Yazmışka Yul

TÄÜGE SÜZ

Elek-elek zamannarda bezneñ Tatarstan cirlären Kazan gubernası dip atagannar. Häzerge Älki rayonı ul çakta volost bulıp sanalgan. Min menä şul yaknıñ keçkenä genä Miläüşä isemle ber avılında dönyaga cüzläremne açkanmın.
Avılnıñ böten tirä-yagında «ır tutırıp zäp-zängär çäçäklär üsep torgan. Avıl şul zäñgär çäçäklär diñgezendä ber keçkenä genä atau kebek kürengän. Avılnıñ iseme dä änä şunnan kilep çıkkan bulsa kiräk. Matur isemne kem yaratmıy?
Yıllar uza bargan. Ul zäp-zäñgär çäçäklär suka tabanı astında böterelep, kümelep kalgannar. Kiläse .yazlarda alar inde çäçäk atmagannar. Avılnıñ iseme dä yukka çıkkan.
Belmim, tagın küpme vakıtlar ütkänder, ämma halık avılga yaña isem kuşıp ölgergän. Anı — Miläşä dip atagannar. Monıñ da üzenä kürä säbäbe bulgan, bilgele.
Ul çakta näq avıl urtasınnan keçkenä genä ber ineş agıp yatkan. Yar buylarında miläş agaçları üsä ikän. Cäyen yäşellänep, közen kıp-kızıl kızarıp, avıl tiräsen ut balkışına bizägännär. Añlaşıla, avılnıñ bu Miläşä digän iseme dä şunnan alıngan dip uylarga nigez bar. Halık isem kuşarga osta.
Tagın yıllar uza. İneştä su kibä başlagan. Miläş agaçları da korıgan. İnde avılnıñ bu iseme dä teldän töşkän. Miläşäläre bulmagaç — Miläşä dip kem äytsen? İsemenä ciseme turı kilmi. Oyalta.
Häzer inde bezneñ avılnı Mäüläşä dilär. Kayan kilep çıkkan bu isem? Belmim. Şulay da — Mäüläşä dip äytteñme, Miläüşä dä, Miläşä dä kılt itep iskä töşä. Bälki, bu yaña isem şul ike süzdän yaralgandır?
Tugan avılımnı bötenläy belmim dip äytä almıym. Beläm disäm dä, bik ük däres bulmas şikelle.
Min bit bik yäşli çit yaklarga kitep barganmın. Ämma tugan avılımnı berkayda da, berkayçan da onıtmadım. Anıñ iseme minem pasportıma üz isemem belän, tugan yılım belän yänäşä yazıp kuyılgan. Anketalarda, av-tobigrafiyälärdä iñ elek tugan avılım iseme kürsätelgän. Bu istälek — gomerlek istälek! Täüge süzemne şunnan başlap kitäm.
Bik isemdä äle, äniyem ineşkä ker çaykarga barganda mine dä üze belän iyärtä ide. Hätta bervakıtnı basmadan yıgılıp bata yazganım da buldı. Nişliseñ, akay küzle bakalarnı kürep isem kitkänder. Ä balıklar borın töbendä genä yözälär ide. Şularnıñ bersen totıp digändä genä suga mätälgänmen. Häteremdä, häteremdä!
Ä berkönne mine ätiyem üze belän urmanga alıp bargan ide. Üze agaç kisärgä kereşte, ä miña at yanında kigäven kuıp torırga kuştı. Ul kigäven digännäre at östenä yabırılıp kunalar. Berse şunda mine dä bitemnän çagıp aldı. Min kıçkırıp yılap cibärdem. Äti yögerep kilep mine kütärep aldı da arbaga iltep yatkırdı. Östemä baştanayak yaptı:
— Başıñnı çıgarma, tagın teşlärlär,— dide.
Min şulay çikmän astında yata-yata yoklap kitkänmen. Bervakıt uyanıp küzläremne açıp karagan idem, ni kürim? Bez inde üz yortıbızga kaytıp citkän idek. Monısı da isemdä kalgan.
Tagın, bezneñ avılda kurayçı Ğalimulla isemle ber kart bar ide. Ul kötü kötä. Kayber tönnärdä bezdä dä kuna. Aşıy, eçä. Äni anıñ kiyemnären Ya:maştırıp birä. Kurayda bik osta uynıy ide ul kart. Ällä nindi koşlar tavışı çıgara. Äni dä, äti dä ber çittä tın gına utırıp tıñlıylar. Annan soñ Ğalimulla babay kuraynı miña birä.
— Mä, sin dä uynap karale,— di.—Niçek çıgar
ikän?
Min kuraynı avızıma kabıp, üzem dä kuık kebek örelep, çıclatıp karıym. Sızgıra, ämma cırlamıy. Äti kölä: «Nindi köy ikän bu?» — di. Ä minem isem kitä. Karap torırga tayak kisäge şikelle genä ber närsä üze, ä Ğalimulla babay sayrata gına anı. Monı da niçek onıtasıñ inde?
Ätiyem Häsän isemle bulgan. Baylarga agaç töpläp tormış kürgän, közen igen urırga yallangan. Bezneñ üz atıbız da bar ide. Kayber könnärdä äti mine kütärel alıp atka atlandıra, yort buylap äkren genä yörtä. Şul arada äni dä öydän yögerep çıga.
— Kara, kara,— di,— bu malay atka atlanıp yöri
başlagan. Yegetem minem,— di, yılmaya-yılmaya.— Üskänem
minem,—di.

Ä miña rähät, küñelle. Atka atlandım labasa. Nigä uramnan berkem dä uzmıy ikän? Kürerlär ide. İsläre kitär ide...
Läkin iñ istä kalgan hatirälärneñ berse mine äle bügen dä uylandıra, moñlandıra, küñelemne sagışlandıra. Bervakıtnı kinät kenä ätiyem avırıp kitte. Urınınnan tormas bulıp kaldı.
Bezgä nindider äbi-karçık kilep yörde. Üze bökre, kulında tayak, kara şäl uragan. Borını zur, avızına ük salınıp töşkän. Küzläre yalt-yolt itä. Min añardan kurka idem. Kürdem isä, ber poçmakka kerep posam da tın da almıy karap toram.
Karçık üzeneñ kaltırangan kulları belän ber kıska gına muyınlı şeşädän kaşıkka yäşkelt tösleräk su agıza da ätiyem avızına sala.
— Eç, eç, Häsän, alla kuşıp terelerseñ,— di,— terelerseñ
Ämma ätiyemneñ häle haman avıraya bardı. Ä berkönne ul bötenläy tınıp kaldı. Yütällämi dä, ıñgıraşmıy da. Karçık anıñ baş turısında närsäder mı-gırdıy-mıgırdıy da tökerenä.
Tüzmädem.
- Nigä ätigä tökeräseñ? — dip karçıkka kilep
yabıştım.— Nigä tökeräseñ aña, nigä?
- Tökermim, ulım, tökermim,— dide äbi,— öşkeräm
ätiyeñne. Sırhauları betsen, dim...
Äni mine koçaklap aldı.
- Çü, ulım, ädäpsez kılanma. Äbiyeñ dogalar ukıy. Ätiyeñ terelsen dip...
Läkin ätiyem bu säğattä inde ülgän ide. Äbi tiz-tiz cıyındı da aşıgıp çıgıp kitte. Ul könne şuşı «ara şäl urangan karçık belän bezneñ kaygıbız da böten avıl buylap yörgänder.
Äniyem mine kükrägenä alıp koçtı.
- İnde nişlärbez, ulım, yätim kaldık iç, yätim
«aldık?—dip üksi-üksi yarsıdı.—Niçek gomer itär bez?..
Min äle bernärsä dä töşenmim. Närsä ul ülem, närsä ul yätim kalu? Yuk, min yılamıym. Ätiyem bolay gına, yüri genä küzlären yomıp yata kebek. Menä häzer ul urınınnan sikerep torır da: «Kem ülgän? Min ülgänme? — din kölep cibärer sıman.— Yülärlär, min sezne kurkıttım gına şulay,— yılaklar»,— dip tä äyter şi-Kblle.
Kinät şul arada bezneñ öy karşına par at cikkän «yuın ridvan kilep tuktadı. Aña yäş kenä yegetlär teze-lsmiyep utırgan ide. Şularnıñ berniçäse yögereşep bezgä kerde. Berse ätiyemneñ mañgayınnan üpte.— Kitteñmeni, Häsän abıy? — dide.—Menä bez dä kitep barabız. Bälki bezgä dä kaytası tügelder. Huş, Häsän abıy...
Yegetlär yañadan arbaga utırıştılar. Atlar kuzgaldı. Yulda tuzannar aykalıp kaldı. Berazdan garmun moñı işetelde.
Min bernärsä dä añlamadım. Kaya kitälär, nigä kitälär? Soñınnan beldem, ul çakta german sugışı başlangan bulgan ikän.

KAYGINI NİÇEK BELÄLÄR?

Kış uzdı. Yaz başında bezneñ avılga çit yaklardan ber keşe kilep töşte. Ul äle min tugançı uk avıldan kitep bargan ikän. İ yämsez ide ul keşe. Yöze kıp-kızıl, munçadan äle genä parlanıp çıkkan diyärseñ. Borını peşkän bäräñge kebeg-rok. Kaşları sap-sarı. Sakal-mıyıgı da yu,k içmasam.
Berkönne tege kara şäl urangan äbi menä şuşı ke-şsm1e bezgä iyärtep kilde. Yörägem cu itep kitte. Poçmakka barıp kısıldım. Nigä kilgän ikän ul bezgä?
Äbi belän äni üzara närsäder pışıldaşıp aldılar. Şunnan äni:
- Ulım, kön buyı öydä utırıp tuygansıñdır, bar,, çularıñ belän uynap ker,— dip mine uramga çıgarıp cibärde.
Belmim, närsä turında söyläşkännärder alar.

Ä min uynarga kitmädem. Ätiyem ülgännän soñ küñelem uyınga tartmıy başladı. Bu yulı da, mıştım gına yort artına uzıp, kayçandır äti kiterep taşlagan büränägä menep utırdım. Biredä cılı, rähät ide. Kar äle yaña gına kitep ölgergän, änä inde ülännär dä şıtıp kilä. Sıyırçık, mine genä kötep torgan şikelle, oyasınnan atılıp çıktı da minem belän söyläşkän kebek itte. , — Ätiyeñ kayda soñ sineñ? — dip soradı sıman.
- Ätiyem ülde şul,— didem min aña,— ülde.— Ä sıyırçık äkren genä, moñlı gına sayradı. Ul da minem ätiyemne sagıngan, küräseñ. Oyanı bit aña äti üze kuyıp kaldırgan ide. Sıyırçık sayrıy, ä minem küzläremnän yäş aga.
İh, minem ätiyem nindi matur ide bit, nindi matur ide. Anıñ mıyıkları gına da ni tora. Şul mıyıkları belän ul mine sözä-sözä kölderä ide.^
Äni:
— Yolkıp taşla şunıñ mıyıgın,— di torgan ide. Tapkan, yänäse, uyın. Şunda üze dä kölä. Ätine koçaklap ala. Ä min yılıy başlıym. Nigä ätine alay itä? Aña kıyındır iç. Annan soñ äti mine kütärep alıp tüşämgä çöyä. Min tagı köläm...
Şulay uylanıp utırganda kinät cil kapka şıgırdap kuydı. Ähä, kunaklar kitte. Äni alarnı ozata çıkkan ide. Min anıñ yanına yögerep kildem. Närsäder äytergä telägän idem dä, onıttım. Äni mine başımnan sıypadı.
- Äydä, ulım, öygä keräbez, süz bar,— dide...
Süz bar... Nindi süz? Min äniyemneñ yözenä karadım. Tukta, ni bulgan, bayagı äniyem kayda soñ? Häzer ul üzenä ohşamagan kebek ide. Yöze alsulangan, avızı cäyelä töşkän, küzläre yıltırıy. Ul miña şulay karap tordı-tordı da kinät agarınıp kitte, irennäre kaltırandı, küzlärennän yäş atılıp çıktı.
Min:
— Äni! —dip kıçkırdım da böten gäüdäm belän aña

taşlandım. Ul mine koçaklap aldı, yözemnän, başımnan üpte.
— Ulım,— dide,— ulım, bägırem minem, üskänem...
Sizendem, häzer närsäder bulası, nindider häbär
işetäse miña. häm äniyem äytte:
— Gafu it, ulım, min irgä çıgam...
Däres bulgan ikän lä sizenülärem. Tege bäräñge borın änä ni öçen kilgän ikän bezgä. Uh, ul bökre orçıknı äyter idem. Kemne iyärtep kilgän bit. Kemne!
Äniyem minem süzemne kötte. Ä minem telem yugaldı, Süz äytü tügel, häzer inde yılıy da almıy idem. Hälem bette. Äniyemneñ tezlärenä başımnı kuydım.
Äniyem kabalandı. Kurkındı, küräseñ. Ul mine tiz genä kütärep alıp urınga iltep saldı. Mañgayıma uçın kuyıp tordı.
— Balakayım, ni buldı siña? Ällä avırıp kitteñ
me? — dide.— Änä yözeñ agargan...
Min endäşmädem.
Küzläremne yomdım. Menä tagın tege bäräñge borınnı karşımda küräm kebek. Ul änä nindi yämsez bändä! İsem kitä, äniyem şunı kürmi. Nişläp kürmi? Sukır tügel lä. Açuım kilä. Ul keşe bit minem ätiyemneñ tırnak oçına da tormıy. İh, ätine kaytarıp bulsa, ul äni belän söyläşä beler ide.
— Sin mine kemgä alıştırasıñ? Minem ulıma
kemne «äti» itep almakçı bulasıñ? — dip, bälki, äni
ne tübäläp tä algan bulır ide. İh, ätiyem, ätiyem, yuk
şul sin, yuk...
Äniyem yanıma utırdı.
- Ulım, ulım,— dide.— Beläm, bu avır häl. Nişlibez soñ? Uylap kara, niçek yäşärbez? Bezneñ bit mal, tuarıbız da yuk. Öyebez dä bügen-irtägä işelergä tora. Kem yärdäm .itär? Avılnıñ üz häle dä häl. Keşelärne sugışka sıpırıp kına alıp kitälär.
Min endäşmädem.
Kinät yözemä äniyemneñ küz yäşläre tamdı. Sap-salkın ide alar. Küzläremne açtım. Äniyem tagın üzgärep kitkän kebek. Ni arada yabıkkan? Ni arala kartaygan?
Kızgandım äniyemne. Nindi genä yagımlı süzlär äytergä aña? Ul änä başın tübän salgan da üksi dä üksi meskenem. Minem yözemä kararga da oyala, küräseñ. İ äniyem, maturım minem, qaderlem...
- Kem soñ ul? — didem.
- Häyrulla isemle...
- Üze kem?
- Kötüçe.
- Kötüçe?
İsem «itte. Küräseñ, min äle bu çagımda, kötü bezneñ avılda gına, kurayda uynauçı kötüçe Ğalimulla babay da bezneñ avılda gına, dip uylaganmın. Dönyada tagın da kötüçelär bar ikän. Menä kızık! Belmägänmen!
— Kurayda uynıy beläme soñ ul?
Äniyem miña yılmaep karadı. Ence şikelle tezelgän teşläre yaltırap kitte. Küzlärendä keçkenä genä altın çatkılar kürenep aldı.
- Yülärem,—dide äni,— barlık kötüçelär dä ku
rayçı bulmıy...
- Garmunda da uynıy belmime?
- Belmi, küräseñ...
Äniyem sizende. Min bulaçak «äti»dän nindider ber moğciza ezläp mataşa idem.
— Sineñ üz ätiyeñ dä, ulım, kurayda da, garmunda
da uynıy belmi ide. Şulay da ülep yarata ideñ bit
ätiyeñne, bik yarata ideñ...
Äniyem tagın üksi başladı. Min dä yılıy-yılıy aña sırıştım.
— İ ulım,—dide äniyem tagın süz başlap,— sinen,
ztiyeñ şikelle keşe dönyada yuk. Aña tiñnär dä tabıl
mas. Gomer buyı onıtasım tügel üzen. Siña karagan sayın,
ätiyeñ dä küz aldımda kürenä. Sin bit yözeñ-töseñ belän
dä koyıp kuygan ätiyeñ şikelle. Yäşäüläre kıyın bulır
inde, ulım. Nişlim soñ?
Närsä äytergä, niçek cavap birergä? Äniyem minnän

kiyäügä çıgarga röhsät sorıy. Bu säğattä, bälki, min üzem dä akıllırak bulıp kitkänmender. Bez bit äni belän bik zur ser turında söyläşep torabız.
Min uylandım. Yuk, röhsät itä almıym, dip äytergäme ällä? Bu minem öçen iñ avır häl ide. Ägär äniyem yañadan irgä çıksa, bez ätiyemne dä kayadır kaldırıp kitäbez tösle. Anıñ kaberenä dä barırga yaramas kebek ide. Min özgäländem...
- Ätidän sorap kalırga kiräk ide,— didem.
- Soramadım, ulım, soramadım, yörägem kuşmadı.
Ämma ätiyeñ üze äytte...
- Närsä äytte?
- Ätiyeñ soñgı tapkır az gına su eçte dä minem
kulımnan totıp aldı. Huş, ayırılışabız,— dide.—
Cäberlägän bulsam, gafu it,—dide. Min aña: «Yuk, yuk,
canım, yuk, sin miña ber genä avır süz dä äytmädeñ,
bälki, min sineñ alda ğayeplemen?»
Ätiyeñ miña küzlären tutırıp karadı da: «Bähil bul»,— dide. Ä min kabalana-kabalana anıñ kulın kükrägemä kıstım: «Vasıyateñne äyt,— didem.— Dönyada niçek yäşärgä miña, äyt, äyt»,— dip ütendem...
— Ätiyem närsä äytte soñ?
Äniyem ozak kına tınıp tordı. Yäşlären sörtte, çäçlären tözätte. Mine irkäläp yözemnän sıypadı.
- Ätiyeñ äytte: «Ulımnı cäberlämä, saklap, karap
üster, dide.— Keşe bulsın, yuldan yazmasın»,— dide.
- Tagın närsä äytte?—dip bäyländem min. Ätiyem
turında şulay ozak-ozak tıñlap torasım kilä ide.
Süz bolay gına betmägänder äle.
Äniyem avır itep suladı da totlıga-totlıga tagın söyläp kitte:
— Tagın ätiyeñ äytte: «Yahşı keşe oçrasa, balamnı
üz itsä, irgä çık, yäşlegeñne yalgızlıkta äräm itmä,—
dide.— Min bähil, rizalıgımnı biräm»,— dide.
Min, başımnı tübän iyep, tınıp kaldım. İkebez dä beraz uylanıp utırdık.
— Kötüçe naçar keşe bulmas,— dide äniyem beraz
dan soñ.— Mal kararga teläsä kemne kuymıylar, ulım...

Sizenäm, äniyem mine, älbättä, bulası ügi ätigä niçek kenä bulsa da iyäläşterergä teli ide. Närsä bulır alda, kem belä?
GÖLDERİ
Tagın niçäder kön ütte.
Ber irtädä äniyem mine aşıgıp uyattı.
— Tor, ulım, tiz bul,— dide.—- Bügen bezgä kunak
lar «iläse, eş küp bulır.
Yokım tiz açıldı. Sikerep tordım.
— Nindi kunaklar, kemnär? Ällä bügen comgamı?
— Äye şul, ulım, bügen comga kön. Mulla abzıy da
kilergä väğdä itte.— Tiz genä yuın da änä bäräñge är
çi başlarsıñ...
İdängä inde kabıgı belän peşkän ber çiläk bäräñge äzerlänep kuyılgan ide. Min eşkä kereştem. Bäräñgene ärçim dä tabakka salam, üzem uylanam: «Mulla abzıy nigä bezgä kilergä buldı ikän? Äniyem äytä, başta irlär, soñınnan hatınnar da bulası, di. Nindi bäyräm soñ äle bügen?»
Häyer, miña kaygırası tügel. Bäyrämdä kem şatlanmıy? Tämle-tomlı aşlar kön dä bulmıy. Ä bezneñ öydä, min dönyada yäşi başlagannan birle, ber genä bäyräm dä bulganı yuk ide äle. Şuña küräder, ahrısı, küñelgä nindider şiklär kilä. Yuk, bu yukka tügel.
Ozak ta uzmadı, bezgä äniyemneñ keçe señlese Gazizä apa kilep kerde. Küräm, ul bügen bik ıspay itep kiyenep cibärgän. Külmägeneñ itäkläre nindider bocralar belän urap algan şikelle. Muyınsası şıldır-şıl-dır kilä. Aña da kızıl-sarı känfitlär tezep kuygan kebek, bersen özep alıp, avızga kabıp suırası kilä.
— Menä,— dide Gazizä apa, östälgä koştabak kuyıp,—
kamırım bigräk uñdı bu yulı, bähetkä bulsın,— göber
däp, küperep çıktı...
Şulçak kamırnı barmakları belän eläkterep alıp kütärde. Koştabaktan ap-ak kaz ozın muyının suzıp tirä-yakka karandı sıman. Miña küñelle bulıp kitte.

Annan soñ Gazizä apa änine miç yanına çakırıp aldı da närsäder pışıldap söyläde. Äniyem miña endäşte:
- Ulım,—dide,— tiz genä Mingazıy abıylarıña
kerep çık äle. Gölderine suyıp birsen ide...
- Gölderine? — dip kıçkırdım min, kulımdagı
bäräñgene idängä töşerep»—• Gölderine?
— Gölderine dä, tagın ber-ike tavıknı da...
Yörägemä salkın yögerde. Berdänber ätäçebezne
äräm itärgä mataşalar bolar. Ä Gölderi bezneñ irtä sayın üzeneñ gölderäp çıkkan tavışı belän böten avılnı uyata ul. Tik şunnan soñ gına başka ätäçlär dä kıçkıra başlıy. Keşelär: «Häsännär ätäçe uñgan da soñ, böten avılnı yañgırata,— dip söylilär.— Kıçkırmıy, Gölderi»,— dilär. Ätäçneñ iseme dä şunnan kilep çıkkan, küräseñ.
Minem äle bu yäşemä qadär şul ätäç şikelle dustım bulganı yuk. Ul da mine ülep yarata. Bez bit anıñ belän bergä üstek diyärgä bula. İrtä belän yortka çıktım isä, Gölderi minem yanga yögerep kilep citä. Kanat-, ların tügäräkläp kütärä dä: «kot-kot» dip tirä-yagımda äylängäli. Yänäse, saumı, isänme, dustım. Min aña cim sibäm, ikmäk valçıklap taşlıym.
Ul närsäder söylägän tösle itep, tagın: «kot-kot» dip, üz hatınnarın yanına çakıra. Menä monısı miña, ä boları sezgä, digän kebek, tavıklarnı sıylıy.
— Häyläkär,— dim min aña,— häyläkär sin, Gölderi dus.
Ätäç kölgän şikelle itä. Nişliseñ, eşem şundıy,— dip äytä sıman.
Alay gınamı soñ! Bezneñ Gölderi yortta huca. Berär yat keşe kilep kersä, ul şul uk minutta anıñ karşına yögerä, kanatların kaltırata-kaltırata, närsäder mıgırdana-mıgırdana, tegene kısrıklıy başlıy. Yänäse, sin kem, nigä kildeñ? «Holıksız»,— dilär anı kayberäülär. Burzay da, imeş, anıñ şikelle bulmas... Ä menä bügen şul ataklı ätäçne — minem dusnı suyıp aşarga cıyınalar.
— Ya?—dide Gazizä apa.—Närsä katıp kaldıñ, yöger...
Ä minem kıçkırıp yılıysım kilde. «Yuk, yuk, Gölde-rine sezgä birmim!—dip gauga çıgarırga uylagan idem dä, tındım.— Bolar mine barıber tıñlamaslar»,— didem eçtän genä. Yuk, min bernärsägä dä isem kitmägändäy kılanırga tiyeş.
- Yarar,— didem dä yögerep yortka çıktım. Gölde
ri inde tavıklarnı üz tiräsenä cıyıp, mine kötep
tora ide. Ätäç ğadätençä minem tirämdä kıtkıldap
äylängäli başladı. Ä min anı totıp aldım da koçak
ladım.— Tınıñnı da çıgarma,— diyep äytä-äytä, bä
räñge bakçasın uzıp, iñ artkı poçmakka yögerdem.
Anda Gölderine cirgä yatkırdım da ayakların bäyläp
kuydım. Östenä ber koçak salam kiterep saldım.
- Tınıç kına yat,— didem.— Üläseñ kilmäsä...
Ätäç minem kulga iyäläşkän ide, älbättä. Ämma kinät kenä kilep çıkkan bu hälgä anıñ da ise kitkänder.— Närsä buldı äle? dip tä uylagandır. Ul şulay salam astında tınıç kına yatıp kaldı. Ä min yögerä-yögerä kürşelärgä kerep kittem.
Mingazıy abıy yortta närsäder eşläp mataşa ide, ul mine üze kürep aldı.
— Bik irtä torgansıñ, yegetem, ällä berär yomışıñ
barmı? — dide.
Ä min lış-lış kilep yılıy başladım.
- Ya, ya, kileşmi,— dide Mingazıy abıy,—kileşmi
ir keşegä. Närsä buldı? Söylä...
- Äniyem ike tavık suyıp birsen dip äytte...
- İ yülär, şunıñ öçen yılıylarmıni? Şatlanırga
kiräk. Siña da ber tavık botı eläger.
- Äniyem Gölderine dä suyarga kuştı.
- Gölderine? — Mingazıy abıy beraz gacäplänep
tordı.— Ällä koş-kort näselen bötenläy beterergä
cıyınamı?
Min haman yılıy tordım.

— Ätäçe bik gayrätle bit, tutıy koş şikelle. Yuk,.
aña pıçak tiderergä kulım barmas...
Minem küñelemä şatlık sirpelde. Küz yäşläremne sörtep aldım da:
- Nişlibez soñ, Mingazıy abıy? — didem.
- Äydä, bez irlärçä söyläşik äle,— dide Minga
zıy abıy.
İrlärçä söyläşü niçek bula ikän? Mingazıy abıy añlatıp birde.
- Gölderine häzer ük totıp alıp bezgä kert. Miñ
anı oçırmaga yabıp «uyarmın. Häzergä şunda yäşäp to
rır.
- Ä min aña aşarga, eçärgä kiterep torırmın,—
didem, şatlana-şatlana.
- Anısı öçen borçılma, haman biredä kürenep
yörmässeñ. Bu bik serle eş, sizä kürmäsennär...
İrlärçä söyläşü menä niçek bula ikän.
Min tiz genä ätäçne alıp kildem. Ul tıpırçına, nişlisez minem belän? —dip borçıla meskenem.
Mingazıy abıy Gölderine üz kullarına alıp başınnan sıypaştırgaladı.
— Şäp ätäç,— dide,— tuy digäç tä şundıy çibärne
äräm itärgä yarıymı soñ?..
Ähä, beldem, bezdä bügen tuy bulası ikän! Kinäg boyıgıp kaldım. Küzläremä tagın yäş tuldı.
Mingazıy abıy miña tekälep karadı. Minem hälne sizde bulsa .kiräk.
— Nigä başıñnı saldıñ? •— dide.
Min endäşmädem.
— Sineñ bulaçak ätiyeñ bik yahşı keşe ul, borçı
lası tügel. Kara, ber ük irennäreñne salındırıp ma
taşma. Sin inde däü bulıp kiläseñ...
Mingazıy abıy mine üzenä tartıp alıp söyde, arkamnan çäbäkläde.
— Bähet kilgändä kul cäyep torırga kiräk. Kara
çiyem, äniyeñne kıyırsıtma. Akıllı bul...
Min öygä kerdem. - Mingazıy abıy pıçak kayrap kaldı,— didem.

Gazizä apa miña yılmaep karadı. Küzlärennän minem yözemä çatkılar kilep töşte sıman. Min inde äle «baya gına yılaganımnı onıtkan idem. Mingazıy abıy .miña nindider köç, nindider yaña his birep cibärgän kebek ide. «Sin inde ir-yeget bulıp kiläseñ»,— dip äytte iç ul miña... Min şul süzdän soñ beraz üsep tä kitkän kebek buldım.
Gazizä apa tagın äytä kuydı.
— Näq ätise, tamçıga tamçı da bolay ohşamas...
Äniyem mine übä-übä söyde, eşkä yarıysıñ bit inde, ulım,— dide.— Ä min eçtän genä köläm. Alar äle, bu malay bügen tuy bulasın belmi, dip uylıylar ide. Beläm, äniyem, beläm. Yörägemä ut kapkan, yanam, läkin -tüzäm. Ä menä küz yäşlärem atılıp çıgabız dip kenä toralar. Nigä şulay küp ikän alar keşedä?..
Berazdan soñ yortta tavıklar gaugası kuptı. Anda Mingazıy abıy .inde eşkä kereşkän ide.
Äniyem bäräñge töyä. Gazizä apa miç yanında kaynaşa. «Kızurak yagası bulır»,— di. Bäleş ut yarata, imeş. >Ä östäldä kamır cäyräp yata. Ul hiç kenä dä tik tormıy. Ya kulların suzgan kebek itä, ya ayakların yak-yakka taşlıy kebek. Äniyem äledän-äle şul kamırnı bergä öyep-öyep kuya. «Tik kenä tormas närsä. Bigräk azıp kilä-•señ bit»,—di.
Ä min: «Nigä aza ikän ul? — dip uylanam.— Ällä .miçkä kerep, kızarıp küperep, tämle bulıp peşüdän kurkamı?..»
Öygä menä Mingazıy abıy da kilep kerde. İke ku-..lına ike tavık askan. Başları salınıp töşkän, küzläre akayıp kalgan.
Min kurıktım. Ämma sizdermäskä tırıştım. Tavık botı bik tämle dilär. Menä şulay üterelgän koş .ite tämle bula mikänni? Äniyem tiz genä tavıklarnı alıp tagarakka saldı.
Gölderine yäşermägän bulsak, ul da menä şulay :agarıp kalgan küzläre belän miña karap yatar ide. Şul kaygıdan min üzemne bötenläy onıttım kebek. Dönya-,da min dä yuk şikelle.

Mingazıy abıy yılt kına miña karap aldı da:
- Karale, Camaliyä, ätäçegez kayda soñ? Ezli-ezlc litırap bettem, tapmadım. Yuk, kayadır sızgan bulsa kiräk.
Menä häzer min isemä kildem. Närsä bulır? Äniyem. m;>rsä äyter. Tagın ezlärgä kuşarmı miña Gölderine?' Totıp alıp suy, diyärme? Şulay disä nişlärmen? Tänem salkınayıp kitte.
Şul çagında äniyem:
— Çitkä çıgıp yörergä yarata ul. Berär yortka kitep
bargandır äle,— dide.
Gazizä apa da süzgä kuşıldı.
— Ätäçlärneñ kaysı gına tik yata soñ? — dide kölä-
knlä.— Tavıklar könläşä belsälär...
Äniyem Gazizä apaga cät kenä küz atıp aldı da, barmagın irenenä kuyıp, närsäder ımlap kürsätte. Yänäse» teleñä küp salınma, biredä bala bar.
- Yarar,— dide äniyem,— bu yulı ike tavıkta citep;
torır. Gölderigä dä çirat citär...
- Şulay şul,—dide Mingazıy abıy,—beryulı
barısın da kırıp beterergä dimägän. Näselgä kalsın...
Mingazıy abıy miña küz kısıp aldı. Sineñ Göl-deriyeñ pıçaktan kotıldı, dip äytte sıman. Min yılmaydım. Bez bit ir keşelär, ber-berebezne küz karaşıbızdan uk añlıybız.

TUY ALDINNAN

Soñgarak bezneñ öygä tagın ällä kemnär kilep bette. Barısı da bezneñ tugan-tumaçalar-ide bugay. Kayberläreñ minem äle kürgänem dä yuk ide. Süz arasında äniyemä bähet telilär, miña da nindider-matur yazmış yurıylar. Min añlıym da, añlamıym da. Sizenäm, bügen bezdä bik zur eşlär bulaçak. Tuy digännäre şulay başlana torgandır inde.
Äti avırgan çakta gel bezgä kilep yörgän kara şäl-lg karçık ta tür başına menep utırgan, irennäreñ kebek gel selketep tora, çıbık şikelle barmak-

ları belän cepkä tezgän töymälärne ber alay, ber bo-lay tarta. Töymäläre matur, ällä karçık şular belän uynap utıramı? Üze äledän-äle söylänä.
— Camaliyä kızım, ber dä genä borçılma,— di.—
Menä digän itep yäşärez...
Nişläp alay äytä ul? İh, hälemnän kilsä, min ul bökre karçıknı monnan oçırtıp kına çıgarır idem. Ul bit tege vakıtta minem ätiyemneñ yözenä tökerä-tö-cerä utırgan ide. Öşkerä, imeş. Öşkerü şulay bulamıni?
Minem uylarımnı äniyem bülde. Ul, karçıknıñ sü-.zenä karşı närsäder äytergä tiyeş ide, küräseñ.
— Rähmät inde, Särvär abıstay,— dide.—Üzemnän
>bitär, balama ata tabıldı. Kem belsen, bälki, utka
.-kerämender...
Şunda ber hatın:
— Teleñnän cil alsın bu süzeñne,— dide.— Bähete-
şä açık yöz belän kara. Ber dä kaygırası tügel...
Änineñ şul inde, minem hakta berär süz çıga kalsa, şunduk küzläre cepşeklänä başlıy. Annan soñ minem .dä küzläremä yäş kilä.
Äniyem yılamaska tırıştı, irennären kıstı. Beraz tınıp torgaç karçıknıñ kolagına närsäder pışıldap äytte. Karçık miña karap aldı. Minem turıda söyläştelär, bilgele. Yänäse, bu süzlär kalıp torsın äle. Balanıñ käyefe bozıla kürmäsen.
— Ulım, onıta yazganmın, bezneñ tozıbız az ikän,
.cät kenä alıp kayt äle, — dip, äniyem miña berniçä
kömeş täñkä tottırdı.— Üzeñä konfet ta al,— dide.
Min uramga çıktım. Çü, ni buldı miña? Min bit ;çınnan da ir bulıp kiläm tügelme? Änä närsälär -işettem. Tirä-yagıma karanam, nigäder bar närsä dä üzgärgän kebek. Änä kayın başına ber kötü çıpçık kungan. Min alarnı da yaña gına küräm şikelle. Alar elekkege kebek çırıldaşmıylar, üzara söyläşälär sıman. «Tuy •bula, tuy bula!» dip miña kıçkıralar şikelle.
Ä min nigäder oyalam. Yulda oçragan keşelär dä niçekter miña gacäplänep karıylar tösle. Min yögeräm,

(Ç1GOM yana, avızım kipşenä. İh, berkemgä dä kürenmäs-k,| ide. Tuy da bulmasın ide, äniyem dä kiyäügä çıkmasın ide1. Yäşär idek äle. Miña ata bulır keşe tapkan,, imeş...
Kibettä berniçä hatın-kız närsäder alıp mataşa ide. Mine kürüläre buldı, tellären yotkan şikelle m,m1ıp kaldılar. Äy bolar miña karıylar, äy karıy-.p.çr. Ber dä kürmägännär diyerseñ.
- Närsä kiräk, ulım Sabir? — dide kibetçe abıy.
- Toz!
- Tozdan başka tuy bulamı soñ? — dide ber hatın kölä-kölä.
— İñ kiräk närsä toz inde dönyada,— dide iken
çese...
Tagın kem, närsä äyter ikän? Yuk, äytep ölgermäde-lor. Kibetçe miña toz ülçäp birde.
— Buldı, enem, eldert öyeñä,— dide.
- Konfet ayamıysıñmıni? •— dide tagın tege hatın
narnıñ berse. Yänäse, tuy könendä malaylarga büläk
tiyeşle. Şul mäldä ul hatınnıñ teşsez avızın kürep
lldım.
- Konfet aşagan keşeneñ teşläre koyıla,— didem
min, kibettän çıgıp barışlıy. Kibetçe kölep kaldı.
Nigä kölä torgandır, döresen äyttem läbasa.
Kinät telemne teşlägän kebek ittem. Nigä min be-lay söyläştem äle? Äni işetsä, kolaktan tartır ide. Yuk, tartmas ide. Ul hatın bit mine dä, äniyemne dä tuy diyä-diyä mıskıl itmäkçe ide. Menä üzeñä dä eläkte...
Öydä mäş kilälär. Kazan gölder-gölder kaynıy. Anda tavıklar peşä. Tabalarda närsäder çac-çoc itä. Tämle aş isläre borınnı kıtıklıy. Ni äytsäñ de, tuy küñelle eş ikän. Kız-hatınnar ber çıgalar, ber .kerälär. Anısın alalar, monısın kuyalar.
Ä tege karçık... änä inde aşap ta utıra. Aña när-seder salıp birgännär. Ul:
— Teleñne yotarsıñ, teleñne yotarsıñ,— dip mı
gırdana. Aşıgız bik uñgan, yänäse.
Min äniyemä karıym. Biredäge hatınnarnıñ barı-

sınnan da maturrak minem äniyem. Änä anıñ yöze alsulanıp, yanıp tora. Kükrägenä ike alma yäşerep kuygan şikelle. Kızlar neçkä bille bula dip söylägännären işetkänem bar. Minem äniyem dä neçkä bille!
Äniyem minem küz karaşlarımnı sizep aldı bugay. Ul şul alsu yözen balkıtıp miña karadı, yılmaydı, ä miña rähät, rähät bulıp kitte. Min dä yılmaydım. Bez şulay ber-berebezgä tik üzebez genä belgän serlärebezne äyteştek kebek.
Ä Gazizä apa nindi! Töyen şikelle böterelep kenä yöri. Tolımına ürep elgän çulpıları çalt-çolt itep kenä tora. Änä ul bäräñge yakmışları yasıy. Kullarına küz iyärmi. Östälgä yakmışları tezelep kenä bara...
Kinät moñlı gına azan tavışı işetelä başladı. Öydäşlär eşlärennän bermälgä tuktap tınıp kaldılar. Avız eçennän genä närsäder mıgırdadılar da, barısı da beryulı amin tottılar. Särvär zbi yañadan kullarına täsbihın aldı.
— Comgadan soñ mulla abzıyıgız da, mäezin dä bire
keräçäklär,— dide.— Tabınnı äzerli başlarga da va
kıttır dip beläm...
Ni buldı? Kinät hatınnar barısı da täräzä pärdäsen kütärep, yäşerenep kenä uramga karadılar. Ä uramda tayakka tayangan kart-korılar da, yäş kenä yegetlär dä, berämläp tä, ikeşär-öçärläp tä mäçetkä baralar ide.
— Änä, änä,— dide äniyem,— ul üze...
Äniyem şunnan soñ ber genä süz dä äytmäde. Ul, küräseñ, häzer «änä üze» digän keşe turında üz ahirätläreneñ fikeren işetergä teli ide.
Särvär äbi dä täräzä töbenä kilde.
? Sılu keşe. Alla süzen bik tä ihtiram itä. Çit
yaklarda da comga namazın kaldırmagan, yauçı bulgaç
barısın da beleştem. Töse belän bulmasa da, eşe be
län Camaliyägä tiñ bulsın, didem... -
? Buy-sını yarıysı gına kürenä,—• dide Gazizä apa
da süzgä kuşılıp.— Tik menä çit yaklarda toruları
gına...

Särvär äbi eläkterep aldı:
— Alla yazgan bulsa, berni kılır häleñ yuk, kızım.
Mähäbbät kaya da ber...
Tukta äle, didem min eçtän genä, bolar bit minem bulaçak atam turında gäpläşälär. Min dä täräzägä barıp törteldem. Änä ul, äye, üze, minem bulası atam, Häyrulla abıy. Älege bäräñge borın. Ul bik ıspay atlap bara. Gäüdäse töz. Başında kara tübätäy. Östendä kamzul. Külmäge tezenä citä yazgan. Ayaklarında galoşları yalt-yolt itep tora...
Gacäp. Anı berkem dä yämsez dimäde. Berkem dä anıñ borınına küz salmadı. Kıp-kızıl çäçlärenä dä berkemneñ dä ise kitmäde. Ällä ul miña gına şulay yämsez bulıp kürenä mikän?..
Kinät äniyem mine çıbıldık artına çakırıp aldı.
— Ulım, kiyenep cibär,— dide.— Comga kön pöh
tä yörü tiyeşle.
Min kiyendem. Bäyrämnärdä genä kiyä torgan berdänber külmägemne kiyep cibärdem. Ä külmäk kıskarıp kalgan, ciñnäre dä tersäktän genä diyärlek. Çalbar balakların da kisep algannar kebek. Äniyem mine äylän-derep-tulgandırıp karadı da:
— Üskänseñ bit, balakayım,—dide.— Üskänseñ, kiyem
näreñä sıymıy başlagansıñ...
Min şatlandım. Ä äniyem, şunduk yılıy da başladı...
— Tiz bulıgız,— dip endäşte Gazizä apa,— balanı
aşatası da kitäse bulır...
Sizenäm, mine mäcles vakıtında kayadır «yäşerep» torırga uylıylar bolar.
Äniyem minem küzläremä karadı. Yänäse, min närsä äytermen ikän? Kirelänep mataşmammı? Kiyemnäremä •sıymaslık «ir» bulıp kitsäm dä, minem bit äle «käcälärem» üz yanımda ide.
Başka çakta min äle şäyläp karagan bulır idem. Bu yulı süzsez genä riza buldım. Monıñ üz sere bar ide. Mulla abzıydan min kotım alınıp kurkam. Ul yit östenä yamaulı bişmät, ayaklarına çabata kiyep yörmi. Anıñ çapanı yäm-yäşel, gölt-gölt itep yaltırap tora. Başında tubal çalma. Ayaklarında çiteklär, şular östenä kün käveşlär dä kigän. Kulında çukmar başlı tayak. Üze yuan, zur. Bezneñ keçkenä genä öyebezgä ul niçek sıyar ikän?
Bez, malaylar, anı uramda kürep alsak, törlebez törle yakka sibeleşep kaça torgan idek. Anıñ buyı-sını bezne şulay kurkıtkan, küräseñ.
İsemdä äle, ber vakıtnı şulay mulla abzıy, kayadır uzıp barışlıy, mine kaçkan ciremdä totıp aldı.
— Sin, malay aktıgı, nigä minnän kaçasıñ? —
dip, tayagı belän korsagıma törtte...— Min büre tügel,
ni öçen minnän kurkasıñ? — dide.
Min telemne yottım kebek. Tez buınnarım kaltırıy başladı.
Ä mulla abzıy söyli tordı:
— Mine kürdeñme, karşıma yögerep kilergä kiräk.
Ässälämäğaläykem, mulla abzıy, dip sälam birergä ki
räk. Kitap şulay kuşa. Yäle, äytep karale...
Min, irennäremne böreşterep, avız eçendä telemne arlı-birle yörtä-yörtä, ässä, vässä, mässä galäykem, dip çak-çak kına äytä aldım.
— Balta tel,— dide mulla abzıy,— mädräsägä kil
gäç min sine bik ipläp kenä öyrätermen,— dip mıgır-
dıy-mıgırdıy kitep bardı.
Min ul süzne äle dä äytä belmim. Şuña kürä mulla abzıy belän oçraşu minem öçen ber dä häyerlegä. tügel. Tagın tege süzne äyt dip bäylänsä... Anıñ küz aldınnan yugalıp toru yahşırak ide.
TÖNGE CIR
Berazdan soñ min inde Gazizä apalar öyendä utıra idem. Berençe genä kilüem tügel, min biredä yış bulam.
Gazizä apalarnıñ sıyırları bar. Min bire kilgän sayın tuygançı söt eçäm. Çülmäk belän öygä dä alıp kaytam. Alarnıñ äle bik matur mäçeläre dä bar. Kilep,

kerdem isä, mine tanıp ala. Säke astınnan nindider <yur yomgak çıgara da minem karşıma uk tägärätep kiterä. «Äydä uynıybız», dip äytkän sıman, küzlären
cemeldätä.
Biredä minem üz äbiyem dä yäşi. Döresräge, bu öydä minem äniyem dä tugan. Äbiyem bik kart inde. Ayaklarım sızlıy, yörüläre bik avır, di. Häzer ul könnär buyı çıbıldık artında ber yalgızı gına utıra. Endäşmi d;>, söyläşmi dä, tik ara-tirä äkren genä yütälläp kuya. Menä häzer dä ul tınıç kına yoklıy äle.
Gazizä apam sıyır savarga çıgıp kitte. Min dä tınıp utıram. Mäçe haman mine kotırtıp mataşa. Tege yomgaknı yögerä-yögerä tägärätä. Ä minem uynıysım kilmi. Min uylanam. Häzer bezneñ yortta nişlilär ikän? Mulla belän möäzin tavık botı kimerälärder, mögayın. Beläm, miña tavık botı eläkmäs. Yuk, borçılmıym. Anıñ karavı, minem Gölderiyem isän kaldı. Rähmät Mingazıy abıyga...
Menä Gazizä apam da öygä kerde. Östälgä ber çiläk söt bastırıp kuydı. Çiläktä söt kübekläre mäc-mäc itep söyläşälär ide kebek.
— Eçep cibär äle, balakay,— dip, apam miña söt
salıp birde.— Cılı söt bik şifalı,— dide.
Min ber-ike yottım da savıtnı kire östälgä kuydım.
— Närsä buldı? — dide Gazizä apam.— Nigä eçmi
señ?
- Ällä nigä eçäsem kilmi...
- Sin äle şuşı yäşeñnän başıñnı sagışka salıp yöriseñme, malay aktıgı?! Kara sin anı, änise kiyäügä çıga, imeş, ä monıñ yöräge yana, tamagınnan kalgan, yänäse...
Min başımnı tübän salıp endäşmiçä genä utıra birdem. Ä apam kıza-kıza süzen dävam itterde:
- Ällä äniyeñne öygä bikläp kuyıp, işek töbenä üzeñ gp bulıp yatar ideñme? Kilgän härberäügä vau-vau dip örep torır ideñme? Minem äniyemä timägez, minem vniyem mineke genä dip äytä torır ideñme?

Min bu yulı da endäşmädem. Döresräge, min bolay itep söyläşä belmi idem äle...
Şulçak çıbıldık artınnan äbiyem tavışı işetelde. Bez anı yokıdan uyattık bugay.
- Kem bar anda, kemne şulkadär orışasıñ, kızım
Gazizä? — dide äbiyem.
- Kemne bulsın, sineñ söykemle onıgıñnı, bil
gele...
- İ balam, Sabir kilgänmeni bezgä? Kil äle, kil,
ulım, üz yanıma,— dip, äbiyem mine çakırıp aldı.
Gazizä apam çıbıldıknıñ ber yagın az gına tarttı da:
- Bar, äbiyeñ sine sagıngan änä,— dide. ~Min çı
bıldık artına kerdem. Äbiyem inde miña ike kulın da
suzıp tora ide. Min şul ike kul arasına taşlandım.
Äbiyem mine tup totkan şikelle koçıp aldı.
- Bik siräk kilä başladıñ, sagındırıp kına.
Ä min sine kötä-kötä arıp betäm, balakayım...
Äbiyem minem uçlarımnı üz kullarına, totıp alıp yözenä kuydı. Ul şulay üze dä bala şikelle irkälänergä teli ide, küräseñ.—• Kullarıñ nıgıp kilä, eşkä yarıy başlagansıñ inde,— dide.—Bik äybät, ulım, ir balaga eş kileşä...
Annan soñ äbiyem yözemne kapşap çıktı, ber kulı belän başımnan alıp ayaklarıma qadär gäüdäm buylap şudırıp töşerde.
— Tagın beraz kilmi torsañ, min sine ber kürüdä
genä tanıy da almas idem äle,— dide,— buyga tartıl
gansıñ, cilkäläreñ änä nindi, bäheteñ genä bula kür-
señ, balakay...
Gazizä apam da süzgä katnaşıp kitte.
- Bähete bulır anıñ, bulır. Ata kulına kerä. Menä
digän keşe kulına.
- Äye,— dide äbiyem,— Häyrulla minem küz aldım
da üste. Anıñ turında andıy-mondıy süz äytä al
mıym...
Gazizä apa äbine süzennän bülderde:

— Kiçke aş vakıtı citkän, änkäy,— dip söylänä-söylänä, savıt-sabalar şıltırata başladı.
Minem añlavımça, apam karçıkka: «Teleñä küp salınma»,—dip tä kisätte bugay.
Kiçke aş uzdı. Tora-bara öy eçenä karañgılık yabırıldı. Min uramga karadım. Kap-karañgı. Ber genä täräzädä dä ut çatkısı cemeldämi. Sugış başlangannan birle gel şulay, öylärdä çıra da yandırmıylar. İnde yegetlär dä garmun uynap uramda cırlap yörmilär.
Ä malay-şalaylar kayda soñ? Kayda bulsın, alar da, kiç buldımı, öylärenä kerep posalar. Nişliseñ, kaya gına barsañ da ya yılıylar, ya kaygırıp nindider illär, cirlär turında söyläşälär. Kemder ülgän, kemder yaralangan. Kaya ul mondıy çakta uyın-kölke!..
Min haman täräzädän karıy-karıy närsäder kürergä telim. Karañgı buşlık. Äyterseñ bezneñ avıl da cir yözennän yugalgan. Tik menä şuşı, bez yäşägän keçkenä genä yort äle yäşäp tora, älegä isän kalgan sıman. Menä şuşı karañgı öydä bez, öç keşe, ber-berebezne kürmiçä, ber süz dä endäşmiçä utırabız. Bez nindider moğciza kötäbez şikelle. Närsäder bulırga tiyeş kebek.
häm ul — bez kötkän moğciza minem küz aldıma kilde. Kinät kenä bezneñ täräzälär yaktırıp kitte. Öy eçenä zäñgär nur tuldı. Bolıtlarnı ayırıp-yırıp ay kalkıp çıktı da näq bezneñ öy turısında tuktap kaldı.
Şulçakta kürdem: säke östenä cäyelgän alsu tüşäktä ap-ak külmäk kigän ber yäş kenä hatın utıra. İzülären çişep tüşen açıp kuygan. Çäçläre dulkın-dulkın bulıp iñbaşına agıp töşkän. Kolak alkaları yaltır-yoltır kilep oçkın uynata. Färeştälär dä şundıy ak kiyemdä bulalar, imeş, dip söylägännären işetkänem bar ide. Yuk, bu färeştä tügel, bu minem Gaziza apam ide.
Min soklanıp aña karıym. Ber genä süz dä äytä almıym. Telem alıngan kebek buldı. Hätta katırak sulasam da, ul färeştä kurkıp oçıp kitär sıman ide. Änä bit ul nindi güzäl minem Gazizä apam. E(çtän genä maktangan bulam. Bu matur hatın minem äniyemneñ señlese bit, dim. Dimäk, miña da tugan tiyeşle. Bezneke ul Gazizä apa, bezneke!
Ä Gazizä apa äkren genä ike kulın da avızına kiterep kuydı. Nişli? Kötäm. Menä bervakıt çıñ-çıñ itep moñlı ber tavış yañgırap kitte. Tınıp tordı,, tagın çıñ-çıñ-çıñ... Beldem, apam kubız çiyertä.
Menä ul bik avır itep suladı da tagın kubızın çıñlatıp nindider ber köy uynıy başladı. İşetäm, äbiyem dä sıkrana. Ul da yotılıp tıñlıy, küräseñ. Matur cır kemne genä sagışlandırmıy?
Apam köyneñ ahırı itep:
Tönlä teşläremdä küräm, Köndezendä kayda sin? —
dip cırlap ta äytte.
Annan soñ ul mendärgä başın salıp üksi-üksi yılıy başladı. Min anıñ yanına kildem. Başınnan sıypadım.
— Nigä yılıysıñ? — didem.— Nigä?
Şunda äbiyem tavış birde:
— Yılasın, yılasın,— dide.—Yöräk yanuları basılır. Mähäbbät yandıra da ul, köyderä dä...
Nindi mähäbbät, närsä yandıra, nigä köyderä? Min bu süzlärne bötenläy añlamıyça tordım.
— Zahirımnı sagınıp yılıym,— dide apam,— Zahi
rımnı...
Töşendem, mähäbbät ul änä närsä ikän. Zahir ul Gazizä apamnıñ ire. Anı sugışka aldılar. Tege vakıtta, ätiyem ülgän könne, ätiyemneñ yözenä karap:
— Kitteñmeni, Häsän abıy,— dip äytkän mıyıklı
abıy şul Zahir abıy üze ide. İsemä töşte. Ul:—Menä
bez dä kitep barabız, kaytırbızmı? — dip tä äytkän
ide. Küräseñ, ozakka kitep bardılar alar...
Miña da moñsu ide bu vakıtta. Min närsä beläm dä, närsä äytä alam soñ apayıma? Min anıñ koçagına kerdem. Ä ul mine koçıp aldı. Arkamnan çäbäkläde.

- Ya, yokla inde, balakay,—dide.—Yokla, üsä töş-koç barısın da añlarsıñ äle...
Şunı gına kötkän şikelle, äy eçe tagın karañgılandı. Ällä ay kitep bardımı, ällä minem küzlärem Yomıldımı?..
HÄYERLE İRTÄ
Min uyanganda inde koyaş bezneñ äy tübäsen? uzıp uram yakka çıgıp citkän ide. Äbiyem sizep aldı:
— Uyandıñmı, ulım? — dide.— Bik tämle itep yokladıñ...— Ul tagın da närsäder söylänep utırdı, ä min anı işetmädem dä şikelle.
Täräzädän yortka karadım. Anda apam tavıklarga cim sibep yöri ide. Kinät minem Gölderiyem isemä töşte. Ul nişli ikän? Mingazıy abıy aña aşarga birde mikän? Mine sagınıp betkänder inde meskenem...
Kinät cilkapka açılıp kitte. Yortka bik matur itep kiyengän ber hatın kilep kerde. Kem bu? Tanımıy toram. Çäçlären yak-yakka ürep salgan, iñbaşında çuklı ap-ak şäl. Külmäge çäçäkle alan tösle. Käveşläre cem-cem yaltırıy. İ-i, bu minem üz äniyem läbasa, üz äniyem!
Min yortka atılıp çıktım. Koçaklaştık. Nindi matur ikän minem äniyem. Mondıy hatınnı min berençe kabat kürdem şikelle. Yöze alma şikelle alsu. Küzläre miläüşä çäçäge şikelle zäp-zäñgär. Kaşları sızıp kına kuygan. Şundıy matur äniyemne yat keşegä* birergä mömkinme soñ, mömkinme soñ?
Min äniyemä sıyınıp yılap cibärdem. Monnan soa opiyem mineke tügel, kemneñder ällä keme bulıp kalır, mine onıtır kebek toyıldı miña.
— Borçılma,— dide äniyem,— borçılma, min ätiyeñneñ vasıyaten ütädem. Häzer inde kirelänergä soñ. Nikah ukıldı. Halık aldında kölkegä kaldırma mine, ulım...
Şul arada apam kilep citte.

- Öygä keregez, çäy eçep kitärsez,— dide.— Bala
'bit, äle yokısınnan gına torıp kilä, karnı açkan
dır...
- Yuk,— dide äniyem.— Rähmät. Bez üz öyebezgä kay
tıyk inde. Anda bezne yaña ätiyebez kötä kaldı...
Monısı minem öçen iñ avırı ide. Tizdän miña ul 'bäräñge borın belän yözgä-yöz kilep oçraşırga, aña «äti» dip äytergä turı kiläçäk bit. Nişlärgä? Min özlägändem.
Kittek. Apam bezne ozata kaldı.
- Bähetle bulıgız! — dide.
Ul nindi süz tagın? Niçek bähetle bulalar son? Äniyeñ yat .keşegä irgä çıgıpmı? Şul yat keşegä «äti» ,dip äytü bähetmeni ul? Busı miña berniçek tä añla-. •şılmadı.
Menä bez üz öyebezgä citep kiläbez. Kapka töbendä ,äle min kürmägän ber ir bezne kötep tora.
Başında kap-kara tübätäy. Ap-ak külmäk östenä ciñsez kamzul kiyep cibärgän. Ayaklarında yaltıravıklı iteklär. Avızı kolagına citkän. Bu bäräñge borın iç, äye, ul üze. Menä kemgä miña äti diyäse.
Äniyem äkren genä pışıldap:
— Berük ädäple bul,— dide.—Ul naçar keşe tügel,
häteren kaldırma...
Ügi äti yılmaya-yılmaya bezgä taba atladı.
- İsänme, saumı, ulım,— dip söylänä-söylänä,
mine koçaklarga teläp kulların cäyde. Min yılan şi
kelle böterelep çitkä taypıldım.
- Min sineñ ulıñ tügel,— didem.
- Döres, döres,— dide ügi äti.— Ä monnan soñ mi
nem ulım bulırsıñ.
Belmim, ul tagın närsä äytkän bulır ide ikän. Ki->nät böten yortnı du kiterep minem Gölderiyem yögerep kilep citte. Ul kanatların cäyep minem tirämdä äylän-täläde dä östemä oçıp menep kundı.
Min üzem dä şatlıgımnan şul ätäç şikelle gölderädem.— İ, minem dustım, sin isän-sau, dip anı başınnan, kükrägennän sıypadım. Ä Gölderi üzençä, üz

telendä närsäder mıgırdanıp mataştı kebek. «Sagındım sine, bik, bik sagındım»,— dip äytä ide şikelle. Äniyem dä, ügi äti dä köleştelär. Yözläre cäyelep kitte.
— Şundıy çibär ätäçne tuyga bulsa da suyarga yarıy
mı soñ? — dide ügi äti, äniyemä karap.— Änä bit alar-
nindi duslar. Dusnı dustınnan ayıru bik zur hata bu
lır ide...
Min sagaydım. Ätäçneñ äle kiçä genä suyılırga tiyeşlegen kayan belep algan?
Ätäçne kullarımnan oçırıp cibärdem:— Bar, yäşäg sineñ bähet bastı!
Ügi äti tagın kölä-kölä söyli başladı:— Äle genä Mingazıy abıyıñ kerep çıktı. Sezneñ üzara bik zur seregez bulgan ikän,— dide.
«İh, Mingazıy abıy,— didem min eçtän genä,— yır1-tık avız ikänseñ, irlärçä söyläşü şulay bulamıni? Gölderine dä änä kiterep taşlagansıñ».
Äniyem dä süzgä katnaştı:
— Yarıy äle, ulım, sineñ akıl citkän, yugıysä ätä
çebez äräm bulası ikän. Hata eş kilep çıga yazdı şul.
Äniyem mine koçaklap alıp kıstı.
— Äydägez, öygä keräbez,— dide.
Öygä kerdek. Biredä kiçä genä äle tuy mäclese bulgan şikelle dä tügel ide. Bar närsä dä üz urınında. Ä säkedä şakmaklı ak eskäter östendä tämle-tämle rizıklar öyelep tora. Samavır pıh-pıh itep cırlap kay-. nap utıra. Bolar mine, küräseñ, bik şäp sıylarga cıyıngannar, tuy aşınnan mine dä avız itterergä uylıylar bulsa kiräk.
İh, başka vakıt bulsa min küzläremne yomıp, un-iı-sulnı belmi aşıy başlar idem. Ä bu yulı nigäder küñelem tartmadı. Ni öçender häzer min dä bu öygä çittän kilgän keşe kebegräk bulıp kaldım sıman.
Öçebez öç yakta süzsez genä utırışıp t'orabız. Kürim, äniyem käyefsezlänä. Äle baya gına kızlar, şikelle yılmaygan äniyem bötenläy moñayıp kitte. Ügi ätineñ dÄ! yözennän bayagı yılmayuları yugaldı. Şaktıy vakıt

şulay uzdı. Hätta samavır da sünde. Häzer inde ul da >bayagı şikelle yaltıramıy ide şikelle... Kinät äniyem süzgä kereşte:
- Menä şulay, ulım,— dide.— Bezneñ öygä yat keşe
kilde. Ämma ul kiçä genä yat ide, ä häzer ul minem irem
*buldı. Monnan soñ sin aña äti dip äyterseñ...
- Äytmim, äytmim,— didem min.— Äytmim! Minem
ätiyem Häsän isemle ide...
Öydä tagın tınlık bulıp aldı.
Menä bervakıt miña äti bulası keşe — älege şul Häyrulla isemle keşe äkren genä, tınıç kına süz başladı:
— Yarar,— dide,— sin miña äti dimässeñ. Abıy dip
äytsäñ dä min bik riza. Ä min sine barıber ulım di
mi hälem yuk. Äniyeñ minem hatınım ikän, sin dä minem
üz balam bulasıñ, ulım. Monıñ hiçber nindi gayıbe
dä, yazıgı da yuk.
Änä ul inde häzer ük ulım dide mine. Endäşmädem. Ulım disä ni dä, enem disä ni? Barıber ul minem ätiyem tügel...
Äniyem miña küzlären tutırıp karadı. Anıñ yöze bik citdi ide. Ul menä tagın ikençe tösle bulıp kitte. Küz karaşları çänçep-çänçep ala kebek. Kaşları öskä tartılgan, mañgayına cıyırçıklar sızılgan. Min kurkam. Närsä äytergä cıyına ul? Häm äniyem äytte:
- Ber-berebezgä arka birep utırırga yaramas bu
çakta,—dide ul.— Bez bit ber genä köngä oçraşma
dık, gomergä! Beläseñme, gomergä? Bernindi «abıy»
tügel,— äti! Mir aldında nikah belän yaraşkan bez.
Oyatı da, hurlıgı da yuk. Berkem dä tel tiderä almas...
- Döres äytteñ, Camaliyä,— dide ügi äti, süzgä
katnaşıp,— min çit keşe tügel sezgä. Min bit üzem dä
bu avılda tuıp üstem. Sineñ ätiyeñ,— dide ul tagın
söyli kitep,— Häsän minem ahirät ide. Bala çagıbız
da bergä uzdı. Soldatta da bergä-bergä yörep kayttık.
Şahtalarga .kitep tä bergä kümer çapkanıbız buldı.
Şäp keşe ide sineñ ätiyeñ, şäp keşe ide...
Ügi äti şulay söyli tora. Ä min mañgay astınnan gıia küzätäm. Tukta, nigä min moña bäräñge borın dip .şttem ikän? Anıñ borını änä bik gadi borın labasa. 1>srnidni şeşe yuk. Hätta beraz matur da kebek. Kaş-1,1 rı da gap-gadi. Döres, alar kiñ, kuyı, ämma yämsez tügel läbasa. Küzläre dä näq başkalarnıkı şikelle. Kilgändä.çatkılar kebek yaltırap kitälär...
Ügi äti haman söyli, üze nigäder yotlıga, irennäre k;p"[çak kaltırap kuya. Kulların kükräk tiräsendä yörtep ala. Aña biredä bik esse şikelle, ul susıy kebek. - Ätiyeñ ülgän häbärne işettem dä tizräk kaytıp tiştem. Min äyttem, dusımnıñ ulı Sabirulla yätimlektä äräm bula kürmäsen, didem. Üz ulım itep kararmın, keşe itärmen digän idem bit min sine. Ä sin, änä, kerpe şikelle ikänseñ, ulım...
Äniyem ällä ätiyemne iskä töşerepme, ällä bolay borçılıpmı, tagın yılıy başladı. Min anıñ koçagına sıyındım.
— Yılama, äniyem, yılama,— didem.— Min riza!
Şul minutta äniyem yañadan maturayıp kitte. Ber
miña, ber ügi ätigä karıy-karıy, yılmaydı.
— Rähmät, ulım,— dide.— Üskänem minem! Bez bä
hetle bulırbız...
Ügi äti kurka-kurka gına bezneñ yanıbızga kilep utırdı. İkebezne dä yan-yannan alıp koçakladı.
— Äti diseñme, abıy diseñme, min riza, ulım. Tik
mine äniyeñ belän tiñ sana,—dide,— mine cäberlämä.
Küñelem boyıkmasın...
Tukta, ni buldı? Küräm, ügi äti küzlärennän ere-ere< tamçılar yögereşep çıktılar da yöze buylap tägäräşep töştelär. Üze yılamıy da kebek, ä küz yäşläre aga.
Äniyem aña matur itep karadı. Minem dä canım cılındı. Belmi idem, şatlıktan da keşe yılıy ikän.
Minem küñelemnän nindider ber avır närsä töşep kitte kebek. Närsäder bette, närsäder kilde şikelle...
Tabın tiräsenä utırıştık. Äniyem çäy yasarga ke-rpnte. Näq şulçakta minem Gölderiyem täräzä karşı-i;| kilep böten köçenä kıçkırıp cibärde.

— Änä sineñ Gölderiyeñ niçek matur itep kıçkıra.

Çınnan da gölderi ikän, ätäç kenä dimässeñ üzen,— dide ügi äti, minem başımnan sıypap. Ä min rähätlänep köldem. Bu minem öçen häyerle irtä ide.

İRLÄRÇÄ SÖYLÄŞÜ

Kiçkä taba äniyem Gazizä apalarga kitte. Bez ügi äti belän ikäüdän-ikäü genä kaldık.
Başta ozak kına söyläşmi utırdık. Min närsä äytä alam soñ? Ul miña närsä söyli ala? Bez bit äle yat keşelär. Ber-berebezne berençe kabat kına küräbez....
Ügi äti äledän-äle miña küz töşerä, yözemä, ös-başıma .karıy, «Bu nindi malay ikän», dip uylana bulsa kiräk.
Äydä, karıy birsen. Ällä ni isem kitmi. Minem üz uylarım bar. Tagın bezneñ öydä närsä bulır? Yaña äti kilde, ämma anıñ belän bezgä bernärsä dä kilmäde. Bez haman şul iske, keçkenä genä öydä yäşäp kaldık, Bez äle ike genä kaşık idek, ä häzer öçäü buldık. Niçek yäşärbez?
Menä niçek kilep çıktı bit. Min äle bolay itep berkayçan da uylaganım yuk ide. Ä häzer sagışlanam...
Ügi ätineñ dä yöze bik citdi. Ul sizä, min añardan närsäder kötäm. Ä ul süz başlarga kurkıp utıra kebek. Ällä bu tınlıknı bozar öçenme, idän buylap arlı-birle yörep aldı. Annan soñ minem yanıma kilep utırdı.
— Ya, ulım,— dide ul.— Nigä başıñnı salıp utı
rasıñ? Äydä, söyläşik äle. Bezgä bit bergä-ber gomer
-itäse...
Min başımnı kütärep aña karadım. Ä ügi äti söyläp kitte.
— Beläseñme, ulım,— dide,—bu yaklardan bik yırak
larda Kavkaz dip atalgan ber il bar. Ul cirgä barıp
ayak basuıñ bula, küz aldında gına kar başlı taularnı
küräseñ. Üzläre yakında gına kebek, bara kalsañ, alar-
ga citkänçe könnär-tönnär uza. Ö barıp citsäñ —
diñgez yarına kilep çıgasıñ...

Min äle taularnıñ närsä ikänen dä belmi idem. Diñgez digän süzne dä berençe kabat işetep toram. İsem kitep tıñlıym. Ügi äti söyli:
— Ul yaklarda,— di,—• kış bötenläy bulmıy diyär
lek. Anda kayber agaçlar berkayçan da sargaymıylar,
yafrakların da koymıylar. Çäçäklär äle şiñep tä öl
germilär, yañadan yaz kilep citkän bula. Kaya gına ka
rama, bakçalar, bakçalar. Alma, çiyä, hörmä diseñme
tulıp yata...
Alma bakçasın min inde belä idem. Bezneñ avılda barı mulla abzıylarda gına andıy bakça bar ide. Bez, malaylar, kıp-kızıl almalarına kızıga-kızıga şul bakça yanınnan uzıp yöri torgan idek. Uzgan sayın bakça eçendä et örep kala. Özgälänä-özgälänä koymaga taşlana ide. Bälki, ul yaklarda andıy usal etlär asramıylardır. Bälki, anda almanı teläsäñ küpme aşap bula torgandır...
Min şundıy uylarga bireläm. Ä ügi äti haman
söyli:
— Anda äle karbız da üsä,— di.—-Beläseñme, üze
tüm-tügäräk, alam disäñ — koçakka sıymıy. Pıçak be
län tiyärgä dä ölgermiseñ, urtalay yarıla da kitä. Üze
şirbätle, tatlı, eçenä bal salgannar diyärseñ. Üzendä
kar da, boz da bar şikelle. Üze salkın da, cılı da
kebek. Eçäseñ kilsä — susaunı basa, aşıysıñ kilsä —
tamagıñ tuya...
Yuk, min monı añlıy almıym. Nindi närsä ikän ul? Üze karlı, bozlı da, imeş, üze bal salgan şikelle tatlı da? Ällä ügi äti aldaşamı? Şundıy matur yaklar dönyada barmı ikän ni?
Min gacäplänäm, närsä äytergä dä belmim. Ä ügi ;>ti miña karap yılmaya. Tagın närsälär söylär?
Ämma ul tınıp tordı. Beraz gına uyga birelde. Annan soñ minem cilkämä kulın kuydı da:
— Menä, ulım, min şuşı yakta yäşim,— dide.—
Berniçä könnän soñ bez şul cirlärgä kitäçäkbez...
Kinät östemä salkın su koydılar kebek. Avıldan kitärgä? Nişlärgä soñ häzer miña, närsä äytergä? Başımnı tübän idem. Küzläremä yäş tuldı. Sizäm, ügi ätiyoneñ dä käyefe şäptän tügel. Kitü — ul bit avır eş. Monı min äle bik yäş bulsam da inde belä idem. Änä keşelär sugışka kitä toralar, här könne diyärlek kemneñder kapka töbendä yılıylar. Kemneder ozata toralar. İnde bezgä dä avıldan kitärgä çirat cittemeni?
Ügi äti avırsınıp kaldı. Küñelsez genä tirä-yaknı küzätep çıktı. «Bu yartılaş cimerek öydä yäşäp bulamı soñ?» dip häsrätlände bugay. Ul bezne monnan, şuşı .keçkenä genä, inde cirgä batıp bara torgan öydän dönyanıñ iñ matur cirlärenä alıp kitärgä çamalıy.
Ügi äti minnän cavap kötte. Ä min äle uylanam. Äniyem närsä äyter ikän? Bälki, ul kitärgä telämäs...
Ügi äti mine koçıp aldı, yözemnän sıypap irkäläde.
— Kitmiçä bulmıy, ulım, bulmıy,— dide.— Min
bit anda hezmät itäm. Ber möselman bayında kötüçe bu
lıp eşlim. Vakıtında kaytıp citärgä kiräk...
— Äniyemne dä alıp kitäbezme?
— Älbätkä,— dide ügi äti,— älbättä, äniyeñnän
başka bez niçek yäşärbez soñ?
Küräm, ügi äti şatlana. Mine tagı da katırak koça, başımnan übä.— Min bit şunıñ öçen genä kilgän idem dä, ulım,— di.
- Ä Gölderine kaldırabızmı?
- hiç yuk, Gölderine kaldırırga yarıymı soñ?
Şundıy matur ätäçne. Ul sineñ dustıñ iç. Üzebez
belän alıp kitäbez. Bez äle aña anda menä digän ta
vıklar da tabarbız. Yäşärlär görläşep...
Bez ikebez dä ber-berebezgä karaşıp köleştek. Läkin ikebezdä dä ike törle uy bar ide. Ügi äti: «Yahşı buldı äle, bu malay aktıgı käcälänep mataşmadı», dip şatlangandır. Minem bit äle kitmibez dip karışuım da mömkin ide. Ä min: «Ätäçne dä üzebez belän alıp barırga monı künderdem», dip şatlanıp kölä idem...
Äniyem kaytıp kerde. Kullarına berniçä kapçık totkan ide. Ul, bezneñ yözlärebezgä karap, biredä äle

genä nindider ber kızık bulganın sizep aldı. Ämma süz äytergä ölgermäde, min çatnap anıñ karşına çıktım da:
— Äniyem, kitäbez,— didem,'—kitäbez!
Äniyem ise kitkän kebegräk itep:
— Kaya kitäbez ikän soñ? — digän buldı. Yänäse, ul
;>le bernärsä dä belmi, berençe işetüe.
Min tezep kittem:
taular ilenä.
— Alma, çiyä, hörmä peşkän yaklarga
Anda ballı karbız da üsä ikän...
Ügi äti dä äytä kuydı:
- Bez bit äle Gölderine dä üzebez belän alıp ki
tärgä buldık, änise...
- Bik şäp,— dide äniyem,— bik şäp, min riza. Ulım
kayda bulsa min şunda! Äydä, Gölderi dä barsın!..
Min beraz gacäpländem: niçek äniyem bolay tiz genä künde äle? Bu häbärne işetkäç inde yılap cibärer diyep kötkän idem. Ä ul änä yılmaya gına. «Häyerlegä bulsın,—• di,— yulıbız uñsın»,-1-di.
Dimäk, alar inde bu turıda aldan uk söyläşep kuygannar. Äniyem ul çakta yılamıyça kalmagandır. Beläm, yılagandır, Sabirulla avılnı taşlap 'kitärgä telämäs digänder. Ä min menä avız yırıp toram. Äniyem şuña şatlana. Bu yulı gauga çıkmadı.
Kitäbez ikän kitäbez!
HUŞ, GÖLDERİ!
Kitü köne dä citte. Yulga alası äyberlärne irtän ük yortka çıgarıp kuydılar. Gazizä apa da biredä kaynaşa. Tız-bız yögerep kenä yöri. Üze kitä diyärseñ. «Yulga çıgasız»,— di. Eşne tiz totarga kiräk, äle kön buyı barasıgız bar, imeş.
Mingazıy abıy da, kürşe-kolannar da bulışırga kilgännär. Berkem dä kölmi dä, yılmaymıy da. Tagın ber çpttäräk kız-hatınnar cıyılışkan. Tın gına karap toralar. Äledän-äle küz yäşlären sörtälär. Bez kitäbez bit, kitäbez. Ya kaytırbız, ya kaytmabız. Kem belsen...

Ügi äti belän Mingazıy abıy öygä kerep idännärne, tüşämnärne, miçne karap çıktılar. Mingazıy abıy tübägä menep morcanı taş kisäkläre belän dıngıçlap kaplap kuydı. Östän kalay belän dä yaptı. Şulay kiräk, küräseñ. Bezdän soñ morcaga cil dä kerep yörmäs.
Annan soñ ügi äti äniyemä äytte:
— Bar, Camaliyä, öygä üzeñ dä kerep çık,— dide.—
Tikşer, barısı da tiyeşle räveşçä kalamı?.. Soñınnan
ükenergä turı kilmäsen...
—.Döres, döres,— dide kemder.— Hatın-kız yahşırak kürä. Ozakka kitäsez bit...
Äni minem kulımnan citäkläp aldı.
— Äydä, ulım, tugan yrrtıbız belän bähilläşep,
saubullaşıp çıgıyk. Busaga üksep kalmasın...
Bez äkren genä öygä kerdek. Ä öy eçe şäp-şärä ide. Nigäder miña biredä bik, 4>ik salkın bulıp toyıldı. Miç tä ällä nişläp kitkän kebek. Yap-yalangaç, kabırgaları tırpayıp tora sıman. Bu yulı ul üze dä, oh, öşim, uh tuñam, dip kaltırana kebek.
Yarık-mırık stena büränäläre ällä nindi tavış çıgarıp ıñgıraşalar tösle. Öydä buşlık. Üze keçkenä genä bulsa da häzer ul zurayıp kalgan. Bu öydä berkem dä tumagan da, berkem dä tormagan şikelle. Tıp-tın. Morcada inde cil dä ulamıy. Kurkıp kittem. Bez biredä niçek yäşädek ikän?
Äniyem poçmak sayın tuktalıp-tuktalıp uzdı. Büränälärne sıypaştırgaladı. «Canaşlarım, kalasız bit, «alasız»,— dide. İsem kitä, şundıy yämsez büränälärne dä äniyem özelep yarata ikän. Änä bit, canaşlarım, di...
Annan soñ äniyem kazan yanına kilep tuktadı. Kapkaçın açtı, yaptı. Uçak astın karadı. Täräzä ölgelären dä sıypap irkälägän kebek itte. Alarga da avız eçennän genä närsäder äytte. Ä yortta kemnärder baltalar belän kazıklar kagalar. Koymanı nıgıtalar. Bez kitkäç inde bu yortka berkem dä ayak basmasın, dilär, küräseñ. Anda Mingazıy abıy: «Tizräk, tizräk!» — dip kıçkıra tora. Kemnärneder aşıktıra.

Ämma äniyem aşıkmadı. Ul iñbaşınnan mamık şälen alıp säkegä cäyep saldı. Käveşlären ber çittä kal-. dırıp, säkegä mende, şäl kırıyına kilep bastı.
— Ulım,— dide,— kil, sin dä yanıma kil. Min häzer doga kılırmın. Ä sin tıp-tın gına tıñlap tor. Ätiyeñä istälek bulır...
Min äniyem yänäşäsenä bastım. Anıñ şikelle itep kullarımnı kükrägemä kuydım. Äniyem moñlı gına köyläp ukırga kereşte. Tukt.ap-tuktap avız eçennän genä tagın närsäder äytkäläde.
Annan soñ bilen bögep, bik tübän itep başın ide, tezlänep utırdı. Min dä tezländem. Äniyemneñ küzlärennän yäş tamçıları tägäräde. Minem dä kükrägemne närsäder kısıp aldı sıman. İrennärem kaltırandı. Yılarga telim — yuk, yılıy almıym. Yanam, yanam gına tösle. Şul yanu minem yäşläremne küzlärem eçendä ük kipterep tora kebek...
Äniyem kinät alga omtılıp karadı. Ul anda kemne-der kürep aldı şikelle.
— Häsänem, HZsänem,— dide,— canım, qaderlem, huş, bez kitäbez. Üzebez teläp tügel, yazmışıbız kuşa, Häsänem...
Ätiyem isemen işetügä minem dä küzläremnän yäş bärep çıktı. Şul çakta ätiyem karşıma kilde dä: «Huş, ulım, huş,— dip äytte sıman.— Yullarıgız paq bulsın...»
Äniyem üksi-üksi yañadan ätiyem isemen kabatladı. «Sin,— dide ul, ätiyemne küz aldında kürgän kebek,— sin mine dä, ulıñnı da gafu it. Bez sine, kayda gına bulsak ta, onıtmabız, onıtmabız, Häsänem. Kaber tufragıñ härvakıtta ciñel bulsın. Alla birsä, kaytırbız äle, kaytırbız...»
Bez ber-berebezgä başlarıbıznı birep tınıp kaldık.
Yorttan ügi äti tavışı işetelde:
- Tizräk bulıgız,— dide,— işeklärne kadaklap kuyası bar.

Äniyem amin tottı. Min dä anıñça bitemne sıpırdım. Bu, bezneñ tugan öyebez belän soñgı saubullaşuıbız ide...
Bez yortka çıkkanda inde bezneñ kapka töbenä cigüle ike arba kilep tuktagan. Bolar bezne alıp kitärgä kilgän olauçılar ide.
Berse bezneñ üz avılıbızdan — Gafur abıy. İkençesen dä tanıdım — ul kürşe avıldan, timerçe Stepan dädäy ide.
Äyberlärneñ inde kübesen arbalarga töyäp beterep kilälär. Ügi äti mine üz yanına çakırıp aldı.
— Ya,— dide ul,— inde Gölderiyeñne dä totıp alıp kil. Başka eşlärebez bet;,yıp bara bugay. Aşıgırga kiräk, koyaş änä kaya mengän...
Vakıt citte. Bu yortta bezneñ soñgı minutlar. Öyneñ işekläre biklängän, täräzä kapkaçları yabılgan. Öslärennän arkılı-torkılı taktalar kadaklangan. Gazizä apa äytmeşli, öydä häzer tıçkannar gına biklänep kalgandır... Läkin min moña ışanmıym. Bezdä mäçe dä yuk ide, malıbız da yuk ide tıçkannarga kimerergä. Tıçkan yülär tügel ul, teläsä kaya oyalamıy...
Ügi äti bik vakıtlı äytte. Min: «Gölderi, gölderi!— dip kıçkıra-kıçkıra yort buylap yögerä-yögerä ätäçne ezläp kittem. Arı bardım, bire kildem. Lapasnı karap çıktım. Bakça yakların küzätep uzdım. Üzem haman:— Gölderi, Gölderi! — dip kıçkıra tordım. Ämma minem söyekle ätäçem ber kaya da kürenmi ide.— Gölderi, Gölderi!—dip kat-kat endäştem.— Tizräk, tizräk kilep cit,— häzer kitäbez...»
Yuk, Gölderi kürenmi. Min kinän kurkuga sabıştım. Änä bit olauçılar inde atları tiräsendä çualalar. Kitärgä äzerlänälär. Äniyem arba yanında basıp tora. Äledän-äle küz yäşlären sörtä. Anı ahirätläre ügetli. Närsäder äytälär aña. Äye, bu soñgı minutlar. Öyebezgä küz taşladım. Ul niçekter moñlanıp tübän iyelep, tıp-tın bulıp kalgan ide.
Min aşıga-aşıga tirä-yagıma karanam. Minem dä küzläremä yäş tula. Tizdän min dä yılap cibärermen, ahrısı. Nigä min bayarak Gölderi turında kaygırtmadım soñ? İ açık avız, açık avız... Bezne ozatırga kilüçelärneñ berse:
— Ätäç kenä dimä, tugan avılınnan kitärgä bik
aşıkmıy, küräseñ,— dip söylänä-söylänä kölep kuydı.
Şulay, nişlärgä dä belmi aptırap torgan arada üz yortınnan Mingazıy abıy kilep çıktı. Karasam, ni kürim, anıñ kulında minem Gölderiyem tügelme? Äye, äye, ul üze — minem Gölderiyem! Nigä. ul anı totıp algan? Nişlätmäkçe bula?
Min aña karşı yögerdem.
— Nigä minem dustıma tiyäseñ? — dip Mingazıy
abıyga barıp bäyländem.— Bir, bir minem ätäçemne! —
dip cikerendem.
Ä Mingazıy abıy tınıç kına:
— Tukta äle dim, tukta, Sabirulla, irlärçä söy
läşik äle. Nigä şulkadär kızasıñ? İpläp kenä ki
räk, enem...
Añladım, bu yul.ı da ul, tege vakıttagı şikelle, minem dusımnı inde minnän yäşerep kuygan bulgan. Eş änä niçek ikän.
Min kıçkırıp yılap cibärdem. Ber genä süz dä äytä almıym. Yörägem döp-döp sikerä. Tınım kısıla kebek. Bu bit yukka tügel. Nindider ser bar biredä.
Şul arada bezneñ yanga äniyem dä, ügi äti dä kilep citte. Tagın kemnärder cıyılıştılar, bezne tiräläp aldılar. Alar häzer mine dä, Mingazıy abıynı da hökem itärgä cıyınalar kebek.
— Yılama keşe kölderep,— dide' Mingazıy abıy,— yılama. Uylaşıyk äle. Kaya alıp kitäseñ sin Gölderine, kaya? Ä bezneñ turıda onıttıñmı? Gölderidän başka avıl niçek yäşär?
Avıl niçek yäşär? Belmim...
—| Beläseñ kilsä,— dide Mingazıy abıy,— Gölderi bit ul böten avılnıkı, böten avılnıkı!..
Kızık, niçek inde ul bezneñ ätäç böten avılnıkı bulsın di? Min tämam aptıradım. Bezne urap algan mçnslär karşında süzsez katıp toram. Äniyem dä içmasam ber genä süz dä äytmi, ügi äti, minem eşem yuk, digän şikelle, irenen dä selketmi. Yänäse, ätäç sezneke, üzegez häl itegez...
— Döres, däres,— dide tayakka tayanıp torgan ber ba
bay,— däres äytä Mingazıy. İrtä tañ belän sineñ Göl
deri ber kıçkırıp cibärdeme, änä Häsän ätäçe uyandı
inde, dip kuyam. Dimäk, urınnan torırga vakıt citkän
bula...
— Ä sezneñ üz ätäçläregez ällä telsezlärme? — didem min süzgä kuşılıp.— Nigä alar kıçkırmıylar?..
— Böten eş tä şunda şul, ulım,— dide tagın tege
babay.— Bezneñ ätäçlär sineñ Gölderi kıçkırgannı
gına kötep yatalar. Sineñ Gölderi bezneñ ätäçlärneñ
atamanı ul...
Tirä-yündäge keşelär köleştelär. Alarga kızık,
«üräseñ. Ä miña kaygı, ni äytäseñ alarga? Min ber
äniyemä, ber ügi ätigä karadım. Ä alar äle haman avız
larına su kapkan şikelle tınıp toralar. Başkalarga
da küz taşladım. Yuk, barısı da tellären teşlägännär
kebek. ^
— Änä işetteñme? — dide Mingazıy abıy.— İşet
teñme, närsä di Fähri babay, Gölderi kıçkırgan sayın —
Häsän ätäçe, dip äytä torabız, di bit. Häsän ätäçe!..
Kinät bu süzlär äle min onıtıp torgan uylarnı isemä töşerdelär. Çınnan da, bu ätäçne minem ätiyem kayandır üze alıp kaytkan ide. Ul çakta Gölderi yodrık qadär genä ber yolkış çebi ide. «Çibär ätäç bulası bu,— digän ide ätiyem.— Gayrätle bulası»,— dip maktagan ide. Süzläre däres bulıp çıktı. Tiz üste ul. Közen inde başın yugarı kütärep, kanatların cäyep kıçkıra da başladı...
Ber uylasañ, bu ätäç avıl eçen ätiyem istälege läbasa. Ä min anı alıp kitmäkçe bulam. Tañnar atar, ä Gölderineñ matur tavışı işetelmäs. Avıl keşeläre: «Bezneñ cırçıbıznı alıp kitte bu malay», dip mine üpkäläp iskä alırlar. Tora-bara ätiyem isemen dä onıtırlar. Ätiyem tın kaberdä ber yalgızı kala iç...

Min avıdaşlarga häzer başımnı kütärep kararga da oyalam. Yözem kızardı.
— Teliseñme,— dide tagın süz başlap Mingazıy
abıy.— Teliseñme, min sineñ ber Gölderiyeñ öçen ike
ätäç biräm, ike tavık ta t,otıp aldıña kiterep salam.
Ämma Gölderine bezgä kaldırıp kit...
Min endäşmi tordım. Gazizä apam da süzgä kereşte.
— Ätäç cene kagılgan aña,— dide.— Añlamasa da
añlamas ikän süzne...