Yäşlärgä un näsıyhät

Häterlim min äle bügengedäy
Sentyabrneñ bere citkänen...
Äye, ul kön bügengedäy häterdä, 1958 yılnıñ 1 nçe sentyabr irtäse ide ul. Şunnan soñ 40 yıldan artık gomer ütkän dä kitkän. Ul yıllarda min dä sezneñ kebek yäş idem, çibär idem. Minzälä pedagogiyä uçilişesın kızıl diplomga tämamlap, zur ömetlär belän berençe däresne başlap cibärgän idem. Hezmät Kızıl bayragı ordenlı V.İ.Lenin isemendäge universitetnı tämamlaganga da inde 40 yılga yakın. 37 yıl buyına avıl mäktäbendä çit, rus häm tatar telläre ukıttım. 29 yıl eşlägännän soñ miña «Mäğarif otliçnigı», 32 yıldan soñ «Ukıtuçı-metodist», 36 yıldan soñ «Äydäp baruçı ukıtuçı» iseme birdelär. 1995 nçe yılnıñ 16 nçı oktyabrennän mäğarif bülegendä metodist bulıp eşlädem. 40 yıllık eş täcribäsennän çıgıp, sezneñ iğtibarıgızga kayber näsıyhätläremne citkerergä telim.

1 nçe näsıyhät.
Ukıtuçı! Mäktäp! Bu ike süz
Küñelemdä yäşi yänäşä.
Mäktäbem, dip äytkän çakta telem,
Ukıtuçım, diyep yöräk endäşä.
Eş östälegezgä tübändäge şiğır yulların yazıp kuysagız, ber dä yalgışmassız.
Mäktäbebez — tugan yortıbız,
Karşı ala ukıtuçıbız.
Mäktäp — yortıñ, ukıtuçı — anañ.
Şunı isegezdä totıgız.
Ukıtuçı hezmäteneñ barlık professiyä keşelärennän ayırması şunda: keşelär sezneñ kullarıgızga gaziz balaların ışanıp tapşıralar.

2 nçe näsıyhät. Ukıtuçı üz gomereneñ öçtän ikesen diyärlek mäktäptä ütkärä. Üzegez eşli torgan mäktäpneñ, klass-kabinetnıñ zävık belän bizäleşe, çistalıgı, cıynaklıgı, sezneñ tışkı kıyafätegez — zıyalılıgıznı kürsätüçe töp bilgelär. Kemneder ğayeplärgä, kemnänder närsäder kötärgä öyränmägez, yulıgızda ütep çıga almastay çıtırmannar bulsa da, kurkıp kalmagız, üz sukmagıgıznı buldırıgız. Şunı onıtmagız: taläpçänlekne üzeñnän başlau — ike yaknıñ sälamätlege öçen dä bik möhim.

3 nçe näsıyhät. Üzegez ukıta togan fänne bik yahşı belegez. Belmägänegezne ukuçıdan yäşermägez, belergä tırışıgız, küp ukıgız, öyränegez, ostazlarıgızdan soragız, kıyınsınmagız, tel yäşermägez, küp beläm dip masaymagız, yugıysä, abruyıgızıga zıyan kiterersez.

4 nçe näsıyhät. Här keşe — kabatlanmas şähes. Tabiğat bezne şulay yaratkan. «Minem kebek yäki Alsu kebek «5»kä genä ukıgız»,— dip äytä kürmägez. Här balanıñ kürä, işetä, añlıy belüe, kabul itüe, fikerläve, hätere törleçä. Här individta ak häm kara taplar bar. Här balada kullanılmagan eçke mömkinleklär yäşerengän, sez alarnı ezläp tabarga öyränegez. Uku yortlarında algan belemegezne iñ uñaylı yullar belän ukuçılarga birä belegez. Ukımak — audır, yazmak — baudır. Ukuçılarnıñ däftärlärenä yazdırıp baru alımın saylagız, hiç tä yalgışmassız. Üzegezneñ talantıgız belän ukuçılarnı şakkatırıgız.

5 nçe näsıykät. Ukıtuçı gomer buyı «sähnädä», ul ukuçılarga härvakıt yöz belän basıp tora. Artist köngä 1-2 säğat tamaşaçıga karap tora, ä sin?.. Sineñ küzeñ arıy, kolagıñ bik sak, tavışıñ kayçaklarda ütä köçle, siña çiktän tış avır. Läkin... Avır çaklar küp bulır, tüzärgä kiräk, balam. Monısın da belü zıyan itmäs: üzegezneñ energiyägezne olıgaygan könnärgä kaldırırga onıtmagız.

6 nçı näsıyhät. Yaratıgız tugan ciregezne, yaratıgız tugan telebezne, yaratıgız gazaiz analarnı, yaratıgız gaziz balalarnı... Bernigä dä karamıy mähäbbätsez yäşäü yaramıy. Psihologlar isbatlavınça, balalarga karata repressiv mönäsäbät eşneñ näticäsen 70 protsentka kimetä. Balalar hämmäsen dä añlıylar: kürälär, sizälär, toyalar. Bu — hakıykat.

7 nçe näsıyhät. Döres temp. Äkren eşen beterer, citez üzen beterer. Därestä kabalanmagız, tiz-tiz digän süzlärne siräk äytegez. Hokuk saklau hezmätkärläreneñ tılsımlı süzen onıtmagız: «Aşıkmıyça kabalan». «Arısañ, tuktarga», —dip äytergä onıtma.

8 nçe näsıyhät. Därestä bik «aktiv» bulmagız. Üzegezneñ vlastegıznı kürsätergä tırışmagız. «Min äyttem — bette!», — dimägez, bu — hannarga gına has. Sez kübräk: «Balalar, nişlik ikän?» — dip möräcägät itegez, alar belän kiñäşep, yärdäm soragız, urtak fikergä kilep, üz karaşıgıznı ütkärä belegez. Bala — ul, iñ berençe çiratta, Keşe.

9 nçı näsıyhät. Keşe küñele — pıyala, sak bulmasañ uala. Ukıtuçı — ramka eçenä salıngan pıyala ul. Pıyala isä ütä kürenmäle, anı bik tä saklıylar, vatılsa, anı yamap bulmıy. Ukıtuçınıñ däräcäse dä näq şulay. Ahırga qadär üz däräcägezne saklarga tırışıgız. Sezne küzätüçelär bik küp, yalgışsagız, törtep audaruçılar da şul uk sanda.

10 nçı näsıyhät. Bähet — sezneñ üz kullarıgızda, anı barı tik açı tireñne tügep kenä yaulap alıp bula. Ata-analarnı, balalarnı, üzegezneñ hezmättäşläregezne räncetmägez, keşe bähetenä kul suzudan yırak yöregez.
Bähetle bulıgız. Bähet — üz kullarıgızda.