Yäşel Planeta Serläre

(Fantastika)

Çiksez ğaläm kiñlegendä, kara buşlıkta oçkan bu korabta can äsäre dä yuk şikelle... Anıñ dvigatelläre eşlämi, illyuminatorlarında karañgılık. Korabnıñ eçendä dä küp yıllar buyına ber çatkı kabınganı, şılt itkän tavış çıkkanı yuk. Ämma hiç tä hälaq bulgan yäisä taşlandık korab tügel ul, anıñ bar cire tözek, ekipacı da isän-sau. Cirdän start algannan soñ dvigatellär üz eşlären tiyeşençä başkarıp, korabnı bik zur tizlekkä çaklı kugannar da, avtomatlar tarafınnan sünderelgännär, korab häzer inertsiyä buyınça oça. Tiyeşle vakıtı citkäç ul kire yagı belän äylänäçäk, häm dvigatellär yañadan eşkä kuşılıp, Polluks yoldızı tiräsenä qadär tıyıla baraçak. Älegä isä ütkän vakıtnı sanap korabnıñ hronometrı eşli dä, navigatsiyä priborları vakıt-vakıt yünäleşen tögälläp ala. Buş ğalämne gizü öçen başka berni kiräk tügel.

Cirdän Polluks yoldızına qadär 60 yıldan artık oçası. Bu oçışnı baştan azagına qadär avtomatlar başkarganga kürä, keşelärgä şul bik küp vakıt eçendä yäşägän bulıp mataşunıñ, gomerlären kısan korab eçendä ütkärep kartayunıñ ber mäğnäse dä yuk, alar Cir orbitasında çakta uk tirän anabioz yokısına taldırılgannar häm mahsus kameralarda yatalar. Bu kameralarga ütkärgeçlär, köpşälär suzılgan, alar aşa korabnıñ kompyuterı anabiozdagı keşelärneñ torışın kontroldä tota. Kiräk vakıtı citkäç, ul alarnı kabat tulı tereklek hälenä kaytaraçak.

Kamera tışlarına ekipac äğzalarınıñ isemnäre, tugan, Cirdän oçıp kitkän yılları, başkargan vazifaları yazılgan. Räsmi käğazlärdä “anabioz boksları” dip atalgan bu kameralarnı astronavtlar cargon telendä “oça torgan tabut” dip tä yörtälär. Kosmik oçışlar üzäge bervakıt bu atama belän köräşep, anı tıyıp ta karagan ide, faydası bulmadı. Keşelär buyaularnı kuyırtırga, telgä tozlı-borıçlı süzlär kuşarga yaratalar şul, monda bernişläp tä bulmıydır, küräseñ. Bik siräk bulsa da, bu kameralardagı keşelärneñ kire äylänep kaytmagan oçrakları da bulgalıy bit, annarı...

Çit yoldızlarga barıp citä ala torgan mondıy korablar monnan 250 yıllar elek oça başladılar. Şul däver eçendä alar yärdäme belän yakın-tirädäge yoldızlarnıñ berniçäse tiräsendä planetalar tikşerelde, häm keşelek dönyası alarda berençe tapkır çit tereklek belän tanıştı. Şular arasında ike tsivilizatsiyä dä bar ide, alardagı añlı zatlar tışkı kıyafätläre häm tulayım sıyfatları belän keşegä bik yakın bulıp çıktılar, barı biohimik analiz gına alarnıñ ber-bersennän häm keşelärdän yırak torganlıgın açıklıy ala ide. Aradan ber tsivilizatsiyä ni öçender taş ğasırı däräcäsendä üseştän tuktalıp, berniçä yöz meñ yıl buyı üzgäreşsez kalgan ide. Ozak bähäslärdän soñ, keşelek dönyası anıñ üseşenä katışmaska karar itte. Bu fikergä karşılar belän kompromiss räveşendä, artta kalgan tsivilizatsiyägä tägärmäç, cilkän, gadi metallurgiyä, igençelek buyınça kayber belemnär tapşırıldı.

İkençe tsivilizatsiyäne keşelär soñga kalıp açtılar – ul hälaq bulgan ide inde. Ul planetada üle şähärlär, ere industriyä obektları äkren genä tarkalıp yata, alarnı planetada iñ yugarı tereklek töre bulıp kalgan müksıman üsemleklär kaplap kitkän ide. Bu tsivilizatsiyäneñ çerep yatkan kitapların, tutıgıp betmi kalgan maşinaların öyränep, alardan kayber fänni-tehnik ideyalär alırga mömkin buldı. Mäsälän, şularnıñ berse atom-töş reaktsiyäläre yärdämendä gadi sudan ciñel genä energiyä alırga mömkinlek birde. Cirdä bik ozak tikşerülär alıp barıp ta, bu yünäleştä yahşı näticälärgä ireşelmägän ide, yugıysä. Yaña ideya Cir energetikasın revolyutsion üzgäreşlärgä kiterde. Şul uk planetadan alıngan ikençe ber ideyane kullanıp, portativ atom reaktorları yasıy başladılar, yıllar buyı yagulık salmıy eşli torgan samoletlar, avtomobillär, hätta könküreş priborları barlıkka kilde.

Monnan ike distä yıllar elek ğalämgä çıgarılgan bik zur häm ütä sizger teleskoplar yärdämendä igezäk yoldızlarnıñ berse bulgan Polluks yoldızına spektral analiz yasalıp, anıñ nurlarınıñ yuk däräcädä äz genä öleşe hlorofil tarafınnan kaytarılgan buluı açıklandı. Bu isä anda tereklege bulgan planeta bar digän süz ide. Anı aldan uk tere planetalar isemlegenä kertep, tsifrlı indeks belän genä çiklänmiçä, aña “Grina” dip isem kuştılar. Ara yırak buluga karamastan, aña taba keşelär belän kosmik korab cibärergä karar itelde. Çınlıkta bu planetanı äle berkemneñ berkayçan kürgäne yuk ide, läkin anıñ barlıgına berkem dä şiklänep tormadı, fängä ışanıç şul däräcädä köçle ide. Häm menä, korab inde yırak säfärdä. Andagı avtomatlarga Polluksnıñ yäşel planetası tiräli orbitaga urnaşırga, şunnan soñ gına keşelärne uyatırga dip boyırık birelgän. “Ägär anda bernindi planeta-mazar bulmasa?” dip ikelänep tormadılar Cirdä.

Bu korab 120-130 yıldan soñ Cirgä äylänep kaytır, keşelär tagın ber yaña dönya turında belerlär. Bälki korab keşelek öçen zur fayda kitererdäy informatsiyä dä alıp kayta alır. Yoldızlarga oçarlık yugarı tehnikalı buluga karamastan, keşelärgä bit äle haman küp närsälär citeşmi, tormış äle haman karşılıklar belän tulı. HH ğasır azagınnan birle tsivilizatsiyäne kotkaru turındagı bähäslär ber tınıp, ber köçäyep haman dävam itä. Keşelekkä sugış afäte, ekologik hälaqät, resurslar kıtlıgı, tagın ällä nilär yanıy. Yäşellek planetası Grinada rähät tormış korunıñ serlären belälärder bälki?...

* * *

Menä, bilgele ber vakıt citte, avtomatlar üz eşlären tögäl başkarıp, ekipac äğzalarına can kertte. Alar uyanıp, tikşerü uzdılar, yal ittelär, aşap-eçep aldılar. Nihayät, eşkä kereştelär. Berençe eş – korabnıñ torışın tikşerü, ğalämdäge urının bilgeläü ide. Bar da tärtiptä, korab Polluks yoldızınıñ yäşel planetası tiräle äylänä bulıp çıktı. Anıñ yäşel bulırga tiyeşlegen keşelär aldan belsälär dä, illyuminatordan yäş yafrak kebek yäm-yaşel tügäräk kürep, isläre kitte. Yasmık kebek ozınça tügäräk ak bolıt tapların isäplämägändä, planeta tigez yäşel töstä ide.

– Buyap kuygan räsem kebek, – dide korab doktorı häm biolog Mansur, soklanıp. – Bälki bu çın planeta tügelder, surät yäki şäülä genäder?

– Planetanıñ diametrı 13524 kilometr, tıgızlıgı ike dä öç, – dip cavap birde korab komandirı Ervin, – menä nindi surät ul. Ä bolıtları, çınlap ta, kuldan yasalgan närsä kebek kürenä. Gadi sudan toralar. Okean suınıñ da sostavı Cirdäge kebek, tik nilektän anıñ öslegeneñ yäm-yaşel buluı añlaşılıp betmi. Sin niçek uylıysıñ, Mansur, bu tügäräk bolıtlar, yäşel okean – añ iyäse eşlägän eşlär tügel mikän?

Mansur tiz genä cavap kaytarmadı. “Çit, bötenläy yat dönyada başka kilgän här fikergä cigel genä ışana başlasañ, bik tiz sataşıp, bötenläy yuk närsälär kürä başlavıñ da mömkin. Beraz küzätik, yaña faktlar tabıyk, ä näticä yasarga ölgererbez”, – dip uylap aldı ul.

– Bez dä bik añlı da, tügäräk bolıt yasıy belmibez, – dide ul nihayät. – Alay dip äytergä aşıkmıy torıyk. Böten akılıñnı cıyıp tırışsañ, sin, äytik, alma yasıy alır ideñme? Ä bit anı, almanı, akılsız tabiğat bik ciñel yasıy.

– İğtibar! Orbitabız buyınça bilgesez obektlar oça! – dip kıçkırdı şulvakıt hävefle tavış belän korab şturmanı Artur. – Berse bezneñ korabka yakın gına – utız kilometr yıraklıkta! – Ul idarä pultınıñ ekranına älege obektnıñ suräten küçerde. Ekipac ekranda hiç kötelmägän äyber kürep, şakkatudan telsez kaldı. Kara ğaläm fonında tonık kına yaltırap kürengän bu närsä ozınça tsilindr räveşendä bulıp, anıñ urtasınnan äylänä buyınça tügäräk şarlar tezelep kitkän, kanat şikelle dürt panel dürt yakka karagan ide. Tsilindrnıñ baş-başınnan isä ozın häm tarmaklı enälär çıgıp tora. Kosmik apparat! Dimäk, ikelänergä urın kalmadı – planetada yugarı üseşkä ireşkän tsivilizatsiyä bar!

– Yegetlär, bu närsä bezne yuk itärgä teläsä, nişlärbez? Ni çara kürerbez, yünle koralıbız da yuk bit içmasa! – Artur süzen kıçkırıp başladı da, kurkuın häm kauşavın yäşerälmiçä, yarım pışıldauga küçep tuktadı.

– Oçışıbıznıñ berençe zur uñışı belän kotlıym sezne. Bu obekt planetanıñ tsivilizatsiyä bişege buluın kürsätä, – dide Ervin tınıç tavış belän. Ul tagın şuña östäp, panikaga birelgäne öçen Arturga şeltä belderergä telägän ide dä, ber yulga tıyılıp kaldı. “Tugan Cirdän kotoçkıç yıraklık, citmäsä, bu ütä dä säyer apparat – mondıy ğadäti bulmagan şartlar keşeneñ iñ tirändä yatkan üzleklären änä niçek öskä kütärä”, dip uylap kuydı ul poşınıp. – Cirdä alarnı nikadär tikşerdelär, enä küzennän ütkärdelär, ägär şul çakta Arturnıñ panikaga birelüçänlege sizelgän bulsa, anıñ mondıy zur säfärgä cibärmägän dä bulırlar ide. Ä bälki, anıñ bu yomşaklıgı oçraklı hälder, anabioz täesire ütep betmägän bulırga da mömkin. Annarı, bu närsäneñ çınlap ta agressiv buluı bar, açıgavızlanıp toru da yaramas.

Ul üzäk kompyuterdan obekt turında informatsiyä soradı. Kompyuter süz belän dä, ekranga yazıp ta obektka qadär yıraklıknı, anıñ tösen, zurlıgın, tagın kayber bilgelären häbär itte. Östämä informatsiyä alu öçen Ervin lokator knopkasına baskan ide, kompyuter, obektka lokatsiyä yasıysı urınga, Cir ğalimnäre tarafınnan häterenä yazdırılgan ber instruktsiyäne ekranga çıgardı:

“Bilgesez tsivilizatsiyä obektına, citärlek informatsiyä bulmıy torıp, lokator nurı cibärmäskä. Bu nurnı anda usal niyät ğamäle dip añlauları mömkin”.

– Menä siña mä! – Ervin aptırap uk kitte. – İnformatsiyä alu öçen lokator kiräk, ä lokator eşläsen öçen – informatsiyä!

Şulvakıt ekran sannar belän tuldı. Alarga ekran citmi kaldı, sannar baganası berniçä sekund öskä taba şuışıp üste, annan soñ gına süzlär kabındı:

“... 960, 962 sm.lı dulkınnarda sülpän signallar. Tärtip däräcäläre bik yugarı. Kodları bilgesez.”

Älege signallarnı tikşerü nindi dä bulsa näticä birmäde. Kompyuter yugarı tärtiptä disä dä, keşelär öçen alar şau-şudan berni belän dä ayırılmıy ide. Kıskaça kiñäşep algannan soñ, çit apparatka tübän tizlektä yakınayırga karar ittelär. Artur korabnıñ manevr dvigatellären kıska gına vakıtka eşlätep aldı. Korab sekundka biş metr tizlek belän apparatka yakınaya başladı.

“Bort curnalında hata. Obektnıñ çın suräte curnalga küçerelgän surätkä turı kilmi.” – İllyuminator aşa kürengän bäläkäy genä ak tapnıñ yakınayıp zuraya baruın dulkınlanıp küzätep utırgan keşelär ekrandagı bu yazunı başta kürmi kaldılar, kompyuter süz belän kabatlagaç kına iğtibar ittelär. Ekranda, yazu astında, ike surät ide – berse baya teleskop aşa kürengän, bort curnalına küçerelgäne, ikençese bötenläy başka – zur şar arkılı ozın tayak ütkärelgän, şar öslegennän küpsanlı neçkä ozın enälär tırpayıp tora. Teleskop ekranına karagannar ide – anda da şul uk küreneş!

– Mistika! – dip pışıldadı Artur. – Äy, kompyuter, obektlar niçäü?

– 1.

– Obekt başkaga almaşındımı?

– Obekt şul uk.

– İke tapkır öçeñ niçä bula?

– 6.

– Su formulası?

– H2O.

– Tügäräk mäydanı?

– pR2

– Artur, sin nişliseñ, – dip soradı Ervin.

– Kompyuter sataşa. Ul vatılmadı mikän, şunı tikşeräm. Niçek inde, ber obekt ike formada bulsın?

– Aşıkma, Artur. Obektnıñ ike formasın da üz küzebez belän kürdek, eş kompyuterda tügel.

– Ervin, Artur, karagız äle, teleskopnıñ fokusı bozıldı, ä kompyuter anı tözätüdän baş tarta, fokus döres, di. – Mansur, bu gacäp hälne kürmi kalmasınnar digändäy, teleskoptan alıngan surätne üzäk ekranga küçerde. Anda apparat, dımlı pıyala aşa karagandagı kebek, tomanlı tap bulıp kürenä ide.

– Dimäk, ya kompyuter, ya teleskop döres eşlämi, – dide Ervin töşenke tavış belän häm illyuminatorga karadı. Karadı da, ni şatlanırga, ni köyenergä belmäde. Korab apparatka inde yakın uk kilgän, ul teleskopsız da äybät kürenä ide häzer. Tik bu ni häl – obekt urınında bayagı, tayak tıgılgan şarnı bik äz häterlätüçe bolıt kına kalgan tügelme? Kompyuter belän teleskop döres eşlilär, dimäk. Tik niçek itep kosmik apparat äle formasın üzgärtergä, äle erep tarkalırga mömkin? Bu bit hiç başka sıya torgan tügel.

Ul kompyuterdan çit apparat turında yaña beleşmälär soradı.

“Apparat yuk. Ul tarkalıp...“ Şul urında kompyuter tuktalıp kaldı. Ervinnıñ başınnan tagın ber tapkır “kompyuter vatıldı” digän uy çagılıp uzdı. Tik bu yulı ul eşne bik tiz añlap aldı – kompyuter çit apparat urınında kalgan toman börteklären sanıy ide. Ervin knopkaga basıp sanaunı tuktattı häm kompyuterga “küp” digän süz kertte.

“... küp kisäkkä bülende”, – dip tögälläde kompyuter.

Ul arada korab tomanga yakın uk kilep, anıñ eçenä kerdä häm arkılı ütep çıktı. Toman eçendä çakta illyuminatorlarnıñ tışkı yaktan bik nık tirläven isäplämägändä, korabka berni bulmadı. Berniçä minuttan keşelär artkı yakta iñ baştagı räveşenä kergän apparatnı kürdelär. Ul ike-öç metr yıraklıkta gına bulıp, korab artınnan iyärep kilä ide.

– Apparat belän kontaktka kerergä täqdim itäm, – dide şunda Mansur. Artur belän Ervin rizalık belderep baş kaktılar.

Mansur knopkaga basıp, kompyuter häterenä aldan salıp kuyılgan, çit obektlar belän kontaktka kerü häbären efirga cibärde. Efirga kitkän häbärne kabatlap, ekranda geometrik figuralar, sannar häm bilgelär, shemalar häm surätlär, Cir häm keşelär tormışınnan törle küreneşlär tezelep kitte.

Häbär tapşırılıp betkäç, keşelär ütä kiyerenke häldä ekranga, teleskopka, illyuminatorga beryulı digändäy karap, cavap kötä başladılar. Çit apparat isä cavap birergä aşıkmadı. Ul yañadan tomanga äverelde dä, başka räveşkä kerep oyıştı. Häzer inde ul yarımşar gömbäzne häterlätä, gömbäz eçennän ozın tayak suzılıp çıkkan, tayak başında keçkenä şar bar ide.

– Reflektorlı antenna bit bu, – dip tanıp aldı Mansur, – menä kürersez, ul häzer bezgä taba borılaçak ta, cavap tapşıra başlayaçak. Menä kürersez!

Şulvakıt ekran yañadan äle genä cibärelgän häbär belän tuldı. Tik, bu yulı anı korab çittän kabul itä ide.

– Bezneñ häbärne apparat planeta östenä tapşıra, – dide Artur dulkınlanıp, añlasalar gına yarar ide! Sez niçek uylıysız, añlarmı alar, yukmı?

Korab apparaturası mömkin bulgan barlık dulkınnarda kabul itügä küçerelde. Bik ozak toyılgan kiyerenke minutlar başlandı. Biş minut ütteme, ber säğatme – keşelär anı sizmäde. Häm, menä nihayät, cavap kilde!

Başta ekranda Polluks yoldız sistemasınıñ sheması surätlände. Surät zuraya barıp, ekranda yäşel planeta Grina gına kaldı. Planeta yanında Cir korabı barlıkka kilde. Ul äkren genä planeta östennän şuışıp, aña yakınaya bardı da, ahırda töşep utırdı. Şunnan soñ ekran beraz sünep tordı, häm häbär yañadan kabatlana başladı.

– Bezne Grinaga töşärgä çakıralar, – dide Mansur.

– Ä bälki boyıralardır? – dide Artur.

– Bort curnalına niçek yazdırabız? – dip soradı Ervin. Beraz uylap torgannan soñ, ul knopkaga basıp, kompyuterga endäşte:

– Bort curnalına. Bezgä planeta östenä töşärgä... kürsättelär.

* * *

Töşü apparatı yomşak kına bärelep planeta östenä, yäm-yaşel tigezlekkä utırdı. Keşelär, isän-imin töşep utıruga ışangaç ta, tizräk illyuminatorga tekäldelär. Şop-şoma dip äyterlek tigez yäşel öslek... Yıraktarak anda-sanda konussıman antennaga ohşagan çeltärle baganalar kürengäli. Añlı zatlar yäşägänne kürsäterdäy bernindi korılmalar, yullar, ya bulmasa eşkärtelgän cirlär yuk ide monda. Tip-tigez “cir” ülän belän tügel, nindider yäşel kunık belän kaplangan, anıñ östenä kan tamırları kebek tarmaklanıp köpşälär çeltäre cäyelgän. Ereräk köpşälär buylap alarnı torım-torım büselderep nindider sıyıklık häräkät itkäne kürenä. Şul cay häräkättän başka, ber cirdä bernindi can äsäre sizelmi...

Terek tänneñ tamırları tibep torgan eçke organın häterlätkän bu küreneş küñeldä can öşetkeç täesir kaldıra ide. Keşelär monı küzätep baytak kına süzsez tordılar. Alar monda görläp torgan tormış, şähärlär, maşinalar, üzlären karşı aluçılar bulır dip kötkännär ide. Kilep karasalar menä – nindi kötelmägän buşlık. Akıllı zatlar bulmasa, hiç yugı kırgıy tabiğat kaynap torsın ide, ä monda – içmasa ber agaç ta yuk!

– Menä kilep tä cittek, iptäşlär, – dide Ervin, tınlıknı bozıp. – Kildek, kürdek, inde eşkä kereşik. Artur, sin orbitada kalgan korabka bezneñ planeta östenä töşep utıruıbız turında häbär it. Sin, Mansur, mondagı tsivilizatsiyäneñ radio häm televideniye tapşıruların totarga tırışıp kara. Ä min bort curnalına planetaga töşü turında hisap küçerim. Annarı, yal itep alırbız.

Ul şulay digäç, härkem üz eşenä kereşte. Tik eşlärne tiz genä beterep tınıçlarına yazmagan ikän alarga bu tılsımlı planetada. Üz urınnarına utırıp, apparaturanı kabızgaç, alar dinamiklarda köçle şau-şu, şıtırdau gına işettelär, ekrannar kar buranı uynagannı häterlätep cemeldi ide. Monıñ säbäbe bik tiz açıklandı. – Planeta östendä böten elemtä diapazonnarı radiodulkınnar belän tulı bulıp çıktı.

Artur, knopkalarga tiz-tiz baskalap, orbitada kalgan korab belän elemtägä kerergä tırışıp karadı, tik bernindi cavap ala almadı.

– Ervin, bezeneñ korab yukka çıkkan! – dip kıçkırdı ul. – Alar korabnı yuk itep, bezne monda kulga töşerergä cıyınalar mikän ällä? Häzer inde nişlibez?

– Tınıçlan, Artur, mondıy şartlarda radio eşli almıy. Orbita belän bäyläneşkä kerü mömkin tügel, barı şul. Ä korabnı yuk itüneñ alar öçen mäğnäse yuk. Bez bolay da tulısınça alar irkendä, – dide Ervin. Şulay dip, kabalanmıy gına üz eşen dävam itte. Berniçä minuttan soñgı häbärlärne bort curnalına küçerep tä beterde.

– Ä häzer – yal. Bernigä karamastan, altı säğat yokı! – dide ul kırıs tavış belän. İnstruktsiyä şulay kuşa, bu häldä nikadär mäğnäsez toyılmasın, aña buysınmaska säbäp yuk ide.

Tik, yokıga äzerlänä başlau urınına, Artur belän Mansur, süzsez genä ımlap, illyuminatorga kürsättelär.

Töşü apparatın tıştan kuyı toman urap algan ide. Menä toman bolganıp aldı, annan öräk sıman ütä kürenmäle keşe suräte ayırılıp çıktı, kiñ itep yılmaydı häm kabat erep yukka çıktı. Annarı toman ikegä ayırılıp, urtasında koridor barlıkka kilde. Beraz torgaç koridornı yañadan toman bastı, toman eçennän tagın tege öräk yılmaydı.

– Bezne planeta östenä çıgarga çakıralar, – dip añlap aldı Mansur. – Yokını kaldırıp torırga turı kiläçäk, Ervin. Bez yoklagan arada, bolarnıñ bezgä dip äzerlägän çäçäk bäylämnäre şiñä başlamasın.

– Çäçäktän bigräk, bolarga yokı digän närsäneñ bötenläy tanış bulmavı ihtimal. Ul çagında bezneñ yokını alar çakırunı kire kagu dip añlayaçak. Şuña kürä, yalnı yaktı kiläçäkkä kaldırabız. Ekipac, Grina östenä çıguga äzerlänä başlarga! Karagız anı, çıkkanda tege öräk kebek kiñ itep yılmaerga onıtmagız! – Ervin Mansurnıñ şayartuın kabul itep, üze dä şulay ciñelçä süzlär äytep aldı. Tartılgan kıl kebek nervılarnı bu beraz bulsa da yomşatıp cibärde. Keşelär canlanıp, planeta östenä çıgu aldınnan üzlärenä tiyeşle eşlärne başkarırga kereştelär. Planeta havasına analiz yasaldı. Anda 29% kislorod, 1% uglekislota bulıp, ul sulau öçen yaraklı bulıp çıktı. Läkin barıber, çit planetaga keşelär skafandr kiyep çıgarga tiyeşlär ide. İnstruktsiyä şulay kuşa.

Ämma, Artur skafandrın kiyä başlagan cirennän nider uylap kire salıp taşladı.

– Duslar, sez, älbättä, kürep torasız, min inde berniçä märtäbä sezneñ alda kauşap kürsättem. Şuşı vakıtka qadär monda üzebez öçen nindider yavızlık kötep şiklänäbez ikän, monda minem ğayep bar. Şuña kürä, mondıy karaşnı berençe başlap ta min üzgärtergä tiyeşmender. Ayırmaçık yugarı däräcäle tsivilizatsiyä belän oçraşkanbız ikän, bezgä annan saklanıp torırga kiräk tügel dip sanıym. Bezne kunakka çakıralar, ä kunakka skafandr kiyep baru kileşmi. Alar bezne yuk itärgä ber dä cıyınmıylar şikelle. Planetada infektsiyä kurkınıçı, ya başka berär hätär bulsa, bezen tışka çakırmaslar da ide alar. Miña Grina östenä skafandrsız çıgarga röhsät itegez.

Bu fiker belän bersüzsez kileşep, öçese dä skafandr kimäskä buldılar.

Töşü apparatı işegen açıp çıgıp, keşelär planeta östenä ayak bastı.

Çittän karaganda yomşak çirämgä ohşagan öslek takır häm katı bulıp çıktı. Anı tüşäp torgan yäşel katlam yartı santimetr çaması gına kalınlıkta ide. Keşelär ayak baskan urında bu katlam izelep, alarnıñ taban ezlär uyılıp kaldı, tik bu ezlär taz arada yukka çıga, yäşellek tagın elekke hälenä kayta bara ide.

Apparattan un metr çaması kitkäç, keşelär üz allarında barlıkka kilgän ak tümgäklär karşında tuktalıp kaldılar. Ozak ta tormıy, bu tümgäklär kabarınıp yarıldılar da, gömbä şikelle, havaga tuzan oçıra başladılar. Keşelär sıyık kına ak toman eçendä kaldı. Ni dä bulsa kılırga belmiçä, alar baskan urınnarında tora birdelär. İke minut çaması vakıt ütte.

– Şulay da, bezgä başta yal itep alası kalgan ikän, üterep yokı kilä, – dide Mansur, zur itep açılgan avızın uçı belän kaplap. Ul tagın nider äytergä telägän ide, tik tel äyländerep süz äytü anıñ öçen inde bik avır eş kebek toyıldı. Hätta basıp toruı da çiktän tış kıyın ide. Sünep bargan küz karaşı belän ul iptäşläreneñ sıgılıp cirgä avıp töşüen kürde. Üzeneñ niçek cirgä yatuın ul toymadı. Gäüdäse çaykalıp çügä başlaganda, tirän yokıga kitkän ide inde.

* * *

“Dürtençel ruhtan Üzäkkä – çit tsivilizatsiyä väkilläre apparattan çıktı. Üzäktän ruhka – boyırık – alarga taba kontakt öçen väkillär cibärergä... Bişençel ruhtan Üzäkkä – sorau – initsiativa alarda bulsa niçek?.. Üzäktän ruhka – cavap – alar kilde, häbär birde, çirat bezdä... Kontakt väkillärennän Üzäkkä – beleşmä – çit tsivilizatsiyä väkilläre öç törkemgä bülengän, radionurlanışları yuk... Dürtençel ruhtan Üzäkkä – his – gacäp, alay buluı mömkin tügel!.. Üzäktän ruhka – beleşmä – borıngı zamanda andıy küzänäklär bezdä dä bulgan. Faraz – çın väkillär küzänäk törkemnäreneñ eçendä bulıp, nurlanışsız küzänäklär saklagıç rol üti torgandır bälki. Kontakt väkillärenä – boyırık – küzänäk törkemnäre eçenä ütep kerep, çın väkillärne ezlärgä... Ruhlardan Üzäkkä – alar agressiv! Alar bezneñ väkillärne yuk itälär. Törkemnär eçendä kislorodka bay sıyıklık bar, agressiv küzänäklär şunda yözälär häm bezeneñ väkillärne aşıylar. Täqdim – alarnıñ törkemnären tarkatıp, kire apparatlarına kaytarırga kiräk... Üzäktän ruhlarga – kompromiss – küzänäk törkemnäre tirälegendä nurlanışsız küzänäklärneñ tereklek eşçänlegen tuktata, läkin tözeleşlärenä bernindi üzgäreş yasamıy torgan matdälär kertergä. Şart – matdälär çıgarılgaç, sistemalar tulısınça baştagı hälgä kaytırga tiyeş. Boyırık – ruhlardan kontrol törkeme oyıştırırga... Berençel ruhlardan Üzäkkä – raport – matdälär kertelde, sistemalar häräkätsez... Ruhlar berläşmäsennän Üzäkkä – häbär – çit tsivilizatsiyä törkemnäreneñ nurlanışlı küzänäkläre bötenläy yuk. Alarnıñ küzänäkläre ayırım häldä yäşäügä sälätsez, alar sistemalarga ayırılgısız bulıp berläşälär. Sistemadagı bäyläneşlär bik katlaulı. Sistemanıñ töp öleşe – tarmaklı küzänäklär cıyılması, normal şartlarda alar bezdäge dürtençel ruhlarga ohşaş añ barlıkka kiterälär. Küzänäklär eçendä sistemalarnıñ tözeleş programması tabıldı. Sistemalarnıñ häzerge torışında programmaga turı kilmäülär bar. Faraz – programmadan taypılışlar bezneñ planeta şartlarınıñ naçar yogıntısınnan bulırga mömkin... Üzäktän tikşerü törkemenä – boyırık – sistemalarnı üz programmalarına yaraşlı hälgä kiterergä... Tikşerü törkemennän Üzäkkä – raport – tikşerü tämam... Üzäktän ruhlarga – boyırık – çit tsivilizatsiyä väkillären canlı hälgä kaytarırga... Barlık tere zatlarga alar eçendäge tirälektän çıgarga. Ayırım boyırık bulmıyça, anda kerü tıyıla.”

Grina tsivilizatsiyäseneñ añ däräcäsen, anıñ fiker yörtü räveşen keşe telendä añlatu mömkin tügel, anda süzlär yuk. Äle kiterelgän özek – bik yakınça tärcemä genä. Monda ni turıda süz bardı soñ? – Başta alar keşelärne dä üzläre kebek ük ayırım, üzara totaşmagan küzänäklärdän tora dip uyladılar. Üzlärendäge küzänäklär radiosignallar yärdämendä bäyläneşkä kerä alganga, alar keşelärdä dä radionurlanışlı küzänäklär ezlärgä kereştelär. Här mikrobnı yuk itä torgan kan tänçekläre alarnıñ “väkillären” üterä başlagaç, alar monı agressivlık dip uylap, keşelärne çak kına harap itmädelär. Keşelär üzläre, älbättä, berni sizmäde. Alar tiz arada tirän yokıga kittelär häm üzläreneñ ak küzänäklär katlamı astına kümelülären dä, tirälärendä törle priborlar barlıkka kilüen dä, küpme vakıt ütkänen dä toymadılar.

Menä nihayät, Üzäktän boyırık kilde, çit küzänäklär taralıştı, priborlar yukka çıktı. Keşelär, berni bulmaganday, tereklek hälenä kire kayttı.

Alarnıñ bervakıtta da bolay rähät, kör küñel, açık añ belän uyangannarı yuk ide äle.

– Ervin, bu sinme, ällä başka keşeme? Yañagıñda nişläp yara eze yuk?

– Min tuksan yıl buyı Ervin inde, ä menä sin, Arturga ohşagansıñ ohşavın da, tik sineñ kiçä ber teşeñ kitek ide... Ällä bez yoklagan arada teş kuydırıp yördeñme?

– Yegetlär, minem böyerlär avırtmıy başlagan! Moñarçı sezgä äytmi yöri idem, “tabut”tan çıkkanda uk avırtalar ide inde alar. Bügen kayda ikännären dä belmim, tfü-tfü!

– Menä, äyttem bit, bu tsivilizatsiyägä tulı ışanıç kürsätergä kiräk dip! Bez monda yoklap yatkanbız, ä alar bezgä timägännär... disäm döres bulmas – bezne yünleräk hälgä kiterep kuygannar. Niçek itep? Baş citärlek eş tügel mägär anısı... Niçek kenä bulmasın – bar da yahşı! Min, mäsälän, üzemne şundıy äybät toyam, miña ber genä närsä citmi häzer – eçtä aç bürelär ulıy. Tamak yalgap alsak, naçar bulmas ide.

Yokıdan kör küñel belän uyangan keşelär şulay canlı gına söyläşä-söyläşä töşü apparatına taba kuzgalgannar ide, allarında yaña häräkät kürep, tagın tuktap kaldılar. – Karşıdagı cir östendä tamırlar kalınayıp kitkändäy buldı, alar buylap matdälär kübräk agıla başladı. Berniçä urında ak koykasıman massa küperep çıgıp, ozınça tayaklarga äverelde. Alar ber metr çaması bulgaç, barısı beryulı ak massadan torgan kalkulık astında kaldılar. Berazdan ak massa tarladı, häm keşelär üz allarında... tügäräk östäl, öç urındık kürdelär. Ä östäl östendä, öç pıyala savıtta – kızarıp peşkän almalar! Tagın nindi dä bulsa añlayışsız häl kötüdän keşelärneñ nervıları tartıla başlagan ide, almalarnı kürgäç, alar irken sulap kuydılar. Avızlarınnan sular kilde. Alarga Cirdän äzerläp cibärelgän azık niçek kenä tämle bulmasın, konserva – konserva inde ul, çın almaga citäme soñ!

Alar bik kanäğat töstä östäl artına utırıştılar. Mansur berençe bulıp aldındagı savıttan ber matur almanı saylap aldı da, aña teşlären batırdı... häm äkren genä kire tartıp aldı. Bu alma – alma tügel ide! Ul “alma”nı urtalay sındırıp karadı. Tirä-yakka it belän kızdırılgan bäräñge isen häterlätkän appetitlı is taraldı. Bütän “alma”larnı sındırıp karaldılar – kaysınnan gömbäne, kaysınnan balıknı häterlätkän is kilä, tik islär bu azıklarnıñ bersenä dä tögäl turı kilmilär ide.

“Alma”larnıñ bötenläy başka närsä bulıp çıguı beraz käyefne kırsa da, keşelär tüzmäde, tışına bik karamıy gına, alarnı aşarga kereştelär. Grinanıñ bik tä säyer, küzgä kürenmäs hucaları täqdim itkän “kunak sıyı”, çınnan da, tämle genä bulıp çıktı.

– Ni öçen alma, ni öçen gruşa tügel? – Ervin iptäşlärenä bu soraunı töbenä tiränräk mäğnä salıp birde, älbättä. Yağni, “alar” kayan alma turında belälär dä, nişläp anıñ nidän torganın belmilär? Niçek alarga şunı häm tagın bik küp närsälärne añlatırga? Uyga kalgan iptäşlärenä karap, ul dävam itte:

– Alarga tapşırılgan kontakt häbärendä, bezneñ akıllı zat buluıbıznı añlatkan töp öleştän soñ, Cir tormışı belän tanıştıru öleşe bar ide: urman, yalan, diñgez, şähär küreneşläre, atlar, koşlar, maşinalar... Şunda, häterlisezme, näq menä şuşındıy östäl artında ber kız alma aşıy... Ä bütän törel aşau küreneşe yuk ul häbärdä.

– Bezneñ ul häbärdän başka tagın bay filmotekabız bar bit, şunı kürsätä başlarga kiräk çit tsivilizatsiyägä. Başta baylar, säüdägärlär, millionerlar tormışı turındagı filmnardan başlarga kiñäş itäm, – dide Mansur, häyläkär yılmaep. Annarı citdi itep östäde:

– Bezneñ alarga açkıç tabalganıbız yuk äle haman. Şulay da, mömkin bulgan eşebezne eşli torıyk, alarnı üzebez belän tanıştırunı dävam itik.

Keşelär töşü apparatınnan mahsus ekran alıp çıktılar, aña şnur suzdılar. Apparat kompyuterına filmotekadagı filmnarnı berse artınnan bersen kürsätä başlarga boyırdılar. Ekran kabında, anda berençe küreneş bularak, Çarli Çaplin geroyınıñ bähet ezläp Klondaykka yünälgäne kürende...

Ekran karşında berniçä urında kara tap bulıp küzlär barlıkka kilde.

– Küzlär, tamırlar, tümgäklär!.. Ä kayda mondagı keşelär? Nindi dä bulsa zatlar bulırga tiyeşter bit monda! Häy! – Artur aldındagı buşlıkka karap avaz saldı. – Menä min! – Ul üzenä barmagı belän törtep kürsätte, kulı belän iñbaşınnan ayagına qadär sıpırıp töşerde. Annarı barmagan alga törtte. – Ä sez kayda? Kemnär sez?

Cavap urınına anıñ aldında, inde alda kürelgän alım belän, zur ekran üsep çıkta. Ekran yaktırıp, kaysı ozınça, kaysı tügäräk, kaysı tarmaklı, kaysı kerfekle küzänäklär belän tuldı...

Ekran aldında öç urındık häm kompyuter terminalı barlıkka kilde.

– Bezgä kürenergä telämilär, şulay da, söyläşügä çakıralar, – dip añladı monı Ervin. – Yarıy soñ, eşkä kereşik, yegetlär, kompyuter aşa söyläşep karıyk bolar belän.

Şulay itep, Grina tsivilizatsiyäse belän dialog başlandı. Matematik ğamällär, figuralar, räsemnär, şartlı bilgelär yärdämendä küpmeder däräcädä añlaşırga öyrängänçe baytak vakıt uzdı. İke yak bersen-berse äzräk añlıy başlagaç, keşelär Grina tsivilizatsiyäsennän üze belän tiränräk tanıştırunı, üzeneñ tözeleşen, yäşäü räveşen añlatunı soradılar. Bu eşne Grina akıl iyäläre planeta häm andagı tereklek tarihın kürsätüdän başladı. Ekranda yanar taular, kaynap torgan okean, planetanıñ borıngı öslege kürende.

Mondıy säyer tsivilizatsiyä belän söyläşü bik katlaulı häm avır eş. Bu söyläşüdä yalgışlar, tabışmaklar berse artınnan berse kilä, faydalı informatsiyä monda, bigräk tä baştagı mällärdä, kibäk arasındagı börtek kebek siräk närsä. Şuña kürä, buş süz belän käğaz tutırmas öçen, bu urında dialoglarnıñ näticäsen, Ervin tarafınnan bort curnalına küçerelgän raportnı gına kiterik.

“Monnan küp million yıllar elek Grinada tere küzänäklär barlıkka kilä. Alar başta Cirdäge küzänäklärdän ber yakları belän dä ayırılıp tormıylar. Läkin bervakıt, ni säbäp arkasındadır, dönyaga ber gacäyep üzlekle küzänäk yarala. Bu küzänäk üzennän radiodulkınnar taratu häm alarnı kabul itü sälätenä iyä bula. Radionurlanış aña başta bernindi dä fayda kitermi äle. Läkin, menä küzänäk ürçi başlıy, radioküzänäklär kübäyä. Alar ber-berseneñ nurların totıp üzläre öçen fayda ala başlıylar. Ägär berär küzänäk bälagä tarısa, anıñ radiodulkınnarı üzgärep, başkalarnı kisätkän. Berär küzänäk äybät şartlarga eläksä, ul “äybät” dulkınnar taratıp, başkalarnı üz yanına cälep itkän. Şundıy üzara yärdäm alarga dulkınsız küzänäklärgä karata zur östenlek birä. Ozaklamıy alar andıy gadi küzänäklärne bötenläy kısrıklap çıgaralar. Planetada barı radioküzänäklär kala.

Evolyutsiyä barışında alar üzgäreş kiçerälär, ber törlese ere, ikençeläre vak, kaysı hlorofillı, kaysı berär kiräkle fermentlı bulıp kitälär, ber-berse belän torgan sayın totrıklırak elemtädä bula baralar. Katlaulırak, mäğnäleräk signallar almaşuga küçälär. Üzenä kürä nerv sisteması barlıkka kilä. Ämma şul uk vakıtta, här küzänäk irekle bulıp kala, çönki radiobäyläneşlär öçen beregep totaşunıñ kiräge yuk. Şundıy irekle küzänäklärneñ küpmeder sanı törkem bulıp oyışıp, üzara caylaşıp yäşi. Beräülär fotosintez ütkärä, ikençelär alardan organik matdälär alıp, başkalarga tarata. Kayber küzänäklärneñ nurlanışı köçleräk bulıp, alar kürşe törkemnär belän dä bäyläneşkä kerälär. Berniçä törkem ere küzänäklärdän torgan elemtä üzäge barlıkka kiterep, alar şulay uk başka üzäklär belän bäyläneşkä kerä. Şulay itep, äkrenläp sistemalar katlaulana bara. Bu protsess küp million yıllar dävam itä, häm nihayät, planetada añ yarala.

Häzerge Grinada tereklek ber-bersenä totaşmagan ber küzänäkle organizmnardan tora, anda ayırım akıllı zatlar yuk. Berniçä million küzänäk oyışıp, kompyuternı häterlätkän bik tübän añ yaralgısı – berençel ruh hasil itä. Anıñ bernindi tışkı strukturası yuk, här küzänäge ayırım, häm şuña kürä, ul keşe küzenä çüprä yäki yäşkelt layladan berni belän ayırılmıy. Andagı ber törkem küzänäk kürşe ruhlar belän elemtägä kerügä caylaşkan. Alarnıñ katlaulı sisteması ikençel ruh tözi. Bu ruhnı baka, böcäk añı belän çagıştırıp bulır ide. İkençel ruhlar öçençel, aları isä dürtençel ruh bulıp oyışa. Soñgısınıñ añ däräcäse keşeneke belän ber çamada. Alar berläşüdän tugan bişençel ruhlar üzlärennän bernikadär küzänäk bülep çıgarıp, berniçä yöz ruhka urtak Akıl üzäge tözilär. Bu Akıl üzäkläre üz eçlärendä elemtä öçen radiodulkınnardan tış elektr togı belän yaktılıknı da faydalanalar. Üzlärenä kergän ruhlar belän dä alar küp vakıt yaktılık ütkärgeçlär çeltäre aşa idarä itälär. Kayber däverlärdä mondıy üzäklär berläşep Bötendönya akıl üzäge tözilär, ä kayber däverlärdä ayırım bulalar. Häzerge vakıtta Grinadagı terekle Bötendönya akıl üzägenä buysına.

Grinada zatlar yuk, dimäk, ceneslär, mähäbbät, balalar, yäşlär, kartlar, buınnar almaşınu da yuk. Keşelär tormışındagı bik küp närsälär alarga bilgesez. Läkin bu monda tormış yarlı digän süz tügel äle. Monda tormışnıñ keşelärgä avır añlaşıla torgan başka küreneşläre bar, şul başka küreneşlär nigezendä monda da rähät, gazap, şatlık, kaygı, hıyal häm başka tör hislär bar. Cirdäge kebek bulmasa da, monda da üzençälekle yugarı sänğat, mädäniyät bar. Mondagı muzıka, mäsälän, yañgıramıy, ul turıdan-turı radiodulkınnar räveşendä. Ruhlar arasında katlaulı algoritmnardan torgan programmalar icat itü dä kiñ taralgan. (Keşelär dä bit kayvakıt matematik formulalarda maturlık, garmoniyä kürälär, ä monda matematika sänğatneñ ber törenä äverelgän.) Grinada tagın ber kızıklı sänğat bar – anda yaña tör küzänäklär icat itü belän mavıgalar. Küzänäklärgä matur formalar, ğadättän tış üzleklär birep, şunnan estetik täm tabalar. Yaña tör molekulalar yasau da alarda sänğatkä tiñ ostalık sanala.

Monda şulay uk bay tarih bar. Ruhlar başka ber ruhnıñ kızıklı dip tapkan kiçereşlären üzenekedäy itep kabatlıy ala, çönki monda här vakıyga, här kiçereş planetadagı tereklekneñ urtak häterenä terkälä bara. Cirdäge yahşı kitaplar kebek, monda danlıklı ruhlarnıñ tormış özeklären kabatlap “yaşäp karau” kiñ taralgan.

Grinada kartinalar, sınnar, kino yuk – här ruh üzäktän böten närsä turında tulı mäğlümat ala alganda, bu äyberlärneñ mäğnäse kalmıy.

Grina ruhlarınıñ, älbättä, üz maksatları bar. Mäsälän – barlık küzänäklärgä tuk tormış buldıru, fän belän şögıllänü, dönyanı tanıp-belü, planetanıñ urtak añın kamilläşterü.

Bötendönya akılınıñ küp yıllarga isäplängän böyek maksatı da bar. Ul Polluks yoldızınıñ ikençe planetasın tarkatıp, anıñ materialınnan bik zur eçe kuış şarlar yasap, alarga küzänäklär küçerergä, şulay itep Grina tsivilizatsiyäsen kiñäytergä teli. Şul maksat belän ul ikençe planeta eçendäge kuışlarda betmäs-tökänmäs energiyä zapası tuplıy.

Grinada äyberlär yasau bik ciñel başkarıla. Mäsälän, timerdän berär äyber yasarga kiräk buldı di. Timer atomnarın yotıp, kiräk cirdä bülep çıgara torgan ayırım tör küzänäklär bar, ruhlar boyırıgı belän alar küz aldında kiräkle äyberne üsterep kuyalar. Şul uk yul belän taş, agaç, cep, hätta uglerod atomnarınnan almaz da yasarga mömkin. Tsivilizatsiyä yaña uyanıp kilgän borıngı zamanda küzänäklär üzläre öçen binalar, cir astında kuışlar tözegännär, törle maşinalar yasap, tormışların ciñeläytkännär. Läkin vakıtlar ütü belän andıy närsälärneñ bötenläy kiräge kalmagan, çönki, küçenep yörü öçen alar häzer köpşälär çeltärennän faydalana, binalar da kiräk tügel, planetada salkınnar bulmıy, anıñ kış bulası yarımşarında mahsus küzänäklär yärdäme belän parnik effektı buldırıla. (Şulay da, planetanıñ Akıl üzäge cir astındagı kuışlarda saklana.) Maşinalar, tehnik çaralar kiräk bulgan oçrakta yañadan yasalalar häm kiräge betkäç tä yuk itelälär. Kayvakıt, mäsälän, kosmoska çıga öçen korab tözergä kiräk bula, fänni tikşerenülär öçen elektron tizlätkeçlär yasala. Ä bezgä orbitada oçragan, formasın üzgärtä, erep yugala torgan apparat isä bötenläy mehanik korılma tügel ikän – ul tulısınça ğalämdä tereklek itärgä yaraklaşkan radioküzänäklärdän tora bulıp çıktı.

Planetanıñ akıl kodräte çiksez diyärlek. Ul teläsä nindi äyber yasıy, planetanıñ üzen dä telgänçä üzgärtä ala. Monda bolıtlar barlıkka kilü häm yañgır yavu bik kızıklı. Yañgır yavarga tiyeşle urında havaga vak mikroblar kütärelä, alar üz tirälärendä elektr kırı barlıkka kiterälär, su parları şular öslegenä cıyılıp, tamçılar yasala häm cir östenä yañgır yava. Bu eş añlı ruhlar boyırıgı belän başkarılganga kürä, monda bolıtlar tözek formada, yañgır kiräk vakıtta, kiräk qadär genä yava.”

...Berniçä säğat eşlägännän soñ, ekran üzennän-üze sünde. Ul arada yıraktan keşelär yagına taba şäp cilderep çıp-çın avtomobil kilgäne kürende. Keşelär yanına kilep citkäç, ul yarımtügäräk duga yasap borıldı da, tuktap kaldı. Bu yugarı markalı ör-yaña maşina bulıp, Cirdäge maşinalardan tıştan ber genä yagı – şofersız buluı belän genä ayırıla ide. Keşelärneñ anısına älläni ise kitmäde, alar käyeflänep köleşep aldılar: “Bezneñ maşina yaratkannı ni arada sizgännär!” “Äyttem bit, kino kürsätergä kiräk alarga dip!” diyeşep, maşina yanına kildelär, eşlekle kıyafät belän anıñ kapotın açtılar. Kapot astında motor yuk ide. Gacäp hällärne kürep inde künekkän keşelär baş çaykap kına kuydılar da, kapotnı kire yaptılar. Annarı, äybätläp kenä, maşinanıñ eçenä kerep utırdılar. Tik alarga tize genä kuzgalıp kitärgä nasıyp bulmadı. İkençe mizgeldä alar kotları oçıp maşinadan kire atılıp çıktılar. İnde künektem digändä dä, bötenläy kötelmägän hällär kilep çıgıp kına tora şul monda!

Ni buldı soñ, ğaläm gizüçe batır keşelärne närsä şulay kurkıta aldı? – Alar maşinaga kerep, caylap utırgannar gına ide, rul karşında astan kamır kebek kabarıp “çın taksist” üsep çıktı da, keşelärgä borılıp, yagımlı tavış belän: “Kaya boyırasız, ser?” – dip soradı. İñ batır keşene dä şomga sala torgan ber närsä bar bit dönyada: anı mistik kurku dip atarga bula. Keşe añında tumıştan kilä torgan nıklı kagıydä bar – cansız gäüdälärdän yırak tor! Kem belä, bälki bu kagıydä borıngı zamannarda uk keşe añına, ul mäyetlär tiräsendä uralıp yogışlı avıru yoktırmasın öçen tabiğat tarafınnan salıngandır. Niçek kenä bulmasın, bu yulı cansız öräkneñ keşe räveşenä kerüe keşelärgä kurku salu öçen citä kaldı.

“Dürtençel ruhtan Üzäkkä – häbär – keşelär şofer yasalgaç maşinadan çıktı. Ni öçender alarga ul oşamıy... Üzäktän bişençel ruhka – boyırık – häbärgä analiz yasarga... Bişençel ruhtan Üzäkkä – beleşmä – situatsiyä 4nçe filmnıñ 28900-37500nçe kadrlarınnan alıngan ide. Andagı şartlar bezdägegä turı kilmi. Täqdim – filmdagı şartlarnı buldırırga... Üzäktän bişençel ruhka – kire kagu – filmnardan kürengänçä, küp törle şartlarda maşina eçendä şofer bula. Säbäp anda tügel. Faraz – keşelär üzläreneñ häräkätçän maketların gomumän kabul itmider. Täqdim – keşelärgä oşıy torgan başka maketlar kürsätep, bu faraznı sınap kararga. Dürtençel ruhlarga – boyırık – 17nçe filmnıñ 15200-24800nçe kadrları ürnägendä maketlar yasarga.”

Keşelär bik tiz islären cıyıp, maşina eçenä karadılar – anda şofer öräge yuk ide inde.

– Menä häyersez, üzemne berkayçan da şundıy şikçel dip uylamıy idem, – dide Artur, berkemgä dä karamıyça gına.

– Uylap karasañ, bernärsäse dä yuk inde anıñ, – dide Mansur, – keşe tösle kurçak, robot sıman äyber. Ber küneksäñ...

Ul yartı yulda bülenep kaldı. Berniçä adımda... kupalniklar gına kigän öç sılu kız figurası üsep çıktı. Alar törle matur häräkätlär yasap, keşelärgä taba yakınaya başladılar.

– Yuk, kiräkmi, yugalıgız! – dip, keşelär kulları belän seltänep kıçkıra başladılar. Alar bu figuralarnıñ da cansız buluın böten nervıları belän sizdelär, matur sınnar alarda barı çirkanu toygısı uyattı.

“Kızlar”, tasması özelgän kino kadrı kebek, kinät häräkätsez kaldılar, tarkalıp çügä başladılar. Keşelär isä artka borılıp, süngän ekran karşına bastılar. Ervin pult töymälärenä baskalap aldı: – Dialog!

Ekran kabındı, anda ber-ber artlı keşe figuraları barlıkka kilä häm arkılı sızıklar belän sızılıp yukka çıga başladı.

– Başkaça bezgä andıy cansız figuralarnı kürsätmäskä väğdä itälär, – dide Ervin. – Ä häzer, äydägez, maşinaga utırıyk, anısın da yuk itep kuymasınnar bez kirelänep torgan arada.

“Dürtençel ruhtan Üzäkkä – häbär – keşelär yaña maketlarnı da kabul itmi... Bişençel ruhtan Üzäkkä – faraz – bälki alarda keşe sınnarına karata tıyu bardır?.. Üzäktän bişençel ruhka – beleşmä – alarnıñ planetasında keşe sınnarı kiñ taralgan (filmnar isemlege). Barlık ruhlarga – täqdim – küreneşne añlatırday farazlar äzerlärgä... Üzäktän ruhlarga – informatsiyä – hatasız farazlar kilmäde. İğlan – bu küreneşne keşelekneñ açılmagan sere dip belderäm. Kürsätmä – serne tikşerü, açıklau öçen bişençel ruhlardan fänni törkem oyıştırırga.

Zur tizlektä maşinada cilderü keşelärneñ käyeflären kütärep cibärde. Baytak vakıt şulay bargaç, alar diñgez buyına kilep tuktadılar. Maşinadan çıgıp yar çitenä kildelär, diñgez suına kulların tıgıp karadılar. Su cılı, anıñ östen kaplagan yäşel suüsemnär katlamın isäplämägändä, diñgez – cirdäge diñgez tösle ide.

– Yäşel bulsa bulır, koyınıp çıkmıy bulmıy, – dip, Mansur çişenä başladı. Aña iptäşläre dä kuşıldı. Alan çişenep suga kerä başlagan ide, küz küreme cirdä su öste yäşellektän çistarıp kaldı – nindider komanda buyınça, suüsemnär barsı beryulı töpkä kitte.

Diñgezdä koyınıp, maşinada yörep yal itep kaytuga, keşelärne mul tabın kötä ide. Mondıy küreneşne nindi filmnardan algannardır Grina akıl iyäläre: östäl baylıktan sıgılıp tora – buı çıgıp torgan kaynar aş, it tulı tälinkälär, tortlar, ciläk-cimeş, hätta berniçä şeşä dä bar ide anda (alarına ballı su salıngan bulıp çıktı). Häm ni öçender, urındıklar karşında iñ aldagı matur tälinkälärgä tutıkkan kadakların tırpaytıp, botinka tabannarı yata ide... Häyer, monısınıñ serenä keşelär şunda uk, ber karauda töşende: “1nçe sanlı” filmdagı ber küreneşne üzlärençä “añlagan” Grinanıñ “yomrıbaşları”! Ha-ha!..

Kayan belgännärder, bu yulı aşları aş, itläre it kebek, cimeşläre tatlı buldı. Döresen äytkändä, alarnı Cirdäge nindi dä bulsa azık belän täñgäl kiterep bulmıy ide, älbättä. Läkin anısı inde mondıy şartlarda vak mäsälä.

Keşelär aşap-eçep şulkadär huşlandılar, tabınnan kuzgaluga, alarnı yokı basa başladı. Beraz häl alırga dip kerä cirgä suzılgannar ide, tiz arada onıtılıp ta kittelär.

Bötendönya akıl üzäge tagın häräkätkä kilde. Ul ruhlarga keşelärneñ yokı hälendäge torışın tikşerergä kuştı. Alardan keşelärdä matdälär almaşınıñ sülpänäyüe, mi eşçänlegeneñ sürelüe, şul uk vakıtta tereklek hälen täemin itüçe organnarnıñ normal eşläve turında informatsiyä aldı. Annarı planetadagı barlık akıl köçen bu küreneşneñ säbäben açıklauga yünältte. Ämma uñay cavap ala almadı. Üzäk bu säyer küreneşne tagın ber açılmagan ser dip iğlan itte. Ruhlar keşelär tormışında mondıy serlärneñ küplege, älegä qadär alıngan informatsiyäneñ keşelär tormışın barı tışkı yaktan añlatuı, keşelärneñ eçke ruhi dönyasınıñ tulayım ser bulıp kaluı turında belderä başladılar.

Moña cavap itep, planeta eçendäge zur kuışlarga tuplangan kodrätle akıl köçe grandioz ideya äzerläp çıgardı: keşe organizmın tikşerüneñ başta ütkärelgän näticäläre buyınça keşeneñ yasalma modelen tözergä! Şul yul belän keşeneñ mi eşçänlegen öyränergä häm anıñ ruhi dönyasına ütep kerergä, serlären açarga!

Kayçandır kvarklar tözeleşen açıklagan zamannan birle Grina tsivilizatsiyäse aldına mondıy zur burıç kuyılganı yuk ide äle. Bu eşkä tiz arada planetanıñ böten akıl köçe cälep itelde. Keşe modelen tözü öçen kiräkle küzänäk törläre saylap alındı, bu küzänäklär eçendäge radionurlanış mehanizmı yuk itelde. Keşelär belän berençe kontakt vakıtında alınıp Akıl üzäge häterenä salıngan informatsiyä buyınça keşe hromosomaları yasalıp, küzänäklär eçenä kertelde. Hromosomalar yasauda öç keşeneñ dä genetik informatsiyäse kullanıldı – Grina akılınıñ isäbe buyınça, model alarnı tögäl kabatlamaska, şul uk vakıtta alarnıñ öçesenä dä ohşarga tiyeş ide. Küzänäklär kiräk qadär ürçetelde häm bavır, yöräk, muskul, mi, h.b. organ tukımaları räveşenä kiterelde. Annarı küzänäk-ara matdälär yasalıp, keşe organizmın cıyu başladı. Baş miyen cıygan çakta, anıñ belän yänäşädä radiokuzänäklärdän torgan berençel ruh – detektor urnaştırıldı, ul mi eşçänlege turında Grina akılına informatsiyä birep torırga tiyeş ide.

Menä bu gayät zur eş tä tögällände. Model tışkı yaktan gına tügel, neçkä molekulyar tözeleşenä qadär tözek keşe organizmı bulıp formalaştı. ...Tik... ul cansız ide. Modelne tözegän vakıtta andagı küzänäklärne tuklandırıp, alarga kislorod birep torgan sistema anıñ yörägen eşlätä, sulış aldıra, küzänäklär tere, läkin model yärdämçe sistemadan başka ber minut yäşärgä dä sälätsez bulıp çıktı. Vakıt-vakıt anıñ muskulları tartışıp, gäüdäse tärtipsez häräkätlär yasap kuygalıy, kayvakıt anıñ miyendä dulkın bulıp nerv yarsınuı barlıkka kilä, tik anda añnıñ äsäre dä yuk, gäüdäse isä berböten organizmga tügel, tarkau küzänäklär cıyılmasına ohşagan ide. Böten belgän çaraların sınap beterep tä modelğä can kertälmägäç, Grina akılı eksperimentnı uñışsız dip tanırga mäcbür buldı. Keşe modele kiredän yuk itelde.

Läkin, bu eksperiment bargan vakıtta uk inde Grinada keşelär turındagı böten informatsiyäne öyränep, keşe organizmnarınıñ başka yul belän barlıkka kilüen açıkladılar. Alarnı tän tözeleşe, ike cenesle buluları, başta bäläkäy bulıp, äkrenläp üsüläre Grina öçen tulayım tabışmak bulsa da, ber närsä açık añlaşıla ide – keşe digän canlı sistema ber küzänäktän üsep kenä barlıkka kilä ala. İnde häzer şunnan çıgıp, eksperiment yañadan başlandı.

Keşe tänenä has ber küzänäk äzerläp, anıñ üseş programmasın eşkä kuşıp cibärü, yaralgı üseşenä tiyeşle şartlar buldıru Grina akılı öçen kıyın eş bulmadı. Ni genä disäñ dä, küzänäklär buyınça anıñ beleme häm säläte iskitkeç ide.

Alıngan küzänäk bülenä başlap, yaralgı barlıkka kilde. Grinada üseşne tizlätä torgan matdälär küptän bilgele ide inde, şularnı kullanıp, ğadättä aylar buyı bara torgan üseşne monda berniçä säğat eçendä ütä torgan ittelär. Bu yulı eksperiment uñışlı bardı. Tiz arada yaralgınıñ yöräge üzlegennän tibä başladı, annarı ul yugarı tärtiptäge häräkätlär yasauga kereşte, häm tagın berniçä säğattän üzaldına berençe sulışın aldı. Şul vakıtta anıñ baş miye yanına urnaştırılgan berençel ruh – detektor modeldä zägıyf kenä bulsa da añ barlıgın kürsätte.

Modeldäge añnıñ zägıyflege Grina akılın älläni borçımadı, ul anıñ üseşen tizlätelgän yul belän dävam itä birde. Anıñça, üseş inde häzer añnı kamilläşterergä tiyeş ide. Vakıt belän sanaganda säğatlär ütte, üseş kimäle buyınça isä yasalma balaga ber, ike... biş, ...un yäş tuldı, ä anıñ başındagı detektor haman da añnıñ tübän däräcädä buluın kürsätä ide. Läkin üseş dävam itterelde – bälki çın añ keşelärdä üseşneñ soñgı etaplarında gına barlıkka kiläder?

Bala üsmer yeget räveşenä kergäç, genetik üseş programması tämam buldı. Grina akılınıñ belüençä, anıñ alga taba üzgäreşe inde kartayu protsessları isäbenä genä baraçak ide... Ämma, üseş azagında da keşeneñ añ däräcäse sulış ala başlagandagıça kaldı. Eksperiment tagın uñışsız kilep çıktımı? – Läkin, yasalma keşeneñ añı bälki başka berär törle yul belän üsär? Älegä bit Grina akılı üze belgän qadärne genä eşläde; menä häzer bälki model anı ör-yaña belem belän bayıta başlar?

Yasalma keşe, äle ber tapkır da dönyaga küzen açıp karamagan üsmer yeget, inde häzer üzaldına yäşäü öçen eksperiment bargan tirän kuışlıktan alınıp, Grina planetası östenä çıgarıp kuyıldı.

* * *

...Ul üzen nindider säyer irkenlektä toyıp, kul-ayakların kıymıldatıp karadı, küzlären açtı. Kük yözeneñ zäñgär tösen kürde. Bu zäñgär tösneñ buşlık ikänen sizemläde. Kulları belän tirä-yagında kapşandı, küze belän aldın-artın karap çıktı. Ul üze dä ni ikänen belmägän närsäneder bik zarıgıp ezli ide. “Närsäder, kemder anıñ yanında bulırga tiyeş bit inde, ul yalgız bulmaska tiyeş!” Ägär tirä-yakta gel şuşılay buşlık bulıp torsa – kem anıñ turıda kaygırtır, kem aña nişlärgä ikänen öyräter. Kem anı bu şomlı tınlıktan kotkarır?..

Ul söyläşä, süzlär belän uylıy belmi ide, älbättä, anıñ uyları äle his räveşendä genä ide. İñ köçle hise isä – yalgızlıktan şomlanu ide. Ul ni dä bulsa kılırga çarasız bulıp, barı şul avır hiskä birelep, bik ber urında yattı, annarı arıp, yokıga kitte. Yokıdan şul uk tıngısız his belän uyandı – kemder anıñ yanında bulırga, aña yärdäm itärgä tiyeş! Kayda ul, kem ul, nindi ul?..

“Ezlärgä, tabarga kiräk!” Ul ayak-kulları belän uñaysız häräkätlär yasap kuzgalırga omtıldı. Tırmaşıp, şuışıp ozak intekkäç, ürmäläp yörergä öyrände. Başta ürmäläp, annarı, tagı da beraz künegä töşkäç dürtayaklap alga kitte.

Berençel ruhtan üzäkkä – informatsiyä – modelneñ mi eşçänlege öçençel ruh däräcäsendä. Baş miyeneñ hävef üzäge köçle yarsınu çıganagına äverelep, başka üzäklärneñ eşçänlegen totkarlıy. Modelneñ organizm hälsezlänä bara, anda gomeostaz bozıla. Säbäpläre bilgesez. Modelğä närsäder citmi, ul närsäder ezli, läkin närsä ezlägänen üze dä belmi.

* * *

Säğat yarım çaması yoklap algaç, keşelär yaña köç, saf baş belän eşkä kereştelär. Monda töp eş – ekran aşa Grina tsivilizatsiyäse belän dialog. Ekran karşına kilep utırgaç, alar başta açıklıysı mäsälälär, bireläse soraular turında kiñäşep aldılar. Bik küp bilgesez temalarnı barlap çıkkaç, bügenge tormışnı añlau öçen iñ kiräkle närsäne – Grina tsivilizatsiyäseneñ tarihın tiräntenräk öyränergä buldılar.

“Kayçandır Grina tsivilizatsiyäse dä Cirdäge kebek ük tehnik caylanmalar kullanuga korılgan bulgan. Biredä ber-bersenä köpşälär belän totaşkan işeksez-täräzäsez biyek binalar tözegännär, şulay uk akıllı zatlarnıñ diñgez korabları, oçkıçları bulgan, zavodlar, şahtalar, energiyä stantsiyäläre, irrigatsiyä korılmaları eşläp torgan. Şuşı tehnologik däverdä ruhlarnıñ bik katlaulı berläşmäläre tözelgän, akıl üzäkläre barlıkka kilgän, alar äkrenläp yugarı üseşkä ireşkännär. Akıl üzäkläre tiräsenä tuplangan ruhi berläşmälär bik tiz üsep, ahırda böten planeta öste şular arasında bülenep betkän. Ä alar haman sayın üsärgä omtılgannar, şul maksat belän kürşeläreneñ küzänäklären üzlärenä kuşa, mömkin bulganda alarnı kısrıklıy başlagannar. Ruhi berläşmälär arasında kiyerenke häldäge çiklär barlıkka kilgän. Alarnıñ ber-berse isäbenä üsärgä omtıluı karşılıkka, karşılıklar isä köräşkä, köräş sugışka kitergän.

Ruhi berläşmälär arasındagı çiklär baştarak ber-ike çakrım kiñlektäge üle zona räveşendä bula. Soñınnan, çik aşa agulı matdälär belän höcüm itüdän saklanu öçen, alar üz çikläre buylap biyek stenalar kora başlagannar. Läkin bu çara gına sugışnı tuktata almagan. Tora-bara sugışlarda kuätle cimergeç tehnika, oçkıçlar kullanu kitkän. Planetanıñ küp urınnarı buş kalgan, isän urınnarda da tereklek bik avır şartlarda yäşägän. Küp kenä berläşmälär köçsezlänep, alarnı kürşeläre yaulap algan. Katı sugışlardan soñ berazga tınıç çorlar kilä torgan bulgan, ämma bu çorlarnı da berläşmälär kübräk sugış çaraların kamilläşterü öçen faydalangannar. Sugışlar torgan sayın hälaqätleräk bula bargan. Şundıy ber vakıt citkän – böten planeta isän kalgan iñ köçle ike ruhi berläşmä arasında bülengän. Çiktän tış kuätle koral belän bersen-berse yuk itü kurkınıçı alarnı sugışudan tıyılırga mäcbür itkän. Grinada ozak vakıtka tınıçlık urnaşkan.

Ämma, berläşmälär mäñgelek tınıçlık öçen köräşsälär dä, yaña koral yasaunı tuktatmagannar, bu vakıtta inde alar atom koralı da yasarga öyrängännär, anı planeta tiräli orbitalarga urnaştırgannar. Şunda uk agulı matdälär, viruslar töyälgän korablar da oçıp yörgän. Alar bar da berençe signal belän ük planeta östenä taşlanırga äzer torgannar. Böten bu koral belän yasalma akıllı mehanik avtomatlar idarä itkän.

Bervakıt avtomatlar eşendä bäläkäy genä ber yalgış kitü arkasında, Grina ruhları ihtıyarınnan başka, planetada zur sugış – Soñgı sugış kabınıp kitkän. Orbitaga çıgarıp aldan äzerläp kuyılgan böten kurkınıç koralnı planeta östenä taşlap anı totaştan yandıru häm agulau öçen nibarısı ber säğat vakıt citkän. Şul vakıt eçendä planeta östendä tereklek yuk itelgän. Böten planetanı kara sörem bolıtı kaplap, ul döm-karañgıda kalgan. Grina suınıp, kar häm boz çülenä äverelgän. Tereklekne barı tik tirän cir astı kuışlıklarına yäşerenü genä bötenläy yukka çıgudan saklap kalgan.

Berniçä yıl ütkän, agulı bolıtlar tarala, planeta cılına başlagan. Küzänäklär öskä çıgıp, äkren-äkren ürçegännär. Küpmeder vakıttan soñ alar tagın böten planetaga taralıp, ruhi berläşmälär üzläreneñ elekke çiklärendä oçraşkannar. Häm şunda alar, üzara karşılıklar mäñge dä sugışka kitermäsen öçen, berläşergä häm Bötendönya Akıl üzäge tözergä karar itkännär. Yaña barlıkka kilgän bu böyek ruh üz aldına iñ olı maksat itep tınıç şartlarda tehnologik bulmagan tsivilizatsiyä tözüne kuygan. Anıñ berençe eşe – sugış koralları häm yasalma akıllı avtomatlar buldırunı tıyu bulgan.

Bötendönya akılı aldında ul vakıtta planetadagı tormışnı ör-yañadan koru, Soñgı sugışnıñ tirän yaraların uñaltu burıçı torgan Şundıy yaralarnıñ ayıruça tiräne – atom bombaları şartlaudan kalgan küpsanlı radioaktiv ölkälär bulıp, anda torıp kalgan ruhlar bik zur gazap kiçerep yäşägännär. Ä Grinada, ägär ruhlar berläşep yäşi ikän, alarnıñ gazapları da, rähätläre dä urtak bula – ber barmagı avırtkan keşe böten bulmışı belän intekkän kebek, Akıl üzägenä dä şul radioaktiv ölkälär arkasında gazap kiçerergä turı kilgän. Ul zamanda äle Grinada radiatsiyädän tiz genä tazarınu yulların belmägännär. Ozakka suzılgan avır tazartu eşläre alıp barası urında, Akıl üzäge ciñel yulnı saylıy – radioaktiv ölkälärne üzennän ayırırga, alar belän bäyläneşne özärgä karar itä. Küp tä ütmi, monı ciñel genä eşläü öçen cayı da tabıla.

Radioaktiv urınnarda mutatsiyälär yışaep, küzänäklär tizräk törlänüçän. Berzaman alarnıñ bersendä säyer, garip küzänäklär barlıkka kilä. Alar çagıştırmaça köçle, tärtipsez radiodulkınnar taratıp, tirä-yaklarındagı küzänäklärneñ üzara bäyläneşen özü sälätenä iyä bulalar. Alarnı “şaulı küzänäklär” dip atarga mömkin. “Şaulılar” ber-berse belän genä totrıklı bäyläneşkä kerep oyışa algannar. Alar yanında bäyläneşlären yugaltkan gadi küzänäklärgä ber genä närsä – şaulılardan kilgän boyırıklarnı ütäü genä mömkin bulgan.

Mondıy kurkınıçlı gariplärne, başka vakıtta bulsa, şunda uk yuk itärlär ide, läkin Akıl üzäge alarnı radioaktiv ölkälärne üzennän ayıru öçen faydalanırga karar itä. Ul ölkälär belän bäyläneşlär özelep, alardan bernindi informatsiyä kilmäsen öçen, şaulılarnı ürçetep, ölkälärneñ çikläre buylap taratalar. Hätär kilep çıgasın berkem dä sizenmi, çönki bu vakıtta şaulılarnıñ oyışu däräcäse berençel ruh qadär dä bulmıy äle.

Çik buyınça sibelgän şaulılar üz sferalarına eläkkän küzänäklärne aşap häm buysındırıp bik tiz ürçilär, kontroldän ıçkınıp, çiktän ike yakka taba da kiñäyep tarala başlıylar. Rak avıruın häterlätkän bu afätkä karşı Akıl üzägeneñ çarası bulmıy. Ber-ike yıl eçendä şaulılar planetanıñ küpçelek öleşen basıp alıp, anda üz imperiyälären tözilär. Bötendönya Akıl üzägen keçkenä ber ölkädä biyek stena artına yäşerenü genä kotkarıp kala. Akılları tübän bulu arkasında, şaulılar stena aşa ütä almıylar.

Alar üz imperiyälärendäge böten tereklekne üzlärenä azık äzerläügä köylilär. Tuktausız ürçü arkasında, alarga härvakıt azık citmi, alar Grinanıñ böten baylıgın suırıp, hätta küzänäklärne tarkatıp, aşap, planeta östen cansız çülgä äverelderälär. Aç ülem kurkınıçı şulay da alarnı tora-bara planetada bilgele ber tärtip urnaştırırga mäcbür itä – Grina östendä yäşel katlam kabat tergezelä, anı su belän täemin itü, annan organik matdälär suıru normaga salına. Şaulılarga hezmät itüçe gadi küzänäkle ruhlar öçen açtan ülmäslek azık kaldırıla başlıy.

Härvakıt citeşmägän azık öçen şaulılarda berazdan üzara köräş başlana. Alar bersenä-berse buysıngan kastalarga bülgälänälär, azıknı yugarırak däräcälelär kübräk ala başlıy. Üz çiratında alar tizräk ürçep, tagın berniçä kastaga tarkalalar. Däräcä baskıçları şulay artkannan-arta bara. Alarnıñ bolay da tübän ruhları üzara doşmanlaşıp, ber-berseneñ eşçänlegen bozıp, torgan sayın nıgrak vaklana baralar. İmperiyä üzäge urnaştırılgan tärtipne saklap kalu öçen vak ruhlarnıñ üzara doşmanlıgın tıyıp, doşmanlaşkan ruhlarnı tarkatıp hökem itep tä karıy. Läkin doşmanlık yukka çıkmıy, barı yäşeren tös ala.

Karşılıklarnıñ yäşeren räveştä eçtän tuplanuı şul däräcägä citä – berkönne kastalar arasında açıktan-açık talaş kabınıp kitä. Şaulılar imperiyäse ber kön eçendä üzara doşman vak ruhlarga tarkala. Gadi ruhlarnı buysındıru sisteması eştän çıga, aç häm yäşäügä sälätsez kalıp vaklangan şaulılar ahırda üzara bäyläneşlären yugaltkan ayırım küzänäklärgä tarkalıp, ülep betälär.

Şaulılar imperiyäse tarkalgaç yañadan böten planeta irkenlegenä çıkkan Bötendönya akılı, bulıp ütkän hällärdän näticä yasap, şundıy kagıydälär kabul itä: 1. Monnan soñ mäñgegä – Bötendönya ruhı häm ayırım ruhlar tereklek kiçergän hiçber gazapnı üzennän çitläştermäsen. 2. Tübänräk akıl tübänräk kodrätkä iyä bulsın häm kiresençä. 3. Bervakıtta da Grina östendä añsız köç buldırmaska.”

* * *

Bu mäğlümatlarnı keşelär, älbättä, ber utıruda gına ala almadılar. Grinada tel bulmau östenä, alarnıñ şartlı bilgeläre dä Cirdägegä härvakıt turı kilmi ide. Mondıy tsivilizatsiyä belän söyläşüne ber-berseneñ telen belmägän ike keşeneñ añlaşuı belän dä çagıştırıp bulmıy – soñgısı küpkä ciñelräk. Şuña da karamastan, ike arada dialog torgan sayın mäğnäleräk bula, säğat sayın canlana bardı – ber yaktan, keşelärgä yakın bulgan räsemle obrazlar kiñ kullanılsa, ikençe yaktan, Grinanıñ akıl kodräte, logik köçe üzara añlaşu tele buldıruda cir ğalimnäre öçen küp yıllarga citärlek eşne sanaulı säğatlär eçendä başkardı.

Dialog – dialog urınında, tik keşelär öçen üz küzeñ belän kürüne, üz kulıñ belän totıp karaunı berni dä alıştıra almıy. Ekran aşa äñgämälärne alar Grina buylap säyähät itü belän aralaştırırga buldılar. Planeta östenä töşüneñ ikençe könendä ük, tirä-yaktagı berniçä yöz kilometr cirne maşinada yörep äylänep çıktılar. Bu yulı alarnı nindi dä bulsa yañalık tügel, bernindi yañalıknıñ bulmavı şak katırdı. Kaya gına barsalar da, siräk kenä çeltärle antennalardan başka ber närsä dä anda añ barlıgın sizdermi ide. İkençe könne keşelär üzlärenä samolet sorap aldılar. Soragan samoletları alarnıñ küz aldında unbiş minut eçendä yasaldı. Läkin, berniçä meñ kilometr radiuslı äylänä buyınça oçıp havadan küzätü dä buşka bulıp çıktı. Küz karaşı tuktalırday hiç yugı berär yılga yäki kül oçrasa ikän yullarında!

Çirattagı dialog azagında alar Grina Akıl üzägennän üzlärenä planetanıñ nindi dä bulsa kürenekle urının kürsätüne soradılar. “Kürenekle urınnar” digänne añlatu öçen misal itep yılga, kül, biyek tau, vulkan kebek küreneşlärne iskä aldılar. Grina akılı bik teläp riza buldı häm keşelärne maşinaga utırırga çakırdı.

Un kilometr çaması bargaç, maşina tuktadı. Tirä-yakta isä şul uk yalıktırgıç yäşel tigezlek ide. Kinät keşelärneñ küz aldında cir öste iñep, çokır yasala başladı. Berniçä ere köpşädän çokırga su urgıldı. Keşelär telägen üzençä añlagan Grina akılı alar öçen kül yasıy ide!

Kül yasaunı tuktatıp, keşelär yañadan dialogka küçtelär häm üzläre öçen bik küñelsez açış yasadılar – Grinada bernindi kül, yılga yäki tau äsäre yuk bulıp çıktı! Ul böten cirdä ber ük törle tigezlektän häm yäşel elpä belän kaplangan, davılsız-dulkınsız diyärlek okeannan tora ikän. Grina akılı keşelärgä ber genä ğadättän tış obekt – ikençe planetaga energiyä cibärü korılmasın gına kürsätä aldı. Bu korılma Grinanıñ ikençe yagında bulıp, keşelär anıñ yanına tagın ber könnän soñ barıp kayttılar. Bu – yöz kilometr yıraklıktan uk kürenep torgan, cirdän kükkä taba suzılgan küzne çagıldırgıç yaktı neçkä nur ide. Ul nur arkılısı 100 metr çaması bulgan tirän, zur tälinkä urtasınnan kütärelä, ä üzeneñ yuanlıgı ber metrdan da artık tügel ide. Bu nur belän Grinada tuplangan böten artık energiyä, şulay uk planetanıñ eçke energiyäse Polluksnıñ ikençe planetasına cibärelä, şul säbäple Grinada cir teträülär häm vulkannar bulmıy, planeta eçendä kaynar magma tuplanmıy, kiresençä ul äkrenläp suına bara ikän. Ä ikençe planetada inde anı tarkatuga äzerlek başlangan. Bik tizdän, küp bulsa yöz yıldan, Polluks tiräli distälärçä eçe kuış şarlar äylänep yöriyäçägen zur gorurlık belän añlattı keşelärgä Grina Akıl üzäge.

– Añlaşıla, bik añlaşıla, – dide Mansur bu könne kiçke yal vakıtında, berni añlamagan tavış belän. – Bolarnıñ kulınnan kiler, tagın berniçä planeta yasarlar... Aları da näq şuşındıy uk yäşel elpä belän kaplanır! Monısın min añlıym, sez miña menä närsäne töşenderep biregez – tormış kayda monda, yäşäü kayda? Böten dönyanı baskan bu yäşel müktän şundıy kodrätle akıl nindi yäm, nindi mäğnä taba?

– Mük tügel, ä ayırım küzänäklärdän torgan katlam, – dip tözätte anı Artur, – sin mük diseñ dä, alar bit telägän närsälären yasıy alalar, teläsälär, sin gomereñdä kürmägän cimeş üsterälär, teläsälär...

– Läkin telämilär! – dip bülderde Mansur, – alarga cimeş tä, yort ta, berni dä kiräk tügel! Alar şul däräcädä kamillekkä ireşkännär, alarda inde ber närsägä dä mohtaclık kalmagan. Ä bit monda da kayçandır tormış kaynap torgan, üzençälekle, säyer, läkin kızıklı, canlı tormış! Grinada akıl kodräte üze tormışnı şuşındıy müksıman hälgä kitergän bulıp çıga tügelme soñ?

Sin, Mansur, üz mänfäğateñnän çıgıp uylıysıñ, – dip süzgä Ervin kuşıldı. – Bolarnıñ tormışın bez añlap betermibez, barı şul gına. Menä bu yäşel elpädä bälki bezneñ töşkä dä kermägänçä kızıklı tormış kaynıy torgandır? Alarda tavışsız bulsa da muzıka, sänğat, üzenä kürä ädäbiyät barın beläbez, ä sin şularnıñ barsına “mük” dip kul seltiseñ.

– Kileşä almıym. Eçke tormış niçek tä bulsa tışkı yakta çagılırga tiyeş, akıl üz eçenä kerep biklänergä tiyeş tügel. Ul atomnardan alıp ğalämgä qadär böten närsäne iñlärgä, här närsädä üzen kürsätergä tiyeş. Ä monda, akıl atomnar däräcäsendä ni dä bulsa eşli, ğalämdä nider tözi, ä urtalık buş kalgan, urtalıknı mük basıp kitkän! İke yak çiktä dä eşen betersä, aña kiräksezgä çıgıp sünärgä genä kala bit!

Bähäs ozakka suzıldı, fikerlär ayırıldı. Mansur, Grina tsivilizatsiyäse üz üseşendä tupikka kilep terälgän, mömkin bulgan barlık ihtıyaclarnı kanäğatländerü tormışnı mäğnäsez itkän, akılnı kiräksezgä çıgargan digän fikerdä kaldı. Ervin, molekulalar, küzänäklär däräcäsendä monda bezgä äz bilgele çın tormış bar dip añlatırga tırıştı. Artur isä, yäşämäktä bulgan här närsä yahşı, tereklek nindi dä bulsa maksatka ireşü öçen yäşämi, anıñ berdänber maksat digäne – dönyada bar bulu dip, Grina tormışınıñ kızıklıgı, canlılıgı turında baş vatmaska kiñäş itte.

İkençe könne alar Grina Akıl üzägennän planetadagı tormışnıñ maksatı, anıñ häzer närsälär icat itüe, nindi karşılıklar belän köräşüe turında soradılar. Akıl üzäge tagın ber tapkır ikençe planetanı tarkatu, yaña planetalar tözü turında söylärgä kereşte. Şunnan soñ aña sorau başkaça kuyıldı: köndälek tormışta Grinanıñ ayırım ruhları, bigräk tä dürtençel ruhlar ni belän şögıllänä?

Cavap üzeneñ gadilege belän şakkatırgıç buldı. Tübän däräcäle ruhlar tereklekne täemin itü belän şögıllänälär, şul uk vakıtta, yugarı ruhlarnıñ sostav öleşe bulıp toralar ikän. Dürtençel ruhlarnıñ absolyut küpçelege ğadättä “muzıka tıñlıy”, ber-berse belän logik uyınnar uynıy, kayçakta ütkändäge vakıygalarnı kabat kiçerü belän şögıllänä di. Alar arasında monnan un meñ yıl elek bulıp ütkän dähşätle sugış häm annan soñgı vakıygalar bik populyar, ä soñgı könnärdä planetaga kilgän keşelärne küzätü, alar alıp kilgän filmnarnı karau östenlek algan. Keşelär kilü sänğattä dä zur canlanış tudırgan. Törle küzänäklär icat itüçelär, mäsälän, keşe, maşina, agaç räveşendäge küzänäklär yasıy başlagannar. Şul uk vakıtta, här dürtençel ruh yugarırak ruhlar, Bötendönya üzäge belän bäyläneştä, alar sostavında planetanıñ urtak tormışına katnaşa bulıp çıktı.

* * *

...Tuktausız bara torgaç, ul ike ayakka basıp atlaganda tizräk tä, uñaylırak ta, kızıklırak ta buluın açıkladı häm gel şulay yörügä küçte. “Bu buş cirne tizräk ütärgä kiräk, kayda da bulsa kemder bulırga tiyeş” digän uy anıñ başınnan kitmäde. Ul üzeneñ çama belän ber tirädä äylänep yörüen toymıyça, gel alga baram, bu tigezlekneñ ber çige bulır dip uylıy ide. Kayçagında ul bik hälsezlänä häm yoklap ala, kayçagında cirneñ yäşel katlamın suırıp açıguın basa da, tagın aşkınıp alga atlıy ide.

Modelneñ başı eçenä urnaştırılgan berençel ruh anıñ hislären başka ruhlarga citkerep, böten planetaga tarata bardı. Akıl üzäge oyıştırgan zur eksperiment bularak kına tügel, moñarçı ber dä kiçerelmägän säyer sagış çıganagı bularak ta ul böten Grinanıñ iğtibar üzägenä küçte. Ruhlar böten sälätlären cigep anıñ hälen ciñeläytergä, här telägen ütärgä tırıştılar. Ul yoklaganda anıñ astına yomşak tüşäk yasadılar, ul yörgän cirdä yäşel katlamnı tuklıklı matdälär belän tuyındırdılar. Tik model kiçergän sagışnıñ töp säbäbe bilgesez kaldı. Anıñ miyendä bik köçle teläk bar, şul uk vakıtta ul teläkneñ konkret eçtälege yuk ide. Bötendönya ruhı bu model yärdämendä keşeneñ eçke dönyası turında bik äz yañalık aldı, östävenä, anıñ inde bilgele dip isäplängän küp närsäläre şik astında kaldı. Ul ikelänä başladı: bälki bu yasalma keşe nindider bilgesez üzlege belän çın keşedän ayırıladır, bälki ul asılda bötenläy keşe dä tügelder?.

Ul anı Cir keşeläre belän oçraştırırga buldı. Alar anı keşe dip tanırlarmı, ällä tege, keşe formasındagı kurçaklarnı kire kakkan kebek, kire kagarlarmı?

...Ofık artınnan çıgıp üzenä taba kilüçe maşina anı bik kızıksındırdı. Ul atlavınnan tuktap kaldı, kızıksınu häm kurku toygıları aralaşıp, anı şulkadär dulkınlandırdı, ul ni maşinaga karşı barırga, ni kaçarga belmäde. Maşina yakın kilep citkäç kenä, anda kurku östenlek aldı, ul borılıp kaçarga omtıldı, tik ber-ike adım atlauga uk sörlegep yıgıldı. Artına äylänep karagan ide, maşinanıñ tuktavın, anıñ eçennän keşelär çıkkanın kürde. Başında yäşen tizlege belän yaralgan uy aña ozak vakıtlar integep näq şularnı ezlägänen açtı. Alar anıñ üzenä ohşagannar, ul alar belän bulırga tiyeş ikän, şularnı ezläp yöri ikän ul bu buş dönya buylap!

Ul kulların alga suzıp keşelärgä taba taşlandı, yıgıldı, tagın ayagına basarga teläde...

Yullarında oçragan bu keşeneñ cansız kurçak tügellegen keşelär niçek añlagandır, tik bu da “öräk”ter digän uy berseneñ dä başına kilmäde. Alar ber karauda uk anıñ üzläre kebek ük canlı keşe ikänen añlap alıp, yanına kildelär. Keşe yılıy-elıy nider añlatırga, kemgäder üpkäsen belderergä telägändäy özek-özek avazlar çıgara ide. Berazdan ul yılavınnan tuktadı, barı vakıt-vakıt tirän sulap üksep algalıy ide. Kem ikänen belergä teläp, anıñ belän söyläşep karadılar, işarälär bel añlaşırga mataştılar. Näticä bulmadı. Ul arada tabıldık keşe tämam tınıçlandı, yanına kilep utırgan Arturnıñ aldına başın salıp, yokıga da kitte.

Ervin belän Artur bu üsmer yegetneñ kem bulın kayan kilep çıguın añlarga tırışıp törle farazlar korırga totındılar. Mansur äñgämä kuşılmadı, keşegä ozak karap, uylanıp tordı, anıñ ayagınnan, kullarınnan totkalap karadı. Anıñ belägendä ber miñ taptı, üz ciñen tersäktän yugarı sızgandı. Anıñ üzendä dä şundıy uk miñ bar ide.

– Döres tügel, kuyıgız bähäsne, – dide ul, nindider gipoteza korıp mataşkan Ervinnı tuktatıp. – Bu keşe – bala. Bu – küp bulsa ber atnalık yäş bala, östävenä, ul bezneñ bertuganıbız.

– Niçek bala, niçek bertugan? Ul bit olı keşe!

– Ul tıştan gına olı keşe. Ä kalgan böten yagı belän ul – yaña tugan bala. Haman añlamıysızmı? Bu, minemçä – yasalma keşe! Bu planetada keşeneñ başkaça kilep çıguı mömkin tügel. Küräseñ, alarga bezdän berär küzänäk alıp, şunnan yaña keşe yasau da berni tormıy.

Artur belän Ervin yoklap yatkan yegetkä sınap karap tordılar, anıñ yözendä, gäüdäsendä üz çalımnarın kürep şak kattılar. Mansur äytkän süzlär döreskä ohşıy ide.

– Bu keşene Grina akılı nilektän yasadı ikän soñ? Kızık öçen genä tügelder bit?

– Ni öçen yasagandır, tiz genä äytüe kıyın, tik şunısı açık, ul bezneñ gäüdä turında bötenesen belä, ä şul gäüdäneñ eçtälege nindi bula, ul turıda berni dä belmi ikän. Belsä, ul bu keşene sabıy akılı belän yasamas ide.

– Anı mondıy eşlärdän häzer ük tıyarga kiräk! – dip kıçkırdı Artur! – Ä bu keşene bez üzebez belän alıyk, anıñ yalgızın kaldıru yaramıy dip sanıym. Bez anı söyläşergä öyräterbez, üzebez belän Cirgä alıp kaytırbız.

Tabıldık keşene maşinaga utırtıp, töşü apparatı yanına kaytkanda uk aña isem dä kuştılar. Öçeseneñ dä isemnärennän berär kisäk aldılar da – Martin digän yaña isem kilep çıktı. Martinnı maşinaga yoklagan kileş kertep saldılar, tik ul maşina kuzgalıp kitü belän ük uyandı. Başta maşinanıñ zur tizlek belän çabuın ise kitep karap bardı, annarı bik kızıksınıp maşina eçendäge äyberlärne karap-tikşerep çıktı. Anıñ käyefe bik tiz kütärelde, ul gomerendä berençe tapkır kölärgä öyrände. Berazdan anıñ böten iğtibarın keşelärneñ üzara söyläşüe cälep itte. Ul üze dä söyläşkän bulıp mataştı, tik berençe tapkırda, älbättä, berni dä buldıra almadı.

Kaytkaç, böten başka eşlären kuyıp, keşelär Martin belän buldılar. Anı keşeçä aşarga, kiyenergä, bütän vak-töyäklärgä öyrätü şundıy kızık eş bulıp çıktı, alar berazga kayda ikänleklären dä onıttılar, üzläre balaga äverelgändäy buldılar. Martin bik ziräk bulıp çıktı, bar närsäne ber kürsätüdä diyärlek otıp ala tordı, här närsä belän kızıksınıp, barsın da tizräk belergä teli ide ul. Avırlık belän bulsa da, ul tiz arada “min”, “sin”, “bir” kebek gadiräk süzlärne dä döres itep äytä başladı. Keşelär aña bik tiz künegep kittelär. Martin belän berençe oçraşuga ber atna digändä, alar anı bötenläy üz keşe, yakın tugannarı itep toyalar ide inde.

Näq menä ber atna ütkäç, berkönne kötelmägän küñelsez vakıyga buldı. Astronavtlar yaña gına uyangannar, ä Martin yoklıy ide äle.

Kinät zäñgär küktän tonık göreldäü tavışı işetelde, anda keşelär üz artınnan tötenle ez kaldırıp tübänäyä baruçı korab kürdelär. Bu alarnıñ orbitada kaldırıp kitkän töp kosmik korabları ide! Ul alardan beraz gına çittäräk kükne yarıp ütte dä, ofık artına töşep yugaldı. Küzdän yugalırdan alda anıñ tormoz paraşyutları açılganı kürende, dimäk, korab keşelärdän yırak tügel planeta östenä utırdı.

– Registratsiyä! – dip kıçkırdı Ervin ürtälep. – Registratsiyä ütüneñ soñgı srogı çıkkan! Bez korabka üzebezneñ isänlek turında radio aşa häbär birep torırga tiyeş idek. Ä bez anı niçek birik, bu cenle planetada radio eşlämi läbasa! Bezdän häbär kilmäsä, instruktsiyä buyınça korab bezne ezläp üze töşärgä tiyeş ide. Ägär bez anıñ yanına häzer ük barıp terkälmäsäk, ul bezne ezläp planeta östendä oçıp yöri başlayaçak. Läkin anıñ bezne tapmavı mömkin, çönki bezneñ radiomayak eşlämi. Ul yagulıgın yandırıp betergänçe şulay oçıp, kire orbitaga äylänep kayta almayaçak. Anıñ bit töp yagulık bakları, yoldızara dvigatellär belän bergä orbitada kalgan bulırga tiyeş. Häzer ük maşinaga, ber minuttan kuzgalabız!

– Ä Martin? Anı da üzebez belän alırga kiräk!

– Anı tiz genä alıp kilep maşinaga utırt, Artur. Tiz bul!

– Läkin ul bit yoklıy...

– Yoklasın alaysa, Artur, yoklasın. Bez tiz genä korabka barıp terkäläbez dä, kire äylänep kaytabız. Küp bulsa 15-20 minut vakıt ütär, Martin uyanırga da ölgerälmi kalır. Bezgä barıber yulda artıgın bulırga yaramıy, korab havaga kütäreläçäk!

* * *

Martin üzeneñ yalgız kalganın bik tiz sizde. Ul yokıdan uyanıp, keşelärne kire kaytarırga tırışıp çakıra başlaganda, maşina yırak kitep tä ölgermägän, ofık artına kümelmägän ide äle. Martin bar köçenä alar artınnan taşlandı. Tik maşina tuktamadı, ofık artına kümelep yuk buldı. “Alar anı taşlap kittelär! Kaçtılar?! Ul alardan başka yapa-yalgız berüze nişlär? Kaçtılar... Yuk, ul alarnı yañadan ezläp tabarga tiyeş!”

Maşina kitkän yakka karap ul başta ozak kına yögerde, annarı ayakların köçkä österäp atlap baruga küçte. Anıñ häle bette, tirän tetränü anıñ här küzänägen biläp algan, añın tomalagan ide. Şulay da ul aktık köçe belän baruında buldı, häm üzeneñ turı barmıyça duga yasap, äkrenläp bötenläy başka yakka kitüen toymadı. Keşelärne ezläp tabu teläge anda şulkadär köçle ide, ul şulay köne buyı bardı da bardı. Kiçkä taba ul tämam hälsezlände, anıñ bizgäk tota, başı çıñlıy, yöräge özek-özek tibä ide inde. Küzenä kayvakıt keşelär kürengändäy bula, tik ul alarga taba bara başlasa, küreneş yukka çıga ide.

Menä karañgı töşä başladı. Karañgıda keşelärne kürä almayaçagın añlap, ul yaktı buluın teläde. Anıñ bu teläge Grina ruhlarına barıp ireşte. Häm kinät cir öste siherle ak fosfor nurları belän yaktırıp kitte. Martin bu iskitkeç küreneşkä tetränep katıp kaldı. Bu salkın nurlanış, bu häräkätsez buş kır, yoldızlar sibelgän kara kük anıñ küñelenä tıyılgısız kurku saldı.

Ak yaktılık niçek kabınsa, şulay kinät yukka çıktı. Martin karañgılıkta kaldı. İnde kaya barırga belmiçä, bötenläy ömet özep, ul cirgä utırdı, häm şunda gına üzeneñ çiktän tış hälsezlänüen toydı. Anıñ başı äylänep, küñele bolganıp kitte, ul äkren genä cirgä suzılıp yattı da, çalkan äylände. Küz aldında yoldızlar cemeldäşkän kara kük kürde. Näq karşısında, töpsez tiränlektä cemeldägän ere ber sargılt yoldızga karap, ul şulay yattı da yattı. Yoldız cemeldäp anı üz yanına çakırgan kebek toyıldı. Ul ällä töşendä, ällä sataşıp, üzen şul yoldızga taba oçkanday his itte. Yuk, ul oçmıy, kulların alga suzıp, tizräk barıp citärgä aşkınıp, kara kük buylap sarı yoldızga taba yögerä ikän...

Keşe modele eçendäge berençel ruhtan Bötendönya Akıl üzäge hävefle häbär aldı. Bilgesez säbäplär arkasında, model küzänäklärendä tereklek sürelä başlagan ide. Grina akılı ülemgä yul kuymaska, modelğä yärdäm itärgä teläde, tik anı tergezerdäy çara tapmadı. Modelneñ baş miye organizm belän bäyläneşlären ber-ber artlı özep, üz tänennän çitläşä, tıyılgısız räveştä üz eçenä biklänä bara ide. Grina akılı bu keşegä karata üzendä moñarçı bulmagan yaña his – keşeneñ üze öçen gaziz buluın toydı. Baştan azakka qadär üze tarafınnan yasalgan bu keşe annan ayırım, üzenä başka ber ruhi dönya ide, ul anıñ öçen bilgesez, säyer ber zat bulıp kaldı, ämma qaderle ide.

Menä häzer aña yukka çıgu kurkınıçı yanıy. Ul bu yaña ruhnı yalgışlık belän yasadı, anı üz ihtıyarınnan tış zur gazaplarga duçar itte. Ul anı niçek bähetle itärgä ikänen belmi, läkin hiçyugında, saklap kala ala bit äle! Aña yaña tormış birä ala!

Akıl üzäge üzeneñ ruhlarına yaña häräkät programması boyırdı: 1. Bulgan barlık çaralarnı kullanıp, keşeneñ tereklegen saklap kalırga tırışırga. 2. Ahır çiktä keşeneñ ülä bargan här nerv küzänägen radioküzänäklär belän almaştıra barıp, alarnı ülgän küzänäklär funktsiyäsen ütäügä köyläp, şul räveşçä keşeneñ ruhın saklap kalırga. 3. Berençe forsat çıgu belän, bu keşe ruhınıñ soñgı telägen ütäp, anı Sarı yoldızga cibärergä.

* * *

Maşinanı bar köçenä kuıp beraz bargaç, yırakta Grina östenä isän-imin töşep utırgan korab kürende. Keşelär aña yakın uk kilep tuktadılar, maşinadan çıktılar. Tışkı yaktan korabnı karap, anıñ tözeklegenä ışandılar. Korabnıñ oçıp kitü kurkınıçı ütkän ide inde, anıñ belän idarä itüçe kompyuter mahsus kameralar yärdämendä keşelärne kürep algan bulırga tiyeş ide.

Şulvakıt kinät korabnıñ işege açılıp kitte, annan trap töşerelde, trap buylap ayak oçlarındagı bäläkäy tägärmäçlärendä citez tägäräp kotkaru robotları töşä başladı. Alar töşkän uñayga şarnirlı tayaklarga berketelgän fotoretseptorların borgalap, keşelärne taptılar da, tuktap ta tormastan alarga taba taşlandılar. Keşelär robotlarga tuktarga, korabka kire kaytırga boyırdılar. Läkin bu ni häl – robotlar alarnıñ boyırıkların bar dip tä belmiçä, üzlärennän taypılırga mataşıp sikereşkän keşelärne tiz genä bögelmäle karmavıçları belän eläkterep aldılar, korabka taba österi başladılar.

Mansur karmavıçlarga eläkmi kalgan kulın bolgap Arturga kıçkırdı:

– Çäbälänmä, Artur, yazmışıña buysın! Karşılık kürsätü faydasız!

Ni öçen robotlar keşelärne tıñlamadı, alarga buysınmıyça, ireksezläp korabka österi başladı soñ? Ällä alar baş kütärgänme? – Hiç yuk, eş kotkaru robotlarınıñ üzlärenä has häräkät programmalarında ide. Ä programmada bolay diyelgän: “Ägär keşelärdän üz vakıtında häbär kilmiçä, korab çit planeta östenä töşsä, korabtan çıgıp keşelärne ezlärgä häm tabıp alıp kaytırga. Bu operatsiyä vakıtında keşelär ihtıyarına buysınmaska. Çönki keşelärneñ çit planetada akıldan yazgan, narkotik matdälär yotıp ayık fiker yörtü säläten yugaltkan buluları mömkin.» – Äytäse dä yuk, bar da aldan uylangan, bik akılla programma!

Kotkaru robotları keşelärne korab eçenä alıp kerep kreslolarga utırttılar, korab işege germetik räveştä yabıldı. Üzäk kompyuter alarga ekran aşa soraular birä başladı: “İsemeñ, tugan yılıñ niçek?” “At yäşräkme, kolınmı?” “Äniyeñneñ kızı siña kem bula?” “İke almanı dürt keşegä bülep birsäñ, küpmeşär tiyä?” h.b.lar, h.b.lar. Bu – akıl säläten tikşerü testı ide. Ägär keşelär testka döres cavap birä alsalar, irekläre kaytarılaçak, barlık robotlar alarga yañadan buysına başlayaçak, ä inde berär hata cibärsälär, korab avtomatik räveştä planetadan kütärelep, Koyaşka taba start alaçak ide. Şuña kürä, soraular bik gadi buluga karamastan, keşelär ütä zur iğtibar belän cavap birergä kereştelär.

Şulvakıt kinät çıcıldau, çıtırdau tavışları belän işek urtasında tügäräk tişek barlıkka kilde. Tişektän ak köpşä suzılıp kerde dä, korab eçenä üzle matdä koya başladı. Matdädän yılan kebek tere ceplär oyıştı, alar şuışıp, korab apparaturasın kaplagan panellärdä küzgä kürenmi torgan vak yarıklar tabıp, kayber urınnarda tişeklär tişep, priborlar eçenä üttelär. Berniçä minuttan böten avtomatlar, priborlar, robotlar cansız kaldı. Aptırap kalgan keşelär ni uylarga da belmäde, – Grinada alarnıñ oçıp kitüen telämilärme? Alarnıñ kötmägändä korabka kerep biklänüendä üzläre öçen berär kurkınıç kürdeme? Ällä bu eşne alar başka berär yalgışlık belän eşlädelärme? Ahır kilep, korabnı yañadan tözek hälenä kaytarıp bulırmı?

Kompyuter ekranı yañadan kabındı, anda surätlär, şartlı bilgelär barlıkka kilde. Tik bu yulı ekran aşa kompyuter tügel, Grina tsivilizatsiyäse söyläşä, keşelärne dialogka çakıra ide.

“Robotlar naçar, sez äybät, robotlar sezne totkın itte, bu – yaramıy. Bez robotlarnı sünderdek, sez irekle” – dip ukıdı Ervin şartlı bilgelärne. – Küräsezme, alar bezne yavız robotlardan kotkarırga telilär ikän bit! Soñ, robotlar bezneñ üzebezneke bit, alar cansız, alar bezneñ äyberlärebez! Şunı niçek añlatırga ikän bolarga?

– Allaga şöker, – dip ciñel sulap kuydı Artur, – alar bezneñ apparaturanı hatalık belän sündergännär ikän. Bu planetada mäñgegä kalabızmı ällä dip kurka başlagan idem. Bolay dip cavap birep kara, Ervin: “Bez – huca, robotlar – äyber. Bez boyırabız – robotlar üti. Robotlar äybät äyber, alar bezgä kiräk. Robotlar, priborlar eşli – yahşı, eşlämi – naçar.”

Bu cavapka karşı ekranda robotlarnıñ keşelärne totıp alıp, ireksezläp korabka alıp kerüe surätlände. Annarı bu küreneş sünep, zur sorau bilgese kabındı.

Şartlı bilgelär, surätlär yasap baytak kına tırışkaç, robotlar eçendä programma buluın, şul programmada kayber oçraklarda keşelärgä buysınmaska digän instruktsiyä yazılganın añlatu mömkin buldı şikelle. Eş inde instruktsiyäneñ säbäben añlatuga terälep kaldı.

– Kızık, alarda iserü, akıldan yazu kebek närsälär bar mikän? – dide Mansur, – ägär bez alarga şul närsälärne añlata almasak, alar bezne yalgançıga ya tilegä sanayaçak.

Keşelär başta: “Keşe härvakıt äybät, här keşe äybät – döres tügel, keşe agulı su eçte, agulı hava suladı – naçar buldı”, – dip ekranga yazdılar. Annarı törle kinofilmnardan isereklär, akıldan yazgan keşelär turındagı özeklärne iskä töşerä başladılar, bu filmnarnıñ isemnären häbär itep, alarnı ekranga çıgarunı soradılar. Här küreneştän berär kadr alıp karap, tiyeşle özeklärne saylap aldılar da, Grina akılına täqdim ittelär. Beraz şulay mataşkannan soñ, alar çın küñeldän kino töşerüçelärne, artistlarnı tirgärgä kereştelär. Kinolarda isereklär, tilelär härvakıt başka keşelärgä bäylänälär ide. Ekran isä butalçık bilgelär belän: “Bu keşelär yavız, alar sezne robotlarga kol itkännär, bez döres añladıkmı?” – dip soradı. Keşelär hälne añlatudan ömet özep, häylä korırga buldılar:

“Kotkaru robotları naçar, alarnı yuk itegez, başka avtomatlar äybät, alarnı baştagı hälgä kaytarıgız.”

Moña cavap itep ekran Cirdäge kotkaru robotları belän kızıksına başladı: “Alar küpme? Keşelär cirdä dä alarga buysınamı? Nişläp alar kinofilmnarda yuk? Sez kürsätkän säyer keşelär keşe formasındagı robotlar tügelme? Keşelärne alardan kotkaru öçen Grinadan nindi yärdäm kiräk?”

– Menä peşerdek botkanı, – dide Artur. – Häzer “bez yüri genä, aldaştık kına” dip äytergäme? Ä alarda aldaşu digän töşençä bilgesez bulsa nişlärbez?

– Keçe yalgan zur yalganga kiterä, Artur. Yalgannı dävam itäbez, artka yul yuk. Arıtaba bolay dip yazıyk: “Kotkaru robotların şuşı korab öçen genä yasadılar. Bu robotlar başta äybät idelär, häzer genä bezgä buysınmıy başladılar. Säbäbe bilgesez. Bez uylıybız – alar vatılgan.” Bolay diyüdä älläni yalgan da yuk, bezneñ bit robotlar programmasındagı soñgı instruktsiyäne çınlap ta belmävebez mömkin ide.

Mehanizmnarnıñ akıl ihtıyarına buysınmıy başlavı Grina tsivilizatsiyäsenä tanış küreneş ide. Bäydän ıçkıngan mehanik köç bervakıt Yäşel planetanı harap itkän ide bit. Keşelek tsivilizatsiyäseneñ mehanizmnar, cansız avtomatlar kullanuga korılgan buluı Grinada baştan uk bu tsivilizatsiyäneñ totrıklı buluına şik uyattı. Häm menä açık misal – robotlar baş kütärgän. Mondıy hälneñ kayçan da bulsa korabta gına tügel, böten keşelek dönyasında buluı da bar bit. Keşelärneñ akıl köçe zur, alarnıñ ğaläm gizä aluı monı açık kürsätä. Läkin alar üz planetalarında gadi genä eşlärne dä mehanizmnar, avtomatlar kullanıp, katlaulı itep eşlilär. Formal yaktan mehanizmnar alarga buysınsa da, çınlıkta alar mehanizmnarga bäyle, alar üz dönyalarında küp vakıtların şularga hezmät itep ütkärälär. Bilgele ber däräcägä qadär üskän mehanizmnar keşelärne üzlärenä buysındırırga, ya alarnı bötenläy yuk itärgä dä mömkin. Grina keşelekkä yärdäm kürsätergä tiyeş. Alarga üzläre öçen faydalı bulırday radioküzänäklär täqdim itärgä kiräk. Atomnardan häm molekulalardan äyber cıyarga sälätle küzänäklär keşelärneñ bik küp industriyä tarmakların kiräksez itäçäk, mehanizmnarnı kısrıklap çıgaraçak. Radoküzänäklär keşelärgä yaktılık çıganagı bulıp ta hezmät itä alaçak, alarga azık-tölek tä biräçäk. Älbättä, Grinanıñ keşelek dönyasında üz koloniyäsen barlıkka kiterü maksatı yuu, üz väkillären – radioküzänäklärne ul keşelärgä praktik kullanu çarası bularak kına cibärergä teli. Keşelärgä fayda kiterü yagınnan köçle bulsalar da, alarnıñ akılı köçle bulırga tiyeş tügel, dimäk, oyışu däräcäläre berençel ruh çamasınnan artmasın. Keşelärgä nindi dä bulsa kurkınıç kitermäsennär öçen, bu berençel ruhlarga härvakıt keşe ihtıyarına buysınu turında boyırık salıp kuyarga kiräk bulaçak. Keşelär belän küzänäklär arasında informatsiyä almaşu mehanizmın aldan äzerläp, här ike yaknı aña caylaştırıp, öyrätep kuyu avır eş tügel. Bersüzsez, radioküzänäklärne keşelärgä üzläre riza bulıp alganda gına birergä yarıy.

Grina akılınıñ uylau tizlege zur bulganlıktan, keşelär üzläre birgän soñgı cavapnıñ anda nindi katlaulı protsess kuzgatkanın, anıñ aşa meñlägän fikerlär, analizlar, näticälär, hislär ütkänen sizmädelär. Ber minut ütteme-yukmı, Akıl üzäge ekran aşa cavapnı yahşı añlavı turında belderde. Kotkaru robotlarınnan başka barlık avtomatlarga kabat can kerde, radioküzänäklär korabtan çıgıp, kergän tişeklären yamap ta kuydılar.

Keşelär kompyuter testına cavap birülären dävam itte. Läkin testka döres cavap birep, eş betkäç tä, kompyuter keşelärgä korabtan çıgarga röhsät itmäde. Korab eçendä inde ber çit küzänäk tä kalmauga karamastan, aña dezinfektsiyä ütkärergä kuştı. Annarı bu eşneñ cirenä citkerep ütälüen, keşelärneñ infektsiyä yoktırmavın tikşerü öçen, ber täülekkä karantin bilgeläde. Keşelärgä buysınıp korab eçendä utırudan başka çara kalmadı.

Bu vakıt ta ütep, keşelär korabtan çıkkanda, ber kön uzıp ikençese töşkelektän avışkan ide inde.

* * *

Korabtan çıguga, keşelär üzlärenä maşina sorap aldılar da, töşü apparatı yanına kittelär. Läkin anda Martinnı tapmadılar. Tirä-yaknı kıdırıp ezläp tä karadılar, Martin berkayda da yuk ide.

Grina akılı, keşelärneñ ni ezlägänen añlap bulsa kiräk, maşinanı tuktatıp, anıñ aldında ekran barlıkka kiterde, anda Martinnıñ soñgı könen häm tönen kürsätä başladı. Keşelär anıñ alarnı ezläp yörüen, hälsezlänüen, avırıy başlavın häm şunnan soñ ülüen cannarı tetränep küzättelär. Anıñ mäyete tarkatılıp yukka çıgarılgannı beldelär. Kızganu, ükeneç häm tirän kaygı belän tuldı alarnıñ küñelläre. Ni genä bulmasın, alarnıñ bala hökemendäge bu keşene taşlap kitärgä hakları yuk ide. Tumışı belän başkalarga ohşamasa da, ul alarnıñ yakın tuganı kebek ide bit.

– Ülgännärgä cenaza tiyeşle, – dide Artur, avır tınlıknı bozıp, – gäüdäse bulmasa da, cenaza yolasın ütäp, aña istälek taşı kuyarga kiräk. Şul burıçıbıznı ütäsäk, anıñ aldında bulgan gayıbebez beraz bulsa da yarlıkanır ide.

Şulay ittelär. Korabka kaytıp, räşätkä, taş yasadılar, alarnı Martin ülgän urınga alıp kilep urnaştırdılar. Taşka yazu da yazılgan, anda bolay diyelgän ide:

“Bu planetada Martin isemle keşe yäşäde, küp mihnätlär çigep, häsrät belän dönyadan kitte. Canı küklärgä aşsın, Koyaşka barıp ireşsen.”

Bu soñgı teläk ğaläm gizüçelär arasında taralgan bähilläşü süzlärennän ide.

İstälek taşı aldında Artur cenaza dogası ukıdı. Kaytır yulga cäyäüläp kuzgaldılar, korabta Martinnıñ räsemen urnaştırıp, kaygı mäclese ütkärdelär.

“Can, cenaza, doga...” Fän kazanışlarına tayanıp yırak yoldızlarga oçkan keşelärdä kayan mondıy dinilek? Keşelär arasında idealizm östenlek alganmı ällä? Ällä yuksa, alar can, alla barlıgın fän belän açıklagannarmı? Yuk, läkin fän belän din arası häzer dä elektäge kebek ük katlaulı, keşelärneñ alarga karaşı da katlaulı.

Keşe akılı atom, elektron serlären açtı, fän kodräte anı ğalämgä kütärde. Ul berkayçan da ilahi köçkä mohtac bulmadı. Fän anıñ üzen dönyaga huca itte. Läkin fän ber närsädä – keşeneñ ruhi dönyasında köçsez bulıp kaldı. Fän ozak zamannar cansız tabiğat belän mavıgıp, ruhi dönyadan çitläşte, anı çın asılında isbatsız ışanu yatkan din karamagına kaldırdı. Fän tereklekne küzänäklärgä, molekulalarga, atomnarga bülep öyrände häm berkayda da can, ruh tapmadı. Bu turıda ul zur tantana belän dönyaga belderde. Läkin ruh bar ide, ul atomnarga tarkalmadı, ul bar yäki yuk kına bula ala ide. Fän keşene yuktan bar bulıp tua, ülep yuk bula dip añlatsa da, keşe küñele bolarnı kabul itmäde. Alar anıñ öçen mäñgelek ser bulıp kaldılar. Häm mondıy serlär – ber tuu belän ülem genä dä tügel ide.

Tabiğatne añlatuda ciñelgän din isä ruhi dönyada üzenä ışanıçlı sıyınu taptı. Keşeneñ küptörle hisläre, ählak, namus, tuu, ülem dairäse din karamagında kalıp üseş aldı, şulay yugarı ruhi mädäniyät barlıkka kilde. Dinneñ nigez asılı bulgan idealistik täğlimat formal räveştä genä, tışkı kabık bularak kına kaldı. Älege yugarı mädäniyät anıñ yaña asılına äverelde.

Fän belän din ozak vakıtlar kisken köräş hälendä bulıp, berse ikençesen üz sferasınnan kısrıklıy bardı, näticädä fän tudırgan yugarı tsivilizatsiyä ruhi yaktan yarlı bulıp, keşelärgä kırgıylıkka yul açtı, ä din tudırgan mädäniyät dälilsez nigezgä korılgan bulıp kaldı. Här ike ölkä dä kimçelekle bulıp, bersen-berse tulılandıruga mohtac ide. Bu häl şuña kiterde – ike ölkä ber-bersenä doşmanlıknı kimetä barıp, tınışıp yäşäügä küçtelär. Din belän bäyle mädäniyät, dönyaga nindi karaşta bulularına karamastan, böten keşelärneñ urtak ruhi baylıgı itep kabul itelde.

Moña ohşaş häl borıngı zamannarda da bulgan ide inde. Hristianlık, islam kebek yaña dinnär üzlärenä qadärge mäcüsilek yolaların tulısınça yukka çıgarmagannar ide. Alardan matur bäyrämnär, törle ırımnar, ışanular, miflar kaldı. Yaña dinnär alarnıñ kayberlären üzlärenä yaraklaştırdılar, kayberläre belän köräşep tä ciñalmagaç, alarga küz yomdılar. Şulay itep, dini mädäniyät üze saf dinnän genä tormıyça, keşelekneñ distä meñ yıllık ruhi mirasın üz eçenä algan ide.

Keşelärneñ dönyaga karaşları härvakıt küptörle buldı, häm bu häzer dä şulay bulıp kaldı. Alar arasında saf materialistlar bulgan kebek, baytak keşelär añında saf dindarlık ta yäşäven dävam itä. Din üze dä tora-bara gacäp üzgäreşlär kiçerde. Borıngı däverdä ul üzeneñ izge kitaplarındagı här süzne turıdan-turı añlaunı taläp itä ide. Äkrenläp ul alarda yäşeren mäğnä salıngan, här keşe alarnı üz añı kuşkança añlarga tiyeş dip bara başladı. Ahır kilep, ul izge kitaplar borıngı keşe añına yaraklaştırıp iñderelgän, alarnıñ asılı tirän ruhi mäğnädä, keşe alarnı här zamanda yañaça kabul itärgä tiyeş dip añlatuga küçte.

Dini mädäniyätneñ köçe tagın ber närsägä bäyle. – Keşe ruhınıñ gacäp ber üzlege bar – ul akılı belän töşenep betmägän närsälärgä küñele belän ışanuçan. Fän aña can yuk dip öyrätä, ä ul üzeneñ mäñge yäşäyaçägenä ışanırga teli. Aña keşe – bik katlaulı mehanizm dip añlatalar, ä ul üzen can dip sanıy. Aña, sin üzeñä üzeñ huca, sin kodrät iyäse dilär, ä ul, bala anasına sıyıngan kebek, köçle häm ışanıçlı Allaga sıyınırga teli.

Häyer, yoldızlarga oçu dävere keşeläre akıl belän dä can ölkäsenä ütep kerä başladılar inde. Katlaulı kompyuterlarnı keşelär belän çagıştırıp ütkärelgän soñgı tikşerülär ruhi küreneşlärneñ saf informatsiyädän, döresräge, informatsiyä belän bäyle protsesslardan toruın açıkladı. Küp kenä ğalimnär monı filosoflarnıñ “mäñgelek” bähäsen çişüçe böyek açış dip iğlan ittelär. Alarça, can barmı-yukmı digän sorauga cavap tabıldı – ul materiyädän tormıy, dimäk yuk, şul uk vakıtta, informatsiyä tuplanması bularak, ul materiyädän üzgä küreneş bulıp yäşi, dimäk bar. Anıñ iñ keçe kisäkçäse dip häzer ber bit külämle informatsiyäne sanıylar.

Grinaga kilgän keşelärneñ dinilege isä älläni iskitärlek tügel ide. Fälsäfi karaşları belän alar öçese dä dönyanıñ iñ tirän serläre üzläre öçen bilgesez dip sanıylar. Ervinnıñ ike-öç tapkır çirkäügä barganı bar, anda da gıybadättän bigräk çirkäü horın tıñlau öçen bardı. Mansur dingä bitaraf karıy, şulay da aña isemne mulla kuşkan. Artur bala çakta comga mäktäbenä yörgän, berniçä doganı yattan belä. Martinga bagışlap cenazanı da ul ukıdı.

* * *

Menä kaytırga, Cirgä taba start alırga da vakıt citte. Keşelär üzläre belän alıp kaytır öçen Grina tsivilizatsiyäsennän radioküzänäklär sorargamı-yukmı dip beraz bähäsläşep aldılar. Ber yaktan, bu küzänäklär keşelek öçen moñarçı kürelmägän zur fayda kiterä alsa, ikençe yaktan, alarnıñ kötelmägän kurkınıç çıganagına äverelüe dä bar bit. Eş Grinadan mäker kötüdä tügel, läkin anıñ da hatalanuı mömkin, ul da barısın aldan kürep beterä almıy. Bähäs näticäsendä keşelär şundıy kararga kildelär: radioküzänäklär alırga, läkin alarnı Cirgä tügel, Marska alıp kaytırga, keşelek bu küzänäklär belän ozak vakıt şunda sınau ütkärsen. Sınau uñışlı ütep, keşelär öçen kurkınıç yuklıgı açık bilgele bulgaç, alarnı Cirgä dä küçerergä mömkin bulır.

Kitärgä vakıt citü turında belderü belän, Grina Akıl üzäge keşelärgä üze radioküzänäklär alırga täqdim itte. Üzlärenä bireläçäk küzänäklärne ürçetü kagıydälären, alarr belän idarä itü çaraların üzläşterep keşelär planetada tagın berniçä köngä kaldılar. Menä nihayät, bu eş tä bette, küzänäklär urnaştırıldı, korab tözek, startka äzer. Huş, yäşel planeta Grina!

* * *

...Çiksez ğaläm kiñlegen yarıp Koyaşka taba oçuçı korab eçendä tınlık, karañgı, korabnıñ dvigatelläre, hätta avtomatlar da eştän tuktagan. Barıp hronometr gına sekundlarnı, säğatlärne, aylarnı, yıllarnı sanap gel eşläp tora. Bilgele vakıt citkäç ul avtomatlar aşa dvigatellärne eşkä kuşaçak, korab Koyaş tiräsendä akrınayaçak. Ul Koyaşka barıp citkänçe ütäçäk 60 yıllap vakıtnı anıñ ekipacı anabioz kameralarında tirän yokıda ütkäräçäk. Bähetläre bulsa, alar 60 yıldan soñ uyanırlar, monnan 120 yıllar elek Grinaga cibärelgän ekspeditsiyäneñ uñışlı tögällänüe turında keşelekkä raport birerlär. Alar inde Cirdä üzläreneñ tanışların, tugannarın oçrata almaslar. Läkin Cir äle dä imin bulsa, alarnıñ kaytuın kızıksınıp kötälärder. Kötsennär ide, korab belän alarga kızıklı informatsiyä genä tügel, tsivilizatsiyäne tamırdan üzgärterlek kıymmätle baylık ta kayta bit.

Keşelär yatkan öç kameradan başka korabta tagın berniçä kamera bar. Alarda radioküzänäklär. Alarnıñ ber törleläre, mäsälän, muskullar bulıp oyışa alalar. Bu muskullar Cirdäge böten tör motorlarnı alıştıra alaçak. Alar üz eşçänlege öçen teläsä nindi organik matdä, hätta agaç, salam kullana alalar. Östävenä, bu muskullarnıñ bernikadär akılı bar, alar üz beldekläre belän üzlärenä birelgän azıknı eşkärtü organnarı buldıralar, kiräk çakta üzlärenä üzläre kürü, işetü, toyu organnarı yasıylar. Mondıy motor kuyılgan maşinaga utırıp, boyırık birügä, ul üze keşene telägän cirenä iltep kuyaçak.

Kameralardagı bertörle küzänäklär minerallardan kiräkle atomnar alıp ber urınga cıyu sälätenä iyä. Boyırık birü belän, alar turıdan-turı kiräkle äyberne yasap ta biräçäk. Bu küzänäklär isän kileş Cirgä kaytıp citsä, anda şahtalar, domnalar, metallurgiyä zavodları kiräksezgä äylänep yukka çıgaçak. İkençe törle küzänäklär teläsä nindi öslektä elpä bulıp cıyılıp tere ekran hezmäten başkara alalar. Tagın ber tör küzänäklär yaktılık çıganagı bulıp hezmät itäçäk. Alar arasında şulay uk isäpläü maşinaların alıştıra ala torgannarı da bar.

Ayırım zur kamerada yäşel radioküzänäklär urnaştırılgan. Alar Cirdäge üsemleklärgä karaganda berniçä tapkır effektlırak fotosintez ütkärergä sälätlelär. Alar keşe organizmı öçen kiräkle barlık matdälärne sintezlap, alarnı törle azık produktları itep oyıştıra alalar. Bolarnı kullana başlauga, Cirdä igençelek, malçılık kiräksezgä kalaçak. Keşe tabınına azık bernindi köç kuymıyça, telägän qadär, telägän vakıtta kilä başlayaçak.

Erak yoldızlarga oçu progulka tügel, monda törle hällär bulırga mömkin. Ber-ber häl bulıp, ekipac yokıdan uyana almasa, korabtagı baylıktan keşelär döres faydalana alsın öçen, kompyuter häterenä ekspeditsiyä turında tulı mäğlümat belän bergä, radioküzänäklärne kullanu turında instruktsiyä dä kertelgän. Şundıy uk instruktsiyälär kameralar eçenä yazma räveştä dä salıngan. Koyaşka taba start alıp, yokıga kitär aldınnan, keşelär radioküzänäklär salıngan kameralar östenä plastinka berketep, anda mondıy süzlär dä yazıp kaldırdılar:

“Cir keşelärenä ämanät. Sezdän bu küzänäklärne turı Cirgä alıp kaytmıyça, Marsta yäki başka bütän planetada kullanıp sınap karavıgıznı ütenäbez. Alar niçek kenä faydalı bulmasın, kurkınıçsız buluların Cirdän çittä 100 yıl buyına tikşeregez.”

Cir keşeläreneñ mondıy faydalı baylıknı 100 yıl Cirgä kaytarmıy toruları bik ikele, älbättä. Moña qadär dä bit akıl iyäläre keşelärne kurkınıç turında kisätä tordılar, keşelär üz eşlären eşli tordı – urmannarnı kistelär, atom belän korallandılar, cirne, havanı, sunı pıçrattılar, cänleklärne kırdılar, yugarı tehnikalı, läkin totrıksız cämgıyät tözedelär. Bügen-irtägä alınaçak fayda härvakıt kiläçäk kurkınıçka küz yomuga säbäp buldı. Häzer dä şulay bulmas dip kem äytä ala? Kurkınıçı da bit äle anıñ ällä bar, ällä yuk.

Kameralarda yatkan keşelär şundıy tirän yokıda, alarnıñ häle tışkı yaktan karaganda ülem hälennän berni belän dä ayırılmıy. Radioküzänäklärne isä andıy tirän yokıga cibärergä yaramıy, alar berläşüdän oyışkan ruh öçen yokı ülem belän bertigez yat küreneş. Ägär här ayırım küzänäkne yokı hälenä kiterep, alar arasında signallar almaşunı berazga gına özsäñ dä, ruhlar tarkalıp, küzänäklär törkeme açı kamır kebek primitiv massaga äyläner ide. Şuña kürä alar yoklamıy, alarda sülpän genä bulsa da tereklek eşçänlege bara, alar ber-berse belän cay gına signallar almaşıp, ruhlarnıñ uyaulıgın saklıylar. Bu ruhlar mömkin qadär äkren tempta gadi matematik ğamäl çişü belän şögıllänä: äylänä ozınlıgın radiuska bülep, kilep çıkkan “pi” sanına öterdän soñ yañadan-yaña sannar östilär. Oçış tämamlanıp yaña boyırık algançı, alar şul eşlärendä bulaçaklar.

Yaşel küzänäklär salıngan zurrak kameradagı ruh kına bütän häldä. Başkalardan ayırmalı bularak, ul dürtençel däräcädäge yugarı ruh. Ul üzen keşe dip his itä. Kulların alga suzıp, tizräk barıp citärgä aşkınıp, kara kük yöze buylap karşında yaltırap yangan sarı yoldızga taba tuktausız yögerep barganday toya ul üzen.

1989 yıl

Click or select a word or words to search the definition