Säviyä” dip tä äytmime?

— Äytmi…

Säübän anı üzeneñ kiñ koçagına ala, yañaklarınnan, çäçennän nazlap söyä, mañgayınnan übep ala.

— Ul bezdän könläşä, Säviyä. Bezneñ bähetebezdän könläşä…

— Äydä, kaytıp kitik, üpkälämik bez aña. Yansın şunda yalgızı gına, şul kiräk aña…

İnde kaytu yulına töşkäç, Säviyä, Säübänneñ karşına uk kilep, kapıl sorap kuya:

— Säübän, sin mine yaratasıñmı?

— Yaratam, Säviyä…

— Çınlapmı?

— Çınlap… Miña sine yaratu ciñel, çönki sin iskitkeç çibär, Säviyä!..

Ul tönne Çulpannıñ däşmäve yukka bulmagan ikän.

Ozaklamıy alarnıñ tormışında bötenese dä butaldı, ömet-hıyalları çälpärämä kilde, küñel savıtları tomalanıp, karaşları tössezlänep, yäşäüläreneñ yäme, nazlarınıñ täme bette… Säübänneñ söyü-mähäbbätennän dä açınu katış ärnü genä, räncü genä torıp kaldı; ul gomer yomgagınıñ oçın, yazmışınıñ iyäsen yugalttı…

Ul könne Säübän kiçke uyınga soñrak çıktı. Aviatsiyä institutına barırga äzerlänä ide ul. Kazanda yäşäüçe Hörmät abıysı bik kiräkle kitap tabıp cibärgän, şunıñ belän mavıgıp, vakıt uzganın sizmi dä kalgan.

Sarmanay avılı yäşläre irtä yazdan başlap köz ahırına qadär ineş buyındagı Sabantuy yalanına kiçke uyınga çıgalar. Elegräk mondıy uyınnar här tatar avılında bulgan. Ä menä sarmanaylılar bu matur yolanı bügen dä onıtmagannar.

Yar buyında hätfä kebek cäyelep yatkan cete yäşel çirämlektä oçıp-oçıp biyep kitälär!.. Başta yalgızaklar çiratlaşıp bii, annarı parlı biyulär kitä… Ahırdan uyın kümäk biyulär belän tämamlana…

Kümäk biyulärneñ iñ kızgan vakıtında töşep citte Säübän ineş buyına. Töşüen töşte, ämma Säviyäsen taba almadı. Yan-yagına karanıp ezlängän arada, Zälifä isemle kürşe kızı anı cilterätep tügäräk eçenä alıp kerep tä kitte, ike kulınnan totıp, üz tiräsendä äyländerergä kereşte. Säübän karşı kilmäde, köne buyı öydä utırıp oyıy başlagan ayakların üz irkenä cibärde — bi̇yü digän tılsım ihtıyarına tapşırdı…

Böterelep, därtlänep küpme biyegännärder, kaysıdır ber mizgeldä Säübän tagın Säviyäsen isenä töşerde. Ul inde tügäräktän çıkmakçı da bulgan ide, äle yarıy bi̇yü tuktalıp kaldı, yäşlär taralışa başladılar.

Säübän Säviyäneñ yuklıgın närsägä yurarga da belmäde. Bu yulı da uylanıp, aptırap ozak torırga turı kilmäde, Zälifä anı tagın kultıklap aldı da söyräp diyärlek avılga alıp kaytıp kitte.

— Äydä kaytabız, bulmagan Säviyäñne kötep torma,— dide ul.

— Buldımı soñ ul bügen?

— Anısın inde üzennän sora, kürşekäyem…

Şulay ikäüläşep kaytıp kittelär. Zälifä cähät kenä Säübänne kultıklap aldı. Yeget çitkä taypılıp karagan ide dä, kızıy anıñ belägenä tagın da nıgrak yabıştı. Döresen genä äytkändä, Säübänneñ üzenä dä yäşlege taşıp torgan, därtle, çaya kürşe kızınıñ kaynar belägen toyıp baru rähät ide…

Tel bistäse bularak danı çıkkan Zälifä ozak köttermäde:

— Borınıña çiyertteme Säviyäñ?!

— Nigä alay diseñ?

— Kayda soñ ul, yä äyt, kayda?

— Kayda bulsın, kaytıp kitkänder…

— Kitte di siña!

— Yä, başnı tinterätmä äle, bolay da köne buyı formula yatlap çilängän baş ul.

— Çilänäse könnäreñ alda äle…

— Ällä niçek söyläşäseñ sin bügen, Zälifä, içmasa, sin dä ürtämäle cannı…

— Yä, bette-bette. Min bit şayartıp kına…

Beraz söyläşmiçä bardılar. Zälifä başın Säübänneñ kulbaşına saldı. Üze astırtın yılmaya.

— Bezneñ bolay bargannı kürep kalsalar, ä, Säübän?

— Çınlap ta, Zälifä, kılanma äle, citte siña…

Säübän bu süzlärne äytüen äytte, ämma Zälifäneñ başın çitkä alıp kuymadı. Aña rähät ide. Säviyä andıy tügel bit. Kaytkanda yakın da kitermi üzenä, üze dä yakın kilmi. Yükä yanında gına söyderä, üpterä… Kırgıylık citärlek añarda… Şuşı ımsındıruı, üzenä tartıp toruı belän, haman sayın yanına yakın cibärmäve belän yarattırdı da inde ul Säübänne.

Tön pärdäsen yırtıp bara torgaç (bügen yoldızlar da az, ä menä Çulpan üz urınında, tik beraz moñsurak kına), Zälifälärneñ kapka töbenä kilep cittelär. Ämma, aldan uk süz kuyışkan şikelle, alar bu tanış zäñgär kapkanı uzıp kittelär. Säübännär turısında da süz katuçı bulmadı, nindider ber yäşeren köç, tılsım-gipnoz bu ike yäş yöräkne alga — hätär bilgesezlekkä äydäp alıp kitte…

Çınlıkta alar arasında berni dä yuk bit: urtak his tä, urtak hıyallar da, väğdälär dä… Keçkenädän bergä tägäräşep üskän ike yäşüsmerneñ soñgı märtäbä uram uravı, şul räveşle matur itep huşlaşuı gına ide bu.

İh, alay gına bulsa!

Tege yäşeren köç yukka alıp barmagan ikän alarnı. Säübänneñ matur yäşlegenä, ihlas mähäbbätenä, saf hislärenä kirtä kuyu öçen etep-törtep kitergän ikän anı monda döm karañgı tönneñ kara ruhı!

İneş yarı buyında ber-bersenä sıyınışıp utırgan bu parnı alar yıraktan uk kürep kildelär. Zälifä närsä uylagandır, Säübänneñ küñelenä şunda uk säyer ber toygı ürmäläp kerde. Kerde dä, iñ neçkä ber urınnı saylap, keter-keter kimerä başladı.

Avızlarına su kabıp bara birdelär. Säübän kire borılırga da uylagan ide. Zälifä kölär dip kurıktı. Kürşe kızı belän kitep bargannan ni bula soñ?! Säviyä genä kürmäsen, ul inde kölep kenä kalmas, ällä närsälär uylap, mäñge kiçermäslek itep üpkälär.

Säübän toyıp, sizep kilde — nider bulır kebek. Änä bit yöräge niçek tıngısızlana: äle kirägennän artık kaga başlıy, äle şıp tuktap kala.

Şomlanuı yukka bulmagan ikän. Yar başında, tın gına agıp yatkan kiçke ineşkä karap, yugarı oç atamanı Rämis yanında anıñ Säviyäse utıra ide!..

Şunnan soñ närsä bulganın Säübän açık kına häterlämi. Säviyä belän küzgä–küz karaşıp, bernikadär telsez kalıp torganın gına çamalıy:

— Säübän?..

— Säviyä?..

Annarı ul üzennän ällä nikadär köçleräk, “töptän çıkkan” Rämiskä barıp yabışkan. Ul kiçne alar kara kanga batıp sugışkannar. Yılap şeşenep betkän Säviyäne Zälifä alıp kaytıp kitkän. Säübän haman Rämiskä sikergän, tegese anı täpäläp torgan. Avılnı üz kulında totkan Rämisneñ küze çıga yazgan, kulı kaymıkkan, tavışka yögerep kilep citkän avıl yegetläre Säübänneñ kara yanıp betkän kul-ayakların bäyläp, öyenä kaytarıp taşlagannar…

Säübän ikençe könne tañ belän çitkä abıysı yanına çıgıp kitte. Kügärgän, kara yangan yözen pincäk yakasına yäşerep, avıldan çıgıp bargan Säübän artınnan kötüçe Häläf kart belän kürşedäge May äbi genä säyersenep karap kaldılar…

Säübän Säviyäneñ saflıgına ışanmıyça kitte. Ä ışanıç bulmasa… Ä bit ışanıç hislär tibräleşenä genä bäylängän bulırga tiyeş tügel. Işanıçnıñ töp tamırı yöräkkä tügel, akılga barıp totaşa. Bu vakıt Säübänneñ akılı tomalangan, yöräge üpkä taşı belän basılgan çak ide. Ul vakıtta üz-üze belän küp tartkalaştı Säübän.

Bähäs bolayrak tämamlandı:

— Ä sin beläseñme, añ hakimlek itä, his idarä itä…

— Niçek-niçek?

— Añ hakimlek itä, his idarä itä.

— Şulay bulıp çıga ikän…

Şul kitüdän ul bütän kaytmadı, Kazandagı Häydär abıysı yanına barıp sıyındı. Telägän urınına ukırga kerde. Anı tämamlagaç, aviatsiyä zavodına eşkä urnaştı.

Keşe yalgız yäşärlek däräcädä köçle tügel. Säübän dä böten gomeren yalgızlıkta ütkärä almıy ide, älbättä. Şuña kürä ul tabiğat birgän olı büläkne kabul itte. Öylände. Malayları tudı. Fatir aldı.

Yuk şul, Säviyäne tiz genä onıta almadı ul. Döresräge, ber tamçı da onıta almadı. Kızık ta, kızganıç ta: bik ozak ezläp, Säviyä isemle kızga öylände. Üz itep, üzençä yaratıp, küñelenä yakın alıp öylände. Häläleneñ yöze, küzläre, hätta gäüdä-sını da avılda kalgan Säviyäsen häterlätä. Tavışı da yomşak, bärhet tavış, elekke Säviyäse belgän cırlarnı da yaratıp cırlıy ide käläş.

Tik… matur hislär tusa da, Hoday Täğalä kavıştırgan keşelärdä genä bula torgan mähäbbät baglanışı urnaşa almadı alar arasında.

Eçtän irekle bulmagan keşe tıştan irekle bula almıy. Säübän dä eçtän kol bulıp yäşäde. Sagışınıñ, üpkä-ränceşläreneñ kolı bulıp gomer kiçerde. Şuña kürä ul tormış-yaşäyeşendä dä açılıp, kanat cäyep cibärä almadı kebek…

Änkäse kilgäläp, abıysı kaytkalap torsa da, Säübän avılda kalgan Säviyäse hakında ber kälimä süz söyläşmäde, soraşmadı. Bervakıt änkäse şul hakta süz katkaç:

— Änkäy, citte, Säviyä minem öçen yuk inde. Min dä anıñ öçen yuk!— dide dä kırt kiste.

Şunnan soñ bu hakta süz bulmadı.

Säübän tile tügel. Ul bik yahşı añlap yäşäde. Tugan ciren yaratkan keşe genä böten dönyanı yarata ala. (Ä anıñ kaytkanı da yuk.) Tugan cir ber genä, çönki gomer dä ber genä. (Ä ul ällä niçä gomergä iyä keşe kebek yäşi.) İñ yarlı keşe — tugan cirsez keşe. (Ul iñ yarlı keşe bulıp çıga, çönki ul tugan cirennän baş tartırga mataşa.) Çittä yörgän keşe — ber cirdä dä yäşämi. (Çönki anıñ kaytır urını, dimäk, yäşär cire yuk.) Tugan ciren yaratkan keşe genä hatın-kıznı çın-çınlap söyä, yarata ala. (Dimäk, ul çın söyüdän dä mährüm?) Vatan — mähäbbät kenä tügel, Vatan ul — yazmış! Ä yazmış — cavaplılık digän süz! (Dimäk, ul tormış-yaşäyeş cavaplılıgınnan da baş tartkan bulıp çıga…) Tugan cirneñ çın ulı bulu öçen, soñ däräcädä ihlas bulu kiräk! (Dimäk, ul ihlas tormış belän dä yäşämi?!) İñ möhime: Tugan cirne onıtıp bulmıy, anı sagınıp kına bula! (Ä ul anı onıtırga tırıştı…)

Säübän tugan cir belän bäyle böten töşençälärneñ dä ählakıy kategoriyä buluın, vöcdan, iman, hakıykat, saflık belän tugandaş buluın bik belä. Äle bit tagın da yugarırak — milli, säyäsi mäğnäläre dä bar bu töşençälärneñ. Äye-äye, Vatanpärvär bulu öçen başta Vatanlı bulu kiräk!

Annarı… Tugan cir töşençäse yazmış mäğnäsenä dä iyä äle! Tugan cireñdä ütkäneñ dä, kiläçägeñ dä bar, ä çit-yat cirdä bügengedän, häzergedän başka berni dä yuk…

Säübän bolarnıñ barısın da añlıy, belä, toya ide…

2

Tür basu oçında avıl kapkası kürende. “Basu kapkası” dip tä yörtälär anı. Haman da şul ikän. Cil-yañgırdan karayıp betkän ike imän bagana. Alar östenä şundıy uk imän kirtä suzılgan. Yänäşädä genä yalgız tupıl agaçı. Säübän çıgıp kitkändä beläk kalınlıgında kalgan bu agaç häzer änä kolaçka sıyarlık bulıp üskän. Şunda uk ozın eskämiyä. Elegräk armiyägä alıngan yegetlär, şuşı eskämiyägä tezeleşep utırıp, soñgı märtäbä tämäke köyrätälär, avıl belän huşlaşalar ide. Häzer ul buş, älegä prizıv yuk… Yalgışa ikän — kemder bar anda, änä ber malay utıra. Avıl malayı. Ak külmäktän, kiñ satin ıştan-çalbardan, cirän-koñgırt çäçläre yıraktan uk tırpayıp, balkıp tora.

Säübän anıñ yözen açık kına kürä almıy äle. Tik sizenä: az gına sipkelleräk, ber kaşında tar gına yara cöye bar. Kışın käşäkä uynarga yaratkan malaylarda bula andıy tamgalar. Säübänneñ üzendä dä bar. Yäşägän yıllar bu cöyne kuyı kaş astına yäşerep kuygan kuyuın… Ämma uñ kaş astındagı buy sızıknı barıber kürälär, şul yuk kına närsä hakında soraşıp yalıktıralar…

Tagın şunı sizep kilä Säübän: kaydadır kürgän kebek ul bu malaynı. Tik kayda? Tanış, ämma kürgäne yuk… Bälki, kürgäne dä bardır? Yuk la… Unsigez yıl kaytmıy yörep, kayan kürsen di… Tile…

Malay-şalay dip tormaska, barıp küreşergä kiräk. Ni disäñ dä, avılnıñ berençe keşese bit äle ul. Sarmanay üze menä şuşı malay kıyafätenä kerep karşı alırga çıkkandır, bälki?

— İsänme-saumı, enekäş?!

— İsän-sau äle… Üzeñ saumı?

— Allaga şöker…

Malayga yakınrak kilgäç, säyersenep, hätta dertläp ük kitte Säübän. Çınlap ta kaydadır kürgäne bar anıñ bu avıl balasın… Tik kayda, kayda? Kayçan? Kayda, kayçan kürä alsın?! Säübän avıldan çıgıp kitkäç tugan sabıy lasa ul. Säyer… Bik säyer!..

Küzläre! Küzläre tagın da säyerräk. Çäçläre dä säyer. Cip-cirän! Säübänneke kebek… Şulay da küzläre ayıruça säyer! Äye! Bu malaynıñ küz karaşları anıñ yäşenä, sabıylıgına hiç kenä dä turı kilmi ide! Olılarça, akıllı karaş. Säübänneñ ber tanışı äytergä yarata ide: “Mudrıy karaş”. Ozın-ozak gomer yäşägän, küpne kürgän, küpne tatıgan keşe genä şulay karıy: gamle, moñsu, şul uk vakıtta ışanıçlı, töple itep… İñ möhime, sınap karau bar bu küzlärdä. Hätta şiklänü, şomlanu bar. Yuk, şomlanu uk tügel, sagayu bar…

Säübän tagın şunı toydı, bu küzlärgä karau belän, canıñnı kuyınıña kısıp, ällä kaya — uylar-hatirälär öyermäsenä iyärep, küñelneñ iñ yırak töpkellärenä ubılıp töşep kitäseñ… Töşkändä yar-kıya çitenä totınıp kalırga teliseñ, tırmaşasıñ, çäbälänäseñ, ämma barıber töşäseñ, töşäseñ…

Säübän dä malay çagında şuşı eskämiyädä utırırga yarata ide. Ätkäseneñ kaytuın kötte ul. Änkäse äytä ide: “Ätkäñ bik yırakta şul… Äybät bulsañ, täüfıyklı-tärtiple bulsañ, änkäñne, ölkännärne, ukıtuçılarıñnı tıñlasañ, yalkau bulmasañ, kaytır ul, kaytır…” Säübän ışandı. Tärtiple bulırga, uñgan bulırga tırıştı. Ukuın bolay da yahşı ukıdı. Bu yaklap kurkınıç yuk ide.

Soñınnan gına belde: anıñ ätkäse şul uk avılda başka ğailä belän yäşi ikän. Ämma moña karap kına Säübän tärtipsezlänep, änkäsen sanga sukmıyça yörmäde, anıñ töp yärdämçese bulıp kaldı. Avıldan çıgıp kitkänçe öy-nigezne üz kulında tottı. Häydär abıysı, sigezençene tämamlau belän, tözeleş tehnikumına ukırga kitep bargan ide şul…

— Sin kem malayı?

— Rämziyäneke.

— Ätkäñ kem?

— Ätiyem yuk minem.

— Alay da bulamıni?

— Bulmıy da soñ… Bezneñ belän tormıy ul. Samiga apalarda yäşi… Yäşäde…

— Nişläp — “yaşäde”?

— Ülde ul.

— Şulaymıni?

Säübänneñ döm karañgı häter çolanında tagın çelt itep ut kabındı: tukta-tukta… anıñ ätkäse dä Samiga apalar ğailäsendä bit! Ä?! Änkäse dä Rämziyä isemle… Närsä bu? Nindi hikmätle malay? Nindi dönya ğalämäte?

— Kızı-ı-ık… Tagın tugannarıñ barmı soñ sineñ?

— Häydär abıy bar. Bette şunıñ belän…

— Ä?!

Şikle-şöbhäle uylarnı tärtipkä salu öçen, tayanıçın-kıyblasın yugaltıp yak-yakka karana başlagan uy-zihenne nindider kısaga kertü öçen ber genä sorau biräse kaldı:

— İsemeñ niçek soñ sineñ?

— Säübän.

Säübän añ-zihenen küñel savıtına, häter kısasına kuıp kertä almıy kaldı, kötelmägän hällärdän başı äylänep, şıp itep tege malay yanına eskämiyägä utırdı.

— Bäy… Bäy, sin bit… Sin bit min bulasıñ…

— Äye, sin bulam.

— Min? Kit monnan! Yülär satma! Sin närsä, mine yülär dip beldeñme ällä? Yä, äyt häzer ük — kem malayı sin? Ätkäñ-änkäñ kem? Berençe oçragan keşe belän şulay şayarırga yarıymıni?! Bala çakta bez dä şayarta idek, nu bu çaklı…

— Min şayartmıym…

— Şayartmıysıñ? Şayartmıysıñ di… Kara sin anı, malay aktıgın, kayandır belep algan da, yüri şayarıp utıra.

— Şayartmıym didem bit inde. Nıklabrak kara. Menä — kara, kara! Sin tügelmeni? Bişençedä rayonga sabantuyga bargaç töşkän kartoçkañnı häterliseñme? Şul vakıttagı sin inde min!..

Säübän şaklar kattı: şul? Nişlärgä dä belmiçä, torıp kitte, arlı-birle yörende, ara-tirä, tege malay karşında tuktalıp, sınap karap tordı, tagın yörende… Üze, tile bändä kebek, mäğnäsez, bäyläneşsez süzlär söylände:

— Bişençedä diseñme? Äye şul, bişençedä çıgıp kitkän idem… Annarı… Annarı institut… Änkäy, Säviyä, Häydär… Ä-ä!.. Ul sabantuyda Häläf abıy atı ciñde… Annarı Rämis batır kaldı… Säviyä belän ikese yar buyında… Nu kızık ittem üzen: kanga batırgançı kıynadım… Şäp buldı… Bişençedä min Säviyäne belmi idem äle… Ul sigezençedä ukırga kilde… Yuk la, kilmäde. Min anı kürmiçä genä yördem bugay… Annarı öç yıl bergä. Ber can kebek… Rämis… Sabantuy batırı Rämis… Min kittem, alar bergä kaldılar…

— Rämis belän kalmadı ul.

— Ä?! Sin kem? Sin mondamıni äle? Köş monnan! Fu! Keşe kıyafätendäge İblister sin! Mine yüri divanaga sabıştırıp, cannı tartıp almakçı bulasıñdır… Barıp çıkmas niyäteñ, yaman ruh! Kit monnan! Kitäseñme, yukmı? Köş-ş!..

Ämma tege malay kıymşanmadı da. Gayrätne çigererlek däräcädä tınıç ide ul. Citmäsä, haman ber süzne tukıy:

— Rämis belän kalmadı Säviyä.

— Sin beläseñme, min belämme, Rämis belän kaldı ul. Üzem kürdem!

— Yuk digäç, yuk. Rämis belän kalmadı. Sin sukır ideñ ul vakıtta. Küñeleñ sukır ide. Sin häzer dä sukır. Min sineñ küzläreñne açarga, canıñnı saflarga kildem.

— Hı, kem soñ sin ul qadär?

— Min — sineñ bala çagıñ.

— Ä? Kem-kem?

— Bala çagıñ, dim bit…

— Andıy isem dä bulamıni?

— İsem tügel ul. Balaçak, balaçak inde, beldeñme? Ä bezneñ isemnär ber ük — Säübän! Säü-bän!

— Yarar soñ, yarar. Min bit ber süz dä äytmim. — Säübän süzne niçek bar şulay kaldırırga buldı. Çönki ul barıber berni dä añlamıy ide. Şulay da avız eçennän genä mıgırdap kuymıyça tüzä almadı.— Menä äkämät…

Avılga qadär yänäşä kayttılar. Ber tamçı süz söyläşmädelär. Säübänneñ añına-isenä kiläse bar ide. Ämma basu kapkası buyında bulgan häl şulkadär hıyalıy-äkiyäti ber moğciza kebek ide, Säübän üz bägıreneñ ällä kaysı cire belän genä toya-sizenä başladı: nider buldı, gayre tabigıy vakıyga buldı; häm ul äle ozak vakıtlar üzeneñ yaña halätenä ışanmıy, döresräge, ışana almıy yäşäyaçäk. Töş kenä buluı da mömkin bit. Ällä beläkne çemetep karargamı? Avırta… Sanap karargamı? Ber, ike, öç… cide… un… Un… cide… öç, ike, ber… Döres sanala bit, çukınçık!

Avılga yakınaygan sayın, Säübänneñ yöräge tıngısızlandı, yışrak tipte. Atılıp çıgam-çıgam dip tipte. Niçek kenä tipsä dä, hucası anı tınıçlandırır çara tapmadı.

Tugan avılınnan çıgıp kitkängä dä änä küpme vakıt ütkän bit! Härkemgä mäğlüm: Vakıt kanatında sagış bar, sagışta — ömet, ömettä — yugaltu, yugaltuda — kaygı, kaygıda — ömetsezlek, çarasızlık… Menä bit ul niçek! Kayda monda döreslek? Hakıykat kayda? Vakıtnı da, hakıykatne dä kürep, totıp karap bulmıy. Toyıp kına bula. Toyımıñ bulsa inde… Säübän änä şul toyımın yugalta yazdı, ahrı.

Unsigez yıl ütkän dä kitkän…

Ul arada dönya niçek üzgärde! Sarmanay da, anıñ keşeläre dä üzgärgän bulırga tiyeş…

Säübän üze dä elekkege avıl malayı tügel inde.

Yuk la, vakıt keşene üzgärtmi, anı kamilläşterä genä. Bähetsez çagıbıznıñ kübräk buluına vakıt ğayeple tügel. Şulay uk Kük tä, Ğaläm dä, yoldızlar da, Koyaş ta ğayeple tügel. Änä ilahi bocra bulıp tägäri dä tägäri ul ut yomgagı…

Ä bit härkemneñ “tormış bocrası” bar. Akıllı, mähäbbätle häm talantlı keşelär kulında ul “vakıt tägärmäçe”nä äverelä, bu tägärmäç zurrak häm kuätleräk bulgan sayın keşe gomere dä ozınrak häm ähämiyätleräk bula…

Säübänneñ şul “yaşäyeş bocrası” vatıldı, ahrı. Tugan cirdän ayırılunı bähettän ayırılu belän, yäşäeştän ayırılu belän genä çagıştırırga mömkin bit. Ä ul üzen tugan avılı öçen ülgän dip isäpli ide…

Tormışta iñ hätäre — tereläy ülü. Älbättä, ülgäç tä ozın-ozak gomer kiçerergä mömkin. Säübän, ülep ük betmäsä dä, çın-çınlap yäşi dä almadı, ahrı…

Tabiğattä töp kanun: ülem — gomerneñ başı. Ülemnän soñ härvakıt yäşäü kilä…

Ällä?.. Ällä bu malay anıñ yañadan tuuına işarä mikän?

Säübän, bargan cirennän artına borılıp karadı — haman baramı, kalmaganmı? Yukka çıkmaganmı?

Bara… Olılarça tınıç, salmak… Häm akıllı! Härhäldä, Säübännän akıllırak. Ul monı ällä kaysı cire belän toya, sizä… Şuña kürä söyläşergä dä şiklänä, hätta kurka…

Baş citmäslek häl bit. “Min sineñ bala çagıñ”, — dime? Menä digän malay — şundıy tanış, şundıy akıllı, mölayım… Tagın… tagın… şundıy gaziz!

3

Säübän yulnı beraz onıtıp ta cibärgän, ahrı. Läkin ber närsäne ul tögäl belä: basu kapkasınnan avılga qadär şaktıy barası… Bala çakta bu ara şundıy yırak bulıp kürenä ide, äle dä häterli, malaylar belän bu yaklarga ber märtäbä genä kilep kitep bula ide. Bu yaklar digäneñ Kala-tau bula inde. Basu kapkasına timiçä dä Kala-tauga barıp bula buluın. Bu yaktan kızıgrak… Kala-tauga kilgändä inde… Ul avıl malayların kızıktırıp, ımsındırıp, çakırıp torgan iñ gacäyep, iñ serle urın bulgandır…

Änä ul ber çittä, tonık kına şäülä bulıp, artka taba şuışa. Uñ kulında — urmannar, kuaklıklar, ärämälek, ineş buyı. Ä sulda — taular räte. Urta ber cirdä serle dä, şomlı da Kala-tau üze kalıkkan…

Säübänneñ bu taunı kürmägänenä tögäl unsigez yıl. Nigä gacäplänergä, anıñ avılga kaytmaganına da şulay uk bit. Kaça-posa şuşı yuldan çıgıp kitkän ide ul. Bu hakta häzer uylıysı da kilmi anıñ… Änä Kala-taudan oyat…

Säübän inde bötenläy başka keşe. Olıgaya başlagan, basınkılangan, küpmeder akıl utırgan, küpmeder akılın cuygan, ämma bäheten taba almıyça iza çikkän, gazaplı-gamle ber bändä. Tugan cirennän mährüm kala yazgan üksez can. Borıngılar äytkän bit: tugan cirneñ yämen tatıp karıysıñ kilsä, çittä yäşäp kara, tugan cirneñ yämen toyıp yäşiseñ kilsä, tugan ileñdä tor, digännär. Yağni tugan cir — sagınu öçen tügel, yäşäü öçen! Ällä ni ayırma da yuk — “tatu” häm “toyu”… Säübän añlıy — anıñ yazmışına “tatu” töşkän. Şulay da ul bik ozak ayırılıp torgannan soñ kabat kaytıp bara. Tatu öçen tügel, toyu öçen, yäşäü öçen kayta. Toya alırmı? Ul toysa, tugan cire anı toyarmı? Şuşı Kala-tau anı toyarmı, kabul itärme, üzenä yakın cibärerme? Änä bit Kala-tau da beraz çükkän kebek. Ä elek nindi mähabät, biyek bulıp kürenä ide ul!

— Ber dä çükmägän, sin üzeñ üskängä şulay täbänäk bulıp kürenä ul…

Säübän, siskänep, tavış kilgän yakka borılıp karadı. Artınnan bayagı tanış malay kilä ide. Hı, şul arada onıta yazgan ul bu säyer can iyäsen. Yarar, iyärsä iyärsen. Häzer Säübängä barıber. Ul bötenesenä dä äzer. Unsigez yıl elek kaytmaska ant itep kitkän keşe kaytıp kilä ikän, tagın närsä bulmas?! Avılga kaytkaç küz kürer, kem ikänen bik tiz açıklarbız…

Säübän malaynıñ süzlärenä iğtibar itmäde. Döresräge, iğtibar itmägängä salıştı. Ul böten ihtıyari köçe belän bu yaña tanışın onıtırga, anı küñel dönyasınnan gına tügel, küz aldınnan da alıp atırga tırıştı… Ul, teläsä-telämäsä dä, uyları belän tagın şul kahärle sanga äylänep kayttı: unsigez yıl bit! Unsigez yıl!.. Äylänep kaytuın kayttı, ämma nindider ber vakıygaga, hatirägä elägep, yabışıp kala almıy iza çikte, başında uynap yörgän uy garasatına anıñ añ-zihene genä ireşerlek tügel ide.

…Vakıt härvakıt alga bara. Anıñ artınnan ölgerä almagannar yalgız kala. Säübän dä kaysıdır ber mizgeldä vakıt arbasınnan töşep kaldı, ahrı.

…Ütkän gomer üzeneñ maksatı belän bäyälänä. Maksatı belän mäğnäle ul. Säübänneñ gomere maksatsız buldı. Ä mäğnäse buldımı?

…Gomer yäşäveñ belän tügel, yäşäveñne toyuıñ belän kızık. Säübän yäşäde, ämma yäşäven toymadı.

…Yaşäü — üzgärü genä tügel, üz-üzeñ bulıp kalu da. Säübän üzen yugalta yazdı, ahrı.

…Gomerneñ ozınlıgı yıllar belän tügel, kılgan izgeleklär belän ülçänä. Säübän naçarlıklar kılıp yäşämäde, ämma ul izgeleklär dä kılmadı!

…Sin yäşägän gomerne sinnän başka berkem dä yäşi almıy.

…Här gomer üz yazmışın icat itä. Bu icatnıñ töp şartı — köräş. Köräş tuktaldımı — gomer ülä başlıy… Unsigez yıl elek Säübän dä üz bähete öçen köräşüdän baş tarttı. Tormış agımına buysındı. Vakıt belän Oçraklılık ihtıyarında kalıp, icattan, köräştän kitte…

Äye, dönyada ike böyek tiran mäğlüm — Vakıt häm Oçraklılık! Säübän alarnıñ ikesennän dä küp şulpa eçte. Köçläp eçermädelär, üze eçte. Şuña kürä berkemgä dä üpkälämi ul.

…Kayçakta meñ akıl hatasın tözätügä karaganda ber his hatasın tözätü avırrak. Säübän dä üz hislärendä ber yalgıştı, häm berägäyle yalgıştı. Şul yalgışuı arkasında Säviyäsennän kolak kaktı, yazmışın yätim, garip itte.

Ä bit keşe tuganda uk bähetle bulıp tua. Änä şul birelgän bähetne saklap kalu — keşe tormışınıñ asıl mäğnäse. Säübän üzenä birelgän bähetne saklap kala almadı.

…Çınlıkta, bähet köräş aşa kilä. Başkalar belän köräşmäsäñ, üz-üzeñ belän köräşäseñ. Säübänneñ sagıştan, borçulardan, avırulardan arıgan küñelendä änä şul köräş bara ide. Ä bälki?.. Anıñ artınnan totam da kalmıy iyärep kilüçe bu säyer malay — anıñ ikençe asılıdır? Ber keşedä ike “min” yäşi dilär bit? Äytik, berse anıñ çın, ihlas “min”, ikençese — kotkı taratuçı, can-bäğırgä toz salıp toruçı doşman “min”. Şul ike “min” tartkalaşmıymı ällä?

— Tartkalaşa di… Äkiyät çıgarıp barma äle! Äyttem bit inde: min — sineñ bala çagıñ. Sin monıñ belän kileşergä tiyeş. Yugıysä siña da, miña da bik avır bulaçak…

Bu gayre tabigıy häldän tännäre çımırdap barsa da, Säübän artına borılıp karamadı. Kaydadır yänäşädä genä bala çagınıñ keşe kıyafätendä atlap kilüe mömkinme soñ? Yuk, älbättä!

Säübän tagın üzeneñ küñelenä kerep biklände. Artınnan işetelgän tavışka cavap birsä, şunda uk zihenennän yazar, tileläner, divanaga sabışır kebek ide ul… Ämma anıñ küñelen kuzgatkan tormış fälsäfäse dä nindider gayre tabigıy, hätta ilahi yaktılık belän örtelgän, yaktırtılgan ide.

…Gomerne yartı-yortı yäşäp bula, ämma anı ike märtäbä yäşäp bulmıy. Säübän dä üz tormışınıñ yartı-yortısın yäşägän inde…

…Keşegä gomer büläk itep tügel, burıç itep birelä. Säübängä dä burıçın tülärgä küptän vakıt, ä ul haman burıç cıyıp yöri…

…Gomer gazap ta tügel, läzzät tä tügel. Gomer — olı eş; Säübän anı namus belän başkarırga häm ahırına citkerergä tiyeş!..

…Gomer — ütkän könnär tügel, gomer ul — istä kalgan könnär… Säübän gomere — ütkän könnär genä, ahrı…

…Gomer, ber börtek tä çäçelmiçä, cıyılıp bara. Säübän üz häterennän ni dä bulsa alıp atırga teläsä dä, buldıra almas ide…

— Ä nigä, alaysa, mine — bala çagıñnı onıttıñ?

Anıñ çualçık uyların tagın tege malay tavışı bülde. Säübän, üze dä sizmästän:

— Kem? Minme? Min onıttımmı? — dip ıçkındırdı, yalt itep artına borıldı. Satin ıştanlı cirän çäçle malay berniçä adım gına çittäräk basıp tora ide.

Säübänneñ çın-çınlap açuı kilä başladı. Niçek kotılırga bu kahärdän? Berär siher, zähmät eşeme bu? Tizräk avılga citäse ide, bu mäzäk hällärne onıtası ide!.. “İh, Kala-tau! Sin dä sagayıp küzätäseñ bugay bu macaralarnı… Yä, tınıçlandır inde mine, asılıma kaytar… Kala-tau...”

Säübän kızu-kızu adımnar belän arı kitte. Ul üz artınnan mıştım gına iyärep kilüçe malay hakında niçek tä onıtırga tırıştı, üzen köçläp diyärlek malay çagınnan kalgan hatirälär däryasına alıp kerep kitte. Ä Säübänneñ bala çagına kagılışlı iñ gacäyep hällär şuşı Kala-tau belän bäylängän ide.

İñ kızıgı häm gacäbe Kala-taunıñ tübäse, oçı bulgandır. Döresräge, bu taunıñ tübäse bötenläy dä yuk ide. Nindider moğciza belän anıñ oçın kisep alıp, östen tigezläp, “sıpırıp” kuygannar diyärseñ… Citmäsä, Kala-taunıñ änä şul öske yagına tigez, şoma taş tüşälgän. Çıp-çın aerodrom inde!

— Bulmıy torsın äle!.. Beläseñme küpme tarta häzerge samoletlar? Yöz tonna!

Säübän, tanış tavış işetep, yözen çıttı. Ämma kütärelep bärelmäde, hätta däşmäde dä… Ul tagın Kala-tau yagına karap aldı. Kotkarsa ul gına kotkarır bu afättän. Tämam tilelänep, akılnı cuygançı dip, Säübän böten can-küñele belän balaçak hatirälärenä yabıştı. Bu hatirälärneñ üzägendä Kala-tau ide. Änä bit ul niçek ayırılıp tora. Ul hätta taularga ohşamagan da.

Başkaları üz tübäläre belän kük pärdäsen törtep tişmäkçe bulıp yugarıga ürelgännär, Kala-tau gına, arada iñ biyege buluına karamastan, äkiyäti ber canvar kebek bögärlänep cirgä yatkan da yokıga talgan… Nindider serle dä, şomlı da manzara bu. Menä ul uyanır da ükerep-bakırıp, tirä-yaktagı taularnı, urmannarnı ävärä kiterep torıp basar kebek…

Ni genä söyläşmilär ide bu Kala-tau hakında!

Äle dä häterendä, tübän oçta ber kart yäşi ide. Ay-hay säyer kart ide ul. Päri kızı belän söyeşep “divanaga kalgan” digän süzlär dä yörde. İseme niçek soñ äle? Rähmime, ällä Häsmime?..

— Hösni. — Monısın yanında bargan tege malay äytte.

Säübän bu yulı da anı üz küñelenä artık yakın cibärmäskä tırıştı, tınıç kına söyläşä başladı:

— Ä, äye, Hösni… Tuktale, kayan beläseñ sin anı, ul bit min bäläkäy çakta uk kayadır kitep yugalgan ide?

— Belmäskä, şul sineñ bala çagıñ bit inde min. Haman ışanmagan bulasıñ. Bigräk säyer keşe sin… Üz-üzeñne tanımıysıñ…

Malaynıñ beraz üpkäläbräk äytkän süzläre Säübänneñ küñel türenä şom yögertsä dä, ul haman äle ser birmäskä tırıştı. “Bälasennän başayak, başka däşmäskä kiräk, cavap birgän sayın, siher üzenä tartuçan bula”,— dip uylap aldı da kabat bayagı uylarınıñ tigez ızanına kilep töşte.

…Menä şul Hösni kart avızınnan çıga ide böten hikmätle süzlär. Kiç yalanga at saklarga çıkkaç, böten uram malayların üz tiräsenä cıyıp ala da söyli başlıy üzeneñ äkiyätlären…

İmeş, bu Kala-tau — keşe kulı belän öyelgän tau. Äye-äye, elek bulmagan mondıy tau. Tik anı cir keşeläre dä öymägän. Küktän töşkän keşelär kütärgän anı.

— Küktän töşkän? Niçek töşkännär soñ alar?

— Küktä dä keşelär yäşimeni?

— Bulmas la… Yalgandır bu…

Hösni tınıç kına dävam itä.

— Bu keşelär ğalämnän korablarga utırıp töşkännär. Kala-tau östendäge mäydan alarnıñ çuyın korabları töşä torgan urın bulgan.

— Kayan, kayan töşkännär soñ alar?— dip tüzemsezlänä kemder?

— Kayan bulsın, Aydandır inde. İñ yakını Ay bit, — di ikençese.

Hösni kart, başın çöyep, beraz vakıt töpsez kükkä karap tora da äytep kuya:

— Çulpan yoldızdan kilgännär alar.

— Tañ yoldızınnanmı?

— Kötüçe yoldızınnanmı?

— Zöhrädänme?

— Äye, Zöhrädän. Ul yoldızda yäşäüçelärneñ başında Zöhrä-ana tora. Menä şul Zöhrä-ananıñ onıkları töşkän bezneñ Kala-tau buyına…

— Ä nigä Kala-tau dip atalgan soñ ul? Anda bit bernindi dä şähär yuk?— Tege tüzemsez malay haman töpçenepme-töpçenä…

— Äyttem bit inde: bu urında elek tau bulmagan, — dip, süzen dävam itä Hösni. Uçak utı yaktısında ul üzeneñ cıyırçıklı yözläre belän ällä nindi serle, äkiyäti zatka ohşap tora. Ämma malaylar bu zattan kurıkmıylar. Çönki anıñ samimi, izge küñelle ber Hoda bändäse buluın üzläreneñ sabıy küñelläre belän toyıp belälär.— Balçık taşıp tau öyep kuyalar başta. Annarı östenä taş tüşilär, korab töşär öçen mäydan yasıylar.

— Şunnan, şunnan?.. Şunnan soñ şähär tözilärme?

— Tuktale sin, Häbip malayı. Kuma atnı ul qadär. Tön ozın, barısın da berämtekläp söylärmen. Tıñlagız gına… Sez tıñlarga, häterdä kaldırırga tiyeş bolarnı. Bu izge tau tarihın, avılıbız tarihın kiläçäkkä iltergä tiyeş keşelär bit sez. Nıklap tıñlagız. Min söylägännärneñ ber börtegen dä tükmi-çäçmi häter sandıgıgızga salıp barıgız…

Malaylarga Hösni kart söylägännärneñ barısı da añlaşılıp betmi. Ämma anıñ mavıktırgıç äkiyät-rivayätlären tıñlau bik tä kızık, rähät. Tik… beraz şomlırak kına. Üzläre dä sizmästän, malaylar ber-bersenä sıyınışıbrak utıralar, ara-tirä Kala-tau yagına da karaştıralar…

Hösni kartka tıñlauçı gına bulsın. Äle genä şul moğcizalar eçendä bulıp kaytkan diyärseñ, ışandırıp, üze äytmeşli, berämtekläp söyläp bara…

— Ğalämnän töşkän keşelär ä-ä-nä tege ärämälek buylarında şähär tözi başlıylar. Ämma cir keşeläreneñ yavızlıgın belmilär äle alar. Tözep kenä beterälär, cirdäge kırgıy zatlar bu şähärgä höcüm itälär, anı yandırıp, pır tuzdırıp kitälär. Şulay berniçä märtäbä kabatlangaç, Zöhrä-ana onıkları şähärlären tau eçenä salırga bulalar…

— Häzer dä barmı ul şähär?

— Häzer dä bar, bezneñ Kala-tau eçendä güzäl şähär bar…

Anıñ bar ikänen Säübän üze dä belä. Änä bit änkäse tirgägän sayın: “Yörmä şul tauga, eçendäge ruhları çıgıp, siherläp divana yasarlar”,— dip tirgi. Ruhlar şul uk keşelär bit inde. Ä keşe bulgan cirdä yä avıl, yä şähär bula da bula inde. Tagın şunısı da bar: tau eçendä avıl bulalmıy. Avılnıñ bit anıñ basuları, kırları, külläre, çişmäläre, tallıkları, sayrar koşları bula. Ä şähär gel taştan tözelä. Tau eçenä taş öyü berni tügel lä ul…

Aldagı könnärdä at saklarga çıkmagan, şunıñ arkasında rivayätneñ başın işetmägän ber malay sorap kuya:

— Kayan töşkännär soñ alar?

Hösni kart, hiç irenmiçä, rivayaten yañabaştan söyli başlıy:

— Berdänber könne Kala-tau başındagı mäydanga Çulpan yoldızınnan korab kilep töşä, añardan keşelär koyıla. Su kebek zäñgär küzle, cirän çäçle, di, üzläre…

Kemder däşmi buldıra almıy:

— Bezneñ kebekme? Bezneñ avılda böten keşeneñ küze zäñgär… Çäçe dä cirän…

— Menä-menä!.. Başlı malay bulırsıñ, kazanıñ äybät kaynıy… Menä şul Çulpan yoldızdan kilgän keşelär bezneñ avılga nigez salgan da inde.

Malaylar şaulaşıp alalar:

— Uhu! Vät şä-ä-äp!..

— Niçek inde?

— Bez… bez yoldızdan töşkänmeni?

Hösni karttan sora gına, ul şunda uk mavıgıp söyli başlıy:

— Äye, Sarmanay — menä şul zäñgär küzle, älif kebek töz, zifa keşelär avılı. Iznaçit, bez ğaläm zatları bulıp çıgabız…

— Nigä alar kire oçıp kitmägännär soñ?

— Närsäder bulgan inde. Traktor da, matay da vatıla bit, ğaläm korabı da mäñgelek tügel, ıznaçit.

— Kaya bulgan soñ ul korab?

— Böten hikmät tä şunda şul: ul korab yukka çıkkan. Tau eçenä yäşerelgänder digän faraz süzlär yöri yörüen… Tik menä Kala-tau eçenä kerep karagan keşe yuk älegä…

…Säübän, uylar dulkınında salmak kına bara torgaç, ällä kaysı toyımı belän, üzeneñ yalgız kaluın sizde. Kırt artına borılıp karadı. Ähä! Änä ul malay. Tagın da artkarak kalgan. Mıştım gına bulsa da kilüen kilä üze. Ällä üpkälägän inde…

— Äy, adaş, kil äle monda cäträk!

Malay aña karap kına adımın kızulatmadı, däşmi-nitmi kilüendä buldı. Beraz sabır itkännän soñ, Säübän tüzemsezlänep häm malaynıñ hälenä kerergä tırışıp soraşa başladı:

— Nişläp artka kalasıñ? Ardıñmı ällä? Äydä, bergä kaytabız, miña da, siña da küñelleräk bulır…

Malay haman däşmäde. Ul inde Säübän belän tigezläşte, annarı, kerfek tä kakmıyça, avızın tursaytkan kileş, kilgän cayga uzıp ta kitte.

“Da-a… malaynı çınlap ta üpkälättem bugay”,— dip uylap aldı Säübän. Bala vakıtta ül üze dä bik üpkäçel buldı. Berärse kiräkmägän süz äytep räncetsä, häzer üpkälärgä tora ide. Yuk, kakkanga-sukkanga ällä ni iğtibar itmi, ä menä avır süzne, bigräk tä nahaknı häm yalgannı küñele kütärmi ide. Mondıy çakta ul eçenä biklänä dä avıldan çıgıp kitä… Başta ındır artlap kına ineş buyına töşä, annarı Yaman kul çokırı buylap Kala-taunıñ tekä yagına çıga. Näq şul cirdä, stena kebek şoma kıya astında urnaşkan da inde “Kala-tau” digän canvarnıñ ırcayıp torgan avızı… Säübän bu “canvar”dan hiç kurıkmıy, kiresençä, anıñ yanında tınıçlanıp kalganday bula. Üpkä-ränceşlär yukka çıga, nahak süzdän tämam izalangan, menä-menä oçıp çıgar tösle tibenep yatkan yöräge dä, üz ezenä töşep, salmak kına tibä başlıy, küñele dä üz urınına utıra, karaşları cılınıp, yöze yaktırıp, nurlanıp kitä.

“Canvar avızı” digäne tau kuışı, mäğarä bula inde.

Nindider siher, tılsım bar, ahrı, bu tau kuışı tiräsendä. Bälki, yakındagı çişmä buyınnan kiläder bu tılsım?

— Ul çişmäne onıtmagansıñ ikän äle…

Yanäşä bargan malaynıñ kinät äñgämägä kuşılıp kitüe Säübänne söyenderde. Anıñ eçenä cılı yögerde. Ul yuldaşına sizdermäslek itep kenä yılmaep kuydı. Keşe ränceşe — iñ hätär äyber bit. Bigräk tä balalar ränceşennän sak bulırga kiräk. “Canga kara tap bulıp yata torgan äyber ul”,— di ide anıñ äbise. Äbise tagın äytä ide: “Här canda bar ul kara taplar. Alarga timäsäñ, kuzgatmasañ, berni dä bulmas, ägär tisäñ inde, canıñ oltanga ävereler, dönyañ kümer kebek karalır”,— di ide märhümä…

— Nik onıtıym, onıtmadım… İsemen dä häterlim äle — Ruh çişmäse.

— Onıtmagansıñ…

— İzge äyberne onıtıp bulamıni?

— İzge dip tormıylar, onıtalar bit äle.

Säübän sagayıp kaldı. Närsägä törtterep bulışa bu malay.

— Yuk, sin turısın äyt, süzeñne uratıp yörtmä. Kem onıta? Min onıtammı?

— Min bit äle “sin onıtasıñ” dimädem…

— Yuk, “sin onıtasıñ” dip äytkän kebek äytteñ!

— Alayga kalgaç, sin dä onıtasıñ.

— Yä, söylä…

— Menä bezneñ änkäbez izge keşeme?

— İzge… Annan da izgeräk zat yuk minem öçen!

— Şulay bulgaç, nigä unsigez yıl buyı yanına kaytmıy yördeñ? Nik ber märtäbä bulsa da kaytıp, ike pülän utının yarıp, koymasın rätläp yäisä bakçasın kazıp kitmädeñ? Ä? Häterdä, istä totu onıtmau tügel äle. Kaytıp hälen belep yörü, bulışıp toru ul onıtmau digän närsä…

Malay döresen söyli ide. Säübängä oyat bulıp kitte. Şulay da ul aklanır öçen nindider süzlär, dälillär uylap tabarga tırıştı:

— Änkäyne min yıl sayın ike-öç märtäbä üz yanıma çakırıp, kunak itep, tärbiyäläp tordım. Äle ike ay elek kenä bulıp kitte…

Malayga bu dälillär bötenläy dä täesir itmäde. Ul tagın da uyçanlanıbrak bayagı süzen kabatladı:

— Häterläü, istä totu onıtmau tügel äle. Äyttem bit inde… Onıtmau ul — tugan tufraktan, izge tufraktan, izge çişmälärdän ayırılmıy yäşäü digän süz.

— Ä min ayırıldımmı?

— Ayırıldıñ…

— Sin kayan beläseñ soñ, malay aktıgı?! Miña akıl öyrätep bargan bulasıñ…

— Alay söyläşmä, siña kileşmi… Beläseñ kilsä, sin minem kebek çakta ädäpleräk, akıllırak ideñ. Häzer ällä nişlägänseñ… Dönyaga açuıñ çıkkan… Cireñnän, suıñnan, çişmäñnän ayırılıp, bik ozak yäşädeñ şul sin.

Säübän añlap bardı. Bu — gadi malay tügel. Hoday Täğalä cibärgän ber ruhi zat, ahrı, ul. Tagın da tirängäräk kerep uylarga kurıktı ul. Avılına barıp citkänçe yä divanaga sabışır… İñ yahşısı — kabattan bala çaknıñ matur hatirälärenä kaytu, süzne şul vakıtnıñ güzäl mizgellärenä taba borıp cibärü.

— Ä sin häterliseñme ul Ruh çişmäsen?

— Häterlämäskä, sin minem kebek çakta ul çişmä buyında küp yördeñ…

— Şunnan, şunnan?..

— Utırgan da şugan! Ul çişmäneñ bik säyer yakları bar. Yä, äytep kara, nindi säyerlege bar anıñ?

Säübän monı belä ide. Ul, söyenep, yılmaep cibärde. Annarı, kinät uyçanlanıp äytep kuydı:

— Cäyneñ ber könendä kanlı yäşe belän yılıy ul…

— Ulagı tulıp akkan kızıl sunı kanlı yäş dip uylıylar…

— Ulagına da sıymıy ide hätta… Balçıgın kıynap-kıynap, yarlarına bärep-bärep aga ide ul…

— Ul “tau kanı”n kararga halık cıyıla…

— Şulay da yakın kilergä, ul suga totınırga kurkalar ide…

— Ul kanlı suga kıçıtkan çıpçıgı töşep ülgänen Häläf abzıy kürgän bulgan…

— Häterlim äle, min ul suga barmagımnı tiderep karadım. Berni bulmadı. Tırnagı gına töşte. Yartı yıldan yaña tırnak üsä başladı. Menä, menä kara… Sizelmi dä hätta…

— Ber kön, ber tön akkannan soñ, kanlı su agudan tuktıy. Şunnan soñ başlana da inde säyer ğalämätlär…

— Närsä-närsä?— Säübänneñ bu süzne işetkäne yuk ide.

— Ğalämätlär dimen. Äkämät hällär digän süz inde.

— Şulay digen sin anı. Tege… ni… taunıñ zähär tavışlar çıgarıp ıñgıraşuın, yılavın, sıktavın äytäseñme?

— Monısın da onıtmagansıñ…

— Äbi äytä ide: “Täñrebez tugan könne şulay bula”, — di torgan ide. Beläseñme, Kük-Täñre cäy köne, iyün urtasında tugan bit…

— Anısın min dä beläm, sineñ äbi minem äbi iç inde… Sabantuy bäyräme Täñreneñ tugan könen bäyräm itü bulıp çıga, imeş… Keşelär şulay citezlektä, yegärlektä häm batırlıkta Täñregä tiñläşergä telilär, di. Anı hörmätlilär, alkışlıylar, di.

— Ä, iskä töşte, şulay bit äle. İyünneñ iñ ozın könendä tugan Kük Täñrese. Täñre tugan könne maktap, Koyaş ta küktä bik ozak torgan, imeş.

— Ä Täñreneñ hatını kem, beläseñme?

— Yuk, belmim.— Säübän, bala çakta belgännären zihene aşa kiçerep, böten häteren eşkä cikte. İsenä töşerä almadı.

— Onıtkansıñ… İñ kirägen onıtkansıñ, näsel yomgagınıñ oçın yugaltkansıñ…

— Yuk la, häzer iskä töşä ul… Yäle, beraz äytep cibär…

— Äytmim, bu äyberne üzeñ iskä töşerergä tiyeş. Şulay itkändä genä sin anı başkaça onıtmayaçaksıñ.

Säübän kıyın häldä kaldı. Näsel yomgagınıñ gına tügel, häter yomgagınıñ da oçın yugaltkan ide ul. Şul oçnı tabıp tartıp kına cibäräse dä soñ… Häzer sütelep kitär kebek…

Hösni kart söyli ide. İñ berençe bulıp kük yöze tugan, di ide. Kükneñ iyäse — Täñre. Kalgan böten närsä — şul Täñre tudırgan dönya. Läkin bit Täñre üze genä dönyanı yarata almıy. Aña hatın kiräk. Böten planetalar arasında berdänber hatın-kız planeta — yoldız bar ikän. Ul — Çulpan, yağni Venera. Kük-Täñre menä şul Çulpan-Veneraga yäräşkän dä inde. Çulpan-Venera bezneñçä Zöhrä-ana bula. Ä Zöhrä-ananıñ onıkları, Cirgä töşep, bezneñ avılga nigez salgannar…

— Uf!.. — dip kuydı Säübän. — İskä töşte.

— Yäle, äytep kara.

— Bezneñ Zöhrä-anaga öylängän ul.

— Yarıy, bötenläy ömetsez tügel ikän äle sin.

— Rähmät inde.

— Kala-tau tavışlanganda, böten tirä-yak der kaltırap tora ide, ä?

— Şul iskä töşsä, äle dä tännärem çımırdıy başlıy…

— Ä üzeñ taunıñ şul vakıtın yarata ideñ…

— Ällä sin çınlap ta siherçe sıñarımı?.. Bolarnıñ barısın da kayan beläseñ? Telenä salınıp tora disäm, min äytkänneñ-uylagannıñ tap östenä basıp barasıñ…

— Äyttem bit inde, — min sineñ bala çagıñ, malay vakıtıñ gına… menä kara: bötenese dä turı kilä: yara cöye dä, küzlärem, çäçlärem dä… — Malay üzeneñ yözenä-bitenä, küzlärenä, çäçlärenä törtep kürsätä başladı.

— Anısı şulay da soñ…

— İsemem dä, süzlärem dä turı kilä. İnde tagın niçek ışandırıym sine?

— Min divana tügel lä! Nişläp, niçek minem ällä kayçangı bala çagım keşe surätenä kerep yörsen di?! Äytsäm, adäm kölär…

— Alaysa, sin genä belgän ber serne açıymmı?

— Ähä! Menä häzer totam min sine! Yäle, keşe belmägän nindi serem bar minem?

— Yä, äyt inde, äyt! Yüri kılanasıñdır äle…

— Tıñla alaysa. Bez yörergä yaratkan çişmä östendä genä, taunı tişep, mäğarä kerep kitä. Şul mäğarä avızında, eçkäräk kergäç, ber tar tişek bar. İseñä töşteme? Menä şul tişektän beraz şuışıp bargaç, olı bülmägä kilep çıgasıñ… Sineñ berkem belmi torgan sereñ änä şul mäğarä bülmäse ide.

— Beldeñ…

— Häterliseñme, anda säke sıman urın bar ide. Kipkän peçän taşıp, şul säke östenä tüşäk tä ämällädeñ äle…

— Häterlim…

Häterlämime soñ! Säübän barısın da ap-ayaz häterli. Tege tişektän suırılıp kergän yaktılık mäğaräneñ eçen tonık kına yaktırtıp tora ide. Bu bülmädä ul bala çagınıñ iñ moñsu, şulay uk iñ bähetle mizgellären kiçerde. Küñele üpkä-zardan, ränceştän ärnegän vakıtta, şuşında kilep, üzençä yuanıp, olılarça sagışlanıp-uylanıp, säkesendä çalkan töşep yata ide ul. Tigez-şoma itep kırılgan taş stenalarga, gömbäzlänep uyılgan tüşämgä töbälep yatasıñ da yatasıñ… Säübän ike säyer hälne bik açık häterli: küz kerfeklären yomşak kına irkäläp, borın eçlären rähät kıtıklap, tämle cil yöri. Äye-äye, tämle-tatlı cil! Almagaç çäçägeneñ täme bar ide bu cildä… Säübän belä: ütäli yul bulmasa, cil yörmi. Dimäk, Säübän bülmäsennän soñ da mäğarä dävam itä. Unınçıda ukıganda bu yulnı, nihayät, taptı ul. Stenadan ırcayıp torgan tişekne kiñäytep, eçkäräk kerep karadı. Tagın ike bülmä barlıgın belde. Tik anda döm karañgı ide. Kabızgan çıra bik tiz sünep betä, annarı, Säübängä eçkäräk kerüneñ kiräge dä yuk ide. Anıñ üz bülmäse bar, üz sere, üz dönyası bar… İkençe moğciza da şul tau kuışı belän bäylängän. Säübänneñ küp märtäbälär iskä alganı buldı: Kala-taunıñ yöräge tibä ide. Keşeneñ yöräk tibeşenä ohşamagan ide bu sañgırau tavış: döp-döp… döp-döp… döp-döp… Ber döpeldävek belän ikençese arasında ällä küpme vakıt bar. Unga qadär genä sanap bulgandır, mögayın…

— Taunıñ yöräge tipkändä, böten dönya selkenep kuya ide…

Yanında bargan malaynıñ süzgä kuşıluı Säübänne aynıtıp cibärde. “Karale, minem böten uylagan uynı ukıp bara bu”,— dip uylap aldı ul. Barısın da kayan beläder?

— Barısın da beläseñ tagı… Tik min barıber berni dä añlamıym: kem soñ sin? Yä?.. Üzeñ uylap kara: balaçak, sabıy vakıt kire kayta almıy bit inde. Ul ütkän, yäşälgän! Yäşälgän i vässälam! Kire kayta almıy ul, po-ni-ma-eş!..

Malaynıñ cavabı ütä dä säyer ide:

— Kayta şul… Keşe, bala çagım ütte dä onıtıldı, häter çoñgıllarına matur häm gıybrätle istälek bulıp töşep, yugalıp kaldı, dip uylıy. Häm yalgışa!.. Anıñ bala çagı gel yanında, gel yänäşä yöri… Niçek kürsen ul anı! Tormış vaklıklarınnan anıñ küñele sörsegän, canı izalangan, yöräge cärähätlängän, bägıre katkan bula. Küzendäge yäşäü nurı, ömet nurı tonıklangan, yöz suı kipkän bula…

— İnde aña kitsä, menä min küräm bit…

— Kürüçelär dä bar… Küñel saflıgın, ihlas hislären, mähäbbäten yugaltmagan keşegä ap-açık bulıp kürenä ul — balaçak, bal çak…

— Min… Min — äybät keşemeni?

— Niçek dim inde… Äyttem bit, sin naçar keşe tügel. Äybätlegeñä kilgändä… Bu yaklap şaktıy ışandırasıñ bar äle. Küñeleñne, can-ruhıñnı, yörägeñne sınap, barlık uylarıñnı tagın ber märtäbä yañartıp çıgasıñ bar.

“Kara niçek matur söyläşä, berär akıl iyäse diyärseñ”,— dip uylap ölgerde Säübän. Üze nindider ciñellek, rähätlek toyıp, bertında äytep kuydı:

— Barıber rähät miña. Bötenläy ük betkän keşe tügel ikänmen bit…

Säübän monı üze dä belä. İhtıyarsız, yomşak ruhlı, şaktıy kurkak keşe bulsa da, ul taş yöräklärdän yäisä çüpräk cannardan tügel. Säübän üzendä elekkege avıl ruhın, avılda yäşägän çaklarınnan kilüçe ihlas hislärne, samimi toygılarnı, eçkersez mähäbbätne ayırmaçık toya. Döresräge, näq şular anı tormış batkaklıgınnan häm çarasızlıktan, töşenkelektän saklap kaldı da…

Şähärdäge Säviyäse balaga avırlı ide. Tulgak vakıtları citkän. Säübän anıñ tiräsendä böterelep kenä yöri: tegesen kiterä, monısın alıp kayta… Yuk, bu hällär elgäreräk başlandı. Öyläneşep bergä tora başlagaç uk, Säübän üzeneñ bähetsez ikänen añlagan ide inde.

Alarnıñ öç yıl balaları bulmadı. “Bala — mähäbbät cimeşe” digän süzdä döreslek bar ikän. Säübän bik yış uylana ide: “Ayırılırga kiräk, ayırılırga kiräk… Balabız da yuk… İkebez dä yañabaştan tormış korırbız…”

Häm menä — Säviyä balaga uzdı. Baştarak Säübän añışmadı. Hatınına bala tabarga vakıt citkäç kenä canı çıgırınnan ıçkındı. Bala bulaçak bit! Alarnıñ urtak bäğır cimeşe tuaçak! Ber-bersen yaratmagan ike cannı mäñgelekkä bäyläp kuyaçak! Äle ayırılışırga, yaña tormış korırga, bähetle bulırga nindider ömet bar ide. Häzer ul ömet tä bette, sünde…

Ömetsez keşe — bähetsez keşe. Säübän eçä başladı. Könnär buyı yukka çıgıp, yugalıp yörde. Ällä nindi duslar taptı, pıçrak podvallarda, taşlandık yortlarda kunıp kalgan çakları da küp buldı. Ul könnän-kön tormışnıñ töbenä taba tägäräde. Säviyäse, biten yäş belän yuıp, yörägen özgäläp, küñelen ärnetep, tumas borın tuaçak sabıyınıñ canın imgätep, yalgızı öydä izalanıp yattı. Açırgalanıp kıçkıra-kıçkıra, iñri-iñri mendär töygän çakları da yış buldı anıñ…

Menä şundıy yämsez könnärneñ bersendä Säübän, “baş tözäterlek” kenä akça tabu niyäte belän, kayçandır avıldan iyärep kilgän iske çemodanın açtı. Açtı da artına yıgılıp kitä yazdı… Kırşılıp, tauşalıp betkän çemodan eçennän mätrüşkä-bötnek ise, avıl ise añkıp kilep çıktı! Säübän şaşa yazdı! Yuk, başta äle ul aynıdı, annarı gına şaşar däräcägä citte. Ruh çişmäse buyınnan alıp kaytıp kipterelgän mätrüşkä sihere üzeneken eşläde: Säübän elekke, ihlas hälenä, kersez küñel yarlarına kaytıp töşte. Ul şunda uk basınkılanıp-moñsulanıp kaldı. Ämma ul ber närsäne küñelenä nık kabul itkän ide: tormış dävam itä, kan, näsel dävam itä! Ul üz yazmışın onıtıp, böten barlıgın, omtılışların, hıyalların tuaçak balasına bagışlarga, anıñ bähete öçen canın da, tänen dä ayamıy yäşärgä tiyeş! Bu — avıl fälsäfäse. Bu fälsäfädä kemder çiklängänlek, hilaflık kürer, ämma bu fälsäfä — dönyadagı iñ keşelekle häm şäfkatle täğlimatlarnıñ berse! Çönki ul kiläçäk yaklı. Keşe üzeneñ näsel dävamı öçen şähsi tormışın, hätta bähetle yazmışın korban itä belergä tiyeş! Bu — Tabiğat kanunı, ämma bu — Keşelek kanunı da! Säübän böten keşelek öçen cavap birep beterä almıy, älbättä… Ämma avıl öçen äytä ala: avılda mondıy fidakarlek bar äle, şuña da avıl şähärgä karaganda tazarak, ipleräk, ömetleräk…

Avılnıñ çın ruhı menä şuşındıy mätrüşkä, bötnek islärenä, şifalı çişmälär suına, talgın cil sulışına señgän. Säübän monı yahşı belä häzer. Üz yazmışında tatıp belä…

— Yä, citär siña, artık nık tirängä töşäseñ… Barsın da kuzgatma. Avılıña kaytıp barasıñ bit. Äle monda da küñeleñä avır taş bulıp yatarday hällär küp bulır. Min monı sizep toram…

— Min dä sizäm…— Säübän inde yanında bargan malay belän üz itep, qaderle keşese, tuganı itep söyläşä başlagan ide.— Minem monda da canga tiyär närsälär küp şul. Kiçä genä kitkän keşe tügel bit… Unsigez yılga katlap-katlap, sılap-sılap, niçä märtäbälär genä tüşälgänder inde bu ayausız vakıt tuzanı?..

— Döresme şul: yörägeñdä cärähätne vakıt tuzanı da, tormış yuşkını da kaplap, tomalap kuya almadı bit. Şuña da menä kaytıp barasıñ…

— Anısı döres, adaş enekäş… Ul cärähätneñ iseme — Sä-vi-ya…

— Küräseñ kiläme?— Malay sak kına, Säübänneñ küñelen kuzgatmasam yarar ide digän kebek sagayıp-saklanıp kına soradı.

— Bik kilä!

— Şulaydır digän idem anı…

— Min anı bik yış töşemdä kürä idem. Tik… ütä dä säyer itep, serle itep kürä idem.

— Niçek?

— Beläseñme, elekke yäş vakıtın tügel, min anıñ häzerge vakıtın kürä idem.

— Kızık… Sin çınlap ta säyer keşe.

— Nigä min genä, sin dä säyer, dimäk. Sin bit minem bala çagım! Döres bulsa…

— Şulay bulıp çıga şul…

— Ä sin häterliseñme, Säviyä belän bäyle tagın ber serem bar minem. Ägär sin minem bala çagım ikän, ul serne belergä tiyeş.

Säübän yänäşäsendä bargan malayga ällä närsä buldı. Ul üz eçenä yomılıp, hätta beraz çügep, keçeräyep kaldı. Mañgayların cıyırıp ta, yözen çıtıp, küzlären yomgalap ta uylandı, ämma cavap birerlek süz tapmadı. Säübängä şul gına kiräk ide. Ul, ürtäüle tavış belän:

— Närsä, rät betteme?— dip soradı.

— Belmim, billähi, belmim…

— Ä üzeñ!.. Maktangan bulasıñ… Barısın da beläm, imeş…

— Kölmä. Üzeñnän köläseñ. Min bit sineñ bala çagıñ.

— Alaysa, nigä avızıña su kaptıñ? Nigä teleñne teşlädeñ? Nigä, nigä?

— Ul ser sezneñ gıyşık-mıyşık belän bäylängänder äle.

— Äye şul! Cılına başladı…

— Cılınası-nitäse yuk, min barıber belmim.

— Nişläp?

— Mähäbbät — bala çaktan östen. Mähäbbät başlangan urında min üläm. Mähäbbät — yazmış mäsäläse, ä min… min… saflık mäsäläse…

— Yarıy, ışandırdıñ di… Üzeñ başlı gına bulıp çıktıñ, malay. Logikañ şäp sineñ.

— Yä, äyt inde, nindi ser ul?

— Ä-ä, kızıkmı? Tıñla, alaysa, ser itep kenä söylim.

— Ak ant, kara ant? Billähi gazıym, bu seremne açsam, canımnan yazıym...

— Sin bit minem antnı äytäseñ.

— Bäy, min kem soñ?

Säübän bot çabıp kuydı.

— Hi, tagın onıtkanmın… Hiç kenä dä künegä almıym äle bu siher şaukımına. Menä şul, tıñla. Sin beläseñ inde, Ruh çişmäsennän avıl yagına beraz bargaç, tau başına yükälär räte menep kitä. Kem utırtkandır anı, Hoday üze genä beläder, ämma bik säyer agaçlık ul. Ber rät bulıp öskä menep kitä dä, taunı urap, borgalanıp-borgalanıp, argı yakka barıp töşä. Ul töşkän urında tagın ber mäğarä başlana. Hikmät anda tügel. Hikmät bu yaktagı berençe yükä agaçında.

— Säviyäneñ ni katnaşı bar aña?

— Bar şul. Bez ikäü bik yış kilä idek Ruh çişmäse buyına. Anıñ suın eçep, ber-berebezgä sibeşep, matur minutlar kiçerä idek. Annarı ösne-başnı salıp kibenäbez…

— Niçek inde?

— Şulay, yakındagı tege yükä agaçına barabız da öskä ürmälibez. Beraz mengäç, agaç yabaldaşları bezne avıl küzennän, yakında gına yörgän kötüçelärdän, peçänçelärdän, yulçılardan yäşerep kuya. Menä şunda bez çişenep taşlıybız da külmäklärebezne botak-çatakka tezep eläbez…

— Sez bigräk inde… Oyatsızlar kebek kılangansız…

— Üzem dä aptırıym, ber dä oyat tügel ide bezgä. Min Säviyägä timädem, räncetmädem. Ämma min anı huşnı yugaltırlık däräcägä citep nazlıy idem… Berençe märtäbä kükräklärennän şunda üptem… Salkın börkep, kaltıranıp torgan kükräk almaların borınım belän nazlıy-nazlıy üptem… Şıtıp, küperep kilüçe boday börtegen irennäremä alıp, şulay nazlap kapkan kileş: “Min sine yaratam!”— dip pışıldıy idem… Çäçlärenä, kaşlarına, kerfeklärenä, kıyınsınudan alsulangan bit, iyäk oçlarına, kulbaş-yanbaşlarına, kükräk töymälärenä kungan kömeş tamçılar bügen dä küz aldımda… Kendek uymagında da şundıy uk kömeş tamçı. Menä ul tamçı, nindider can iñep, şul oyasınnan yögerep çıga da aska, tagın da serleräk, siherleräk dönyaga taba tägäri…

— Sin, çınlap ta, bähetneñ nindi ikänen belep kalgansıñ…

— Yuk, yalgışasıñ, min bähetneñ nindi ikänen belmi kaldım, ä menä söyü-mähäbbätne böten maturlıgında tatıp beldem.

— Sin haklı… Meñ märtäbä haklı!

… Avılga citep kilälär ide inde. Säübän, siskänep diyärlek, ber säyer uyga barıp törtelde: “Bu malaynı minem belän kürsälär? Närsä dip äytermen soñ? Kölärlär…”

Malay-Säübän, älbättä, anıñ bu uyların belep bara ide. Ul cavabın köttermäde:

— Yä, yülär satma. Mine sinnän başka berkem kürmi. Ber keşe ikäü bula almıy bit inde!

— Ä?..

4

“Tugan tufrak” digän süz döres ikän. Tugan avılına, yort-nigezenä yakınlaşkan sayın, Säübänneñ yöräge nıgrak cilkenä bardı. Baştarak, yörergäme-yukmı, digän kebegräk tibenep yatkan yöräk, berazdan eçke ber talpınu belän sulkıldarga kereşte, annarı çabıp-yögerep ük kitte, nihayät, avıl çitendäge ineş aşa salıngan agaç küperne çıguga, yarsıp-yarsıp, yarılırday bulıp tibä başladı. Unsigez yıl az gomer tügel şul… Bigräk tä tugan tufraktan ayırılgan keşe öçen… “Tugan tufragınnan başka ülän dä üsä almıy, balam”, — di ide änkäse.

Yaz köne buldı bu häl. Bişençe-altınçı sıynıflarda ukuçı Säübän, yalanda yörgändä, oçragan ber kır çäçägen çokıp aldı da, kaytıp, täräzä töbenä göl itep utırtıp kuydı. Anıñ öçen bakçalarındagı iñ yahşı tufraknı alıp kerde, kön sayın diyärlek su sibep tora başladı.

Yulda kaytkanda şiñä başlagan göl tizdän sının turaytıp cibärde, terelep, yäşärep-yaşellänep kitte. Tufrak kileşte üzenä — berazdan çäçäk tä attı, täräzä töben bizäp, ällä kaydan yanıp-balkıp tora başladı...

Säübän şatlıgınnan oçıp diyärlek yörde. Bu göl çäçäklären här kergän keşegä soklanıp, gorurlanıp kürsätä ide ul.

Kinät gölgä ällä ni buldı. Berniçä kön eçendä çäçäk tacların koyıp beterep şiñä başladı. Başta yafrak oçların sargayttı, annarı sabagı da sagıştan zar bulgan keşe tösle sıgılıp töşte…

Säübän nişlärgä belmäde, haman su sipte, gölneñ töben yomşarttı, koyaşlırak urınga küçerep kuydı. Läkin üsemlekkä bolar da fayda itmäde.

Şunda ul änkäsenä däşte:

— Änkäy, karale, matur gölebez ülä bit, nişlibez inde häzer?..

— Nişli dä almıysıñ, ulım. Tufragı kileşmägänder, tufragı. Tugan tufrakka ni citä, — dip, uyçan gına äytep kuydı änkäse.

“Keşe — tabiğat balası” dip yukka gına äytmilärder, küräseñ. Ul, tugan yaklarınnan ayırılıp, nindi genä citkelekkä ireşsä dä, tulı bähetkä iyä bula almıy, üzen yätim sizä, moñsulana, boyıga…

Balalarda kartlar akılı bula ikän. Gölne üz yalanına iltkändä, Säübän änä şul hakta uylanıp bardı.

Säübän uy oçın töynäp beterep huşın cıyıp alırga ölgermi kaldı, ür tıkrıgınnan May äbi kilep çıktı… May äbi! Äy, May äbi! Sinme bu? Sin şul… Üzgärgän… Üzgärmägän! Yuk, iñ dörese: üzgärgän dä, üzgärmägän dä.

— İsänlek-saulıkmı, May äbi!

May äbi Säübängä iğtibar itmäde. Kolakka elektän ük katırak ide ul. Änä bit Säübänne işetmäde dä, ällä iske köyäntäsen, ällä kart söyäklären şıgırdata-şıgırdata, bolay da bökre gäüdäsen tagın da algarak taşlap, haman baruında buldı.

— May äbi, isänme-saumı!— Bu yulı Säübän tavışın kızganmadı.

Nihayät, May äbi, üzeneñ uy-gam dönyasınnan ayırılıp, başın kütärde, ämma bökrese şul kileş kaldı.

— Allaga şöker, isänlektä gomer söräbez, rähmät, balam, matur söyläşüeñ öçen.

— Ni hällärdä genä torasıñ, May äbi?

— Hällärebez Hoday kulında inde… Yazgannı kürmiçä, kara gürgä kerep bulmıy, balam. Menä haman can asrıym äle… Kem soñ sin, balam? Ber dä kürgän-nitkän keşegä ohşamagansıñ.

— Nıklabrak kara äle, May äbi, kemgä ohşaganmın soñ?

May äbigä tulı çiläklär asılıngan köyäntäne kütärep toru kıyın ide. Ul, bolay da cıyırçık sargan yözen tagın cıyıra töşep, Säübänne yak-yaklap tikşerä başladı. Bu yulı Säübän şunı iskärde: May äbineñ başı ürelep-ürelep karaganda, bökre gäüdä haman üz urınında kala, bu häl karçıknı mesken, zägıyf itep kürsätä. Säübänneñ moña küñele sızlıy, ämma ul aña berniçek tä yärdäm itä almıy ide.

— Kem diim ikän soñ? Ber dä küzgä tanış keşe tügel, ğayeplämä, balakayım, kolaklar gına tügel, küzlär dä yalgışalar häzer.

— Ä menä bu malaynı tanıysıñmı?

— Kemne tagı?— Karçık, köyäntäle bökre gäüdäsen kuzgatmıyça gına, başın borgalıy başladı. Säübän dä tirä-yagın barladı. Ul çittäräk yılmaep basıp torgan tanış malaynı bik tiz ezläp taptı.

— Änä tege malaynı…

— İ-i, balam, ni digän süz inde ul?! Canı çıgarga torgan kart äbiyeñ belän şayarıp torasıñ tagın… — May äbi, küñele borçılıp, çın-çınlap kitärgä cıyındı.

Säübän ber malayga, ber May äbigä karap tordı da, tämam töşenep citte. Malay anı aldamagan, basu kapkası töbendä aña çıp-çın balalıgı, döresräge, bala çagınıñ ruhı, räveşe, obraz-suräte oçragan. Häm ul anıkı gına! Ul gına kürä anı!

Yöräge şartlar hälgä kilep citkän Säübän tämam kauşap töşte, ul hätta tege malayga kabat kütärelep kararga kurıktı.

Şıgırdıy-şıgırdıy kaytır sukmagına töşkän May äbineñ kızganıç häle, nihayät, anı aynıtıp cibärde. Säübän, üzen-üze beleştermiçä, yögerep barıp, anıñ köyäntäsenä barıp yabıştı…

— Äydä, üzem ozatıp kuyam, May äbi. Min bit Säübän, tanımıysıñmıni. Säü-bän! Rämziyä malayı. Äye-äye, keçe malayı. Tanıdıñmı? Äydä, bergä kaytabız… Bez bit kürşelär, öyegezgä ük ozatıp kuyam…

— İ-i, balam-balakaççayım! Sin Rämziyä ulı bulasıñmıni? Tege, kitep yugalgan ulımı? Cirle, tanımadım… Yugalgan can — uılgan can şul… Sineñ, balam, yöz nurıñ da, can nurıñ da ualgandır… Alay ozak yörergä yarıymıni çittä?.. Tugan cirgä kaytkaç, här tuksan yäşlek karttan alıp tugız yäşlek balaga qadär tanırlık itep yäşärgä kiräk, balam. Äle miña tuksan yuk, ä min inde sine tanımıym…

Säübängä oyat, bik tä oyat ide bu süzlärne işetü. Ul bolarnıñ avılga kaytkaç işetäçäk avır süzlärneñ başı gına, yaratıp äytkäne genä buluın añladı.

İkäüläp avıl uramına kerdelär. Säübänneñ küptän köyäntä-çiläk totkanı yuk ide. Ul şaktıy sunı tügep-çäçep beterde, şulay da ser birmäde, irennären kügärtkänçe teşläp, May äbi artınnan kaytuında buldı. Citmäsä, tege malay da küz köyege bulıp bara. Säübän aña sıñar küze belän genä karap ala. Däşmi. Şuşı däşmäve belän üzeneñ üpkäsen belderäse kilä. Çınlap ta, ni dip ul yulga arkılı töşep, küñel kuzgatıp, can ürtäp yöri? Kem kuşkan aña? Kem çakırgan anı?

Äle yarıy cilkäsendä avır köyäntä bar. Yugıysä Säübän, küñelenä tulışkan üpkä-açuınnan kabarıp, öskä kütärelep kitär ide, yäisä, şulay üpkäsenä tulışa-tulışa, şartlap çälpärämä kiler hälgä citär ide…

Säübän añlamıy tügel, barısın da añlıy. Bu malaynıñ, yağni bala çagınıñ bernindi gayıbe dä yuk. Ul bit üze. Ul üz-üzenä genä üpkäli, ränci ala. Teläsä, kiçerä… Telämäsä — yuk… Äydä yörsen. Ber uylaganda, anıñ buluı, yanında yörüe yarap tora. Yapa-yalgız keşe bit ul; ber iptäş tä bulmasa, nişlär ide? Ä bu malay — iptäş kenä tügel, akıllı, zihenle, huşlı, imanlı ber zat. Änä bit niçek itep ul Säübänneñ canın talkıdı, yörägen yarsıttı, küñel hatirälären kuzgattı. Ber dä zıyanga bulmadı bugay… Bu malay oçramasa, äzerleksez-nisez kileş niçek itep kaytıp kerer ide ul avılına? Kötelmägän hislärdän, kiçereşlärdän yöräge şartlar ide dä ärnüle küzänäkläre belän Kala-tau itägen tutırır ide.

Keşe — şakkatırgıç däräcädä säyer zat. Baylıgı, malı kitsä, canı sızıp borçıla, ä mäğnäsez ütkän könnäre hakında uylarga vakıt tapmıy. Säübänneñ dä mäğnäsez ütkän tormış könnäre küp buldı. Anıñ bu bitaraflıgına is-akıllar kitärlek… Basu kapkası töbendä oçragan säyer malay isä anı, nihayät, uylanırga mäcbür itte.

Menä alar May äbilär turına cittelär. Säübän üz uyların uylagan arada, kürşe karçıgı avıl hällären söyläp, üzeneñ karlıkkan tavışı belän anıñ canın öşetep kayttı. Säübän äbine tıñlamadı da. Şuşı berniçä minutta anıñ uy yomgagı balalık yılların urap kaytırga ölgergän ide…

Menä şuşı yäşel çirämlekkä tezelep utırırlar ide. Kızlar ber yakka, malaylar ikençe yakka. May äbi alarga sıy çıgarır ide. Kara ikmäkkä kalın itep yagılgan atlanmaynıñ beraz ballırak, beraz töçeräk tämen äle dä tel oçında yörtä Säübän. May äbineñ isem-kuşamatı da şuşı “may tabını”nnan kalgan, ahrı. Ä, yuk… Çınlıkta bu isemneñ tarihı borıngılıkka kitä. Säübänneñ ukıganı bar: Täñreneñ Umay isemle söygänen — Gomer alihäsen tatarlar “May äbi” dip yörtkännär. Kendek iyäse, näsel iyäse, gomer iyäse bularak bilgele ul. Kürşeläre May äbi dä tirä-yaktagı böten bala-çaganıñ kendegen kiskän keşe läsa… Sarmanay avılında andıy äbi-babaylar tagın bar äle. Ak babay, Ak äbi, Bal äbilär bar, Alma babay, Çiyä babay, hätta Şomırt äbi belän Ciläk apa, Şire babay belän Ölge babay da bar avılda. Säübän alarnıñ isemnären häzer tögäl genä añlata da almıy. Bu äbilär-babaylar, üzläreneñ isemnären aklar öçen, balalarga iñ soñgı bal-mayların çıgarıp birälär, alma-çiyä uñmagan yılnı, çittän alıp kaytıp bulsa da, balalarnı alma-çiyä belän sıylıylar. Bu da — avıl ruhı. Avıl ğadäte. Anıñ maturlıgı, kiräk ikän — bähete!

Säübän üz kapkaların şakıganda, May äbi, rähmätlär ukıy-ukıy, kürşe öyaldı eçenä kerep bara, ä malay kıyafätendäge bala çagı taralgan toman kebek kayadır oçıp yukka çıkkan ide…

“İh, räncettem, üpkälättem bugay, — dip uylap aldı Säübän, — başka kilmäs mikänni? İyäläşä başlagaç kına…” Ämma bu hakta ozaklap uylanıp torırga vakıt yuk ide, öy eçennän änkäseneñ ütä dä tanış, gaziz, yagımlı tavışı işetelde:

— Kem u-ul? Kapka açı-ı-ık!.. Köpä-köndez kapka bikläp totarga bez urıs çirmeşe tügel lä…

Säübän unsigez yıldan soñ berençe tapkır cil-yañgırda tösen yugaltkan, inde kakşap-imgänep betkän uram kapkaların açıp kerde; anı nık kına tauşalgan, imgänep, yan-yakka avışa başlagan iske yort karşı aldı. Bu karañgı, şıksız dönyada berdänber olı kuanıç — işektän ürelep karap toruçı änkäseneñ köläç yöze ide.

İke ay elek kenä ike atnalap bergä yäşäp alsalar da, ana belän bala bik ozak ayırılışa almıyça küreşep-koçaklaşıp tordılar. Tugan nigezdäge küreşü bit bu, ana belän balanıñ ilahi küreşü yolası. Un yıl küreşmägännär diyärseñ… Avılda tuıp üskän ukuçı añlar: bu ana belän balanıñ ğadäti küreşüe genä tügel, bala belän tugan yortnıñ, tugan nigezneñ, bu nigezdä kalgan ruhlarnıñ, kendek kanınıñ, ulın kötep, könnär, tönnär buyı namazlık östendä utırgan ana dogalarınıñ küreşüe dä ide.

Kütärmä-boldır, öyaldı idännären şıgırdata-şıgırdata öygä kerdelär. Rämziyä bertuktausız ulınıñ arkasınnan söyde. Annarı, üzen üze tirgi-tirgi, samavırga barıp yabıştı:

— İ-i, ulım kaytkan da eş bette tügel bit äle. Kaya çäy kuyıym, yuldan arıp kaytkansıñdır. Häyer, häzer ölgerä ul bezneñ samavır… Söyep kenä kaynatam min anı…

Säübän isä anıñ gomer buyı avır eş eşläp arıgan, yabık-arık kulbaşlarınnan kilep tottı:

— Änkäy bäğrem, äydä, iñ elek öy, näsel ruhlarına doga kılıyk. Minnän bulmas, belgän dogalarıñnı üzeñ ukı. Tik… kıçkırıp ukı yäme. Minem kolakka da kersen, küptän işetkänem yuk inde moñlı doga avazın. Äydä, änkäy…

Rämziyä üzeneñ kıyın häldä kalganın añladı. Üz ulı bulsa da, Säübän aldında nık kauşadı, ämma äytäse süzeneñ tämen yugaltmadı:

— İ-i, üz ulım aldında oyatka kaldım bit. Öygä kerügä ük Hoda süzen iskä töşerergä tiyeş idem yugıysä. Ulım üzemnän akıllırak, imanlırak bulıp çıktı. Ana belän bala ber olı can inde. Sineñ äytüeñ — minem äytüem. Rähmät, ulım. Nigezeñä matur keräseñ, imanlı küñeleñne cäyep keräseñ… Äydä, menä şuşında utırışıyk. Menä bu şämail yagı kıybla yak bulır.

Ana belän bala ak miç yanındagı eskämiyägä yänäşä utırdılar, annarı, kulların alga kuşırıp, ber mälgä tınıp kaldılar. Berazdan öy eçen doga avazı kümde. Rämziyäneñ moñlı-yagımlı tavışı bügen ayıruça mäğnäle, şul uk vakıtta eçke ber tetränü belän yañgırıy ide: “Ägüze billähi minäşşäytannir-racim. Bismillähir-rahmänir-rahim”. (Rämziyäneñ här dogadan soñ anıñ mäğnäsen äytep kuya torgan ğadäte bar. Bu yulı da ul äytkän dogaların ana telendä añlatıp bardı.) Rähättän sörelmeş şaytannıñ yavızlıgınnan Allahı Täğalägä sıgınamın. Dönyada da, ahirättä dä rähmät kıyluçı Allahı Täğaläneñ iseme belän başlıym… “Allahümmä huvvin gäläynä hazas-safara üätui ganna bugdahu. Allahümmä añtäs-sahibu fissafari üäl-halifatu fil-ähli, Allahümmä innii ägüzü bikä miuvagsaa-is-safari üä kä-abatil-mañzari üä suuil-muñkaläbi fil-mali üäl-ähli üäl–ualädi…” Äy Allahı! Bu säfärne bezgä ciñel kıldıñ… (Rämziyä bu doganı baştan ütkän eş itep añlata, “kıl” digän teläk urınına “kıldıñ” dip, rähmät belderep söyli ide.) Häm yulıbıznı tiz häm hävefsez itteñ! Äy Allahı! Yullarıbızda üzeñ yuldaş bul häm tormışıbızda ğailädäşlärebezgä sakçı-yardämçe bul! Allahı! Min Üzeñnän yärdäm sorıym: bu säfärneñ kıyınlıgınnan kotkarırga, avırlıklardan saklarga häm sälamätlegemä, ğailädäşläremä, balalarıma zarar kilüdän saklarga bulış. İ Allam! Barısı öçen dä meñ rähmätlär Üzeñä! Amin!”

Doga — härkem öçen açık ğamäl. Dogadan kala, keşe küzennän yäşerebräk, kaçıbrak eşlänä torgan ğamällär dä bar. Ana belän bala arasındagı cılı, matur mönäsäbätlärne şuña kürä täfsilläp yazıp tormıym. Alarnıñ bergä ävärä kilep samavır yañartuların, tabın äzerläp, çökerdäşep, ozaklap çäy eçülären, iske fotosurätlär karap, äle kölep-elmayıp, äle moñsulanıp utıruların neçkä küñelle, toyımçan ukuçı bolay da sizengänder…

Ämma ike närsä hakında ukuçıga tükmi-çäçmi äytergä tiyeşmen. Säübän kayçan da bulsa anasınnan atası hakında häm Säviyä hakında sorayaçak ide. Bügen ul soramas kebek. Anıñ şähär vaklıklarınnan arıgan ruhı, mähäbbätsez tormıştan talçıkkan canı tugan nigezendä beraz häl cıyarga, küñel utırtırga tiyeş. Avılsız uzgan unsigez yıl gomereneñ tıgız yomgagın sütep cibärü ciñel tügel, moña küpmeder vakıt kiräk ide…

Malayı yanında beraz yuangaç, Rämziyä, munça yagarga, koş-kort kararga dip, tışka çıgıp kitte. Säübän, ber koçak fotosurät totıp, yalgızı utırıp kaldı. Läkin anıñ fotolar karıysı kilmäde. Alarda ärnüle hatirälärdän başka berni dä yuk. Säübän üzenä bik kızık şögıl taptı: uram yak täräzä yanına utırdı da avılnı küzätä başladı.

İñ elek ul uram başındagı iyäsez vatık arbaga iğtibar itte. Anıñ ber tägärmäçen kemder saldırıp alıp kitkän. Aldagı tärtäläre dä yukka çıkkan. Gariplänep ber yakka yantaygan bu arbada Säübän üzen tanıganday itte. Anıñ da yazmış tärtäläre kaydadır yugalgan, tormış arbasınıñ ber genä tügel, ike, öç tägärmäçe vatılıp, töşep kalgan. Ul da menä häzer yaralı, garip ruhın dävalarga avılına kaytıp yıgıldı. Tabarmı ul monda berär däva? Yöräk türendä gomere buyı yörtkän sagış töyeren sütä alırmı? Niçä yıllar küñelen ärnetep torgan sızlavıktan kotıla alırmı?

Änä kemder kilä. Tanış, tügel… Tanış! Bu bit Änisä apası! Başlangıçta ukıtkan Änisä apası… Ber üzgärmägän… Änä niçek cil-cil atlap kilä, oçıp yörgän kebek yöri. Mäktäptä kanikullar çorı häzer. Kaya bara ikän? Kaya barsa da barıber tügelmeni… İñ möhime, ul isän-sau, haman elekkeçä tere, citez, yakın, qaderle…

Mäktäptä ukıtuçılardan uñdı Säübän. Ämma ukıtuçılarnıñ äybätlegenä ul üze säbäpçe ide. Aña uku ciñel birelde. Säübänneñ yäş, täcribäsez zihene belän Hoday Täğalä yäisä nindider izge ruhlar idarä itep torgan şikelle. Öy eşen eşlämägän çaklarında da anıñ naçar cavap birgäne, naçar bilge alganı bulmadı. Nindider ilahi ber köç anıñ kolagına döres cavapnı pışıldap torgan kebek ide. Çıgarılış sınauları vakıtında Säübän tagın ber märtäbä aptıradı. Bilet alıp utırgaç, küzen yomıp, häteren ber urınga cıyıp kiterüe bula, böten ukıganı isenä töşä dä kuya. Ekrandagı surät kebek, yomık küz aldında balkıp-sünep tora başlıy… Kitap ukıganda anıñ här bite, fotoräsem kebek, küñelenä töşep kala, kiräk çakta, şul bitne häter töpkelennän ezläp tabu kıyın bulmıy. Änkäse Säübängä gel äytä ide:

— İ-i, ulım! Bigräklär dä ciñel birelä siña uku. Häyerlegä genä bulsın! Ciñel kilgän ciñel kitä bit. Kilgäç-kilgäç, belem siña kitmäslek bulıp kilsen!.. Minnän teläk şul, — di ide.

Ällä inde Rämziyäneñ ulın berençe sıynıfka iltkändä telägän teläge kabul buldı? Ul vakıtta: “Yarabbi! Ulıma tel açkıçları bir!” — dip telägän ide ul.

Läkin Säübän ber närsä hakında keşegä äytergä kurka. Aña kemder daimi bulışıp tora. Anıñ zihenenä mäktäptän, instituttan başka da kayandır añ-belem, östämä mäğlümat kilep tora. Baştarak ul moña gacäplänä ide. Häzer aptıramıy inde. Dimäk, kemgäder şulay kiräk. Hoday Täğalägäme, Kük-galämgäme, tabiğatkäme, ällä Hösni kart rivayätlärendäge Zöhrä-anagamı?

Uramnan, ike bozau kuıp, Niğmät babay uzdı. Bozauları kör kürenä. Dimäk, öç sıyır asrıy bu kart. İñ gadi avıl arifmetikası: ike sıyırga ike bozau, uzgan yılgı ber bozaunı itkä suyalar, ber tana bozau näselgä kaldırıla, kiläse yılga bozılıbrak kitkän sıyırnı suyıp, älege başmaknı savımga kuyalar. Şul räveşle abzarda härvakıt öç ere mal tora. Alar tiräsendä ike bozau, öç-dürt sarık böterelä…

Niğmät kart — tübän oç belän asturamnıñ Ak babayı. Äye, avıllarda Ak babay, Ak äbi digän mogtäbär zatlar yäşi äle. Alar mulla da, avıl sovetı da tügel. Alar — şuşı töbäkneñ ruhi citäkçeläre, yolanı, milli ruhnı, ädäpne, tarihnı saklauçılar. Mondıy kartlarnı berkem dä saylap kuymıy, alar bu vazifaga gomer buyı eşlägän izgelekläre, matur ğamälläre arkasında ireşälär.

Niğmät Ak babaynıñ da här äytkän süze mäğnäle, imanlı häm tormışçan ide. Säübän anıñ här süzen yäşäü kanunı itep kabul itä, küñelendä börtekläp saklap tota. Äle dä häterendä, çıgarılış sınaularınnan soñ, yäşlärgä fatiha birü öçen, mäktäpkä Ak babay kilgän ide. Ul, härber balanıñ kulın kısıp, alarnıñ kolagına teläk-doga äytep çıktı. Säübängä näübät citkäç, Niğmät kart, anıñ kolagına ürelep: “Çit-yat allalarga tabınma, üzeñ salgan yuldan abınma”, — dip pışıldadı.

Ak babay kartaygan. Ayakların österäbräk atlıy. Şulay da nık äle. Gäüdäse töz, turı, sını zifa. Ap-ak sakal-mıyıkları yözenä mölayımlık, nurlı-imanlı tös birep toralar. “İrtägä kerep çıgarga kiräk bulır. Nık kına elägäçäk üzennän. Ämma ul haklı bulaçak”, — dip uylap aldı Säübän. Kemgä üpkäläp kaytmıy yörde soñ ul? Kemgä närsä isbatlarga tırıştı? Moñardan kemgä ciñellek kilde? Änkäsenäme, üzenäme? Bälki… Yuk-yuk, älegä Säviyä hakında uylamayaçak ul…

Säviyä hakındagı uylarınnan arınırga teläp, Säübän uramnan şul uyların iyärtep cibärerlek can iyäse ezläde. Häm taptı! Ul älege dä bayagı May äbi ide.

Çişmädän alıp kaytkan şifalı sudan çäy kaynatıp, tamak kibüen basıp çıkkan May äbi bu yulı tübän oçka aşıga ide. Ämma ul bik yırak kitä almadı, uram çirämendä ülän çemçep yörgän yäşkelt-sarı kaz bäbkäläre tezeleşep anıñ artınnan iyärdelär. May äbi alarnı kire kua başladı. Oyasız üskän kaz bäbkälärendä azık tabuçı ana artınnan iyärü instinktı köçle ide, küpme genä kusa da, May äbi alarnı kapka töbendä kaldıra almadı. Nihayät, tämam arıp-alcıp, ul biş börtek inkubator bäbkäsen elekke urınnarında oyalattı da kabat öyenä kerep kitte. Säübän, üze dä sizmästän, kıçkırıp kölep cibärde…

— Kızıkmı?

— Ä?..

Säübän, siskänep, artına borılıp karadı. İşek katında anıñ bala çagı — keçkenä Säübän basıp tora ide. Söyenergäme, köyenergäme — Säübän älegä anık kına belmi, şulay da, malaynı kürgäç, aña rähät bulıp kitte. Yalgızlık, küñel tıngısızlıgı, andagı sagışlı avırtınu şulkadär yalkıtkan, Säübän işektän teläsä kem kilep kersä dä, koçaklap karşı alırga riza ide bu minutta. Ä bu malay — teläsä kem tügel, üzeneñ gaziz bala çagı!

— Kaya yukka çıktıñ sin? Ällä üpkälädeñme?

— Yuk la… Änkäy sine karşı alganda, küzne maylandırıp tormıym, didem. Yä könläşep kuyarmın...

— Ä min sine üpkälättem dip uylagan idem…

— Yuk la, min bit ruh. Ruhlar üpkälämi, alar açulana gına.

— Sin mine açulanmıysıñmı?

— Yuk.

— Dimäk, min bötenläy ük betkän keşe tügel äle?

— Tagın şul buraznaga töşteñ… Maktatasıñ kiläme?

— Yä, yarıy-yarıy… Şayarmakçı gına idem…

— Ä beläseñme, keşeneñ äybätlege yarata belüe belän bilgelänä, bäyälänä. Ä sin yarata beläseñ. Täräzädän karap toruıñda da yaratu bar bit sineñ. Yarata belü säläteñne yugaltmagansıñ sin. Yarata belgän keşe naçar keşe bula almıy…

— Ä bit yarata belgän keşe — sagışlı keşe…

— Yuk, bu başkaçarak… Sagına belmägän keşe yarata da belmi. Sagış — söyü bişege. Yaratu hise sagışta gına sınala, çınıga, üsä ala. Mähäbbättän bähetkä yul — sagış aşa gına!

— Dimäk, sagışlı keşe — äybät keşe.

— Şulay. Sagına belüçe keşe — yahşı keşe. Çönki bu his yaratu, hörmät, itağat hisennän soñ gına tua ala. A–a, sindä sagış bar…

— Karale, miña oşıy başladıñ äle sin. Baştarak ber dä oşamagan ideñ. Häzer küräse kilep kenä tora…

— Sin dä miña oşıysıñ. Başta mänsez-mäğnäsez ber adäm zatı bulıp toyıldıñ, billähi. Häzer yarıysı… Äydä, duslaşıykmı?

— Äydä soñ!.. Mä bişne!

— Mä bişne!

Säübän, kul sugışır öçen, barmaklarnı cäyep, uçın alga suzdı. Bala Säübän dä üzeneñ näni uçın öskä kütärde. Ämma uçka uç turı kilmäde, näni uç, olı kul-barmaklar aşa ütep, aska töşep kitte…

Säübän karşında çın mäğnäsendä ilahi ruh basıp tora ide.

5

Säübän soñgı — öçençe ätäç tavışına da uyanmadı. Änkäse cäyep birgän ap-ak tüşäkkä çumıp, märtkä kitkän keşe kebek izräp yokladı da yokladı. Yäşkelt-zäñgär küzläreneñ şar açık buluı gına kurkıta, şomlandıra. Rämziyä, tıştan urap kergän sayın, malayı yagına karıy: küzläre haman açık. Dogaların ukıy-ukıy tagın çıgıp kitä. Avılda mäşäqat citärlek bit: kötüe, koş-kortı, işegaldı, bakçası… Şulay da, tışta beraz yuangaç, Rämziyä tagın aşıgıp kilep kerä, tagın malayı yagına küz taşlıy. Haman elekke häl: Säübän su tösle küzlären tomrandırıp karap yata!

Rämziyä belep betermi şul: Säübän çınlap ta “märt yokısı” belän yoklap yata. “Ülem yokısı” digän süz ul. Mondıy yokı vakıtında keşeneñ canı üze belän bulmıy. Kaydadır oçıp yöri. Ämma küzgä kürenep-belenep tormagan nurlar aşa yokı iyäsenä üze bulgan urınnardan surätlär cibärep tora. Keşelär bu hälne “töş” dilär. Menä äle dä Säübän töş kürep yata.

Küzlär — keşeneñ iñ serle-siherle urını. Yaktı dönyaga işek. Bu — şulay. Ämma küzlärneñ sihri asılı, ilahi hasiyäte monıñ belän genä betmi äle. Küzlär härvakıt, härdaim can karamagında, can ihtıyarında bulgan. Keşe canı şuşı küzlär aşa häräkätlänä. Küzlär — can yulı, can sukmagı… Halıkta “cansız küzlär” digän süz yöri. Keşe ülgäç, canı çıkkaç, iñ berençe itep anıñ küzlären yomdırıp kuyalar. Can täslim itkän, canı başka kaytmayaçak digän süz bu. “Küz saklau — can saklau”, “Küzsez kalu — cansız kalu” digän äytemnärdä dä bar “küz-can” täğlimatı.

Keşe küzenä nur yögersä, karaşlarına yaktı balkış kunsa, aña “canlandı, can kerde” dilär. Tagın ber borıngı yola: balasınıñ yäisä söygäneneñ küzennän üpkändä keşe härvakıt: “Canım!” yäisä: “Cankisägem!”, “Canaşım!”— dip äytergä tiyeş. Bu — katgıy taläp. Borıngı yola.

Kayber töbäklärdä, uyangan keşegä karata: “Can töbe belän uyandı”, — dilär, ikençe ber urında: “Cannı eretä torgan küz karaşı”, — dip, maturaytıp äytälär.

Keşegä yotlıgıp karap torunı da tatarlar “küz atu” dilär. Şunı uk ikençe ber urında “küñel atu”, “can atu” dip üzgärtälär. Ğaşıyq bulu, yaratu belän bäyle mondıy äytemnär dä şuşı “can-küz täğlimatı”nnan kilep çıga tügelme?

Nihayät, “küñel küze”, “can küze” digän süz bar. Bu süz ike töşençäne turıdan-turı bäyläp kuya. Säübän dä menä şuşı küñel küze belän, can küze belän karap yata. Küze bar, ul şar açık, ä menä canı kaydadır yöri, iyäsenä kaytırga uylamıy da…

Rämziyä üze uylana, üze haman borçıla. Ul inde kurka da başladı. Säübänenä ber-ber häl bulmasın tagı… Menä ul, yakın uk kilep, malayınıñ açık küzlärenä karap tora, anı yomdırmakçı bula… Ana keşegä: “Yaramıy, küzlärenä tiyä kürmä! Küzlären yomdırsañ, harap itäseñ, canınnan mährüm kaldırasıñ, aña kabat kaytu öçen yulnı yabasıñ, yaramıy, timä!”— dip äytäse, yuk, äytäse genä tügel, böten köçkä iñräp kıçkırası kilä.

Kaysıdır toyımı belän Rämziyä monı üze dä belä. Yokılı açık küzlärne yomdırırga, kurkıtırga, hätta uyatırga da yaramıy. Şuña kürä ul malayın uyatmıy, küñele niçek kenä özgälänsä dä, kagılmıy, däşmi… Ul yomşak kına tamak kırıp ala da, iñ moñlı ber cırnı saylap, köyli başlıy. Bu köyne, bu cırnı toyaçak, işetäçäk anıñ malayı! İşetäçäk tä canın kabat üzenä çakırıp alaçak, canı belän bergä üze dä yaktı dönyaga, avılına, nigezenä, änkäse yanına kaytaçak…

Töş — keşegä Allahı Täğalä birgän iñ zur büläklärneñ berse. Töş vakıtında Keşe üzeneñ hıyal çiklären uzıp kitä häm hıyal karşında üzeneñ nikadär mesken buluın añlıy. Allahı Täğalä Keşegä töşne anıñ Keşe genä buluın iskärtü öçen birgän.

Säübänneñ canı bu mäldä Kala-tau yanındagı çişmä buyında koş oçıra ide. Ul töşendä ayırmaçık kürep yattı: unöç-undürt yäşlek çakları. Ruh çişmäse buyında koş bazarı… Nindi genä koş yuk anda! Alar Säübänne sırıp algannar. Kaysı kaya kuna ala — şunda kuna… Säübän üze ike uçın da alga suzgan. Uçlarında da koşlar… Berse kilep kuna, ikençese oçıp kitä, anıñ urınına öçençese kilä...

Säübänneñ küze çişmä çitendä yalgızı basıp torgan näni koşçıkka töşä. Nigä ul yalgızı? Nigä ul oçmıy? Säübän aña yakınrak barmakçı bula. Tege koşçık çitkäräk oçıp kitä… Menä ul çişmädän su kapmakçı bula. Ulaknıñ oçına uk kilep kuna. Urgılıp-urgılıp akkan agımga näni tomşıgın törtä. Şul mäldä ük, köçle agımga elägep, aska — çişmä kazanına töşep kitä. “Ah! Harap buldı!”— dip uylap ölgerä Säübän. Yögerep barıp kulına ala… “İsän, isän ikän bäğrem!” Säübän anı sulışı belän kipterä, tereltä, dävalıy başlıy… Berazdan koşçıkka can kerä, şul arada ul inde Säübängä dä iyäläşep ala, anıñ uçında tınıç kına utıra, kanatların çistarta, başın äle ber yakka, äle ikençe yakka yantaytıp, kotkaruçısın küzätä, annarı, çırıldap rähmät äytä dä kayadır oçıp kitä…

Ber dä “kayadır” tügel, kayçandır Säübän belän Säviyäneñ “mähäbbät mönbäre” bulgan yükägä taban oçkan ikän ul. Şul yükä agaçınıñ iñ urta ber botagına barıp kungan… Nur bulıp kungan… Yuk, bu nur — bötenläy başka törle yaktılık… Säviyäse bit bu! Söygäne! Nişläpter ul tänsez, kiyemsez, totaş nur gına, yoldız kebek, Koyaş kebek… Läkin ul çın Säviyä! Nur bulsa da ul — çın! Ul… ul — färeştä! Änä Säübänne üzenä çakıra. “Äydä, minem yanga oçıp men!”— di… Säübängä şul citä kala, ul kayandır päyda bulgan kanatların cilpep oçıp kitä… Ämma yırak kitä almıy, çirämgä yıgılıp töşä. Baksañ, anıñ iñendä sıñar kanat kına ikän… Şunda uk anıñ karşında Hösni kart yöze päyda bula. Ul avızın açmıyça, irennären kıymıldatmıyça gına nider söyli. Niçek bula inde — üze däşmi, üze söyli?! Töş bit bu, töş! Töştä böten närsä dä bulırga mömkin läsa. Hösni kartnıñ här süzen Säübän üz häterenä börtekläp terkäp bardı…

“Keşe — ber kanatlı färeştä. Ä oçar öçen par kanat kiräk. Keşe böten gomere buyı änä şul ikençe kanatın ezli. Ul yış kına yänäşä yäşärdäy keşe dä taba, ämma bu keşe aña oçar kanat kuya almıy. Häm ul, şuşı cir tormışına riza bulıp, cir kanunnarına buysınıp yäşi başlıy... Üzeneñ ikençe kanatın ezläüdän tuktıy, bireşä, ciñelä... Şul çakta ul, yazmış yulınnan taypılıp, çitkä, bötenläy ikençe yakka borılıp kitä... Keşe üzeneñ parın tapkançı yörergä, ezlärgä, köräşergä tiyeş…”

Şul süzlärne äytügä, Hösni kartnıñ suräte yukka çıga, Säübän karşında tagın tege kart yükä, anıñ yäşellegen nurlap toruçı Säviyä päyda bula.

Säübän yükägä taba tagın ber märtäbä talpınıp karıy. Bu yulı ul iñendä tigezlek, ciñellek toya, talpına başlıy, ällä canın, ällä kanatların cilpi-cilpi oçıp kitä, berniçä omtıluda yükä oçına — nurdan koyılgan Säviyäse yanına barıp kuna…

— Säviyä, niçek tordıñ?— di Säübän.

— Min bit Säviyä tügel, min anıñ färeştäse genä, — di tege nurlanış.

— Barıber tügelmeni?

— Barıber tügel. Menä sin dä çın Säübän tügel bit. Sin anıñ canı, ruhi färeştäse genä.

— Säviyä dä töş kürep yatamıni?

— Äye, Säviyä dä töş kürä… Ul bügen kötügä sıyırın çıgarırga da onıttı hätta…

— Ul häzer şatmı?

— Şat. Änä sine töştä kürep yılmaya…

— Çibärme ul?

— Çibär, bik çibär.

— Bit oçındagı “mähäbbät bocrası” da şul ukmı?

— Şul uk… Tik anıñ tiräsenä ber-ike cıyırçık kına östälde.

— Çäçläre dä bödräme?

— Bödrä-bödrä… Tik… bu bödrälektä ak çäçlär küp häzer…

— Mindä dä bar alar…

— Monı Säviyä belä…

— Kayan belä ul?

— Sin kürgän töşne ul da kürep yata iç…

— Ä, şulay bit äle. Äyt äle, min bik kartmı? Kürsä, Säviyä minnän kurıkmasmı? Gayräte çikmäsme? Ä?

— Bigräk bala inde sin! Yarata ul sine, yarata… Sin bügen dä anıñ öçen iñ güzäl, iñ qaderle can iyäse… Säviyä sine yugaltsa da, ömeten yugaltmadı. Çönki ul Säübänen yugaltunı kaygı itep tügel, sagış itep kabul itte. Ä sagışta härvakıt ömet bula, kaygıda — yuk… Sin anıñ sagışı, ömete, Säübän…

— Min aña kitergän cäfalardan soñ da şulay uylıymı?

— Keşe bulsa, räncer ide. Sineñ Säviyäñ dönyaga färeştä itep yaratılgan şul…

— Üzeñ äle genä “Anıñ färeştäse min” digän ideñ…

— İ-i, berkatlı can! Färeştälär ike törle: kük färeştäläre, yağni ruhi färeştälär bulgan kebek, cir färeştäläre dä bula. Säviyä menä şul cir färeştäse. Alar üpkäli, ränci belmilär, alar totaş izgelektän toralar…

— Ä min kem? Min färeştäme?

— Sinme? Sin berkem dä tügel.

— Niçek inde? Färeştä bulmasam, keşeder bit? Ällä… keşe dä tügelme?

— Keşe, keşe… Tik sin cir keşese tügel… Sin — kayandır oçıp kilgän ğalämi näsel keşese.

— Hösni babay “Zöhrä-ana näsele Çulpannan — yäşel planetadan kilgän” di. Bez änä şul Çulpan-Venera keşeläre bulabız, ahrı… Bezneñ küzlär dä yäşel-zäñgär bit…

— Belmim. Min cir keşelären genä tanıym. Säviyä — cir kızı. Ä min — anıñ ruhi çagılışı, yaklauçısı, färeştäse.

— Säviyäne küräse ide! Bulış äle miña!

— Anısı Hoday eşe. Vakıtı citkäç, küreşersez… Ä häzer miña kitärgä vakıt…

— Az gına tor inde… Kitmä inde!

— Kitärgä kiräk. Änä Säviyä uyanıp yata… Uramnan Säübän kerep kilä. Ul şaulap kergändä, Säviyä uyanaçak, ul uyangançı, min anıñ açık küzläre aşa küñel türenä kerep kalırga tiyeş… Soñga kalsam — eş harap… Yä, sau bul. Äle bez küreşäçäkbez.

— Küreşäbezme? Tagın küreşäbezme?

— Küreşäbez. Huş…

— Huş, Säviyä…

Yukä agaçında Säübänneñ canı üze genä kaldı. Üze genä tügel ikän. Anıñ borın töbendä genä, ber yäş botakta, bayagı koşçık talpına; ul, üzençä sayrıy-sayrıy, Säübängä nider äytmäkçe, añlatmakçı bula. Tik Säübänneñ canı anı añlamıy…

Şunda anıñ kolagında Säviyä färeştäseneñ soñgı süzläre yañgırap tora başlıy: “Uramnan Säübän kerep kilä. Ul şaulap kergändä, Säviyä uyanaçak…” Kem hakında äytte ul, nindi Säübän, kayan, nigä kerä?.. Ällä? Anıñ iyäse, torıp, Säviyälärgä taba kitteme? Tizräk kaytırga kiräk, kaytırga, kaytırga…

Ämma Säübänneñ canı tiz genä kaytıp kitä almadı äle. Säviyäneñ färeştäse anı üz yanına oçırtıp alıp mensä dä, yükädän ul yalgızı ürmäläp töşärgä tiyeş ide. Töşkäç tä, çişmä buyında berençe päyda bulgan urının taba almıy iza çikte. Anı tapkaç, üze genä belgän dogasın ukıdı da iyäsenä kaytıp kitte…

…Rämziyä Säübänneñ yomık küzlären şunduk kürep aldı. “Canı kaytkan, küñele tınıçlangan, barısı da äybät”, — dip uylandı ul, häm yokıdan uyanırga tırışıp yatkan ulınıñ kolagına iyelde…

6

Säübän uyanmagan ide äle. Ämma ul änkäseneñ cırın işette. Kürgän säyer töşe genä aña nıklap aynırga, zihenen cıyarga, küzen açarga irek birmi… Änkäse isä cırlıy da cırlıy…

Rämziyäneñ berkayçan da sähnägä çıgıp cırlaganı yuk. Ämma Säübän anıñ cırçı ikänen belä. Ul ikmäk peşergändä cırlarga yarata ide. Miçtän gäräbädäy yanıp peşkän ikmäklärne alganda, işeteler-işetelmäs kenä cırlıy da cırlıy… Yuk, artık moñlı-sagışlı da tügel ul cır, niçekter küñellärne cilkendererlek, cannı därtländererlek, yöräkne yarsıtırlık ömet cırı ide… Rämziyä tagın söt ayırtkanda cırlıy. Beraz oyıp kitep, karaşların yıraklarga — ömet-hıyallarına töbäp, separat sabın salmak kına äyländerä dä äyländerä… Ap-ak tamçılar, çiläktän çäçräp kitep, yalgış anıñ kara-kuçkıl (koyaş astında küp eşlägännän ul) yözenä, tamırları kalkıp çıkkan kullarına kilep kunalar. Kayçakta Säübän: “Anıñ çäçläre dä şul söt aklıgınnan tügel mikän?”— dip uylap kuya ide… Ul çaklardan küpme vakıt uzgan! Ä änkäse haman cırlavın taşlamagan… Cırlasın ide, bervakıtta da cırın, köyen özmäsen ide! Cır ul — can tavışı, can avazı bit…

Säübän yarım uyaulı kileş yata birde. Ul inde änkäseneñ karaşın toya, can tibräneşen toya, hätta sulışın-tının toya… Änä änkäse anıñ östenä iyelä, kolagına izge-hikmätle süzlär pışıldıy: “Mätä… Tikä… Umma… Yärsä… İllä… Änni… Hünni…”

Säübän dertläp kitte. Nindi tanış süzlär! Yuk, ğadäti süzlär tügel alar, doga süzläre! Nindider moğciza, tılsım belän bäyle doga süzläre. Säübän bu doganıñ kayan kilüen dä, närsä añlatuın da belmi. Anı berkem belmi. Korän dogası tügel ul. Ämma Sarmanayda bu doganı här tugan bala kolagına pışıldıylar, şulay kırık kön buyı pışıldap, äytep-yañgıratıp toralar. Şulay eşlägändä ul balanıñ añ-zihenenä, can-küñelenä mäñgelekkä kerep kala, anı şuşı serle doganıñ iyäse itä, imeş… Säübän, üzeneñ malayı tugaç ta, kırık kön buyı şuşı doganı kıçkırıp tordı, Säviyäneñ “Nindi siher kertep bulaşasıñ?” digänenä karamadı, ata-baba yolasın cirenä citkezep ütäde.

Säübän küzlären açkanda, Rämziyä bayagı “Cidegän çişmä” köyen köyläp yöri ide. Ul inde östäl äzerlägän, öy eçen dä yalt itterep cıyıştırıp, balkıtıp kuygan. Cäy urtası bulsa da, miçkä yakkan. Üze genä belgän tämle aşların peşeräder, mögayın…

Säübänneñ tiz genä torıp kitäse kilmäde. Anıñ küz aldınnan säyer töşe, anda üzeneñ kanatlanıp oçıp yörüe, Säviyäneñ ilahi ruhı belän oçraşuı ozak kitmäde äle. Ul elek tä “kanatlı töşlär”ne yış kürä ide. Tormışta da ul artık hıyalıy, cirdän kütärelebräk, oçıbrak yäşäde şikelle… Çınlap ta, ul küpmeder kük keşese, ahrı, kürenmi torgan kanatları bar, ahrı, anıñ. Artık hıyalıy ul… Elegräk bigräk tä oçınıp, hıyalıylanıp yäşi ide. Häzer beraz basıldı basıluın. Ämma hıyalıylıgı barıber betmäde. Hıyalları da cirneke tügel, hätta kükneke dä tügel… Bötenläy öçençe dönyadan bugay ul. Säübän monı toymıy, tögäl belä! Can-küñel türendä nindider bilgesez “kük sagışı”, yuk, kük kenä tügel, “galäm sagışı” saklap yäşi ul. Bu sagış, bu moñ hiç betmi, kiresençä, yıldan-el köçäyä genä…

Säübän bik yış uylıy: başka yuldan kerep kitsä, ul bötenläy ällä kem — yä ber moñlı cırçı, kompozitor, yäki yazuçı, şağıyr bulır ide. Mäşhür cırçı, mäşhür şağıyr bulır ide! Şulay bulsa, aña yäşäü ciñelräk toyılır ide. Gomere buyı küñel kıllarında çıñlap, güzäl, ämma ütä dä sagışlı-gamle dönyalıkka çıgarıp cibärer ide dä, buşanıp, ciñeläyep kalır ide… Üz tormışın matematika, tehnika belän bäylägän Säübän bu gamne tışka çıgara almıy izalana; anı tormış avırlıgı, yäşäeş mäşäqatläre belän bastırıp kuygan da, onıtırga tırışıp, hätta belmämeşkä salışıp yäşi... Ämma ul ber närsäne tögäl belä: kayçandır bu sagışlı gam anıñ küñel, can türennän bärep çıgaçak, böten dönyanı, tirä-yünne şıplap tutıraçak häm, üz dulkınına iyärtep, Säübänne bötenläy başka tarafka alıp kitäçäk…

“Torırga kiräk, yugıysä bolay yatıp şaşarga bula”, — dip uylap aldı Säübän. Kulların yurgan astınnan çıgarıp, yak-yakka cäyep saldı. Näq kanatlar kebek buldı. “İh, menä häzer kalkınıp, oçıp kitäse ide, änkäyne koçıp alası ide!.. Kanatlar kiräk şul, çın kanatlar kiräk…”

Şunda, ällä kayan gına, bala çakta änkäse öyrätkän ber şiğır isenä töşte. Rämziyä anı Säübängä kaysıdır bäyrämdä söylär öçen yatlatkan ide.

Ällä nindi citdi uylar

Borçıy bezneñ Samatnı.

— Äni, äni, kara äle,

Böten närsä kanatlı!

Härber kübäläktä bar ul,

Härber koşta bar kanat.

Sandugaçta, karlıgaçta,

Akçarlakta, sıyırçıkta…

Ölgerep bulmıy sanap.

Samoletta da kanat bar,

Korab kanatı — cilkän.

Yañgır kanatı — bolıtlar,

Galäm kanatı cildän…

Koyaşnıñ kanatı — nurlar,

Agaçta yafrak — kanat.

Kinät… uylanıp ala da

Yögerep kilä Samat:

— Äni, äni, äyt äle, — di, —

Keşe kanatı nindi?

Änise, malayın koçıp:

— Minem kanatım — sin, — di.

Säübän, şiğırneñ soñgı yulların takmaklıy-takmaklıy, sikerep torıp, miç artında bulışuçı änkäse yanına kilde.

— Änkäyem minem! Şundıy tatlı itep yoklaganmın!.. Bik küptännän bolay yal itkänem yuk ide… Rähmät siña!..

Rämziyä ulınıñ arkasınnan söyep kuydı:

— İ-i, balakaççayım, üz nigezeñdä bit sin. Nigez ruhları sine tanıgan, üz itkän. Kabul itkän — şuña da äybät yoklagansıñ… Äydä, yuınıp al da çäy östälenä citeş. Annarı uramga çıgıp kererseñ, yörep kaytırsıñ…

— Yarıy, änkäy, min häzer… — Säübän yögerep diyärlek tışka çıgıp kitte. İşegaldına kilep çıguga, karşı yak koyma buyında yatkan büränä östendä utıruçı bala Säübängä barıp törtelde. Säübän anı onıtıbrak cibärgän ide, şuña da siskänep, dertläp kitte, ä malay kımşanmadı da.

— Nu yoklap ta karıysıñ sin… Koyaş töşlekkä citep kilä bit inde. Oyatıñ barmı sineñ, yukmı? Änkäy dä borçılıp bette. Ber-ber häl bulmagayı dip kurıktı…

— Üze ber süz dä äytmäde bolay…

— Änkäy bezneñ şundıy, küñelendägen hiç keşegä sizdermäs…

— Üzeñ niçek soñ?

— Yarıy la… Miña ni bulsın… Siña äybät bulsa, miña da äybät, siña naçar ikän — miña naçar…

— Bügen kaya barabız, nişlibez?

— Bar, başta kapkalap çık, mindä berniçä uy bar, kararbız…

Säübän koyı yanındagı çiläktä cılına başlagan suda poş-poş kilep yuındı da kullarına, bitlärenä kungan su tamçıların tirä-yakka çäçä-çäçä yögerep kerep kitte.

Bala Säübän anıñ artınnan yözen çıtıp karap kaldı.

Säübän östäl artında uylanıp utırdı: “Bala çagı anı iñ elek kaya alıp barır? Tögäl öç cirgä barasıları bar — ätkäse yanına, Säviyä yanına, Kala-tauga… Kaysın saylar? Kaysı möhimräk?”

İñ kıyını — Säviyä yanına baru. Bik küräse kilä! Anıñ malayı bar ikänen belä Säübän. İre bardırmı — tögäl genä belmi. Änkäse bervakıt şul hakta süz katkaç, Säübän anı şıp tuktattı:

— Citte, änkäy, minem öçen Säviyä yuk inde,— dip kırt kiste.

Şunnan başlap Rämziyä dä däşmi. “Yarasına kagılmıym” dider inde…

Ä kürergä kiräk! Säviyä belän küreşergä, söyläşergä, añlaşırga kayttı lasa ul. Säübän tirängäräk kerep uylarga kurka, ä menä Säviyä belän oçraşu hakındagı kararı nık.

İñ böyek kanunnar — yöräk kanunnarı. Ämma alar härçak döres bulıp çıkmıy. Säübän dä yöräk kuşuı buyınça çıgıp kitte Sarmanaydan. Läkin ul çakta yöräge haklı bulgandır dip kem äytä ala?

Ul öydän kilep çıkkanda, bala Säübän haman şul urınında utıra ide. Elekkeçä citdi, kırıs. Hätta beraz kölke dä… Säübän avızın uçları belän kaplap kölgändäy itte. Malay küzennän bu ğamäl dä çittä kalmadı:

— Närsä köläseñ? Üzeñnän köläseñ bit, abzıy keşe…

— Artık citdi inde sin. Beraz balalarça kılan äle, min bit bala çakta terekömeş kebek idem…

— Anıñ karavı häzer änä sagız kebek suzılasıñ. Avılga kaytkaç kına beraz can kerde…

— Anısı döres. Sin bulganga ul. Sineñ yanda miña tınıçrak, rähäträk. Sin minem bala çagım gına tügel, imanım da, küñel tınıçlıgım da, ömetem dä, kiläçägem dä…

— Yä, yarıy, küp töçelänmä. Äydä çäçläreñne tara da kittek.

— Kaya kittek?— Säübän citdilände. Nıklap uylamagan kileş, Säviyä yanına gına alıp kitmäsen ide…

— Kaya bulsın, Ak babay yanına. Anıñ süze — avıl süze, anıñ fatihası — avıl fatihası, kaytuıña ikençe kön, ä sin haman äle tugan cireñ belän añışmıyça yöriseñ.

Säübän öçen bu täqdim hiç yañalık tügel. Ak babay hakında ul üze dä uylap kuygan ide. Akıllı malay buldı bu, Säübänneñ borınına çiyertte.

— Äydä kittek…

— Äybät kenä bar, kaçkın-ugrı kebek aşıkma. Sin üz avılıñda yöriseñ.

Adımın kızulatkan Säübän tigez, salmak ezgä töşte. Çınlap ta, kaya yögerä ul? Kemnän kaça? Kemne kua?

Ak babay alarnı, äy, anı inde — Säübänne — açık yöz belän, kölep-elmayıp karşı aldı. Käcä sakalın sıpıra-sıpıra kilep, ipläp, caylap küreşte.

— İsänme-saumı, olan? Säübän bulasıñ bit? Äydä, menä şunda utır, ber doga kılıp alıyk…

Utırıp doga kıldılar. Ak babay din eşlärenä dä osta ikän — ber totkarlıksız, matur itep ukıp kuydı.

— İşettem-işettem… Kaytkanıñnı kiçä ük işettem. Kilüeñne dä kötebräk tordım…

— Äye, kaytkan idem şul. Şaktıy çittä yäşälgän. Ozagrak kaytmagan sayın, kaytu kıyınlaşa ikän… Menä täväkkälläp kayttım… Soñga kalgançı kaytıp kalıym, kuıp cibärmäslär äle, didem…

— Niçek soñ anda — kalada, di̇yüem — hällär?

— Niçek dip… Härkem üz yagına tartkalıy… Ä yurgan kıska… Şul.

— Ğailäñ barmı?

— Bar. Hatınım bar. Malayım üsä.

— Eşeñnän rizamı?

— Şul eşkä dip ukıgaç, riza inde. Bez samolet agregatları çıgarabız.

— Eşeñ kük belän bäylängän ikän… Ä canıñ, küñeleñ ni-närsä belän bäylängän soñ?

— Küñeldä barısı da bar, Ak babay…

— Ul kük belän bäylängänme, cir belänme? Oçamı? Ällä cirdä yögeräme? Söyrälep kenä yörime?

— Küñelme? — Ak babaynıñ säyer söyläşüennän Säübän beraz aptırabrak kalgan ide.

— Äye, küñeleñ, canıñ, barlık hasiyätläreñ…

— Bez barıbız da cir keşeläre inde, Ak babay…

— Cirdä sin bähetleme?

— Eşemnän kanäğat, ğailäm… äybät kenä… — Säübän, “gailäm” digäç, beraz törtelep tordı.

— Alaysa, tormışıñ böten, küñeleñ tınıç inde sineñ?

— Tormışım böten, ä menä küñelem tınıç tügel, Ak babay, yäşermim.

— Tormış uramı yaman cillärgä härvakıt açık, küñel belän dä şulay, olan. Ä sin tormışıñnıñ berençe yul çatında uk karşı cilgä bireşkänseñ. Şuña kürä dä gomereñ buyı küñeleñä tınıçlık taba almıy yörgänseñ… Gomereñ buyı şunıñ açısın aşap yäşägänseñ…

— Bik kıyın buldı şul ul vakıtta… Üpkäne, räncüne basa almadım.

Niğmät kart torıp yörep kitte. Annarı, kisken borılıp, kulındagı çıbıgı belän kükkä taba kürsätte:

— Ällä koşlarga oçu ciñelme? Yä, ciñelme? Ämma alar aña karap kına cirgä töşmilär bit! Ä sin, olan, cirdä yäşäp tä töşkänseñ… Bu yaktı dönyada yäşäü — şuşı dönyanı yaratu ul. Şuña kürä zarlanma. Yäşiseñ ikän, dimäk ki, bu dönyada yäşäü siña oşıy. Barısı da cayga töşär. Zarlanma, olan…

Ak babay Säübängä katı bärelä ide. Ämma Säübän aña ber tamçı da üpkälämäde. Hak döresen söyli lä ul. Tik ber äyber genä anı borçıp tora. Ul bit bolarnıñ barısın da añladı inde, nik şulkadär orışa soñ anı Ak babay?

Säübän, yärdäm sorap, öyaldı basmasına kunaklagan bala çagına karadı. Tegese iñbaşın selketep kuydı da: “Min dä berni añlamıym”, — digän yöz çıgardı.

— Min barısın da añladım, Ak babay. Üz duamallıgım belän küp keşelärgä borçu, ah-zar, küñel tınıçsızlıgı kitergänmen… Kayberlären bähetsez dä itkänmen… İnde miña nişlärgä, yä, äyt? Kaytu avır bulır digän idem. Kaytu ällä ni avır tügel, iñ avırı kaytkaç ikän anıñ… Miña nık avır, Ak babay. Şaktıy tärtä cimergänmen bit min…

— Kaygı-sagış tatımagan keşe yäşäü läzzäteneñ çın tämen belä almıy, olan…

Säübän telen teşläde. Çönki Ak babay döresen söyli ide.

— Ozakka kayttıñmı soñ?

— Küñelem utırgançı toram äle.

— Ä şähärdäge gazizläreñ?

— Alar mine niçek tä añlar. Ällä alarga ciñelme? Çınlap ta, alar yanına tınıç küñel, saf, yaktı can belän kaytasım kilä.

— Min sine añlıym, olan. Sin döres uylıysıñ. Başkalarnı bähetle itü öçen üzeñneñ dä bähetle buluıñ kiräk şul. Tagın şunı onıtma, olan: mähäbbät belän näfrät ber ük närsä, tik… berse anıñ — mähäbbät, ikençese — näfrät kenä. Ämma alar ber ük närsä!

Säübändä bu qadäresen añlarlık zihen yegärlege yuk ide. Ul süzgä kuşılmadı, baş kagu belän çiklände. Ak babay obrazlı-kinayale süzen dävam itte:

— Keşe üzeneñ gomeren mäñge yäşärgä kilgän kebek yäşärgä tiyeş. Ütkäneñne, bala çagıñnı, yäşlegeñne onıtma, alardan ayırılma. Ütkäneñ sine saklap kalaçak. Unsigez yıl ilenä kaytmagan keşe — iñ soñgı keşe, iñ betkän keşe ul. Ä sin äle betkängä ohşamagansıñ. Nindider moğciza bulganın toyam, bik äybät färeştägä yulıkkansıñ sin, şunı küräm…

— Äye, Ak babay, min bala çagım belän oçraştım.

— Şulaymı? — Niğmät kart Säübängä mäğnäle itep, ämma beraz şiklänebräk karap kuydı.— Nindi ul — bala çagıñ?

— Beläseñme, Ak babay, ul üze iñ ğadäti balalar kebek, ämma añarda yöz yäşlek kartlar akılı bar.— Säübän üze söyli, üze öyaldı baskıçında utıruçı bala çagın küzätä. Tegese isä, kiyerenke ber halättä, citdi kıyafätkä kerep, tın alırga da kurkıp utıra.— Baştarak min añardan kurıktım. Işanmadım. Ul minem öçen barısın da eşläde — üz hasiyätläremä töşenergä, keşelek asılıma kaytırga bulıştı. İñ möhime — niçä yıllar buyı katkan küñelemne erette, canımnı irkäläde… Annarı… Annarı ul miña elekkege saf, samimi, izge mähäbbät hislären kaytardı, mine bähetkä ımsındırdı, kiläçäkkä ömetländerde, yäşäügä üsenderde… — Säübän baştarak tınıç, salmak kına tavış belän söyläsä dä, tora-bara eçke dulkınlanuın yäşerep tora almıy başladı. Berazdan dulkınlanu tetränügä, tetränü yarsınuga küçte. Ozak köttermäde — Säübänneñ elekkege can borçılularınnan aynıp, kotılıp kına kilä torgan küzlärennän berençe yäş börtege atılıp çıktı…

— Min barısın da añladım, olan. Baştarak katı bärelüem öçen açulanma. Açulansañ da üpkäm yuk. Min alarnı çın küñelemnän äyttem. Sin bu tormışta nindider ilahi vazifa başkarasıñ, olan. Min bu vazifa hakında ni dä bulsa äytä almıym, ämma anıñ olı eş, izge eş ikänen beläm. Ul izge burıç siña töşkän ikän, bezneñ öçen dä äytep betergesez zur gorurlık. Tagın şunı äytäm: bu minutta sin üzeñneñ can-paräñ, küñel ofıklarıñ, yäşäü mäğnäñ belän miña karaganda östäräk torasıñ. Çönki sin ilahi ruhlar belän aralaşasıñ, yaktı dönya çigen ütep, ilahi kırda yäşiseñ…

Ak babaydan kaytkanda, Säübän bala çagı belän söyläşmäde. Tegese dä läm-mim. Çınlap ta, Ak babay alarnıñ ikesen dä töbe-çige bulmagan uy çoñgılına attı, ahrı. Säübänneñ üzen ber genä sorau borçıy: “Bala çagınıñ ruhi zatı belän aralaşkannı kayan belde soñ ul?” Üze ük cavap ta birergä tırıştı: “Nik belmäskä, şuña da Ak babay bit inde ul. Ä Ak babaylar mondıy äyberlärne belergä tiyeş, küräseñ…”

Säübän öyenä kerep tormadı, kaytkan uñayga, ındır artlap, ineş buylap Kala-tauga taba kitte. Küñele tansıklagan tınıçlıknı ul şunda gına taba alır kebek ide.

Malay Säübän dä mıştım gına aña iyärde. Anıñ küñelenä dä nindider borçu-gam kergän, ahrı.

Säübän karap-küzätep bardı: avıl şaktıy üzgärgän. Taş yortlar kübäygän. Ayırım hucalık yortları maturaygan, ämma avıl üze betäşkän — uramnarı çüp-çar belän tulgan, yılga-ineş buylarına tires öygännär. Üzgärtep koru cilläreder inde: fermadagı elekke tözek, agarıp-balkıp torgan binalar buşap kalgan, alarnıñ täräzäläre vatılıp, işekläre kayırılıp betkän. Anıñ karavı avılda ike mäçet manarası kalıkkan. “Mäçetlär salıp kuyu gına imanlılık bilgese bulsa, eşlär ber dä äybät tügel”,— dip uylap aldı ul. Böten hucalık cimerelep, elekke kolhoz milke taralıp-tuzıp yatkanda, yäisä ineş buyları çüp-çar öyeme belän kümelgändä, nindi imanlılık, ruhi yañaru, çistarınu hakında süz alıp barırga mömkinder…

— Ak babaylar ni karıydır…— Bu süzlärne yänäşä bargan bala çagı Säübänneñ avızınnan özep alıp äytte.

— Äye şul, kartlar ni karıy ikän?

— Beläseñme, mäktäp tä sigezellıkka äylände bit bezdä.

— Da?

— Balalar az, bötenläy başlangıçka kalmagayı äle… İseñdäme, bez ukıganda, yağni sez ukıganda, mäktäp görläp tora ide, ä?!

— Häterlim: berençe sıynıfta ukıganda, Änisä apa, härberebezne bastırıp, kem bulırga telävebezne sorap çıktı. Min ürä bastım da, Kosmonavt bulam, didem. Böten bala kölde. Änisä apa da kölde.

Şulay da:

— Kosmonavt bulır öçen bik küp ukırga kiräk, ukısañ — buldırasıñ,— dip cöpläp kuydı.

Sıynıf ukuçıları arasında kosmonavt bulırga teläüçe min genä bulganmın ikän. İkençe könne änkäyne uramda oçratıp: “Säübänegez maktançıgrak, üzen başkalardan östen kuyırga tırışa”,— digän. Min moña bik räncegän idem.

— Ul bit sineñ säyer töşläreñ hakında belmi ide.

— Sineñ dä hätereñdäme alar?

— Tönnär buyı kük, ğaläm, kosmos belän hıyallanıp çıga ideñ sin. Ällä nindi yäşel, zäñgär, kömeş yoldızlarga oça ideñ. Alarda bezneñ kebek ük keşelär yäşi, tik küzläre yäşkelt-zäñgär, çäçläre cirän… Menä sineke kebek…

— Sineke kebek tä…

— Karale, bez dä şul yoldızlardan mikän ällä? Hösni babay da şulay di.

— Sin bit ruh, ilahi zat, monı gına belergä tiyeşter…

— Yuk, min — sineñ ruhıñ. Min üzem dä şul ğaläm ruhları ihtıyarında yäşim. Alar belän ber oçrakta gına aralaşa alam min.

— Kayçan?

— Sineñ belän minem arada tulı garmoniyä urnaşkaç.

— Şunnan?

— Şul: bez ikebez tämam täñgälläşep, añlaşıp betkäç, küñellärebez, cannarıbız, uy-hislärebez tämam saflanıp, omtılışlarıbız urtak maksatka yünälgäç kenä miña ğaläm işege açılaçak…

— Sin oçıp kitäçäkseñme?

— Yuk la, minem öçen, yuk minem öçen genä tügel, sineñ öçen dä kük kapusı açılaçak, häm bez ğaläm serläre saklangan ilahi dönyaga atlap keräçäkbez… Andagı tereklek tsivilizatsiyälären açaçakbız, kayçandır vatanıbız bulgan yoldızlarnı küräçäkbez.

— Min dä oçarmınmı?

— Yuk, sin oça almıysıñ. Min sineñ küzläreñ bulırmın…

— Sineñ, alaysa, Kala-tau serenä dä katnaşıñ bar?

— Yuk, didem bit inde. Min — sineñ ruhıñ, sineñ bala çagıñ gına.

— Añlaşıldı…

Beraz tın bardılar. Härkemneñ üz kaygısı ide. Berençe bulıp tagın malay süz kattı:

— Nigä Säviyä hakında soramıysıñ? Ul da mäktäptä ukıta bit. Anıñ malayı da şunda ukıy.

— Närsä soraşıym inde. Döresen genä äytkändä, min añardan kurkam.

— Kurkırlık ta şul.

— Yä, sin dä örketmi tor!

— Çınında şulay. Min ruhi zat bulıp ta kurkam äle añardan. Siña bik räncegän dilär bit anı…

Säviyä hakında süz yabışmadı. Monı añlap, ikese dä bu temadan şunduk çitkä taypıldılar, yuk-bar söyläşep kenä bara başladılar.

Şulay söyläşä-söyläşä isemsez ineşne atlap çıktılar, ürgä menep, Kala-tauga taba kittelär. Ämma şaktıy barası bar ide äle, şunı istä totıp, yal itärgä buldılar, berdäm räveştä, ah-uh kilep, keläm kebek çiräm östenä tägärädelär.

Säübän karaşların kükkä tekäp tın kaldı. Bügenge kük nindider sihri küreneşne häterlätä. Nindider şomlı-karañgı bolıtlar yözä… Ä kön üze ayaz!.. Çınlap ta, nindider mäğnäle küreneş bu: unsigez yıl vakıt eçendä bolıtlar tämam kartaygan, ä Koyaş şul kileş kalgan! Güyä Säübänneñ bar ömete bolıtlarga sarılıp kitkän, ä yaktı hıyalları yaktı kileş torıp kalgan…

Bu kükneñ töbe barmı? Bolıtlar artında, koyaş artında ni bar? Säübän keçkenä çagında ber kızık künegü uylap tapkan ide. Häzer şunı isenä töşerde: çıtırdatıp küzlären yomdı, küñel türennän canın suırıp aldı, annarı küzlären şar açıp, şul canın tışka, kükkä çıgarıp cibärde… Can oçtı, oçtı… Bügen kürgän töştäge kebek. Tik bu yulı ul kükkä, ğalämgä oçtı. Başta dönya karañgılana bardı, annarı kabat yaktırdı, berazdan totaş balkış-nurga kümelde.. Säübän aldında olı yoldız-planeta barlıkka kilde. Ul olı, mähabät küz almalarına ohşagan ide…

Şunda ällä kayan gına cil-garasat kilep çıktı da Säübänne böterep oçırtıp alıp kitte. Ul karşı torırga tırışıp karadı, ämma bu “yoldız cile” anıñ irken çikläp, ihtıyarın üzenä buysındırıp kuygan ide inde.

…Säübän üz bitenä kemneñder kagıluın toyıp, aynıp kitte, küzlären çılt-çılt yomıp, kabat açtı. Ä-kä-mät! Anıñ yöze karşında şar kebek küzläre belän sözärdäy bulıp, kap-kara sıyır basıp tora ide!

Säübän üzen-üze beleştermiçä sikerep tordı. Menä hıyalıy tügel digen, ä? Sıyır küzlären planeta dip belep, sataşıp yata lasa!

Malay çagı da kölemseräp utıra. Säübänneñ aña açuı çıktı. Tapkan kölär keşe. Üze ruh bulgaç ta... Aña rähät — yoklıysı da yuk, aşıysı da yuk, borçılası da, kurkası da yuk… Armıy da, içmasam…

Säübängä häzer unbiş-unaltı yäş tügel. Ul çakta bu aranı “eh” tä dimi yögerep ütä ide. Häzer bit ir urtası bulıp bara. Şulay da tizräk kuzgalırga kiräk. Äle kaytası da bar…

Bu yulı alar kızurak bardılar. İneşne küzdän yugaltmıyça bara torgaç, Kala-tau astındagı çişmägä bik tiz kilep çıktılar. İneş digännäre şul çişmädän agıp çıkkan su bula inde.

Eraktan uk Kala-taunıñ mähabätlegenä, olpatlıgına soklanıp kilde Säübän. Oçındagı “kitek” tä şul kileş. Anda uk menep bulmas. İh, küräse kilä dä soñ andagı “aerodromnı”! Avılda şaktıy yuanası bulır, ber mahsus kilep kitär äle. Ä häzer çişmägä, barı tik çişmägä genä!

Mäğarä avızı yıraktan uk karayıp, beraz şomlandırıp karşı aldı. Elek ber dä bolay tügel ide: änä niçek kurkınıç kıyafättä ikän taunıñ bu yagı. Çınlap ta olpat ber canvarga ohşagan ul. Älege canvar “can bar”ga äverelep, ükerep-bakırıp torıp basar da böten tirä-yünne pır tuzdırıp taşlar kebek…

Säübän belä: ozak kürmi torganga gına şulay ul. Küz ber künekkäç, bu şom betäçäk, küñelgä yakın ber tau bulıp kına kalaçak.

Ruh çişmäseneñ çelterävek agışın Säübän yıraktan uk işetep, kilä-kileşkä aptırap kaldı. Çişmä tirä-yagındagı sazlık kiñäygän, ineş, kiresençä, taraygan, yanındagı tallık siräklängän, anıñ tiräsendäge çirämlek pıçrangan. Agışı şul uk, yarsıp-yarsıp, tulgak totkan kebek aga. Ulagı da şul, ämma şaktıy tuzgan, kitelep, yänçelep betkän. Bu agaç ulaknı bik borıngıga yurıylar ide, imeş, Pugaç yauları vakıtında uk şuşı ulak bulgan… Patşa ğaskärlärennän kaçıp, Salavat Yulay yegetläre öç kön şuşı çişmä buyında yatkan digän süzlär dä yöri.

Säübän yögerep kilep çişmä aldına tezlände, ulaktan agıp töşkän suga uçların kuydı. Annarı şul uçlarındagı sunı üzeneñ bitenä, çäçlärenä sirpede. Nindider sihergä eläkkän kebek, beravık telsez kalıp, taş sınday katıp tordı ul. Anıñ täne buylap nindider rähät dulkın yögerde. Bu dulkın beroçtan Säübänneñ canın, bägıren dä tılsımga törep, saflap, irkäläp uzganday buldı… Ul şuşı mizgel öçen genä bulsa da avılga kaytırga tiyeş ide. Säübän monı häzer ap-açık töşende.

Yulda şaktıy susagan ide, Säübän yotlıga-yotlıga su eçte. Bala Säübänne dä çakırıp karagan ide, tegese yılmaep kına kuydı: yukka ürtämä, yänäse…

Säübän, çişmä çitendäge kamışlık buyına çıgıp, ayak kiyemnären saldı, yalantäpi kalıp, malaylarça sikergälärgä, kılanırga totındı. Anıñ käyefe şäp ide. Şul şäplek belän ul yükälekkä kitte. Säübän alarnı bügen töşendä kürgän ide inde. Ä-änä tege botakta ul Säviyäseneñ färeştäse belän basıp tordı. Anıñ üzeneñ dä ruhı gına kilgän ide şul…

Säübän mäğarägä barmadı. Ozak kına karap-küzätep tordı da, çirämgä utırıp, kaytırga cıyına başladı. “Kilermen äle, Kala-tauga mahsus kön bagışlıym, Hoday kuşsa…” dip yuattı ul üzen. Ä çınında ul mäğarä eçenä kerergä, hätta aña yakın barırga da şiklände. “Närsä bulmas, bu taunıñ izge ruhları häzer inde mine tanımıylardır da… Ürtäp yörmim, üzem dä älegä ürtälmim”,— dide ul.

— Sin haklı, bügen kermä. Tau äle siña künekmägän, iyäläşmägän. Onıtkan. Min monı toyıp, belep toram.

— Äyt äle, alaysa, Kala-taunıñ ruhları, iyäläre barmı?

— Böten närsäneñ dä ruhı, iyäse bula. Kala-taunıñ ruhı — kara ruh. Häterliseñme, bu çişmäne dä elek “Kara ruh çişmäse” dip yörtkännär. Häzer genä, balalar kurıkmasın dip, Ruh çişmäse dip kaldırdılar.

— Ul Kara ruh hakında Hösni babaynıñ nindider rivayate dä bar ide.

— Bar ide. İmeş, cäy könnärendä, eñger vakıtında, ul şäülä şuşı mäğarä avızınnan kilep çıga ikän dä böten iñküleklärne, üzänleklärne aykap yöri ikän. Yulında berärse oçrasa, siherläp, üze belän tau kuışına ala ikän…

— Bala vakıtta, menä sineñ kebek çakta minem kürgänem buldı ul ruhnı. Tik… min kürgäne ap-ak ide…

— Ä-ä, anısın äytäseñmeni? Ak şäülä bulıp, toman kebek yöri torganı da bar, imeş. Anısı Kara ruhnıñ kızı bula inde.

— Bervakıt Säviyä belän ikäüläp üzebezneñ yükä agaçı töbendä gäp satıp utırabız. Kinät yañgır yava başlamasınmı?! Bez, öskäräk ürmäläp, kuış sıman cirgä kerep utırdık. Şul vakıt mäğarä işegennän ap-ak şäülä, döresräge, zifa kız gäüdäse kilep çıktı. Ul keşelär kebek atlamıy, ayakların şuıştırıp bargan kebek yözep bara ide… Bez önsez kaldık. Tege ak şäülä çişmä buyına kilde dä, anıñ ulagına töbäp, kulları belän berniçä kisken işarä yasadı. Gacäp häl: çişmä suı yarsıp aguınnan tuktadı, tıynak-salmak kına yögerergä kereşte. Annarı bu ruh ozak kına Sarmanayga taba karap tordı häm, nider isenä töşkän kebek, aşıgıp-kabalanıp mäğarä eçenä kerep kitte.

Säübän bu tau eçendä nindider ser yäşerelgänen bik yahşı belä. Ul ser anıñ üze belän dä bäylängän, ahrı. Bervakıt askı basu oçındagı naratnı yäşen suktı. Bozau ezlärgä çıkkan Säübän näq şul narat töbendä basıp tora ide. Yäşen taşı Säübängä dä kagılıp uzdı. Citmäsä, östenä avır botak töşep imgätä yazdı. Ul añın yugaltıp, can oçırıp yata ide inde. Şul vakıt nindider ak şäülä anı kütärep aldı da avıl çitenä iltep kuydı. Säübänne bik tiz kürep alıp, öyenä kertep kuydılar.

İkençe märtäbä kışkı buranda adaştı ul. Kaya barırga belmiçä, tämam häldän taydı, tezlärenä töşep: “Betüem şuşı ikän, het berärse kilep çıgıp, mäyetemne genä tapsalar yarar ide”,— dip uylaganday itte. Annarı yaktı dönya belän saubullaşa başladı.

Menä şunda ul ber ut kürep aldı. Avıl öylärenä alıngan tonık ut kebek, Säübänne biş-altı çakrımlap artınnan iyärtep bardı ul. Avıl uramına kilep kerügä, kar astına kümelep kalganday, kinät yukka çıktı…

Şul hällärne iskä töşerep, Säübän tagın da nıgrak şomlandı. Ul çın-çınlap kaytu yagına kuzgaldı. Çişmä buyındagı kamışlıknı tagın ber märtäbä barmak oçları belän sıpırıp uzdı. “Çişmä kerfege kebek ikän bolar”, — dip uylandı Säübän, häm üzeneñ obrazlı tabışına söyenep yılmaydı.

Kaytır yul härvakıt kıskarak bula. Alar — ike Säübän — yulda tın gına, söyläşmiçä genä kayttılar. Avılga kergäç kenä malay sorap kuydı:

— Baruın bardıñ, ämma canıña barıber tınıçlık tapmadıñ… Şulaymı?

— Şulay, sin haklı, — dip, moñsu gına cavap kaytardı Säübän.

— Borçılma, tınıçlanır könnäreñ aldadır. Ber köndä genä küñelne tınıçlandırıp, imannı yañartıp bulmıydır ul…

— Kaytkaç, ätkäy yanına baram, bälki, şunda yuanırmın, tınıçlanırmın…

— Barma, yörmä, ätkäy häzer bezneñ öçen tarih bulıp kına kaldı. Anıñ üz ğailäse…

— Barıber baram, küräm, söyläşäm! Häm sorıym: ni öçen taşlagan ul bezne? Yalgız hatınnı ike balası belän nik uram çatında taşlap kaldırgan, ä?

— Taşlagan-taşlagan inde… Häzer kaytarıp alıp bulmıy. Yañartma ütkändäge cärähätlärne. Üzeñä ük avır bulaçak.

— Sin haklıdır, ämma min ber märtäbä ätkäyne kürep kalırga, anıñ küzenä turı kararga tiyeş! “Nigä sin bezne taşladıñ?” dip sorarga tiyeş!

— Yuk, sorıy almassıñ şul inde…

— Nigä?

— Bezneñ ätkäy monnan ike yıl elek dönya kuydı…

— Ä?..

7

Säübänneñ üz ätkäse belän bulgan tarihka kagılası kilmägän ide. Ä kagılırga turı kilä. Anıñ üleme-vafatı şunı sorıy. Ülem barısın da tigezli bit ul. Kala-tau buyınnan kaytkaç, tüşäkkä çalkan töşep, kiç buyı ätkäsen uylap yattı Säübän.

Rämziyä anıñ yanında:

— Avırmagansıñdır bit, balam?— dip böterelä başlagan ide, Säübän kırt kiste:

— Yuk, änkäy, ber cirem dä avırtmıy. Arıttı gına, beraz yatıp alıym äle.

Barısın da ällä kayan añlap torgan Rämziyä, ulın yalgız kaldırıp, tışka, işegaldına çıgarga cıyındı. Şunda tagın Säübänneñ “tele açıldı”:

— Änkäy…

— Äü, balam.

— Ätkäy üldemeni?

Rämziyä ber mälgä telsez kaldı. Ul bu soraunı kötmägän ide, ahrı. Şulay da üzen bik tiz kulga aldı.

— Ülde şul, balam. İke yıl elek cirlädek…

— Niçek ülde ul?

— Ciñeläyebräk kitkän ide, zihene sataşıp ülde. Şulay yazgan bulgandır inde.

— Söylä äle, änkäy, barısın da söylä. Niçek yäşäde ul, niçek ülde?..

— Sälimädän dä ike malayı buldı. Taç sineñ kebek ike malay. Ber ata bit, gacäp tügel. Zäp-zäñgär küzle bu malaylarnı miña bulışırga yış cibärä ide ätkäñ. Üze kilmi ide. Küzgä dä kürenmiçä yäşäde ul. Soñgı yıllarda yalgızı intekte, tik barıber baş iyep, yärdäm sorap, miña kilmäde.

— Nişläp yalgızı yäşäde soñ ul?

— Balaların çitkä ozatıp betergäç, Sälimä cir kuyınına kerde. Tege hätär avıru bar bit äle? Yartı yıl digändä şul avıru Sälimäne yaktı dönyadan alıp ta kitte. Min ul hatın belän fermada bergä eşlädem. Zäbir hakında ber naçar süz dä söylämäde ul…

— Änkäy, ätkäy nigä kitte bezdän? Tup kebek ike balasın, söygän hatının taşlap nik kitte? Sezneñ matur mähäbbätegez hakında nilär genä söylämilär ide bit?..

— Ä-ä, sin anı äytäseñme? Söylärlek hällär buldı şul…— Beraz uyçanlanıp torgannan soñ, Rämziyä tagın därtlänep söyläp kitte: — Sabantuy könne buldı bu häl. Az gına töşerep algan Zäbir böten keşe aldında:

— Rämziyä, miña kiyäügä çık, — dip kulımnı soradı.

Min yalındırgan bulam:

— Yuk, — min äytäm, — oçragan ber keşegä kiyäügä çıga almıym min. Başta yegetlegeñne kürsät, annarı kararbız, — dim.

— Şunnan, şunnan?..

— Şunnan ni, Zäbirgä citä kaldı. Kala-tauga kürsätep: “Teliseñme, sineñ öçen Kala-tau kıyasınnan oçıp töşäm”, — di bu. Halık kölä başladı. Min dä köläm. Oçıp töşmäsen beläm bit inde. Şunda Zäbirgä ällä närsä buldı. Min monı mäñgegä onıtmayaçakmın. Mäydan urtasına çıktı da, çirämgä tezlänep, ike kulın öskä kütärde ul. Üze dä kükkä töbälde. Min anı mondıy häldä başka bervakıtta da kürmädem. Bu minutta ul kük belän söyläşkän kebek ide…

— Annarı närsä buldı? Sikerdeme?

— Sikerde…

— Niçek inde?

— Tomırılıp yögerep bardı da tauga ürmäläp menep kitte. Böten halık, tañ kalıp, anı küzätä başladı. Kala-tau kıyasınıñ biyeklegen beläseñ, şaktıy azaplandı ätkäñ. Şulay da bik tiz menep citte. Kıya östendä tagın tege säyer yolanı başkardı. Annarı tekä stenanıñ çitenä ük kilep bastı. Halık şaulaşa, yögereşä başladı. Kemder cöpläp, huplap kıçkıra, kemder tıyarga tırışa…

— Yä, änkäy, äyt inde, sikerdeme?

— Şulay basıp torgan kileş kulların ike yakka cäyep cibärde dä, ber adım alga — buşlıkka atlap, ubılıp töşep kitte. Sabantuy mäydanı ah itte.

— Bernärsä dä bulmadımı?

— Sin beläseñ inde: kıya töben tallık yäşerep tora. Närsä bulganın başta belmädek. Yögereşep kilä başlagan idek, tagın ber märtäbä ah itep tuktap kaldık. Kemnärder, kurkıp, kiregä dä yögerä başladı. Min dä üz küzläremä ışanmıyça toram. Tallık artınnan, berni bulmaganday kölep-elmayıp, ätkäñ çıgıp kilä. Ul tup-turı miña töbäp kilde dä tagın tege soraunı birde: “Häzer inde miña kiyäügä çıgasıñmı, Rämziyä?” Min riza bulıp baş kaktım…

— Matur tarih… Äkiyätkä ohşagan, ämma bik tä matur tarih.

— Böten halık aldında bulgan çın häl bu, balam. Şuşı vakıygadan soñ aña şiklänebräk tä karıy başladılar. “Siher belä”, “kük belän aralaşa” digän süzlär dä küp yörde.

— Kızık bu…

— Ätkäñ belän min sigez yıl yäşädem. Ükenmim min bu tormışka. Tik ul bik säyer keşe ide, balam. Tönnären Kala-tauga çıgıp yöri, kük belän sataşa ide. Annarı, tagın ber närsä hakında äytmäkçe bulam. Keşelär belän söyläşkän kebek, kük belän söyläşä ide ul.

— Niçek inde — kük belän?

— Äye, berär närsä bulsa, kükkä baga ide, kükkä däşä ide ätkäñ.

— Hoday Täğaläne isenä töşergänder…

— Yuk, Hodayga äytelgän süzlär tügel ide bu. Nindider yoldız belän söyläşä ide ul… Şul säyerlege mine dä kurkıta ide. Şuña da min anı üz küñelemä yakın cibärä almadım… Eçep kaytkanda: “Sin bit cir keşese, şuña da mine añlamıysıñ”,— dip açulana ide.

— Sine räncetmädeme soñ?

— Yuk-yuk, şulay dip äytep kuya da yoldızları yanına çıgıp kitä… Tañda gına kaytıp kerä ide. Kerä-kereşkä: “Cidegän yoldız koyrıgı belän tañ yaktısına borıldı. Bezneñ Çulpan Koyaşnı karşı alırga kaldı”, — dip söylänä ide…

— Änkäy, Kala-tau kıyasında niçek isän kalgan soñ ul? Bu bit çıp-çın äkiyät!

— Yuk, balam. Min siña çın döresen söylädem. Äytsäm äytim inde: kürenmi torgan kanatları bar ide ätkäñneñ. Ul cir östendä dä oçıp yörgän kebek yöri ide. Menä ul bara-bara da cir östennän kütärelep kitä, beraz oçıp bargannan soñ, tagın gönahlı cirgä töşä… Cir keşese tügel ide, ahrı, ul…

— Min anı añlıym, änkäy…

— Sälimä dä cir keşese bulmagandır. Ul da zäñgär küzle, bödrä, cirän çäçle ide. Ätkäñ kebek ük hıyalıy ber hatın… Şuña kürä dä alar ber-bersenä tartılgannardır, dip uylıym.

— Änkäy, ätkäy äybät keşe ideme?

— Gönahsız ber bändä ide ätkäñ. Ämma ütä dä bähetsez keşe ide…

— Nigä alay diseñ?

— Mine nık yarattı ul. Ä min anı añlamadım. Häzer bulsa añlar idem. Ul vakıtta añlamadım… Ätkäñ üzen añlagan keşene ezläde. Taptı. Ämma anı yarata almadı, märhüm.

— Min anı töşemdä bik yış kürä idem. Gel bertörle kürä idem. “Üçteki-üçteki” uynatkanda, mine kükkä çöyep cibärä dä ürelep totıp ala. Ä min ul çöygän sayın öskäräk, yugarırak oçam… Yözen häterlämim, ä menä kulların, beläklären, hätta küzlären dä ayırmaçık häterlim…

— Bala canlı keşe ide şul ätkäñ...

— Can oçırganda, ätkäy yanında berärse bulganmı?

— Min buldım.

— Si-i-in?

— Äye, min. Ber dä gacäp tügel. Balalarımnıñ atası bit ul. Ülär säğate citkäç, üze çakırtıp aldı. İke malayı belän yänäşä basıp ozattım min anı ahirät dönyasına.

— Bik nık yalgışıp yördeme?

— Yuk, alay zıyanga tügel. Ber-ike märtäbä yıgılıp imgände, şul gına. Haman “oçam, oçam” dip hıyallandı, märhüm. Şulay “oça-oça”, kul-ayagın sındırıp beterde. Ölkänäyä başlagaç, bik käyefsez yörde. Keşe belän aralaşmas, söyläşmäs buldı. Ber oçraşkanda serle söyläşep tordı… “Kanatlarım sındı minem, Rämziyä, kanatsız kaldım… Sin minem par kanatım bulgansıñ… Sinsez oça almıym min. Häzer oça da almıym, cirdä dä yöri belmim…” — di bu.

— Bik akıllı, huşlı keşe bulgan ikän ätkäy. Gadi adäm balası bulmagan… Akıl iyäläre kebek söyläşkän bit.

— Gadi keşe tügel ide şul. Bik serle tamgalar belän hıyallanıp yäşäde. “Bismilla”sız kıl da kıymıldatmadı, ä üze ällä nindi mäcüsi tamgalarga tabındı. Ozınayıp kitkän şakmakka tügäräk-bocra töşerelgän tamgası bar ide. Böten äyberlärgä: çiläk-tazga, köräk-sänäkkä şul bilgene uya ide. “Näsel tamgası bu, näsel yoldızınnan uk kilgän”, — dip tä cibärä. Min kölä idem. “Nindi yoldız ul?! Sineñ Yoldız änä abzarda mögräp tora”, — dimen. Ul vakıtta bezneñ sıyır “Yoldız” isemle ide.

— Can täslim kılganda berär süz äytteme?

— “Oçam, — dide, — häzer oçıp kitäm, anda mine karşı alırga cıyındılar inde”, — dide. Ul bit berni belän avırmadı, yattı da ülep kitte. “Zähmät avıruı” tigän, dip söyländelär. Ülgändä üze bik huşlı buldı. Küz karaşları da saf, çista ide, äle dä häteremdä — zäñgär küz almaları tomırılıp karap toralar. Miña alar hätta söyläşä kebek toyıldı. “Üzebez belän alıp kitär idek, siña yaramıy, sin bit Cir zatı”, — dilär ide alar. Min ul çakta üzemnän-üzem şiklänep kuydım. “Sataşa başladım bugay, kolagıma ällä nindi serle-siherle avazlar işetelä başladı”, — dip, cide märtäbä totaştan “Fatiha” süräsen ukıdım. Anı cide çıgu ber “Korän” çıguga tiñ dilär bit.

— Küzlären dä sin yomdırdıñmı?

— Olı malayına kuştım. Aptırap bette ul. Yomdıra gına, ätkäseneñ küzläre tagın açıla, yomdıra — tagın açıla… Ällä inde üläse kilmi kitte, ällä canı şulay ozak, yalındırıp kına çıktı…

— Änkäy, tagın ber sorau birimme?

— Bir, bir, balam. Küñeleñdä kalmasın.

— Ätkäy bezneñ hakta soraşmadımı?

— Soraşmadı… Tege vakıtta Häydär abıyıñ aña yämsez süzlär äytep räncetkäç, sezneñ hakta soraşmas buldı. Ä sin kitteñ dä yugaldıñ. Kürep tormagaç, onıtıp ta cibärgänder inde… Şulay da bervakıt sine iskä aldı ul. Härvakıttagıça, ällä niçek serle söyläşte. “Bezneñ näsel sere keçe malayıñda kala”, — dide ul. “Bezneñ malayda” dimäde, “malayıñda” dide. Min moña nık ürtäldem. Şul ürtälü arkasında anıñ äytkän süzläreneñ mäğnäsenä dä töşenep citmädem. Nindider bik mäğnäle süz äytergä teläde bugay ätkäñ ul vakıtta.

— Änkäy, siña da ser tügelder: bezneñ näseldä çınlap ta olı ser bar bit, äyeme?

— Äye, balam, sin dä töşengänseñ ikän…

— Nindi ser ul, änkäy?

Şul vakıt öyaldında çiläklär şaltıragan, köyäntä, uklau, cilpuç işe närsälär augan tavışlar işetelde. Rämziyä kisken genä torıp bastı. Säübän dä tayanıp torgan mendärlären rätli başladı. “Nindi ğalämät bu?”— dip uylarga ölgerä almıy kaldılar, üz-üze belän söyläşä-söyläşä, işektän kürşe Zälifä kilep kerde.

— Keşe kerep yörmäsen digännärder inde, böten işek buyına çiläk tezep çıkkannar… Öy iyäläregezne kotırtıp kuydıgızmı ällä, köyäntä belän kıynap kertälär bit, häyersezlär…

Menä ul, usal söylänä-söylänä, tupsanı atlap kerde, kergän cayga işegen dä yabıp tormıyça türgä uzdı, annarı bu gönah şomlıgın kürep, telsez, huşsız kalgan ana belän balaga kulların suzıp kilä başladı. Yözendäge zähär açunı koyaş kebek yaktı yılmayu alıştırdı:

— İ-i, Säübänkäyem kaytkan ikän. Sagındırıp kına yöriseñ, malay… Sine kürmägängä küpme inde häzer? U-hu!.. Ul arada ike irgä barıp kayttım bit inde, malay. Äle “afisial” genä ikäü. Sine kötäm-kötäm dä tagın barıp kaytam, kötep karıym da tagın kitäm… Hi-hi-hi… Yä, yarıy, min şundıyrak inde, aptırama, süzgä keşe kesäsenä kerep yörmim. Nihäl soñ, kürşe?

— Yarıysı gına…

— İr keşe “yarıysı gına” dip torırga tiyeş tügel! “Şäp!” digen! Şulay tügelmeni, Rämziyä apa?

— Şulaydır inde, Zälifä akıllım, sin irlärne kübräk beläseñ.

— Beläm şul. Kiyäügä çıkkanda barısı da şäp bula, yartı yıldan çüpräkkä äylänep, cebep töşälär. Kütlärenä tibep, kire kaytarıp cibäräm min andıylarnı!

Zälifäneñ cillänep-havalanıp kilep kerüe Säübänne kuandırmadı. Elekkege küñelsezleklärneñ Zälifädän başlanuın onıtırlıkmıni! Ul kultıklap ineş buyına alıp töşmägän bulsa, Säviyäne Rämis belän kürmägän bulsa, Säübän möşkel häldä kalmas ide … Billähi, kalmas ide! “İsän-sau”lap küreşsä dä, bu hatın anıñ öçen iñ hätär, iñ kurkınıç ber zat bulıp kürende.

— Yarıy, sez söyläşä torıgız, min sarıklarnı yabıp kerim,— dip, Rämziyä aşıgıp çıgıp kitte. Zälifägä şul gına kiräk ide. Ul tıgız külmäk izüennän şuıp çıgam-çıgam dip bürtep torgan kükräklären teräp diyärlek, Säübänneñ yanına uk kilep bastı. Säübän moña ällä ni iğtibar itmäde, borılıp, tüşäkkä utırdı.

— Minnän kurkasıñmı ällä, Säübän?

— Kurkam şul, kabıp yotarsıñ dip kurkam.

— Döres kurkasıñ, minem kabıp yota torgan cirem dä bar. Hi-hi-hi…

Zälifäneñ töçe kölüennän, dorfa kılanışlarınnan Säübänneñ gayräte çigep, hätta kosası kilep tordı. Tegese tagın da nıgrak uzındı.

— Häterliseñme, ineştä yap-yalangaç kileş ikäü su kergän idek?..

— Bala gına idek bit äle anda…

— Bala-bala, ä istä kala! Sin minem böten ciremne äyländergäläp-äyländergäläp karagan ideñ. Kıtık kilep, ülä yazgan idem, malay, ul çakta… Hi-hi-hi…

— Bezgä bit ul çakta dürt kenä yäş ide, ä sin häzer kilep şul berkatlı vakıtlarnı avız tutırıp söyläp torgan bulasıñ…

— Ber dä bala bulmaganbız. Minem kızıl çäçägem siña bik oşagan ide… Sindäge “kamır barmaknı” da şaktıy tartkaladım min ul könne. Hi-hi-hi…

— Yä, citte siña! Bez häzer bala tügel, äydä başka närsä turında söyläşäbez.

— Ä-ä, anısı turındamı? Ul vakıtta anısı yuk ide şul äle. Ä häzer bar, muldan, zurdan… Kiter äle kulıñnı… — Zälifä Säübänneñ kul beläzegennän totıp aldı da anı tın-sulış ritmı belän dulkınlanıp, kütärelep-töşep torgan yarım şärä kükräge östenä kuydı.— Menä ul…

Säübän başta añışmadı. Cılı, yomşak tändä izräp eri başlagan barmakların kuzgatırlık ta yegärlek tapmadı ul. Şul hälsez, yegärsez kulı Zälifäneñ külmäk izüen ayırıp eçke yakka töşä başlagaç kına aynıp kitte.

— Menä ul… Yomşak, cılı, mähäbbätle urın… — dip söylände Zälifä. Üze, küzlären yomıp, başın artka taşlap, hiskä birelep, täesirlänep tora birde.

Säübän kulın kisken tartıp aldı da östälneñ ikençe yagına çıgıp bastı, üze totlıga-totlıga söylände:

— Sin nişliseñ, Zälifä? Bez bit kürşelär. Kürşeñ belän alay şayarma! Kürşe hakı gına tügel, Täñre hakı da bar, oyatsızlanma, bar, çıgıp kit monnan!..

— Kara, kara!.. Çirtmäs borın çır-çır kiläseñ, närsä, sin ir tügelme ällä? Hatın-kız imiyennän şürläp töşteñ… Sin hatın-kıznı yıgıp salıp, östenä atlanıp utırıp köçlä, vät bulırsıñ çın ir! Çäpçemä, kittem, sinnän rät çıkmasın yäştän ük belä idem, häzer dä şul cebek ikänseñ. Yäşä şulay hatın-kız bot arasındagı çüpräk bulıp!.. Bik kirägeñ barıyı!

Zälifä cillänep çıgıp kitte, Säübän, avır sulap, görseldäp tüşäkkä audı. Bu cenle hatınnan kotıluına ul ışanıp betä almıy ide äle…

Zälifä hakında närsä uylarga da belmäde Säübän. Kemder yazgan bit: “Üzeñ belän aralaşkan keşedä ber genä uñay sıyfat ta tapmasañ, sin anıñ bala çagı turında uyla. Ul siña elekkeçä yämsez kürenmäs”, — digän. Säübän Zälifäneñ bala çagın belä. Mölayım, küñelçän kız ide ul vakıtta. Şuña da anıñ naçar uylıysı kilmi bu hatın hakında. Döresräge, bötenläy dä uylıysı kilmi…

İçmasam, änkäse dä yuk bit yanında… Ul bulsa, äyter ide: “İ balam,— diyär ide,— isärneñ tayagı kırık, berse timäsä berse tiyä. Ürtälmä dä, üpkälämä dä sin aña, isär bit ul. Andıy hatınnar ir belän dä, irsez dä tora almıylar. Läkin alar da bez yäşägän Koyaş astında yäşilär. Şunı onıtma, ulım…” — diyär ide.

— Äytäsen äytteme söyekle kürşeñ?

Säübän üz yänäşäsendä päyda bulgan bala çagına söyenep betä almadı. Şunduk sikerep tordı. Ul inde küptän töşengän ide: yalgız kaluı gına bula, nindider afätkä oçrıy da tora…

— Sin kayda yöriseñ? Yandarak bul äle. Sin yukta başım bäladän çıkmıy.

— Min bit sine änkäy belän kaldırdım. Ätkäy hakında söyläşergä tiyeş idegez sez. Kayan kilep kergänder bu tämuğ kisäve?..

— Tege vakıtta da yäş bägıremä toznı şul käntäy hatın uçlap sipkän ide…

— Söyläştegezme soñ?

— Zälifä belänme?

— Yuk la, änkäy belän.

— Eh, enekäş… Äybät keşe bulgan bezneñ ätkäy… Ä min belmägänmen… Küreşep, söyläşep kalası ide dä…

— Bu dönyada gel şulay bula: äybät keşelär belän söyläşergä, añlaşırga soñga kalabız…

— Ruhi zat kileş zarlanıp torgan bulasıñ…

— Ruhi bulsam da, min sineñ çagılışıñ gına bit… Sineñ küñeleñ ärnesä, mineke dä ärni, canıñ köysä — mineke dä köyä… Ätkäy-änkäylär dä ber bezneñ, alarnıñ yazmışı turıdan-turı bezneñ yazmışka kilep kagıla…

— Tuktale, enekäş, sin bit min uylagannı uylıysıñ…

— Äyttem bit inde, bez ber ük zattan; sin şul zatnıñ fizik häm fiziologik çagılışı, ä min anıñ ruhi suräte. Uylar bezneñ ber ük…

— Dimäk, sin minem yazmışta ätkäy yazmışınıñ kabatlanıp kilüen beläseñ?

— Beläm…

— Monıñ bik ayanıçlı buluın da beläseñme?

— Anısın da beläm…

— Nik miña bu hakta başta uk äytmädeñ? Nik?

— Min anı äytergä tiyeş tä tügel. Sin yäşäü mäğnäsenä üzeñ töşenergä hokuklı, ä min moña şartlar tudırırga, ruhıña nıklık, omtılışlarıña maksat birergä tiyeş. Añladıñmı?

Säübän däşmäde. Ul barısın da añladı, älbättä. Ämma bu añlaudan gına anıñ häle ciñeläyä torgannardan tügel.

Ul, tüşäktä yatkan kileş, eçtän köyep, ürsälänep äytep kuydı:

— Ätkäyneñ yazmışı da iyäsen taba almagan, mineke dä iyäsez, mäğnäsez bulıp çıktı. Nindider ber kısaga, maksatka sıyışa almıyça, bärgälänep-sugılıp yörde bugay ul…

— Ni söyliseñ sin? Nindi iyäsez yazmışlar hakında söyliseñ?

— Beläseñme, iptäş bala Säübän, bu gönahlı cir östendä keşelär yäşi, döresräge, cannar yäşi. Alarnıñ härberseneñ iyäse, hucası bar. Kemneke — Hoday, Allahı Täğalä, kemneke — Täñre-han, yağni mäsälän, Kük-Täñre, öçençe cannıkı, yazmışnıkı — Tabiğat Galicanäp, dürtençeneke — Koyaş… Cirdä — yazmışlar häräkäte. Andagı cannar “Yaşäü bocrası” buylap äylänälär dä äylänälär… Ä beläseñme, bu häräkätkä, bu “Yaşäü bocrası”na eläkmägän, ras kilmägän, yaraşmagan cannar, yazmışlar bar äle. İyäsez yazmışlar. Minem yazmış — änä şundıy yazmış. Ätkäyneke dä şundıy bulgan…

— Min añlıym sine… Ruh bulıp ta, Bala çagıñ bulıp ta añlıym… Tik sin bu qadär beterenmä. Moña baş betärlek säbäp yuk. Sineñ moña hakıñ da yuk.

— Niçek bulmasın? Min — bähetsez ber can!.. Bu azmıni?! Hakıma, hokukıma kilgändä… Keşeneñ närsägä haklı buluın anıñ yazmış iyäse bilgeli. Ä minem andıy iyäm yuk…

— Tössez tormışıñnı, yomşak ruhıñnı, ihtıyarsız teläk-niyätläreñne aklar öçen caylı säbäp uylap tapkansıñ sin! Bik uñay şul: iyäse yuk, imeş… Tap sin anı! Ezlä! Üzeñ ezlä! Küktän, yoldızlardan kötep utırma! Sin bit köçle ideñ, akıllı, belemle, zihenle ideñ!.. Siña böten närsä ciñel birelä ide! Cireñ-suıñ, tabigateñ, yoldızlarıñ siña bulışıp, köç, yegärlek, zihen häm ruhi nıklık birep tora ide. Cirdä hakıykıy tormışnı cayga salu öçen ilahiyät sine saylagan ide. Kaya ul siña israf itelgän betmäs-tökänmäs ruhi yegärlek, ilahilık?.. Şuşı vak dönyada tügep-çäçep beterdeñme? Päygambär bulır urınına tüşäktä can sıgıp, küñel sörsetep yatuçı ber bändägä ävereldeñme?

— Sin dä tirgämä inde mine, Säübän… Bala çagım minem…

— Ber dä tirgämäm digän idem, çıgırdan çıguımnı sizmi dä kalganmın. Kiçer, yäme…

— Miña avır, moñsu, küñelsez… Min monı ruhi zägıyflektän äytmim, ayık akılım, tere ruhım bulganga äytäm. Üzeñ uylap kara: ätkäy üz ğailäsendä bähetsez bulgan. Üze yaratkan keşe belän añlaşa almagan, añlaşkanın yaratmagan… Min dä üzemçä yaratam hatınımnı… Ämma ul mine añlamıy… Añlamıy! İşetäseñme?! Yörägem avıldagı Säviyägä — monnan unsigez yıl elek zäñgär küzlären tutırıp karap kalgan güzäl sıluga tartıla, aña ımsına… Ul gına mine añlayaçak, kabul itäçäk, kiçeräçäk… Tik min häzer ük, şuşı minutta uk äytä alam: anıñ belän min bervakıtta da bähetle bula almayaçakmın…

— Ni öçen, beläseñme?

— Yuk, belmim! Ul qadären beläsem dä kilmi…

— Çönki sin mähäbbäteñä hıyanät itteñ. Mähäbbät — şul uk iman. Mähäbbättä dä, imanda da hıyanät kiçerelmi…

— Katı äytteñ sin…

— Tagı da nıgrak äytimme?

— Yä?

— Yaratu gına äle bähetle bulu digän süz tügel. Yaratu öçen matur yöräk bulu da citsä, bähetle bulu öçen batır yöräk kiräk. Ä sineñ yörägeñ, matur bulsa da, kurkak ide. Siña batırrak bulırga kiräk.

— Beläm dä soñ… İh, belsäñ ide sin!.. Miña şundıy kıyın häzer… Minem häzer nişlärgä belmi torgan çak bit… Ätkäy isän bulsa, iñ berençe aña barır idem… Yuk şul, içmasam, ul da taşlap kitkän…

Säübän, ürsälänep, yözen uçları belän kaplap, pöhtä itep cıyıştırıp kuyılgan tüşäk östenä audı.

8

Bügen Säübän äybät yokladı. Ämma töş kürüdän barıber kotıla almadı. Nindider matur, tösle töş ide ul. Bülmä… Sıynıf bulmäse… Änisä apaları däres alıp bara. Ber partada ikäü utıra — bala Säübän häm... tagın ber Säübän! Ölkänäyä başlagan, ir urtasına citep kilüçe olpat keşe! Ukıtuçı şiğır yazarga kuşkan. İke Säübän ber-bersennän küçerä-küçerä şiğır yazalar. Annarı ürä katıp cavap birälär, yazgan şiğırlären ukıylar...

tämamı

TÄQDİRGÄ YuL
(Hikäyä)

Min ul äbine yıraktan uk kürep kildem. Uram çatında, kayçandır avtobus tuktalışı bulgan urında basıp tora ide ul. Anıñ avtobus kötep toruı ber dä gacäp tügel. Aptıratkanı şul: bu uram buylap küptän avtobus yörmi inde. Äkämät küreneş: äbekäy änä şul küptän tuktagan avtobusnı kötep tora. Äle, başın kütärep, fonar baganasında çak-çak elenep torgan raspisaniye kalayına karap ala, äle, uçın mañgayına kuyıp, küzlären kısa töşep, ürelep-ürelep, özelep-özelep uram oçın küzätä. Güyä küze tügel, küñele, canı karıy...

Min, bara torgan yulımnan taypılıp, älege säyer äbekäy yanına kildem.

— İsänmesez...

— İsän äle, nanıy, bik isän... Üzeñ isänme-saumı?

— İsän-sau, äbekäy.

— Äydä, kil, bergä kötsäñ, avtobus tiz kilä ul... Ozaklamas inde, kilep citär, Hoday yazgan bulsa.

— Äbekäy, häzer bu uramnan avtobus yörmi bit. İnde ikençe yıl kitte...

— Kit, nanıy... Yuknı söylämä! Äle berkön genä barıp kayttım. Täqdirem yanına bardım...

— Kem? Kem yanına? — Kabatlap soravımnı sizmi dä kaldım. Minem uylarım inde üzemä buysınmıy ide. Nindi avtobus? Nindi täqdir? Nindi karçık soñ bu? Tizräk kitärgä, ıçkınırga kiräk bu zähmätle urınnan... Läkin kitärgä ölgerä almıy kaldım, karçıknıñ cavabı mine tagın şuşı izge dä, gönahlı cirgä kaytardı.

— Täqdirem yanına. Bergä gomer itkän kartımnıñ iseme şulay ide. Säyer isemme? Üze dä säyer ide şul ul, ğalämät keşe ide, ämma äybät ide...

— Nigä — ide? Üldemeni ul? Berär yarı kitteme?

— Yuk, nanıy... Kitmäde. Niçek kitsen, anıñ yanına barıp yörim läsa min... İnde kötä-kötä kötek bulıp betkänder, canaşım, bäğrem...

Ällä kayan gına tap bulgan bu kızık äkiyätne dävam itäsem kilde, karçıknıñ üze hakında soraşırga buldım. İñ elek isemen soradım. Kolagına ürelebräk, beraz tavışımnı kütärep:

— Üzegezne kem dip äytim soñ, äbekäy? — didem.

— Mähäbbät.

— Ä? Närsä? V smısle — söyü?

— Söyü tügel, Mähäbbät!

Söyü belän Mähäbbät ber tügelmeni?

Tügel. Söyü ul... Söyü — vakıtlıça... Ä Mähäbbät — mäñgelek!

— Işandırdıñ, äbekäy. Çınlap ta şulay bit... Tik... Sezneñ isemegez barıber säyer... Andıy isem bulmıy... Hotya... Täqdir bulgannı, Mähäbbät kenä buladır ul...

...Yaşel yafraklar töşerelgän ak, ozın külmäge äbigä kileşep tora. İñ kızıgı, anıñ böten cire dä aktan... Külmäge dä, yaulıgı da, yaulıgınnan törtep torgan çäçläre dä... Hätta küzläre, kaşları da ak kebek anıñ. Hisläre, kiçereşläre, küñele genä tügel, uyları, süzläre dä aktır kebek... Şuña küräme, beraz sagayta da... Kurku üze bulmasa da, küñelgä kerep tulgan sihri şomnı berkaya da kuya almıym... Tizräk kitäsem kilä. Yuk, kitäse dä kilmi. Min bu säyer karçıkka künegä dä başladım bit. Hätta beraz gına yaratam da kebek...

Ällä kayan gına färeştälär pışıldap kitteme — yaña tanışıma izgelek belän cavap biräsem kilde. Şunduk, avır hisläremne çak-çak kuzgatıp, ber matur uy tudı. Tege “yugalgan” avtobusnı tapsam, şuşı tuktalışka kabat “kaytarsam”? Ä? Äbekäyne söyendersäm? Şunıñ belän aña ciñellek kitersäm, üzemä savap alsam? Şäp bit bu!

Yartı säğattän urap ta kildem. Tämle teleñne, kesäñdäge barlı-yuklı akçañnı kızganmasañ, maşina tabıla ul. Üzeneñ “PAZ”igında töşke aşka kaytıp baruçı çandır yeget yalındırıp tormadı, süzsez genä riza buldı.

Bez kaltıranıp kilep tuktaganda äbekäy borçulı yözen uramnıñ argı başına töbägän ide. Tanuga uk, böreşterep totkan irennären cäyep, yılmaep cibärde. Hätta tel şartlatıp kuydı.

— Sinme bu, nanıy? Kayçan gına urap kildeñ soñ äle? Avtobuska da ölgergänseñ ikän...

— Äye şul, ölgerdem, äbekäy. Äydä, sin dä utır, kittek. Barası yulnı gına butama, yäme.

— Butıymmı soñ, äle yañarak kına barıp kayttım... İ rähmät töşkere, kayan gına yulımda oçradıñ soñ äle?..

Şulay söylänä-söylänä avtobuska kerep utırdı ul. Annarı kinät tınıp kaldı. Uyga taldı. Anıñ yözendä sagış cıyırçıkları kalkıp çıktı. Mähäbbät äbi küz aldında kartayıp kitte...

Min dä avıraydım. Çönki bu minutta närsä eşlärgä kirägen tögäl genä belmi idem...

Kuzgalıp kittek. Tiz arada uramnıñ ikençe başına barıp cittek. Bu urında ul ike çatka ayırıla.

— Äbekäy, kaysı yakka borılabız? — dip soradım.

Äbekäy aptırabrak kaldı. Yak-yagına karandı. Annarı, kaya alıp barasız mine, digän karaşın miña töbäp, moñsu gına äytep kuydı.

— Nanıy, üzeñ beläseñder inde... Kaya gına alıp barsañ da... Täqdiremä iltäçäk...

Menä siña mä! Kaya barasın da belmi bit bu karçık! Ällä? Ällä nime? Tegeläyräkme ul? Andıyga da ohşamagan.

Şofer yeget, maşinasın tuktatıp, borılıp uk utırdı. Ul da, hiç kim tügel, tile-milegä kübräk ohşagan ide.

— Sez närsä?.. Mine kem dip beldegez?! Töşegez häzer ük!

Min atılıp-bärelep anıñ yanına kildem.

— Yarıy-yarıy, duskay, töşärbez... Kızma äle sin... Tagın beraz gına alıp bar inde... Tülim dip äyttem bit... Tülim digäç tülim!

— Nu, karagız anı...

Algı rätkä ük küçep utırdım. Kaya borılasın öyrätep bara başladım. Kaya barasın belmim, ä üzem öyrätäm... Menä kayda ul äkämät hällär!

Monıñ barısın da äbekäyneñ küñele bulsın dip eşlim. Beraz yörterbez dä kaytarıp kuyarbız. Ciñeläyä başlagan mähluk cannıñ ber küñele bulır, içmasam.

Şaktıy cir yörep kayttık. Üzäk uramnarnı uradık. Şofer yeget säğatenä yışrak karıy başladı. Kaytu yagına borıldık...

Äbekäy täräzägä karap bara da bara. Här tıkrıknı, här yortnı, här keşene centekläp, börtekläp karap bara. Ällä çınlap ta ezlime ul üzeneñ bulmagan kartın? Aña karap, min dä uramnı küzätäm. Aña karap, min dä akılga ciñeläyep baram, ahrı...

Kinät avtobusıbız tuktap kaldı. Şofer yegetneñ yortı şuşında ikän.

— Sez teläsä nişlägez, min biş-un minutka gına kerep çıgam, — dide bu. Min närsä, baş kagıp kına rizalıgımnı belderdem. Şulkadär iläslegemä ul ğayeple tügel lä...

Üzem dä çıgıp kitär idem, bu äbekäy kızganıç. Keşeçä bulsın — kayan algan, şunda iltep kuyarga kiräk. Häm bütän ul yakka ayak ta atlamaska!

Äbekäygä närsä? Haman da uramga karap utıra meskenkäy. Anıñ üz kaygısı, üz uyları. Ul uylar cirneke dä tügelder, bälki...

Tämam yalgışıp kitmäs öçen, min üzem dä äbekäy belän söyläşmim. Anıñ tonık, tössez küzläre töbälgän urınnı küzätäm.

Nindider park bu. Ällä kaberlek inde? Urtada zur mäydan. Yäşel çiräm buyında çäçäk tütäle. Häykäl dä bar. Sugışta ülgännärgä häykäl. Kükrägenä avtomat askan soldat... Yan yakta biyek taş divar. Ul divarnıñ stenaları çuarlanıp betkän...

Yanäşämdä utırgan äbekäy kuzgalganday itte, hätta alga omtılıp, küñele belän talpınıp aldı. Annarı, küzlären uram yakka töbäp torgan kileş, tınıç kına äytep kuydı:

— Kilep cittek... Änä ul — Täqdirem minem...

Kiräkle töymäne tabıp, işekne açtım. Tışkı yakka omtılgan äbekäyne ipläp kenä cirgä töşerdem. Aña iyärep, olı timer kapka aşa yäşel çirämle, häykälle mäydanga kerep kittem.

Äbekäy, tup-turı barıp, taş häykäl karşına tuktadı. Aña beraz karap torgaç, çitkäräk taypılıp, sugışta ülep kalgannarnıñ isemnäre uyıp yazılgan memorial stena yanına kilde. Kiräkle isemne ezläp taptı. Tezlänep, kıtırşı häreflärne sıyparga kereşte... Annarı, mañgayın şul häreflär östenä teräp, küzlären yomdı, tınıp kaldı...

Min şunda gına yänäşämdä basıp torgan şofer yegetne şäyläp aldım. Anıñ küzläre zur itep açılgan, yözläre, dulkınlanudan, alsulanıp, hätta şadralanıp kalgan...

Min aña, bezne kaldırıp, üz yulına kitä aluın belderep, ım-işarä belän genä añlatırga kereştem. Kesämä tıgıldım... Ämma şofer yeget şunduk, kulın seltäp, akça kiräk tügellegen belderde, annarı, kolagıma ürelep:

— Min sezne maşinada kötäm. Kayan aldım, şunda iltep kuyarmın, borçılmagız, — dip pışıldadı...

22 sentyabr, 2004 yıl.