Yazgı Çäçäklär

Hikäyä
I

Ul kıznıñ iseme Roza ide...

Közge koyaşnıñ tämam sürelep bargan çagı. Şähär bakçasında utıram.

Häzer min monda yış kiläm. Eleklärne, yäş çagımda, sukmaklarınnan tiz-tiz genä atlap uzıp kitelä ide. Bu urındık-eskämiyälärdä äbilär, babaylar utıra, karşılarında onıkları uynıy, kügärçennär, görläşep, äle kütärelä, äle, tomşıkların vata-vata, asfalt mäydan östennän cim çüpli idelär. İnde alar da yuk. Ällä urınnarın alıştırgannar, ällä miña dip şuşılay buş kaldırgannar? Alar küplär idelär, ä bezlär — berän-särän genä.

Änä anda — çäçäk klumbası. Äle berniçäse haman balkıp utıra. Ä cäy köne ul ak, kızıl, al, zäñgär çäçäklär belän şaulap tora ide, güyäki yäşlegem adaşım kalgan studentlar tulay toragındagı yegetlär-kızlar sıman.

Egetlär, kızlar...

Kinät kenä häterem kaynarlanıp aldı. Şunda küñelemdä ber mähäbbät tarihçası yañardı da üz zihenemä häyran ittem. Min bit moña qadär küñelemdä ber olı serne yäşerep saklap kilgänmen. Tulı ber gomer ütep kitkän. Bu ser mine, belsägez, küpme bäladän kotkargan. Ä yugıysä anıñ vakıygası bik gadi, is kitärlek tä tügel sıman. Ägär uylansañ, añlıysıñ: tormış şundıy hakıykatlärdän gıybarät ikän bit!

Ul mähäbbät tarihçası Tahir belän Zöhrä arasında bulgan hällärdän tügel. Yegetneñ iseme Yosıf, ä kıznıkı, inde äytkänemçä, Roza ide. Tatarlar äle häzer dä rusnıñ tel cayına turı kilsen öçen şuşındıy isemnär kuşunı mäslihät kürälär. Kemneñ inde avız tutırıp Häyernisa, Miñlekamal, yäisä Häbibrahman, Gıylacetdin dip äytep gazaplanası, başkalarnı intekteräse kilsen?

Min belgän ul Roza, häteremdä, bilenä citkän kara tolım çäçle, ak yözle, keçkenä buylı kız ide. Ä Yosıf, kiresençä, ozın buylı, gäüdäle bularak isemdä kalgan, bik tä iple, keşegä karata hörmätle, tınıç holıklı, çın mäğnäsendä karañgı tatar avılında tabiğat balası bulıp üskän dä, zihene gıylem nurına taba etärü säbäple şähärgä kilep ukırga kergän yäş yeget...

Bakçadagı çäçäk klumbası belän alarnıñ bäyläneşläre az, anısı. Ämma, monda kilep utıruıma, şul tanışlarım küz aldına kilälär dä basalar, kilälär dä basalar. Häm menä min şul Yosıf bula alır idemme, min ul tügel idemme ikän dip tä uylanıp, beraz «sataşıp» algalıym.

Ä min anı bik tä yakın kürä, hätta dustanä ber soklanu belän enekäşem kebek yarata da idem bugay. Ul vakıtta anıñ kebek uylıysım, anıñ kebek berkatlı bulasım kilmi ide dä bit, hätta şundıy sıyfatları öçen açulana da idem. Menä häzer yalgışkanımnı añlıym. Cämäğat, minem anıñ kebek yanasım, köyäsem kilä! Närsägä ul hatasız, tigez genä ütkän gomer?

İnde Yosıftan, anıñ yäşlegennän könläşäm. Hıyalımda anıñ «suräten» kiyep yörim. Min ul — Yosıf, min ul, min, diyäsem kilä!

II

Kazannıñ «Kızıl pozitsiyä» dip atalgan uramındagı universitet studentları tulay toragınıñ öçençe katındagı 150 nçe bülmädän, kuhnyaga çıgıp, çäynekne gaz plitäsenä kaynarlatırga utırtuçı ber genä yeget bar ide: ul — Yosıf. Täüge kurs studentı. Avıl gıybatı dip atıylar andıylarnı: berkatlınıñ da berkatlısı, sabıy — tabiğat balası.

Student yegetlär peşerenep tormıylar, aşhanädä tamak yalgarga yaratalar. Bäräñge ärçü, aş äzerläü, başkası — alarnıñ söyeksez eşe.

Kuhnyaga kilgäläüçelärdän Roza isemle öçençe kurs studentkası da bar. Ul inde citdi, dönya kürergä, keşe tanırga öyränergä ölgergän, zavodta eşlägän, anda komsomol sekretare bulıp yörüçe cilbäzäk rus yegete İgor kulınnan uzgan, Yosıf işelärgä sıtıp, yugarıdan kararga öyrängän kız. Buy täbänäklegenä bäylänmägez, östän karar öçen buynıñ ähämiyäte yuk.

Bilgele, menä bu salam-torhan Yosıf anıñ, Rozanıñ, äüväle açuın kiterä ide: nigä şuşı qadär berkatlı ul, andıy bulırga yaramıy bit! Şuşı hakta iptäş kızlarınıñ kolakların çukıdı. Yäş yegetkä işetterergä ide isäbe.

Ä menä bügen ikese yänäşä torıp bäräñge ärçedelär. Yegettän irtänge yomşak çık ise kilä ide. Rozanıñ niçä tapkır gına başı äylängäläp aldı. Çäçäktän bal tatıp kararga telägän şöpşä kebek aña taba borının suzdı. Yeget berni dä añlamadı. Kıznı bu häl tagın da ärsezräk häräkät yasarga mäcbür itte. Ägär mömkin ikän, yegetneñ koçagına gına tügel, eçenä ük, suga kergän kebek itep, Rozanıñ çuması kilde. Bu bik tä säyer halät ide. Täne buylap ärsez kaltıranu yögerde. Başı äylänep kitkändäy buldı.

Yosıf, kötelmägänçä kauşap, çitkäräk tartıldı:

— Gafu itegez!

Bu vakıtta yeget tä çiksez dulkınlanu hislären kiçerde anısı. Moña qadär dä kızlarnıñ kükrägenä anıñ beläge tiyep kitkäne bar ide. Ämma bolay uk ozaklap häm gazaplap tügel.

Rozanıñ buyı, inde belgänegezçä, şaktıy uk täbänäk bulıp, Yosıfnıñ ni barı cilkäsenä genä ürelep kararlık çamada ide. Ämma sılu gäüdäse, çibärlege nikadär ımsındırsalar da, barıber yegetne: «Min sezneñ öçen peşkän cimeş tügel, kitegez monnan, şökätsez!»— digän kebek, çitkä etärep toralar.

Yosıf üzen hätta kürkämlek iyäse işelärdän dä sanıy belmäde. Anıñ neçkä yöz çalımnarı da, bulaçak irne zatlı itäçäk tınıç häm sabır holkı da, eş söyüe häm utka-suga ike dä uylamıy kerergä äzer batır yöräge dä dönyada sukır tiyengä dä tormıy, berni dä tügelder sıman toyıla üzenä. Berençedän, çäçe kara tügel, koñgırt, hätta yazların-cäylären sarılanıp kitüçän, şuña ul yämsezder, mögayın, çönki, anıñ fikerençä, çibär keşelär kara çäçle bulalar; ikençedän, borını da ällä nindider kebek, avızı da, küzläre dä, kolakları da... Yämsez inde, yämsez!

Härhäldä ul üzen ber dä kürkäm keşelärdän sanamıy, şunlıktan çibär kızlarga küz salunı uyına da kiterä almıy. Anıñ öçen tügelder sıman alar. Ul monı mähäbbättä berençe tapkır «avızı peşkäç» ük añladı. Avıllarında kürşe sıynıftan ber çibärkäyne «ozatıp» karagan ide, kapka töplärenä dä barıp citä almadı. Kız, uram urtasında, başka yäşlär karşında:

— Yosıf, mine ozatasıgız bulmagız! Min sezne yaratmıym!— dip kıçkırıp äytte dä saldı. Ägär cir yarılsa, şunda yeget, yıgılıp, olagası ide. Häyer, näq şulay buldı da kebek: Yosıf karañgılık, bähetsezlek, miherbansızlık eçendä kaldı. Bu toygıları anıñ äle yaña gına üzen sizderä başlagan yäş yörägenä, kükrägendäge kaynar hislärenä taş, salkın zindan ide. Ul şunda biklände.

Egetlärne yılamıy, dilär. Yosıf ta yılamadı. Niçä könnär mähäbbäte kaynarlıgında sataşıp yörgän cirennän aynıy da almadı. Ul hätta üzen ozatırga teläp barganlıgın ul kıznıñ kaydan belep aluın da añlamadı, sere tirändä dip belä ide.

Bu vakıygadan soñ Yosıfnıñ kolagına yäşeren itep kenä pışıldap, anı ber kıznıñ ülep-ülep yaratuı hakında äyttelär. Monı yeget yalgan bularak kabul itte. İnde yöräge karañgı zindanga yabılgan, dönyanıñ miherbansızlıgınnan tämam häyran häldä ide. Ämma anıñ hakında: «Ul bik tekä yeget, üzen ällä kemgä kuya!»— dip tä söylädelär. Keşelärdän bu süzlärne işetä tordı, haksız äytelülären üze genä belä kaldı. Aña ğaşıyq bulgan kız açuınnan anı kahärläde. Yosıf monı da kütärde. Azınıp-tuzınıp ta yörmäde. Arakı eçmäde, tämäke tartmadı. Üz akılında kaldı. Ämma yöräge genä karañgı zindanda yalgızı yılıy häm anıñ sıkrau avazları çiksez kır-bolınnarday kiñ küñelendä şiğır yulları bulıp yañgıraş alalar, yalgız kalgannarında tügeleplär kitkän hisläre halık cırları räveşendä cıyıla, häm ul cırlıy ide. Köylärne ciñel otsa da, tavışı yämsez, moñsız buluın üze belmäde, añlamadı. Barı tik cırladı da cırladı. Anı işetkän keşe mögayın da Yosıfnı yülärlängän dip uylıy, şunıñ belän haklı bula ala ide...

Häm menä bügen Roza anıñ belägen kulınıñ arkası, annarı cılı yomşak kükräk almaları belän sıpırdı, Yosıf şunda kızga tutırıp karap kuydı. Kız yılmaep cavap birde. Añlı häm täcribäle yegetlärdän bulsa, eşlärneñ kaysı yakka taba barganlıgın töşenerlek ide. Yosıf bäräñgesen ärçi birde, kız tabak-savıt çaykaştıruga küçte.

III

Rozanıñ kayçan da bulsa yäş yeget belän şayartıp alu isäbendä dä yuk ide kebek. Ul barı tik Yosıfka iğtibar itä başlaganında gına gomereneñ akkan su kebek yögerä baruın toydı. Roza da kayçandır şuşılay uk samimi ideme ikän? Bälki İgornıñ küñelenä dä şunıñ belän huş kilgänder?

Rozanıñ ber dä isennän çıgarganı yuk ul vakıtların. Avılınnan universitetka ukırga keräm dip kitte. Berençe imtihanınnan uk «koyılıp» kaldı. Min ukırga kerä almadım dip kire kaytası kilmäde. Änise — ukıtuçı keşe, anı olı yulga ozata çıkkanda uk:

— Kızım, ägär tırışmasañ, ukırga kerä almasañ, yözemne açırmaslar!— dide.

Roza añladı. Änisenä ukırga kergänlegen belderep hat yazdı. Üze dokumentların, universitettan alıp, hönär tehnikumına iltte. Bülmädäş iptäş kızlarına iyärep başkargan bu eşe dä uñışlı barıp çıkmadı. Dokumentların alıp kalsalar da, inde soñardıgız, imtihannar bara, didelär.

Kızlar «Mestkom» digän bülmägä barıp kerdelär. Profsoyuzlarnıñ şuşı komitetı alardan başka da yäşlär belän tulgan ikän inde. Barısı ğadellek taläp itälär. Ukırga yabışıp kalasıları kilä. Ä alarga öç aylık kurslarga yazılırga täqdim itälär. Annarı Aviatözeleş zavodında frezerçı-kıruçı bulıp eşläyäçäklär ikän. Roza inde başka kızlar kebek beleşep tä kuygan ide: zavod stacıñ bulsa, ukırga kerü berni tügel, imeş.

Öç aylık kurslarda üze kebek yegetlär-kızlar gına ide. Kübeseneñ biografiyäläre dä ber ük törle. Avıl balaları alar. Ukırga keräbez dip ciñel kuldan gına kilgännär dä, imtihannarın birä almıyça, monda sıyınır urın tapkannar. Şunlıktan berseneñ «cä»senä ikençeseneñ «ä»se äzer.

Eh, Roza, Yosıf kebek bähetkä tarıp, berençe işek açıludan universitet busagasın atlap kerü nasıyp bulmagan ide şul siña. Nişläp ul yeget üzen cidençe kat küklärdä toymasın, nigä dip avızın yırıp yörmäsen — barça imtihannarnı da «bişle»gä birgän dilär anıñ turında. Ällä kem balasıdır äle, belmässeñ!

Alay disäñ, tulay torakta gazap çigep yäşäp yatar ideme, fatirda rähätlänep tormıyça?

Ber yıl diyärlek Roza zavodta timer kıruda eşläp, annarı «eşçelär fakultetı»nda äzerlek kursları uzıp, barı şunnan soñ gına telägenä ireşä aldı. Änä häzer tugan avılına kaytası da kilmi. Änisen dä kıyın häldä kaldırdı bit ul. Anıñ ser yäşerüen tiz belep aldılar. Mäktäp ukıtuçıları aldında gına tügel, ukuçılar karşında kıyın buldı aña, äle häzer dä onıtıp betermilär, hezmättäşläre yatsınıp karauların yäşermilär ahırsı. İmeş, üz balalarınıñ yazmışı başkaça bulaçak! Belmim, dönya kürsäter. Kemneñ kem ikänlege şuşındıy kıyın vakıtlarda belenä bit ul.

Härhäldä Roza üzeneñ dä gayıbe barlıgın añlıy, ämma keşelärneñ haklıknı söyuläre aña miherbansızlık sıman toyıla. Barısına da ul: «Üzegez soñ, üzegez!»— dip yabışırga äzer. Şuña kürä hätta kanikul vakıtlarında da tugan avılına, änise, eneläre, señelläre, ätise, inde tämam kartaya bargan äbise yanına kaytası kilmi. Kaytır ide dä, tagın änise:

— Bu sessiyäñne «öçle»lär belän yaptıñmı?— dip sorayaçak. Roza anı aldalarga mäcbür bulaçak. Şähär yortlarında podezdlar yuuçı bulıp akça eşläp, şul akçaga yäşäven yäşeräçäk. Annarı, bu eşen dä ozak vakıtka kaldırıp kitä almıy, ägär dä iptäş kızlarınnan eşläp torırga ütensä, alarnıñ da berniçä köngä genä bulsa äniläre yanına kaytıp, ilgä kürenep kiläseläre bar.

Ä Yosıf imtihannarın «bişle»gä birep kergän, ämma... Bik tä başlıdır, disäñ, çın mäğnäsendä sala bozavı. Kayan kilsen aña şul qadär zihen häm belem? Rozanıñ niçämä tapkır yegetne sınap karaganı bar, hätta gadi häm ğadäti işarälärne dä añlamıy bit ul. Änä İgor kebek buldıklı yegetlärneñ öleşlärenä mondıy mut täqdimnär çıksın ide äle — häzer idängä keläm, öskä yurgan räveşen alır idelär.

Bälki Rozanıñ üzen dä İgor äüväle şulayrak, Yosıf kebegräk keşe dip toygan-añlagan bulgannardır? Äy, yuk la, nindi salalık äle bu? Alar eşçe yäşlärneñ tulay toragına urnaşıp yäşi başlagan könnärendä ük, minut eçendä sizenep alıp, bülmädäş kızlarına dus yegetläre kunakka kilde. Roza alarnıñ ärsezlegenä soklandı. Anı belägennän genä tügel, kükräklärennän dä totıp karaunı bernindi bozıklıkka häm cilbäzäklekkä sanamadılar. Alar aldında bülmädäş kızları, yegetlären ürtäp:

— Avızlarındagı äniläre tutırıp cibärgän bäräñgelären yotsınnar äle, annarı nazlarsız! Anısı gına sezdän kalmas!— didelär.

Roza bu süzlärdän şartlarday buldı. Ämma yegetlär:

— Busı älegä soltan ezli, üzeneñ oltan ikänlegen belmi!— didelär, şaşındırıp.

Roza ciñel sındı. Anıñ barır cire yuk ide. Kurslarda komsomol komitetına saylap kuydılar. Avıl mäktäbennän ük bu eşne ul bik yahşı belä ide. Ä monda tagın da ciñelräk buldı. Komsomollardan yahşı ukırga, ürnäk bulırga digän yöklämälär aldırttılar da, ayga ber, küp digändä ike cıyılış yasap mataşıp, tämam äytkäläşep betep, vakıt uzdırıp taralıştılar. Annarı ul cıyılışlar därtle kinolar karau belän alıştırıldı. Bu vakıtta Rozanıñ yanında kara çäçle, ozın buylı, ak yakalı komsomol sekretare İgor ide inde. Ul aña «öylänäm» dip väğdä itte.

Bik tä yakınlaşıp kittelär. İgor anı zavodnıñ yahşı basseynlı munçasına da yalgızın gına häm, häyer, iptäşläre belän alıp bargaladı. Roza arakı eçärgä öyrände. Başkalardan kalışa almıy ide. İdel buyında çañgı bazasında da bähetle könnärne sälämätlegen nıgıtıp uzdırdılar. Bu duslıkları yartı yıl bik matur bardı. Ä annarı İgor komsomol utırışlarına, konferentsiyälärenä, simpoziumnarına Mäskäügä atna sayın diyärlek kitä başladı. Roza anı bötenläy dä diyärlek kürmäde. Ä aprel ayında ul öylängän häm komsomol eşenä başkalaga küçengän ide inde. Şunda kız üzeneñ «çülmäge vatık» häldä yılap kaluın añladı.

Häyer, küzgä alırlık çibär kızlarnıñ berse bulgan Rozanı yegetlär yarata idelär. Ul inde arakı da eçä belä, sala kızlarıday kirelänep tä mataşmıy. Kino da, teatr da yarata. İnde restorannarda da bulırga ölgerde. Zavodta hezmät hakın yahşı tülilär. Äle kayvakıt änise dä poçta belän cibärgäli. İmeş, kızın studentka dip belsennär.

IV

— Küräseñme yaktı aynı, niçek biyektä? Nurlı!

Roza agaçlar arasındagı ışık açıklıktan kükne küzätä ide. Bu vakıtta ul közgedän çibär yözen soklanıp karaudan gına da rähät toygılarga häm därtkä birelgän sıluday üzen his itte. Yaktı ay häm anıñ yöz nurı ikese dä berdäy güzäl, berdäy täessoratlı tügellärmeni? Ah, alar nindi ohşaşlar!

— Sez ohşaşlar ikänsez!

Roza kauşap kitte. Güyäki anıñ küñelendäge üz süzlären kabatladı yeget. Şunda aña kıznıñ: «Eh sin, sala bozavı! Kaydan bolay söyläşergä öyränep ölgerdeñ äle?— diyäse kilde.— Sineñ soñ, äle tomanalıgıñ da betmägän!»

Ämma bu süzlären äytmi kaldırdı, çönki Yosıfnıñ ul şiğırlär yazganlıgın da belä ide. Şunnan gına çıgıp ta yegettä küñel ihlaslıgı barlıgına ışanırga tiyeşlegen añlıy. Tik nigäder küñele ürtälä. Mähäbbät uyını arkasında tügel, bälki kara ber könçelek belän Yosıfnıñ yäşlegennän dä, dönyanı başkaça, ihlas häm ilahi itep kürä belüennän dä, böten eçe-tışında, barlıgı-yuklıgında saf ence börtege kebek buluınnan da könläşä. Anı menä şuşında totıp alıp, yülärlänep izäse, hätta pıçratıp taşlıysı da kilä. Dönyanıñ yöreşe ägär dä adäm balalarınıñ teläklärenä buysınmasa, yäşäeş digän şuşı integülärneñ, cäber häm meskenleklär kürülärneñ, omtılış häm atlıgularnıñ ni mäğnäse bar?

Roza yegetkä taba yakınlaştı. Bu vakıtta Yosıf haman da şuşı kıznı, niçek rizalaştırıp, kiçke bakçaga alıp çıga aluına şatlana häm tantana itüendä ide. Rozanı ber übärmen äle dip hätta başına-uyına kiterä ala ideme soñ? Ä kız anı bilennän koçtı. Yeget üzeneñ señerläre buylap därt yalkını uynap uzıp kitkänlegen toydı. Aña artıgı belän rähät ide.

Kemnärder yannan gına söyläşep uzdılar. Roza alarnı sizmäde dä. Ä Yosıf şul ike yeget, ber kıznıñ hätta närsä hakında gäp orıp bargannarına qadär işette. Oyaldı. Şiklände.

Egetneñ kötmägändä çitkä tartıluın Roza añlıy häm bäyäli almadı. Ul monı saklık dip tügel, bälki häyläle ürtäü sımanrak kılanu dip kabul itte. Ämma yegetneñ inde kulga iyäläşä başlavın belä ide ul.

— Sin tagın da matur süzlärne beläseñme soñ?— dip, mömkin qadär nazlı häm yöräklärne nazlandırgıç tavış belän soradı Yosıftan.

Roza bik yahşı belä häm sınaganı da bar ide: añarda tatlı süz tügel, yagımlı tel nazı kuätle. Äytkännärenä nindider, kaydandır kilgän moñlı ahäñle yañgıraş östi dä, avazlarına şulay his köçe birä, näq huşbuy keşeneñ tän isen niçek zatlılandırsa, süzläre dä, korılıkların yugaltıp, cılı mäğnä alalar sıman. Roza bu yämne bıyılgı imtihannarda da sınap karadı. Küplär anıñ kebek itep buldıra almıylar. Rozada ul avazlar yagımlı, kolakka yatışlı räveştä kilep çıga. Alarda nindider yarım «ahlar», hätta «uhlar» da bar. Yuk, alar äytelmilär, hätta işetelep tä betmilär, kolakka tügel, ämma küñelgä ütälär. Bu avazlarınnan kart professorlar da sataşa. Roza aldında keçeräyep, gıylem alihäseneñ üzen tıñlap utırganday, tämam onıtılıp kitälär.

Kız üzendä mondıy köçe barlıgın eleklärne belmi ide. İke kursnı «öçle»gä ukıp kilde. Ni barı bıyıl cäyen genä ul berençe tapkır barı tik «yahşı» häm «bik yahşı» bilgeläre aldı. Ällä niçek kenä, Allahınıñ rähmäte belän diseñme soñ, sessiyäseneñ berençe imtihanı vakıtında «tele açılıp kitte». Yugıysä bik gadi genä vakıyga buldı häm barısı da şunnan başlandı. Roza häzer üzendä dönyanıñ barışın üzgärtä alırlık köçne dä toygalıy, ämma monıñ vakıtlı ber küreneş yäki sataşu gına ikänlegen dä belä. Anı yugaltırga şunıñ öçen kurka da.

Ul gomergä imtihannarın şpargalka, yağni studentlar tele belän äytsäk — «bomba»lar yärdämendä birde. Bu yulı, barı tik şuşı soñgı imtihan sessiyäsendä genä, başkaça kilep çıktı. «Kommunistlar partiyäse tarihı» digän predmet ide. Yasalma fän. Sezdlarnı, anda kabul itelgän kararlarnı belep söylärgä kiräk, barı şul gına sorala. Ä aña, bähete, bik ciñel sorau eläkte: partiyä tarihına üz karaşın belderü taläp itelä ide. Ägär dä Roza «otliçnitsa» bulsa, irekle fikergä korılırga tiyeşle bulgan cavapnı söyläp birergä kurka kalır ide. Ä kız söyende genä. Şul şatlıgı telenä yagımlılık bulıp küçte. Bu inde yalagaylanu häm töçele studentkalarga has kılançık, yasalma tavış tügel ide. Professor anı isäñgeräp tıñladı. Roza tögäl genä närsä söylägänlegen dä häterläp ölgermäde, matur cömlälärne tezde dä tezde, ber köy belän takıldadı da takıldadı.

— Sezgä «yahşı» bilge dä citärme?— dide professor, ul söyläp betergäç kenä añına kilep. Kız belä ide: «yuk» disä, häzer östämä sorau bireläçäk.

— Äye!— dide.

Bu cäyge sessiyädä biş fännän imtihan ide. Bötenese dä şuşı räveşle ciñel, problemalarsız uzdı. Anı berençe sınau vakıtında uk batıp kitüdän tartıp çıgargan yagımlı ahäñle tavışı bütän oçraklarda hiç kenä dä kıyın häldä kaldırmadı. Roza nindi baylıkka iyä bulıp aluın şunda añladı. Cäy buyı bu hakta uylanıp, eleklärne dä vakıt-vakıt añarda mondıy moñlı avazlı tavışnıñ päyda bulganlıgı isenä töşte. Yukkamı keçeräk çagında:

— Sez, señlem, matur söyläşäsez!— dilär ide.

Ä kız isä, bu süzlärne: «Min akıllı bala ikänmen!»— dip añlıy ide. Yuk ikän şul. Anıñ barı tik söyläm tavışı gına matur bulgan, küñellärgä yatışlı. Häyer, Rozanıñ fikerençä — akıllı hatın-kız üzeneñ barlık mömkinleklären uñışlı faydalana belergä tiyeş. Çibär yöz genä az, häylä, hätta mäker dä faydalı. Ä menä Yosıf kebek ihlaslık itärgä yaramıy, keşe hätta üz küñelen aldıy alırlık däräcädä genä bulsa da häyläle tügel ikän, aña yäşäve avırga kiläçäk. Yeget älegä yäşlege belän bolarnı añlap citkerä almıy. Döres, akıl kerer, kermi kalmas. Ukuı da haman şuşılay «biş»kä genä barmas, cayı bozılıp kitmi tormas, dönya bu, «büre ulatıp» kına yäşäp bulmıy. «Bürese tuktausız ulagan» keşelärne bik yaratıp betermilär, andıylarga «ayak çalmıy kalmıylar». Yosıfnıñ älegä saf ence buluın Roza kürep, toyıp, añlap tora. Anı kulına eläkteräse kilä, üzeneke itärgä omtıla, pıçratıp taşlıymı, ällä muyınına tagılıpmı — anısın annarı häl itär.

— Ä sin kaydan beldeñ minem yözemneñ ay kebek nurlı buluın?

— Çönki sez ber-beregezgä şundıy da ohşagansız, hätta bit oçıgızdagı miñläregezgä qadär!.. Min äle kayvakıt, ayga karıym da, anda sezneke kebek ozın kara çäç tolımnarı da bardır sıman küräm. Tön karañgılıgı şul tolımnarınıñ sütelep kitüennän, imeş.

Yosıf haman açıla bardı. Rozanıñ nindi genä şağıyr-yazuçılar belän oçraşkanı bulmadı yugıysä. Berse dä bu yegetkä oşamagan idelär. Alarnı bülmädäşe Häbirä, yazuçı bulırga hıyallanuçı häm meñ ömettä yäşäüçe kız, üze belän şaktıy yış alıp kaytkaladı. Şularnıñ kaysısı Rozaga kızıkmıy kaldı? Äle berse, büre mañgaylısı, käcä täkäse hätle genä buylısı, täkäbber Mars Gani digäne aña niçämä tapkır zur mähäbbät hislären dä tügep saldı, böyek yazuçı bulaçagın, inde dä häzer ük şundıy ikänlegen söyläde. Tik süzläre Yosıfnıkı kebek tabigıy maturlık belän çıkmıylar ikän bit, nindider yasalmalık belän küñelne aptıratalar. Anıñ metaforaları, çagıştıruları artıgı belän kupşı häm hisläreñne sazlıkka suırıp aluçı ubırlınıñ avızınnan çıkkan «cıru» kebek işetelälär.

Ämma Rozaga anıñ koçagında kaluları rähät ide. Buyları da ber çama gına. Mars Gani, tuymas can, rähät keşe dä inde. Tik menä — öylängän. Yosıf kebek saf ence tügel, bälki tössez, şomargan vak çuyırtaş kisäge genä. Andıylardan tängä läzzät bar, ä canga — yuk.

Şularnı uylıy da — Rozada ällä nindi säyer yalkın kabına. Menä-menä anıñ kulınnan ak encene tartıp alırlar kebek. «Yosıf, yaratammı min sine? Yuk, älbättä! Buyıñ gına bar, kalın sarı çäçläreñ! Yäşeñ dä unsigez genä, akılıñ da utırmagan. Sin äle can gına, tän dä tügel!»— Roza bolarnı gına bik yahşı belä häm añlıy ide.

V

Kabat yazgı may ayınıñ bähetle kiçe. Könnär inde tagın da cılı, rähät. Tönnär dä yagımlı, yämle. Sandugaçlar da kaytır. Bakçalar çäçäkkä törenä başladılar inde. Ä Yosıf haman çitkä tartıla. Eh, yeget, sin bit mähäbbättän iserergä, kıznı koçarga, übärgä, uçıñda uynatırga tiyeşseñ!

— Minem bu agaç töbenä menep basasım kilä! Yıgılmasmınmı?

Rozanıñ häyläse barıp çıga, yeget anıñ kulınnan tota. Çerek teş kebek selkenep torgan agaç kisentesenä kilä dä kız, menep tä basa. İnde häzer alar buyga tigezläştelär diyärlek. Yegetneñ cılı, korı tını Rozanıñ muyın çokırın köyderep alganday itä.

— Tot, yıgılam!

Şunda kız, rähätlänep, Yosıfnıñ koçagına yıgıla. Därtlänep kölä. Anıñ kömeş çıñlı tavışı dönyanı bähet hisenä kümä.

Yosıfnıñ koçakları timer kebek. Ul anda Rozanı mamık kaurıy kebek kenä tibrätä.

«Nigä ayagıma bastırasıñ mine, Yosıf? Nigä üpmiseñ? Kısıp al! Min bit inde koçagıñda idem!»— Yegetne Roza añlamıy, anıñ bozaulıgı, sarık bäräne kebek añgıra buluı aña oşamıy. Canı kaynıy. Ä Yosıf az gına ärsezlegen dä sizdermi şunda.

— Sala bäräñgese!

— Kayda? Ällä bäräñge kiterdelär?

Yosıf ällä yüri şulay ürtäp söyläşä — bilgesez! Ämma anıñ berkatlılıgı Rozaga kölke bulıp toyıla. Bu yulı da mıskıllana. Açuın tıya almas däräcägä citä. Ä yeget, berni dä bulmaganday, añardan sorap kuya:

— Gafu itegez, sez şayartkannı yaratmıysız bugay?

Rozanıñ küñel çülmägennän taşıp çıgarga torgan açuı kinät yukka çıga, aña tagın da kızık bulıp ala. Kölü tavışı yaktı ay nurlarınıñ kömeş çuklarına tiyep kitä. Kızga — rähät. Ürtälü, açu, kölke hisläre, üzara tämam bolganıp, anıñ akılın alganday itälär. Şulay da hätere sagayırga mäcbür. «Min belgänçä ük tomana tügelseñ ikän äle... Yüri kılanasıñ gına ahrısı?»— digän uy küñelen suıta. Ul kaltıranıp kuyganday bula. Salkın tügel ide bit, nigä bolay öşenä äle? Ällä suık cil ütep kitteme?

— Yosıf, ni öçen minem belän sez dip söyläşäseñ? Min siña şulay yat keşemeni?

Rozanıñ tavışında tege, hätta professorların da buysındırgan nazlı ahäñ, sihri moñ saklana. Citdi süzgä kereşsä, ul ilahilık tagın da köçäyä. Yeget anıñ tavışına äsärlänä. Roza tınıç kına kötä.

— Yuk, sez miña artık qaderlesez!

— Ni öçen?

— Çönki... Sez şuşı sihri dönyanıñ ak kanatlı alihäse. Sin dip atasam, sezneñ kürkämlekne bozarmın sıman!

— Ä min alay uk, sin uylagança tügel...

Rozanıñ nigäder küñelendä saklangan seren çişäse kilä, hätta üzeneñ dä tämam çişeläse, tugarılası kilä... Yosıfka: «Min gıyffät iyäse tügelmen, minem «çülmägem» küptän vatık inde»,— dip söyläp biräse itä. Menä bit, süzne başladı da inde. Häzer dävam itär. Yeget anı tıñlap betermästän übä häm koça başlar. Tizräk üz cayın başkarırga därtläner. Namusın niçek yugaltuın da sizmi kalır. Şuşı yazgı kiçtä Roza añardan yalgançı İgor öçen dä, Mars Gani kebek grafoman-buşkuık öçen dä, başka ir isemen yörtüçelär öçen dä üç alır. Ul üze genä tügel, böten dönyası bozık, ä bu yeget biçarası — saf ence hälendä sataşıp yöri. Anı barıber bozaçaklar, tires arasına ırgıtaçaklar. Ul anda tutıgaçak, gadi taş bulıp kalaçak.

— Yosıf, min siña küptän äytermen digän idem...— Roza tınıp kala, üz uylarında butala.

— Min dä...

— Närsä «min dä»?

— Minem ul süzne äytep karaganım bar ide inde. İşetmädegez bugay?

— Niçek inde?

Yosıf artka çigenä. Karañgılık belän tämam totaşa. Anıñ güyäki erep yugala baruın ber Roza gına kürep, toyıp tora.

— Min sezne yaratam!

Häm şunda Yosıfnıñ küzläreneñ agına yaktı ay nurları kilep bärelä. Rozanıñ yöräge totıla, hisläre taşkın bulıp kabara. Ul añlıy almıy: aña bu süzlärne İgor da äytte, Mars Gani dä... Ämma alar anı nindider häylä, aldagıç süz bularak takıldagannar ikän bit. Menä ul çın mähäbbät avazları niçek işetelä: küklär häm cirlär tetränerlek bulıp, yoldızlar kullarga-kul totaştılar sıman. Ya Hoda, bu nindi därt, bu nindi bähet, bu nindi rähätlek!

Roza şunda yegetneñ koçagına atıla. Anı übä, koça, irkäli. Ämma üz koçagına anıñ gäüdäsen tämam sıydırıp beterä almıyça gazaplana. Aña Yosıf tau qadärle zur bulıp toyıla. «Ya Hodayım, bu bülägeñ miña närsä öçen? Üze çibär, üze akıllı, üze berkatlı, üze ahmak!..»

«Ahmak?..»

Roza kinät aynıp kitüen toya, hislärendä suına. Aña ahmak yeget närsägä kiräk? Citmäsä biş yäşkä yäş. Monıñ citlegüen kötsäñ, kartayıp betärseñ!

Kız uylıy da, uylamıy da. Ul barı tik his kenä itä. Şuşı hisläre anıñ miyendä uy yomgakları kebek yögereşälär. Yeget anı kaynar itep, samimi irennäre belän übä, koçagına sıydıra.

«Nıgrak koç mine, nıgrak, sala päriye! Miña sineñ nazlarıñ kiräk!»— Ämma Rozanıñ tını betä. Yeget anıñ bu hälen añlıy. Koçakların aça. Roza üzenä nindider sihri saflık katnaş rähätlek küçkänen toya. Menä ul närsäne yugaltkan bulgan. Bu bit kersez küñellärdä genä bula, yäşi ala torgan saflık, namus hise. Häm ul şuşı sala malayında bar, ä Rozada — yuk! Bolay yaramıy. Bu — zur ğadelsezlek. Ul saflık siña, yeget, kiräk tügel. Saflık ul — kızlarnıñ bähete, şunı da belmiseñmeni? Gıyffät dilär aña! Yegetlärgä alarga niçek tä yarıy, yegetlär barısı da ... et koyrıkları! Sin dä şundıy, barı tik älegä belmiseñ genä üzeñneñ kemlegeñne!

— Bez bergä bula almayaçakbız, şunı añlıysıñmı, Yosıf?

— Ni öçen, Roza tutaş?.. Yäşegez, gafu itegez, olırak disezme?.. Yalgışasız! Möhämmäd päygambärneñ söyekle hatını üzennän unbiş yäşkä ölkänräk bulgan...

— Sin komsomol tügelmeni?

— Komsomol, ä nigä?

— Päygambärlärne kayan beläseñ? Äbiyeñ üsterdeme?

— Minem äbiyem yuk. Ätiyem dä, äniyem dä yätim üskännär.

— Balalar yortındamı?

— Yuk inde. Avılda. Berse — ügi ana kulında, ikençeseneñ ätise, ulı üsep citkänne dä kötmiçä, äye, ülep kitkän. Ätkämneñ änisen genä kürep kaldım, ämma häterlämim. Bik keçkenä idem.

— Ä minem ike äbiyem dä isän idelär, alar akıl birep, kızıbız dip irkäli idelär!

— Sez bähetle bulgansız! Miña aları tätemäde...

— Ä päygambärlärne kayan beläseñ?

— İşetkänmender, bälki ukıganmındır — häterlämim.

— Ällä süzeñdä hata barmı, äytep kenä betermiseñme?

— Yuk dip beläm... Yuk-yuk... Hata söylämim!

— Yarar, yarar. Işanam! Minem şulay dip işetkänem bar. Borçılma! Sınar öçen genä äyttem, aklana uk başladıñ.

Yosıf çitkäräk taypıla. Biyek agaçnıñ käüsäsenä söyälä, ämma Roza barıber anıñ gäüdäsen küz uñınnan cuymıy. Yanına barıp, başın kükrägenä teri. Yeget anıñ arkasına olı uçların kuya. Kıznı beraz kütärebräk toruın ällä sizmi, ällä şulay kiräk dip uylaganına kürä iğtibarga almıy.

— Bu yoldızlarnı bügen niçämä ğaşıyq cannar küzli, bu ay bügen niçä mäğşukka turı sukmak yulın kürsätä!

Yosıf şagıyranä söyli. Rozanıñ mondıy süzlärne ukıganı bar — romannardan. Ul üzenä dä berençe söygän yarı şular hakında äyter dip belä ide. Ämma İgor «komsomollarnıñ burıçların» iskä töşerü belän genä çiklänä ide. Eşlekle buldı, şiğırgä birelmäde. Döres, iserep algan çaklarında, hiskä küçep, üzennän yugarırak utırgannarnı sügep taşlıy ide dä, ikençe könne Rozanı:

— Nigä sin bezneñ «generalnıy»nı söymiseñ, nigä anı minem kolakka yamanlap äytäseñ? Sez, tatarlar, bezne söymisez, Çıñgız han kaldıkları!— dip açulana başlıy ide.

Ä kız üksep yılıy. Mähäbbättä meñ tapkırlar väğdä şärabların eçkän yegetennän işetkän mondıy avır süzlärne kütärä almıy. İgorga anıñ yılavı huş kilmi:

— Sıtık keşelärne söymim!— dip belderä.

Roza tagın da kurka kala. Küz yäşlären sörtä, yılmaya häm:

— Min tatar tügel, bolgar kızı, beläseñ!— dip aklana başlıy.— Bezneñ bolgar babalarıbıznı da Çıñgız han onıgı Batu han ğaskärläre kılıç aşa sugargan...

Kız yarsıy. Kara bödräle çäçlären, kısınkı küzlären, ak yözen sıpırgalap közge aldında İgor ak yakalı külmägen rätli birä, kara buylı galstugın tözätep ala. Annarı telen çıgarıp, anı centekläp karıy, teşlären tikşerä, ä divanga señgän yarım şärä yılak Rozasına küz uñına da salmıy, haman äytä birä:

— Beläm min ul tarihlarnı. Ukıttılar!— di.— Yarım-bolgar, yarım-tatar kavemen dä... Bez üzebez dä küptän çın, çi urıs tügel inde, ällä nemets, ällä frantsuz, ällä tatar, ällä kıtay şunda — cıyılma!.. Cıyılma komanda!..

Ä annarı tınıp tora. Haman közge tiräsendä kala birä. Sıpırınuın yañarta, çäçen äle alayga, äle bolayga tarıy. Belä yugıysä: aña niçek tä kileşä. Kürkäm... Yuk, alay gına da tügel, çibär! Niçämä kıznıñ huşın algan yeget. Anıñ ber cılı süzenä mohtac küpme komsomolkanıñ yöräklärendä kaynar ut yana. Alar hakında Roza da belä. Ämma İgornıñ üzenä äytmäyäçäk, belgänen sizdermäyäçäk. Töşensen: Roza anı, İgornı, berkemgä dä birmäyäçäk!..

Şulay dip ömetlände, şulay dip belde. Ämma birde. Niçek birgänen belmi dä, añlamıy da kaldı.

VI

— Ä sineñ yaratıp karaganıñ bar ideme, Yosıf?

Egetneñ kükrägenä başın kuygan kız anıñ yöräk tibeşe üzgäreşen kötte. Ämma ul buş ide bulsa kiräk, haman da üz köyendä kala birde. Yosıf cavap birergä aşıkmadı. Kız da närsä hakında soraganın onıttı. Bähetle mizgelläre üz rähmätendä suzıldılar da suzıldılar. Tagın İgornı, Mars Ganine, başkalarnı isenä aldı kız. Hislärendä kaynarlanıp, yegetne yıgıp yatkırası, audarası kilep aldı. Mondıy şayanlık Rozada elektän bar närsä ide. Ämma kabat tınıçlandı. Aña bu hälendä yañaça, moña qadär bulmagança, ilahiça rähät ide...

— Ä sin Mars Gani digän yazuçını beläseñme?

— Beläm!— dip cavap birde Yosıf.— Yahşı şağıyr, äybät yazuçı. Mähäbbät turında yazgan bik täesirle, küñellärgä huş kilerlek povesten dä ukıganım bar. Şiğırlärenä cırlar da yazalar.

— Ä sinekenä?

— Kaya di äle?.. Minem bar ikänlegemne dä belmilär!

— Belälär, yalgışasıñ!

— Kayan belsennär?

Roza äytergä dä, äytmäskä dä uyladı. Kış köne torak radioçeltäre aşa Yosıfnıñ şiğırlären üz başkaruında ukıp tapşırılgan kiçtä Mars Gani, berniçä iptäşe belän, yalgızı gına da tügel äle, Häbiräne sorap kergännär ide. Çäylädelär. Annarı mäygä küçtelär. Mars Gani şunda, Yosıfnıñ üz şiğırlären ukuın divarga elengän radiodan tıñlap beterde dä: «Mondıy yegetlärgä yul birmäskä! Yuksa bezgä urın kaldırmayaçaklar!»— dip, avır ber könläşü belän äytep kuydı. Anıñ kötelmägändä bolay açu kürsätüen ni öçender Häbirä dä hupladı. Barı ber Roza gına gacäplände bulsa kiräk? Ämma onıtkan ide. Ul kiçtä Mars Gani tagın alarda yoklap kaldı. İkençe könne Roza lektsiyälärenä bara almadı. Häbiräneñ berençe hikäyäsen gazetada bastırıp çıgaruları uñayına turı kilgän ul «bäyräm» ikençe könne dä dävam itte.

Bolar barısı menä häzer, Yosıfnıñ kükrägendä äkiyät dönyasına çumgan mizgellärendä, dönyada äle köndälek köräş häm hıyanättän genä torgan tormış ta barlıgın isenä töşerep, häterendä yañardılar. Ul şunda yegetkä: «Alar inde häzer ük sinnän könläşälär!»— dip cavap birmäkçe ide, tagın onıtılıp kitte. Moña Yosıf üze ğayeple! Sıpırmasın ide kıznıñ arkasınnan, ul da anı suzılıp üpmäs, şunıñ arkasında hislärgä birelmäs, häteren dä yañartmas ide.

Ä Yosıfnı Roza Yaña yıl kiçäsendä, tege vakıtta bergä bäräñge ärçegän kiçtän soñ beraz duslaşıp algaç, yartı yıl elek ük inde üzeneke itä ala yazdı. Vakıyga ğadäti genä başlanıp kitte: kız studentlar toragında oyıştırılgan «diskoteka» dip ataluçı kiçägä soñarıp töşte. Andıy çaralar uzdırıluçı zal «Kızıl poçmak» dip atalıp, berençe katta ide. İptäş kızları belän bergä bülmädä Yaña yılnı karşılap «Şampan şärabı» açtılar, yögerek kübeklärennän başları äylängändäy buldı. Tännärenä beryulı därt tuldı. «Şampan şärabı»n tabu bäyräm aldınnan gına tügel, gomumän dä zur tanışlıklar arkılı bula ala torgan eş ide. Ä bu yulı Rozaga bähet yılmaep, küñelsez lektsiyälären «tozlap», Bauman uramına töşkän ide ul. «Tatar aşları yortı» dip atalgan zatlı restoran karşında, ütep baruçı kıznıñ näq borın töbendä şärab tutırılgan tartmalarnı aça başladılar da, ak halatlı ike yuantık hatın satarga da totındılar. Çiratka keşe tiz arada cıyılıp ta ölgerde. Roza da barıp bastı häm beryulı ike şeşä aldı. Şuñadırmı, şärablarnıñ üzeneke ikänlegennän yumartlanu toygısı kiçerep, ğadättägedän kübräk eçelgän ide. Citmäsä arakı da östälde. Käyeflär andıy vakıtta yahşıra. Häyer, hämmä bülmädä dä bäyräm, tabınnar irken çak. Alay uk mul diyärlek bulmasa da, bäräñge, kişer, çögender salatları ğadättägedän bermä-ber artıgrak yasalgan.

Kiçäneñ ikençe öleşendä Häbirä üzeneñ yegete Rafat belän serläşep kaldılar. Alar ikese dä ber gruppada ukıylar. Ber ara mönäsäbätläre bozılıp ta aldı, inde kabat mähäbbätläre yañargan vakıt ide. Alarnıñ söyläşäse süzläre küp ikänlegen añlagan kızlar kaysı-kaya taralışu cayın karadılar. Älbättä yegetläre yanına aşıktılar. Rozanı ezläp Mars Gani kilmäyäçäk ide. Şunıñ öçen dä «diskoteka»ga töşte. Monda ul siräk bula, biyüçe yäşlär arasında kümelep kala. Andıy küñelsez selkengäläp basıp torularnı yaratıp betermi.

Kötelmägänçä ul Yosıf yänäşäsendä bulıp çıktı. Baştarak yegetkä iğtibar itmäde. «Bu nindi gäüdä ikän?»— dip aptırap, çitkäräk tibärergä telägän mıskıllı küzlären kütärelep karagaç kına tanıdı. Bilgesez yözlär zal tulı idelär. Bolar kürşe studentlar toraklarınnan, yakın-tirä taşpulat yortlardan üz fatirları belän yäşäüçe yäşlär ikänlegen Roza uyına da almadı, alar arasınnan üzenä ber kiçlek yar saylau uyı da küñelenä kilmäde. Menä bähetenä Yosıfnı kürde, tanıdı da, anıñ belän bäheten sınarga buldı. Yözennän yasalma yaktılık nurı börkelä başladı. Bu anıñ meñ sınalgan çarası häm iñ otışlısı ide.

Eget äüväle aña, küptännän duslaşıp alsalar da, tekä, üz kemlegen belüçe zat sıman toyıldı. Ämma ber-ike biyüdän soñ alar arasında süzlär kuyıra başladılar. Yosıf bäräñge kızdırganda, aş peşergän çaklarında Roza da anıñ belän yış bergä bulganlıktan, divar radiosınnan şiğırlären dä tıñlaganı säbäple, kön dä diyärlek ozın koridorda da oçratuı, tanışlıkları da çın mäğnäsendä duslıkka äverelgän sıman toyıldı. Alar şuşı kiçtä baskıç buyında söyläşep tordılar. Roza Yosıfnı mahsus räveştä koridornıñ yırak oçına, studentlar ber dä diyärlek yörmi torgan urınına alıp kilde. Monda elektr utları da süränräk, havası da irkenräk sıman ide. Kız üz bülmäsenä kitärgä aşıkmadı. Anıñ belüençä, Rafat ta, Häbirä dä, başka iptäş kızları da yoklagan bulırga tiyeşlär ide. «Diskoteka» da tämamlangaç, studentlar toragı tämam tınıp kaldı. Güyäki salkın divarları da häzer tınıç häm yäşlärçä beraz sataşulı tın aladır sıman. Här taraftan yokı ise añkıy. Ä Roza Yosıfnıñ batırlıgın kötä: menä ul anı koçaklar, übär, irkälär... Ä kıznıñ tänenä rähätlek iñär, ul üzen çiksez bähetle itep toyar.

Ämma bolarnıñ berse dä bulmadı, isertkeç şärabnıñ täesire dä inde suıngan ide. Kız belän yeget ike-öç avız süz alıştılar. Şunıñ belän bette. Roza üzeneñ üpkäläven, bülmäsenä kerep, tüşägenä señgäç kenä añladı. Ul yalgızlık hisennän yılarga äzer ide. Şul kileş yoklap ta kitte. Bu vakıtta Yosıfnıñ uyında barı ul üze genä buluın, şundıy çibär kıznıñ iğtibarın yaulıy aluına söyenep kuanuın häterenä dä kitermäde. Şul kiçtä yegetkä tämam üpkälägän buluı Rozanıñ küñelennän çıkmadı. Anı kürmäs almas häm küzenä dä çalındırmas hälendä berniçä ay açu eçendä yäşäde. Holkı şundıy ide. Berni dä eşli almadı üze belän.

Häm menä alar yaznıñ iñ yämle kiçendä bergä, koçakka-koçak basıp toralar. Yosıfnı Roza üze dä niçä tapkırlar übep aldı. Hätta yegetkä:

— Tämle itep übeşergä kemnän öyrändeñ?— digän sorau da birde. Monı mahsus äytte. Berençedän, Yosıfnıñ çınnan da ukası koyılmagan, yaña gına küzen açkan irtänge çäçäkme, asıl enceme ikänlegen beläse kilde kıznıñ, ikençedän — yegetneñ küñelenä därt östär öçen, aña kuät birergä teläp birde ul bu soravın! Ämma açık kına cavaplar alalmadı. Yosıfnıñ berençe tapkır übeşüen Roza canı belän toydı, akılı belän añladı. Ahırda ul anıñ älegä zur batırlıklarga, kızlarnı yaulap alu telägen yäşermi eşkä cigä alırlık köçkä iyä tügellegen dä töşende. Şunıñ arkasında ber uyga kilep, yegetneñ därt yögänen üz kulına alırga niyät itte. Yosıf isä, kırgıy at-mustang kebek, haman da başın biräse itmäde, inde genä aña yögän salındı, diseñ, ä ul anı çöyep kenä ata. Yegetneñ üz faydası öçen dä yugıysä Rozanıñ tırışuları. Niçek şuşı qadär ahmak bulırga mömkin? Dönyada hämmä keşe dä üz mänfäğate öçen can ata, ä Yosıf, çüpräk, bozau — aña baş birmiçä aptırata.

Şunda Roza üzeneñ aşıguın, yegetneñ älegä mähäbbät çoñgılına batarga äzer tügellegen añlap aldı. Ä menä İgor andıy tügel ide bit! Rozanıñ hislärdä ölgerep citüen dä kötep tormadı, üz «egetlegen» başkardı. Ä kız, irtän uyanganda, tulısınça mähäbbät çoñgılına batıp kalganlıgın gına toydı. Anıñ äle häzer dä annan çıgıp citä alganı yuk bugay?

Bolarnı iskä alu Rozanıñ küñelen tınıçlandırdı, ul inde çitkäräk tartıldı. Serle yılmaerga tiyeşle bulgan ay da suık nurları belän genä cirne irkäli ide. Kız üzen ğayeple itep toydı. Yosıfka ul artıgı belän açılıp aluına inde häyran itte. Serne saklavı häyerleräk tügel ideme aña?

YaZGI ÇÄÇÄKLÄR

Hikäyä

VII

Rozanıñ mondıy hälgä kalganı bar ideme? Härhäldä üze häterli almadı. Kazanga İgor kaytkan ikän! Kaytargannar. Gadi keşe tügel, komsomol ölkä komitetınıñ ideologiyä buyınça sekretare itep. Monnan kitkändä zavod komsomol yäşlären genä citäkli ide, inde ul respublikada töp keşelärneñ berse. Tege kiçtä, Yosıf belän mähäbbät hislären büleşep basıp torganda, ul Rozanı ezläp hätta bülmäsenä dä kilep kitkän. Yartı säğatläp kötep utırgan. Haman şundıy çibär ir, di, ämma cilbäzäklege süngän ikän.

Bülmädäş kızı Häbirä Rozanı açulanıp karşı aldı:

— Sin, canaşım, kayda şuşı qadär yülär satıp yördeñ? İgoreñ ezläp kilde. Ul häzer, beläseñme, kem?.. Belmiseñ! Yülär, kiki baş! Äle yaña gına çıgıp kitte. Sine ezläp kilgän, sine!

Roza niçek häm närsä äytergä dä belmäde. Äle genä ul Yosıfnıñ samimi irkä koçagında yörägenä may cıydı, inde anı üzeneke itäçägenä tämam ışanıp citte. Yegetneñ mähäbbät almagaçı da çäçäk atıp, tizdän cimeşlänäse, kıznıñ alarnı özep-özep aşıysı könnäre säğate-minutı belän aşkınıp yakınaya bara başladı tügelme?

— Nindi İgor?

Yuk, Roza anı belä, ämma bu sorau ällä niçek kenä, küñelendä tugan hislärennän butalıp, kötelmägänçä şaşındırıp kına kilep çıktılar. Monı sorıysı tügel ide ul. Ä Häbirä, ozın, kügärek arış salamı kebek çäçlären çäçelep kitkän cirlärennän tämam bolgap cibärep:

— Hay, käbäm, ällä onıttıñ da inde, yülärem?— dip kabat açulı süzlär belän yabıştı. Rozanıñ, äle yartı säğat tä vakıt ütmägänder, haman da samimi hislär eçendä kalıp torası kilä ide. Monı yörägeme, ällä üzeneñ berkatlı çakların iskä alıp sagınu hislärenä uralgan akılımı teläde — boların ul añlamadı. Häbirä anı aşarday, taptap taşlarday bulıp cikergändäy söyläşkäç, tiz añına kayttı. Ul inde bu mizgeldä İgoren böten barlıgı belän isenä algan, Yosıfnı häterennän çıgarıp ırgıtırga ölgergän hälgä kilde häm kuanıçınnan kulların çäbäkläp kıçkırıp cibärde:

— İgor?!. Minem İgorem kaytkanmıni?

— Kaytkan şul, kaytkan!— Häbirä işek yanına aşkınıp kilde, üze dä beleştermi, Rozanı karavatı yagına etep cibärde. Bu säyer häl ide. Häbirä, ni hikmät, üz dorfalıgına gafu da ütenep tormastan, onıtılıp divardagı keçkenä, çıbıklı radioga yabıştı. Anı ükertep söylätä başladı. Mesken radio bu qadär akıruınnan üze dä kauşap, işek yagı divarına elenep kuyılgan kalın häm ozın kadagınnan ıçkınıp töşep kitä yazdı, kıygayıp kaldı. Häbirä şunda, kisken ber häräkät yasap, şul uk işek katındagı, bülmäne ös-baş kiyemnärennän bülep torgan häm tämam kırşılıp betüen yäşerä almıyça yämsezlängän şifonernıñ yarım açık häldä kukrayıp torgan işegen dä etep kuyarga ölgerde, Rozaga da cikerde:

— Tıñla, tagın tapşıralar! Monı irtännän birle tukıylar ikän bit. Ä bezneñ işetkänebez dä yuk. İgornı ideologiyä buyınça cavaplı itep kuygannar. Beläseñme bu närsä digän süz? Bu — sineñ bäheteñ, sin zur keşe bulaçaksıñ! Kuan, söyençe bir! Söyençe! Ul bit üze sine ezlägän, tapkan, kilgän!..

Şunda gına Häbirä beraz tınıp, häräkätsez diyärlek kaldı. Radiodan tapşırılgan yañalıklardan ber cömlä İgornıñ çınnan da komsomol ölkä komitetına öçençe sekretar bularak saylanuına bagışlangan ide. Diktor anı ayıruçı zur kuanıç, tantana belän äytte sıman. Ä Häbirä tagın tınıçlıgın cuydı, ürä sikerde. Ul, yäşermiçä, üzeneñ kiläçäk köne öçen kuana ide häm monı belderep tä kuydı:

— Sin, canaşım-käbäbem! Aldan uk äytep kuyam, şuşı söyençem öçen tülärseñ! Yazuçı yäşlärgä birelä torgan ädäbi yıllık premiyä bar. Anı ber-ike yıldan miña birersez! Annarı — berär gazeta yäki curnalga bülek mödire, redaktor, baş redaktor!..

Häbiräneñ östenä genä tügel, bu bähet Rozanıñ üzenä dä audı. Çiklävekle imän agaçı kebek görseldäp kilep töşteme, ällä inde «bürese ulayaçagına» häbär ideme — hikmäte anda gına tügel, başkada — İgore ezläp kilgän, ä ul yäm-yaşel Yosıf belän çilänep aptırap mataşkan! Yülärlek tügelme bu? Ahmaklık bit!

Rozanıñ şunda näfese kotırıp aldı. Ul bit Yosıfnıñ yegetlegen sınarga teläde, şuşıña anı da, üzen dä niçeklär aldan äzerläde. Gıyffät digännäre yeget keşedä nindi ikän, menä şunı beläse kilde kıznıñ. Häzer moñardan baş tartsınmı? Ä İgor? O-o, İgor şul ul, İgor!

Häbirä ozak tınıçlana almıyça bülmä buylap yörende, söylände, kabatlandı. İgornı tuktausız maktadı. Annarı, kinät tınıçlanıp, kötmägänçä sorap kuydı:

— Sin ällä tege çüpräk bozau, berençe kurs mokıtı Yosıf belän ideñme?

Roza aña yılmayulı karaş belän cavap birde. Häbirä bu yulı süzsez dä häyran ide.

— İ-i-i!— dip suzdı, mıskıllı avazlar belän avızın kıyşaytıp,— tapkansıñ ikän! Siñamı inde ul tiñ? İ-i-i yülär, kiki baş! İgornı kemgä alıştırmakçısıñ? Mars Ganine? Alar turında beläme soñ ul?

Roza aña belä dip tä, belmi diyäräk tä cavap birä almıy ide. Şulay da süzne, uyını-çını belän butap, şayartuga borırga cay taptı häm ozak köttermi äytte dä saldı:

— Yaramagan tagın!.. Keşe kimägän yaña külmäkne kiyep karıysım kilsä, närsä diyär ideñ?

Aña cavap kiräk tügel ide. Alyuminnan eşlängän, inde tämam iskerep betkän, bülmä nomerınıñ sanı kızıl buyau belän kalın itep yañartılıp yazılgan, gaz filtäseneñ maylı tötävennän korımlangan çäynekne kütärep çıgıp ta kitte. Anıñ artınnan Häbirä:

— Äle yaña gına kaynatıp alıp kergän idem, kaya barasıñ?— dip kıçkırıp kaldı.

Roza yartı yulınnan borıldı. Niçek karavatınnan bolay sikerep torıp, aldın-artın karamıy çıgıp çabuına häyran itte. Anda, kuhnya bülmäsendä Yosıf bar dip aşkındıñmı, i tile yöräk?

Ul häzergä küñele belän närsä bulganlıgın az gına da añlamıy ide. Anda, kuhnya bülmäsendä, çınnan da Yosıf, çäynege kaynap çıkkanın kötep, täräzä yanında uylanıp basıp tora. Roza monı toya da, belä dä. Ämma...

Ämma ul, borılıp, üz bülmäsenä kerde. Artınnan kua çıgıp kilä bargan Häbirägä yözgä-yöz karşı oçrap, çak kına anıñ tänen çäynektäge kaynar sunı çaykaldırıp peşermäde.

— Näğalät!

Monısın alar ikese dä beryulı äyttelär. Annarı, utırıp, ikäüläp çäy eçtelär. Ul arada bülmädäşläre tagın ike kız da kaytıp kerdelär. Serne süz itep alarga taratu mäğkul tügel ide.

VIII

Roza üzeneñ Cirdä yäşäveneñ kiräk buluın toya başladı. Menä niçek häm närsä ikän ul yäşäü mäğnäse, menä nindi ikänseñ sin yäşäü rähäte! Küñeleñ şat, yöräk türeñdä hislär bakçası törle-törle çäçäklär belän balkıy.

Äüväle İgornı häzer kilep kerer dip kötte, ämma ul bügen-irtägä genä kürenmäde. Vakıt bara tordı. Yosıfka seren beldermäve arkasında kıznıñ «koymagı peşä tordı». Yeget hislärendä tämam onıtılgan, zur ışanıç baglaganı häldä anıñ işek töbenä kilä dä şakıy. Kermi. Ä Roza, Häbiräneñ:

— Änä avıl maemayıñ kilde!— dip mıskıllavına karamastan, anıñ yanına beraz kızargan yöz belän çıgıp basa, annarı anı sürän utlı baskıç töbenä alıp kilä. Süzlären tıñlarga tügel, koçagında irkälänergä, irennärendä naz bulıp erergä. Yosıf üzen bik tä bähetle itep toya, şunda hislärdä gizüe Rozanı söyenderä. Alar inde öçençe kiçlären bergä. Ä irtägä ul anı üz bülmäsenä çakıraçak. Kızları belän söyläşep tä kuydı. Tugan könen bilgeläp ütäçäklär alar. Östäl äzerlänäçäk. Eçemlek kuyılaçak. Härhäldä tugan köne bulmasa da, köz köne dönyaga kilgän bulsa da, ul anı menä şuşı maynıñ soñgı könendä Yosıf öçen mahsus atap uzdıraçak. Kara anı, yeget, qaderle bülägeñ belän kil, diyäçäk!

Ä Yosıf niçä könnär bähet häm tantana eçendä yörde. Üzenä nindi kapkın äzerläp kuyılganın belmäde. Yuk, bu «büre kapkını» tügel, bälki «kuyan aularga salıngan elmäk» kenä ide.

Eget kıp-kızıl tyulpannar buketı belän kilep kerde. Ul çäçäklärneñ gazetaga törelgän buluı säyer tügel ide. Bu çorda buketlarnı şulay totıp yörtä idelär. Äle mondıyların kaydan tapkan, digen? Ozınnar, huş islelär!

Roza ul çäçäklärne pıyala vazaga utırttı. Gazetasına iğtibar itte: anda İgornıñ citdi kıyafättäge çibär yözle fotosı ide. Şunlıktan beraz kauşap aldı. Gazetanı, bögärläp, çüp çilägenä taşlamadı, bälki, taslap, kitapları tezelgän keçkenä kiştälegenä yäşerep kuydı. Tınıçrak vakıtta ukıyaçak ul anı, älegä yörägenä söyeneçle häbär bulaçagına ömet cılısı birep torsın!

Yosıf oyalıp kına östäl yanına utırdı. Roza añarga bäräñge salatı bülep birde. Üzenä kişer salatın sayladı. Annarı:

— Äydä, maturım, mine kısta!— dide.— Minem bit bügen tugan könem. Menä monda arakı da bar!

Yosıf olı kulları belän şeşägä ürelde, anı tota almıyça, çak kına yıgıp cibärmäde. Annarı yuka alyumin folğa bökeseneñ yırtıp açar öçen eşlängän «telen» taba almıyça intekte. Anıñ gomerendä ber genä tapkır da arakı şeşäsenä totınıp karamaganlıgın añlarga mömkin ide. Ämma pıçak belän eşkä totınırga başı eşläde. Açkaç, borının arakıdan çirkanıp çitkä aluı Rozanı inde häyran itmäde. Ul anıñ berençe tapkır isertkeç eçärgä cıyınuın häm hiçşiksez batır yeget itep üzen kürsätü teläge belän yanuın añladı. Ä Yosıf ser birüen sizende häm:

— «Eç tä kuy, eç tä kuy, nuca kürmä nikakuy!»— dip söylänep aldı. Bu cırnı kaysı alkaşlardan işetkänder, ämma kızga ul bik kızıklı sıman toyıldı. Yosıf arakını osta häm tigez bülä aldı.

— Sineñ niçek bolay kilep çıga ul?— dip şayarttı Roza.

— Kul öyrängän!— dide Yosıf, tämam yegetlänep. Şularga täbrik süzlären dä östäp cibärde: — Mäñge yäşärgä, bähetle bulırga, tigez gomer itärgä!.. Roza, maturım! Min sine oçratuım belän bik şatmın, bähetlemen!

— Oho, yañalık!— dide kız, anıñ süzlären kuätläp häm ryumkalarnı çäkäşterep.— Minem dä «sin» bulır könnärem bar ikän!

Yosıfnıñ arakını eçä almayaçagı kön kebek açık ide. Roza añardan alda çıgarga, aña ölge kürsätüçe bulırga telämäde. Küzlärenä karap kötte. Yeget monıñ ämer ikänlegen añladı. Yosıf arakıga batırçılık itsen öçen:

— Täbrik süzlären äytkän keşe berençe, ölge kürsätep eçä!— dide Roza.— Min sine kötäm!

Ryumkasın Yosıf tiz genä kütärep eçte häm arakını yotıp cibärde. Tizräk kabımlıkka yabıştı, tonçıktı. Tabınnıñ berazga şuşı haläte belän yämen cibärep aldı. Ämma Roza şunda uk anıñ hälenä kerde, sulı savıtka ımladı. Yosıf ber çäşke sunı tiz genä yotıp ta kuydı. Şunda gına añına kilep, kızarıp bürtengän hälennän kire kayttı. Roza ul arada üz savıtın buşatıp kuyarga ölgergän häm yegettän rähätlänep kölügä küçkän genä ide, işek şakıdılar. Kız şunda uk irenenä imän barmagın kuydı da:

— Tes-s-s, şım!— dip ämer birde.

İşek artınnan Rozanıñ isemen äytep endäştelär. Bu irlärçä nıklı häm taläpçän tavışnıñ kemneke buluı kızga yahşı bilgele ide. Ul tämam kauşap töşte. Şulay da:

— Kuzgalma! Kitkänçe tın utırıyk!— dip, kabat pışıldap kına Yosıfka ämer birde.

İşek artında kemnärder söyläştelär. Annarı alarnıñ yıraklaşa bargan ayak atlau tavışları işetelde. Adımnarı da nıklı häm gorur keşeneke idelär. Roza, işekkä barıp, açkıçın sak kına bordı da kısıp kına anı açtı, tınsız häldä küzätte. Yañadan yaptı. Östäl yanına ayak oçlarında diyärlek kilep utırdı. Ul älegä Yosıfnıñ inde arakıdan iserä başlavın toymıy kaldı. Kabat ryumkalarnı tutırırga kuştı. Şaktıy susaganın toyıp, su kabıp karadı. Bu gına az ide.

Ul da tügel, işekkä yañadan şakıldattılar. Roza ryumkasına ürelergä, kütärergä ämeren birergä ölgermäde. Yeget belän kız tämam aptıraşta kaldılar. Alar karşına ozın buylı, ak yözle, kara bödrä çäçle, taläpçän karaşlı, kara kostyumnan ak külmäkkä kızılça galstuk takkan, kulına şau rozalar totkan ir keşe kerep bastı. Östäl artında eçep utıruçılarnı kürü aña ber dä säyer kürendeme, ällä başkaga gacäpländeme — häyran itüdä küzläre akaygan kileş tınsız kaldı.

Roza urınınnan kauşap, aşkınıp sikerep torırga ölgerde, sılu irgä taba, koçakları cäyep:

— İgor, bu sinme?— dip däşep, onıtılıp taşlandı.

— Äye, bu min!— dide ir, koçakların cäyep anı karşı alıp. Ämma şunda uk sorau da birde:

— Bu keşeñ kem?

— Enekäşem kilde. Küçtänäçlär kitergän, tanış bulıgız! — Roza şunda irneñ koçagınnan berniçä minutka çıktı:— İgor!.. Yosıf!..

Kız ber dä ise kitmägän kıyafättä, äle bersenä, äle ikençesenä kürsätep, ciñel genä tanıştırırga da ölgerde. Anıñ bolay eşläve nigäder Yosıf öçen dä uñay häm döres ğamäl kebek toyıldı. Häyer, añgıra malay tügel lä ul! Roza aña, añla, kileş, digändäy, änä, küz çiten kıskalap aldı!

IH

Bu adämne Yosıfnıñ kürgäne bar ide. Äle kiçä genä alar yözgä-yöz oçraştılar. Yahşı kara plaşlı irneñ şäp kıyafät belän zatlı maşinadan çıguı, nıklı adımnar belän yögerä-atlap studentlar toragına kerep kitüe, lektsiyälärennän kaytıp kilüçe Yosıfnıñ küz aldında buldı. Usal häm taläpçän karaşlı ide ul ir. Şunıñ belän häterendä uyılıp kaldı. İşek yanında Yosıf aña uzıp kitärgä yul birde. Torakta kizü toruçı vahtyor äbi añsızlık belän tavış kuptardı. Bu ir aña kızıl kenägäsen tüş kesäsennän alıp kürsätte. Vahtyor äbi önsez katıp kaldı. İr baskıçlar buylap yugarıga taba atıldı. Aşıga ide ul. Toraknıñ podval katında studentlar aşhanäse buluı uñaylı. Yosıf şunda töşep kitte. Aşap mengän çagında ul ir belän yözgä-yöz tagın oçraşıp, aptıraşta karaşıp torgannar ide äle alar, citmäsä.

Niçek atılıp kilep kersä, bu ir şulay aşkınıp çıgıp ta kitte. Anıñ nindi yomış belän yörgänlegen menä häzer genä Yosıf töşenep aldı: «Rozanı ezlägän... İseme İgor ikän!»

Anıñ, arakı täesirennänme, käyefe kütärelep kitte. Aña İgor niçekter üz, yakın keşese bulıp toyıla başladı. Citmäsä şaktıy iserergä ölgerüe aña avızın gel yılmaytıp totarga yärdäm itte. «Rozanıñ enese ikän bit! Enese! Ä nigä ul İgor isemle? Tatarça tügel?»— başında kaynagan bu soraular Yosıfnı tagın da yomşarttılar. Ul inde İgornı Rozanıñ enekäşe dip inde tämam kabul itep ölgergän ide. Kıznıñ anda-sanda üzenä karap küz kıskalap aluların ike aradagı serlärne saklau kiräklege bularak taläp itelüneñ bilgese dip toydı.

İgor öçen bu yeget sala selägäye genä ide. Bülmägä kilep kerüendä ük Yosıfnıñ monda ni öçen cäyelep eçep utıruın añlap aldı. Ber-ber artlı soraştıruları da bu malaynıñ gadi, häyläsez adämnär zatınnan buluın añlap alırga yärdäm itte. Aña, İgorga, häzer Rozanıñ yılışıp utıruı da, hätta mähäbbäten belderep bit oçlarınnan übep, irkäläp aluları da hiçşiksez üzen sagınıplar kötkänlegen söylilär idelär. Yosıfka, şuşı hällärne kürä torıp, serneñ asıl eçtälege bik ozak äylänep yöri torgaç kına barıp citte, aña häzer, bu oyatınnan kotılu öçen, çıgıp kaçudan başka ämäl kürenmäde. Ämma bu eşne ul niçek başkarıp çıgarga belmäde. Rozanı, tämam peşep citkän kümäç hälendäge canaşnı, ciñel genä İgor kulına kaldırırga telämiçä tavış kuptaru uyına da kerä almadı. Ul üze kem dä, İgor kem? Buy-sın, tormışnı belüe, il eçendäge däräcäse, ölgerlege, başkası — bolarnıñ berse genä dä Yosıf işelärne ayak astına salıp taptarga citä aña! Ä Roza... Ä Roza isä — İgorga bagıp utıra, koyaşka ürelgän çäçäk kebek dönyasın onıtkan. Yosıf barı tik yomşak cil kebek alar arasında iğtibar ömet itep bärgälänä. Citmäsä ällä nişläp kenä yokısı kilä başladı! Küpme alarnıñ übeşülären küzläp utırırga mömkin? Çıksın ul, üz bülmäsenä kitsen! Meskenlegen, buldıksızlıgın, kem dä tügel ikänlegen añladı bit inde! Niçek Roza aña, bäräñgele avızlı avıl gıybatına kızıkkan? Monısı da bik gadi çişelä torgan mäsälä, añlaşılıp tora: kızga uyınçık kiräk bulgan, barı şul gına!

Yosıfnıñ iserek canı inde yoklıy ide. Ul, kütärelep, işekkä taba atlaganda, anı berkem dä tuktatmadı.

— Huşıgız!— dip äytep karadı, işetüçe bulmadı.

Avır adımnarı belän üz bülmäsenä kerep, mäñge cıyıştırılu kürmägängä ohşagan karavatlarnıñ bersenä audı. Yokı anı üz irkenä aldı. Ul barı tik isereklektän genä gazaplana, başka berni dä his itmi ide.

... Ämma Yosıf tön urtasında Rozanı sagınudan uyanıp kitte. Telendä anıñ iseme genä ide. Häm şuña gacäplände:

— Min monda, häzer, häzer!— digän cavapnı işetüenä.

Roza añarga salkın su eçertte. Yosıf tagın da başı äylänüne toydı. Uramdagı utlardan savılıp kergän yaktılık añarga yanındagı Rozanı tanırga yärdäm itte. Kıznıñ küzläre yaltırıy idelär. Ozın kara çäçläre ikeseneñ dä yalangaç, şärä kükräklärenä işelep töşkännär.

— Bu nindi töş?

Eget şul häldä akılı aynıy barganlıgın toydı. Ämma isereklek kabat köç aldı. Üz soravınnan üze kurkıp, Yosıf yänäşädäge yataklarnı karap aldı. Alar barısı da buş idelär. Kayda anıñ bülmädäşläre?

— Nigä çişenmiçä yokladıñ? Alar yatarga yaramıy ide bit!

Roza anı, yatkan cirendä kileş, irkäli-açulana çişenderep beterergä tırıştı. Yeget anıñ här häräkätenä buysındı. Yosıfnı kız tämam yalangaç kaldırdı. «Sala santıyı» monı şulay kiräk dip kabul itte, sizmi-añlamıy da kaldı, ällä üze kıznıñ tänen teläde — boların akılı töşenep citmi ide. Hämer söremenä kilep kuşılgan mähäbbät hisläre anı tämam sataştırdılar. Niçä säğat häm niçä tapkırlar şulay dävam itkänder — Yosıf boların uk belmäde häm sizmäde, tön çiksezlekkä suzılgan, ber ük häräkätlär, irkäläü häm irkälänülär — tuktausız kabatlanıp-kabatlanıp torgan vakıygalar sıman häterenä kerep urnaşa bardı. İrtänge yakta gına tormış kartinası üzgärde. İnde tañ yaktısı bülmägä sızılıp kerep tulgan vakıtta gına Roza:

— Huş, irkäm! Mine kabat kötmä, ezläp aptıratma!— dide dä, şärä tänenä yuka halat kına börkänep çıgıp kitte.

Ällä töş, ällä ön ide bu. Urınınnan kuzgala almas hälendä Yosıf yokıga kitte. İnde aña çiksez rähät häm ciñel ide. Küz aldınnan Mars Ganineñ, annarı İgornıñ, Häbiräneñ, tagın ällä kemnärneñ şäüläläre yögerep tä, aykalıp-çaykalıp ta üttelär. Kaysıları usallanıp nindider süzlär äyttelär, kaysıları anı mıskıllap köldelär. Ä Yosıfka haman da rähät ide. Dönyanı su bassa da — ürdäkkä barıber, imeş!

H

Yosıfnıñ barı tik kiçen genä bähetle yılmaep häm koş totkan yeget kebek balkıp uyanıp kitüe üze öçen dä, başkalarga da gacäyep ber häl sıman toyılmadı. Ul iñ berençe bulıp Rozanıñ işek töbenä kilde. Anı monda yaktı kiläçäk kötärgä tiyeş ide. İşekne şakıdı. Kügärä başlagan arış salamı kebek koñgırt-sarı çäçlären taratıp Häbirä kilep çıktı. Yosıfnıñ aptıraşlı karaş belän başınnan ayagınaça karap aldı da, kemne ezläp yörüen añlap:

— Roza öydä yuk! Sin, mokıt, närsägä anı ezläp yöriseñ äle?— dip soradı.

Aña yeget:

— Min anı yaratam!— dip cavap birmäkçe ide, ämma tıyılıp kaldı. Ni öçen ul üz küñelendäge serne başkalarga çişärgä tiyeş äle? «Mokıt», dime?

Häbiräneñ şakşı telennän kotı oçkan Yosıf artka çigende. Yözendäge yılmayuı sünde, andagı bähet yaktısı sürelde. «Roza mine yarata! Miña aña kiräk!»— dide yegetneñ küñele.

Menä häzer kaytıp kiler dä, kız anı yaklar, Häbiräne açulanır sıman ide. Ämma Roza koridornıñ başında da, ahırında da kürenmäde. Şul yaklarga Yosıf karap-karap algan arada Häbiräneñ katılıgı belän işek şapıldap yabıldı. Onıtılıp kalıp, şaulı yöräk hisläre eçendä adaşkan yeget kaya taba atlarga belmäde. Kötelmägändä kinät çitkä taba adım yasadı. Kuzgalıp kitep, şunda koridor buylap uzıp baruçı ber studentka kıznı çaktan gına bärep yıkmadı. Gafu ütenä-ütenä, kaçarga, kerep kitärgä işek ezläde. Sukır utlı baskıçlarnı şäyläp, kaya barırga belmi, şunda taşlandı häm, berençe katka töşep citäräk, Mars Gani koçagında tämam erep, übeşülärdän hälsez kalgan Rozanı tanıp aldı. Alar yanınnan şaşkın adımnar belän aska aşıktı. Bu vakıtta güyäki anıñ akılı sataşa ide. Keşelär, utlar, işeklär yanda, çittä, yırakta kaldılar. Ul karañgı bakçaga kilep kerde. Tonık dönyalıknıñ salkın küge buylap samolet oçıp uzgan tavış işetelde, yırakta şaulap çabıp bargan poyızd sızgırtıp aldı, relslar ıñgıraştılar. Mañgayı belän Yosıf agaç käüsäsenä kilep bärelde häm, anı koçaklap, üksep ük yılap cibärde. Kalın, kart tupıl agaçınıñ yafrakları şıbır-şıbır kilä başladılar. Yosıfnıñ tänennän açı kaynarlıgı kitte, şunda ul kinät kaltıranıp kuydı. Äle yartı säğat kenä elek bähet belän tulıp uyanuın, tönlä, mähäbbät hislärenä törep, Rozanıñ irkäläp übülären isenä töşerde. Şul uk bähet häm mähäbbät kartinaları aña karañgı, şakşı, çirkangıç buyaulı surätter sıman bulıp toyıla başladı. Ul güyäki önsez kaldı.

İnde häzer yılamıy da, sıkramıy da ide. Berazdan aynıganday buldı, tupıl agaçı töbenä utırdı, başın, arka cibärep, käüsäsenä teräde.

— Min üzemne şundıy bähetle itep toyam!— dide şunda Rozanıñ tavışı.

— Ä tege sala gıybatın yülärländerüeñne, cenländerüeñne tagın ber söylä äle?— dide aña ir keşe tavışı.

— Anı äytäseñme?— dip kölde Rozanıñ tavışı.— Ut belän uynasañ, kulıñnı peşerüeñ bar! Kırgıy bit äle ul, kırgıy! Akılsız! Yülär!

— Bik döres, canaşım! Bik döres! Ämma mine ürtärgä mataşuıñnan fayda yuk. Kiräksä, ul yegetne sıtıp kına taşlıym! Şiğırlär yazıp mataşamı äle ul?

— Hıyallana bugay! Aña di şağıyr bulırga! Mañkası borınında kipmägän, üzen ällä kemgä kuygan!

Yuk, bu cennär tügel, bälki Roza belän Mars Gani söyläşep uzıp bara idelär. Yosıf, şaşınırga citep, alarnı tıñlagan cirendä, kuzgala almıyça, güyäki torataş bulıp kattı. Mars Gani şunda:

— Äydä bezneñ tupıl töbenä!— dip, Rozanı yeget utırgan cirgä kiterä başladı.— Bezneñ mähäbbät serlären ul küp işette. Bügen dä mähäbbätebezgä rähätlänep söyensen äle!

Alar, tupıl yanına citep, şunda übeşä dä başladılar. Mars Gani belän Roza çügälämäkçe idelärme, agaç töbenä suzılmaçı bulıp iyelä başlaularına, Yosıf, kiresençä, ayaklarına kütärelde. Kız, ällä anı isennän tanıp, ällä olı şäüläsennän kurkıp, şaran yarıp kıçkırıp cibärde. Tupıl da şıbırdap yafrak koyıp häm şıgırdap kaltıranıp aldı. Yosıf çitkä atıldı. Ayak astında ber korıgan agaç botagı da sınmadı, yözenä ber çıbık oçı yäki başkası timäde. Ämma beraz bargaç: «Nigä alardan kaçam äle?»— dip, Yosıf üzen tuktattı. Ni söyläşkännären işetergäme teläp kolakların ürä tottı.

— Ällä nindi ber öräk ütep kitte!— dide Roza, kaltıravık tavış belän.— Kürdeñme?

— Bulmagannı!— dide aña Mars Gani.— Berkemne dä kürmädem! Nindi öräk ul, canaşım?

— Äydä, kitik monnan!— dip, Roza haman da tınıçsız tavış belän söylände. Mars Gani isä:

— Yarar soñ!— dide, kileşte.

Alarnıñ tavışları işetelmi başlagaç, Yosıf ta agaçlar arasınnan çıktı häm tulay torak binasına taba yünälde. Dönyalık sukırlarça tın ide. İşek töbenä citkändä İgornı tanıp aldı. Ul çıgıp kilä ide. Yosıfka iğtibar itmäde. Häyer, Yosıf äle karañgılıktan uzmagan, İgor ut yaktısı astınnan ütmägän ide. Yeget üzen tanıtmas öçen tuktalıp kaldı, komsomol başlıgı kızu adımnar belän, anı bötenläy kürmiçä uzıp kitte.

Şunda, inde yeget kuzgalam digändä, agaçlar arasınnan Mars Ganineñ mıştım gına äytkännäre işetelep alganday buldı:

— Siña bu sekretarnı çitkä kakmau häyerle. Ğailäse bar, ämma da... Ämma da däräcäse, däräcäse! Sin, aña yabışıp alsañ — ällä kem bulaçaksıñ äle! Mine tıñla, mine! Onıtıp ta betermä. Kilgäläp yörermen...

— Häbirä dä şulay di!

— Akıllı süz äytä!

— Premiyälär ala başlasam da İgor kiräk, di.

— Menä bit niçek!.. Döres äytä! Ülçäp söyläşä! Bez, yazuçılar, andıy duslardan başka, «pokrovitel»lärsez kem dä bula almıybız! Hätta meñ öleş talantlı bulsak ta! Döres äytä Häbirä! Süzläremne kolagına elgän!

Tagın nilär söyläşkännärder, ämma Yosıf, tıñlap beterergä telämiçä, tulay torakka kerep kitte. Ul üzeneñ bar närsädän dä häbärdar buluına, Roza belän duslarınıñ «kurçak uyını uynavına» häyran ide. Şul säbäple hiçni uylıy, hiçber törle fiker näticäsenä kilä almadı. Anı häzergä Rozanı yaratuı, ämma kıznıñ isä, başkalar belän bergä üzen «kurçak uynauçı» dip belüe borçıy başladı. Tormış täcribäse bulsa, ul şuşı vakıygalardan: «Hämmä keşe üz mänfäğate öçen can ata, yäşäeştä ölger häm buldıklı, östen itep toya, ä ahırda andıylar barısı da töpsez köymädä kaluçılar ikän bit»,— dip näticä dä çıgarırga mömkin ide bit. Tik älegä ul başka uylar häm hislär eçendä yandı, köyde bulsa kiräk.

HI

İrtägesen Yosıf üzeneñ poçta tartmasınnan hat aldı. Konvert tışına barı tik familiyäse häm iseme genä yazılgan ide. Hat Rozadan bulıp çıktı. Anda ul, üzeneñ bähete turında kıskaça fälsäfä korıp, Yosıftan yülärlek belän arkılı töşmäven soragan. Ämma bu kuşu, ämer itü tonında yazılgan. Süzläre artıgı belän avır häm katgıy tonlarda tezelgännär, kız hätta: «Sin üzeñne kem dip beldeñ äle?»— digän sorau da birgän.

Şuşılarnı ukuınnan yegetneñ käyefe tämam bozıldı. Häyer, barısı da yahşı başlanıp kitep, şul räveşle dävam itsä dä, ahırı häyerlegä betmäsen Yosıf aldan uk sizengän, inde yuraganı yuş bulıp aldına kilüen kürep, añlap torganlıktan, ber dä uftanmaska tiyeş ide, yugıysä. Ämma küñele sıkravın kaya da kuya almadı. Küzlärenä kaynar yäşlär tuldı. Ni öçen soñ ul şuşı qadär bähetsez — monı añlıy almadı. Anı barı tik aldagı ozın yäşlek yılları, başlanıp kına kiläder kebek toyılgan gomer yulı kiläçäkkä äydi, mondıy gına uñışsızlıklarga bireşmäskä öndi ide. Şuşı säbäple başın yugaltmadı bugay? Ämma yöräk sıkravın yegetlär bulıp yegetlär dä hiçkaya kuya almıylar ikän şul!

Anıñ yulına İgor dä, Mars Gani dä haman-haman oçraştırgalap tordılar. Alar anı tanımaganday kılandılar. Häyer, Yosıfnıñ alarnı küräse kilä ideme soñ? Nik aña Roza oçramıy, äle ber genä dä turı kilgäne yuk? Ni öçen ul kinät suga töşep batkanday yuk buldı?

Kayvakıtta Yosıf, Rozadan gafu ütenergä uylap, häteren kuzgatıp tilmertte. Ämma barısı da betkän, onıtılırga tiyeş idelär. Şaulap çäçäk atkan göllär bakçasına güyäki kar yavıp kitte dä, hätta yazgı koyaş ta eretä almaslık kalın kar mamıkları bar tarafnı kara köyderde. Dönya buylap şıksız kara salkın cillär yögerde sıman. Aşkınıp çäçäk ata başlagan Yosıfnıñ yöräge menä şuşındıy märhämätsezlek bälasendä kaldı. Ul älegä boların uk añlıy alır häldä tügel ide.

... Bakçada utıram. Elek ul törle avazlar belän şaulap tora ide. Ölkännär dä anda küp yöri idelär, bala-çagalar da. Ä häzer kayda alar? Katlaulı çor, dilär, şuña halık sanı yıldan-elga taba kisken kimi. Demografik situatsiyä belän añlatalar. Şulaydır, yäşlär häzer başkaça yäşi, bütänçäräk ömetlär kora. İlneñ hälen yahşırtu öçen hökümät mäñge bulmagança olı häsrättä: halık sanı haman artmıy, kimi genä bara.

Yuk. Min bu hakta süz söylärgä alınmagan idem. Boları — bolay gına, küñelgä kilüdän genä äyteldelär. Hikmät başkada, demografik situatsiyä ul barı tik näticä genä, säbäp tügel, hätta zamana kulındagı avır tayaknıñ ciñeldän törtüçe ber başı gına.

Ä yazgı çäçäklär, közgelärennän ayırmalı bularak, bötenläy dä başkalar, şaulap, balkıp üsälär. Miña aları yakın, aları rähätlek birä. Uramdagı köz häm klumbadagı berniçä çäçäk häteremne yañartuga säbäpçe bulgannar ikän, moña söyenergä genä kiräk ide. Ä min boyıgıp utıram.

Rozanı biznesta dip işetkänem bar ide, Yosıfnı berara televizordan kürgälädem, tatar milli häräkätendä aktivist bulıp yörde, «Açlık mäydanı»nda da utırdı bugay äle! Ä İgornıñ kanatları kiñ bulıp çıktı. Äüväle ministr ide, häzer anı Mäskäüdä dip beläm. Häbirä dä, Mars Gani dä «can atkan» premiyälären kat-kat aldılar. Häyer, telägänenä adäm balası ireşüçän inde ul.

Tormışnı uyın belän uzdırıp bula, ämma ihlaslıkta ütkärüeñ häyerle dip beläm. Şulay uylıym da — küñelem yılmaya! Bu, mögayın, köz kerergä ölgermästän, inde yaznı sagına başlaudan şulaydır? Belmässeñ!

Oktyabr-noyabr, 2007. Kazan.

Click or select a word or words to search the definition