Yasalma Keşelär, Yäki Hikäyät Bakçası Cimeşläre

Hikäyätlär

HİKÄYÄT, YaİSÄ

KAYBER HALIKTA ANI «PRİTÇA» DA DİLÄR

Süz başı

Hikäyät digändä, häzerge gıybarä buyınça anı anekdot dip atarga bulır ide bälki. Bez anekdotlarnıñ kıska häm gıybrätle kölkele söyläm äsärläre ikänlegen beläbez. Ämma borıngı häm urta ğasırlar Şärık ädäbiyätlarında, tatar ädäbiyätındagı kebek ük, alar hätta roman kiñleklären dä algannar. Monda hiçber moğciza häm karşılık kürenmi. Anekdotnıñ zurlıkka häm kiñlekkä hakı yukmıni? Ämma hikäyätneñ asılı anekdotça «kisterüdä» tügel, anıñ soñgı cömläläre kiskenlekne şomartıp kuya.

Bezneñ halıkta äkiyät dip atalgan äsärlär şulay uk, asılları belän älbättä, hikäyätkä barıp totaşalar. «Hikäyät» süzeneñ halıkça äyteleşe «äkiyät» ikänlegen, ğalimnärebez genä tügel, ukuçılarıbız da yahşı belä. Ämma, ğasırlar ütü belän, alar ber-bersennän ayırımlangannar. Hikmäte şunda ki, külämle hikäyätlär dä küpmeder yaktan äkiyät ruhında korılalar. Ä menä törki gıybaräse ilä «äkiyät» süze niçek buldı ikän? Vakıyga? Häbär? Bäyän? Kıyssa? Dastan? Yuk, diyärsez. Äye, bolar barısı da bezgä garäptän kergän süzlär. «Äkiyät» gıybaräsen alıştıra almıylar.

Häyer, häzergä bu soravıbız açık kalsın äle. Süz başıbız hikäyät turında bit!

Ädäbiyätnıñ hikmäte — mäğnädä, ämma da läkin küplär ädäptä dip beldermäkçelär. Şunısı mäğlüm, mäğnä bulmagan cirdä ädäpneñ barlıgına kaysıbız däğva kıla ala? Ädäp ul şul uk närsä, mäğnäneñ cimeşe. Mäğnädän korı kalıngan ädäpne etiket, dilär. Kibetkä satılırga çıgarılgan kiyem-salımga, çüpräk-çaprakka tagılgan «etiketka» süze belän häm, gomumän, asılı belän tamırdaş alar. Bäs, şulay bulgaç, etiket äle ul ädäp digän süz tügel, aña ädäp märtäbäsenä ireşü öçen mäğnä cäühäreneñ kabırçıgı hälenä kerüe kiräk. Ädäbiyätnıñ da asılı mäğnädän gıybarät.

Mäğnä! Sineñ nindilegeñ, närsä buluıñ, kaylarda yäşerenep yatuıñ keşelek öçen ser tügel, ämma sine küñelneñ tirän koyısı töplärennän bik azlar gına ezläp tabıp, mäydanga çıgara ala. Ay da, koyaş ta, bolay karap toruga, uç töbenä sıyıp betärlär sıman. Ä dönyalıknı yaktırtıp toralar. Yazuçı äfändelärbez dä şulay, berläre — koyaş, ikençeläre — şul koyaştan nur algan ay hälendälär. Koyaş bulamın disägez, yäşägän zamanagız kön vakıtına turı kilsen, tönlä koyaş çıksa, ul kurkınıç bulır, aptırau, häyran itü kiterer ide.

Hikäyät... Min anı äüväle Avropa ädäbiyätlarına has pritça canrı belän butaştırgalıy idem. Mäsälädä tiränräk kazına başlagaç, pritçalarnıñ tarih belän bäyläneşe barlıgın açıkladım. Alar rivayät sımanrak. Bu miña kızıklı bulıp toyıldı. Pritçalar teldän söylänelä torgan tarihçalar bulıp, alar «şulay itep» digän süzlär belän, yağni, iske telebezçä, «äl-kıyssa» diyäräk başlanıp kitälär ikän. «Äl-kıyssa» dip başlanganga, borıngılar bezdä pritçalarnı «kıyssa» dip atagannar digän fikergä kildem. Rivayät töşençäse isä häterdän kitep tordı.

Häyer, bezneñ tatar süzlekläre pritçanı gıybrätle hikäyä, mäsäl bularak tärcemä itälär. Ämma...

Pritça digän canrnıñ isemen häzerge telebezdä «tarihça» dip atasak, yañgıraşları da yakın bulaçak, şuñardan çıgıp, şul mäğnäsendä asılı cisemenä hilaf itmägänlegen dä töşendem. Ä rivayät töşençäse haman da häterdän çittä kala birde.

Tarihçalar, hikäyät bula alsalar da, hikäyät canrına karamaska tiyeşlär. Alarnıñ üz vazifaları bar, didem, üz aldıma beldekle bulıp.

Şulay itep, minem fikeremçä, hikäyät häm tarihça-pritçalar ikese ike törle canr bulıp çıktılar.

Ä rivayät hakında isemä dä almavım anı tämam äkiyät bularak küzallauga bäyle bulgandır bälki?

Hikäyät canrına mönäsäbätle kızıklar tagın da bar ikän. Kayberäülär hikäyät belän Avropa ädäbiyätlarına has novellalarnı täñgäl kuyalar. Min dä äüväle bu fikergä ışanırga buldım. Nindi genä yaña süz, yañalık işetsäm dä, tatar ğadätençä mäş kilep, miña: «Yuk!»— dip äytergä Hoday nasıybınnan, ni ğalämätter, öleş timägän ikän.

Novella — hikäyät! Bu parallelne tanu rähätlek birä ide. Ul hakta süz çıga kalsa, abzagız «äye», «şulay» süzlären eşkä cigärgä atlıgıp tordı. Ämma här yalgan irtäme-soñmı açıla, imeş. İnde min dä novella belän hikäyätne täñgäl kuyıp beterä almıym, çönki novella digännäre tatardagı hikäyä ikän bit, ämma hikäyät tügel! Ä yazuçılar arasında kalämgä şundıy da ostaları bar, alar novella-hikäyälären näq menä hikäyätkä yakın däräcädä itep yaza belälär ki, ireksezdä: «Bu bit ber digän hikäyät!»— dip dau kuptarırga mömkinseñ. Tik, ni hikmät, ul barı şul uk novella-hikäyä genä ikän, hikäyät tügel.

Ädäbi canrlar gomumän dä ber-bersenä tartım alar. Kayda hikäyäneñ çikläre betep, hätta povestnıñ başlanıp kitüen bilgeläü dä kıyınlıklar tudıra. Ä min, mäsälän, povestnı ozın hikäyä dip atauçılardan kölep yörüçelär isemlegennän bulamın. Yugıysä, äle kayçan gına povestnı üzem dä «ozın hikäyä» dip belä idem. Ä häzer, povest ul geroynı «ä»sennän «cä»senä qadär söyläüçe, — mäsälän, tumıştan ülemenä qadär dä bulırga mömkin,— matur ber ädäbi canr dip atıym. Dimäk, busı da hikäyät tügel.

Närsä soñ ul hikäyät? Anıñ tabigaten belmi-töşenmi torıp, menä bu «hikäyät» dip äytep bulamı soñ? Adäm kölär!

Şulay da hikäyätme?.. Anı çäçmä äsär dip atasak, Kazan hanlıgı çorı şagıyre Möhämmädyar bine Mähmüdneñ şiğri hikäyätlären kaya kuyarga?

Hikmät äsärneñ tezmä yäki çäçmä buluında tügel, bälki halıknıñ kolagına barıp ireşep, küñelen häm zihenen nurlandıruında, bilgele!

Bez kübebez ädäbiyätnı «buş yazmalar» dip uylap ğadätlängänbez. İmeş, ul buş vakıtnı tagın da buşlık belän tutıru öçen genä yazıla. Bu bälki mahsus, ürtäü häm ürtälü öçen genä şulay äytelä torgandır? Häyer, ädäbi äsärlärneñ buşları da bar, eleklärne dä bulgannar, kiläçäktä dä andıylarnı yazmaslar diyärgä urın yuk. Şulay da çın ädäbiyät buş bula almıy. Hıyal belän genä tudırılgan oçrakta da aña nikadär ömet, nikadär belem, nikadär hikmät salına.

Hikäyät!.. Anda kölke bulırga tiyeş, dilär, yağni ul kölderergä, adäm balası küñelendä tamaşa hisen toydıruga korılgan bulıp çıga. Min karşı tügel, köldersen. Ämma kölderep kenä kalu ber närsä dä tügellegen yahşı belegez. Ägär dä cannarnı saflandırır kuäte yuk ikän, ul kölülärdän ni fayda? Başkalarnı mıskıllau bezgä läzzät kiterä, bilgele. Ä sin üzeñ mıskıllanıp kara. Canıñ öşensen. Öşesen häm esselänsen! Monıñ öçen kölkedä ziräklek, akıl bulırga tiyeş!

Minnän ädäbi uñışlarımnıñ seren sorıylar. Kayberäülär äytä, dini temalarga yazudan gına keşe buldı ul, dilär. Bähäsläşep tormıym. Dini temalarga yazuım hak. Bik döres. Mondıy belemnäre ukuçılarımda bar ikän, bik yahşı, rähmät alarga. Ämma ber citdi ukuçım miña bik yahşı itep äytte: «Äsärläregez äsärländerä!»— dide. Ä yugıysä alarnı «canga munça» bularak karañgı tönnärdän ük «yaga-yaza» kildem. Cannarnı saflandıru köçenä iyä tügel ikän, ädäbi äsärneñ potı ber tiyen. Can çistarsın, cämäğat, can! Ul «izm»narda (modernizm, romantizm, postmodernizm häm başkalarınıñ «izm»narı küzdä totıla) gınamıni hikmät. Yañaça yazu bulırga tiyeş. Kabatlanu ul alga baru tügel. Ämma «canga munçasız» «izm»nar belän berkönlek ädäbiyät kına yäşi ala.

Adäm balası munça kergänendä üzen ber essegä, ber salkınçaga huşlandırıp gazaplıy, tänen kaynar läükädä seberke belän kıynıy, şulay çistarına, sabın kübegenä batıp, munçala belän ışkına, koyına. Şuşı tän munçasınnan soñ ul ciñeläyep, rähätlänep kala. Ädäbi äsärneñ dä kuäte şuşındıy. Ämma ul «canga munça». Häyer, keşelekkä bu ällä kayçannan bilgele. Borıngı fälsäfäçelär ul hakta azmı kaläm tibrätep, adäm balalarınıñ gıylemnären terkäp kaldırgannar?

Kayberäülär äyterlär, imeş, alar şundıy talant iyäläre ki, küklärgä menep, Allahınıñ süzen işetep, färeştälärneñ pışıldauların tıñlaştırgalap yazalar. Işanmagız, alar yäki aldıylar, yäisä sataşkan bulırlar. Allahını ezlär öçen ällä kaysı küklärgä menü kiräk tä tügel. Ul sineñ barlıgıñnan birle küñel türeñdä tähet korıp, şul sarayıñnı nurlandırıp utıra. Küklärgä menep yörmä, üz küñeleñä üt häm Anıñ belän rähätlänep fikerläş.

Ämma, asılda, ädäbi äsärdäge mäğnäne ber ence börtege dip küz aldına kitersäk, anı küñel diñgezeneñ töbenä çumıp, şunnan tabıp, kabırçıgın açıp, yugarı çıgarırga kiräk. Şunısı da bar, ul küñel diñgeze ilämsez zur da, kuätle dä, tirän dä bulırga tiyeş. Say suda ence börtekläre bula alırmı? Häyer, almaz häm altın yuuçılar kiresen äyterlär. Say sulı yılgalar çittän, kom belän bergä yuıp, taşıgan vakıtlarında alarnı alıp kilälär. Ä menä encelär isä çittän yuılıp tügel, diñgezneñ üzendä, üz töbendä, tuzan börtege qadärledän alıp zat sıyfatlarınaça üsälär.

Hikäyät! Ägär dä sin şuşı ence börtege tügel ikänseñ, qadereñ dä bulmas. Tormışka küz sal, yazuçı äfände, tormışka! Adäm balaları küñel encelären yäşäeş mäydanına çäçep yörmilärmeni?

02.12.05.

Hikäyätlärneñ şundıy hikmäte bar, mägär kaysıları küñelegezgä oşamasa, aptıramagız, ikençe vakıt ukıp karagız häm moñarçı töşenelmägän serlärgä tap bulırsız!

12.04.06.

TORMIŞIM HÄLLÄRENNÄN

Hikäyät

Min üzemne mesken dip belä idem, ämma tanışlarım:

— Ğamälläreñ — izge, sin — böyek!— didelär.

Köldem genä. Haman da üzemneñ meskenlegemnän ğarlänep yöri birdem. Ämma miña hätta yaña tanışlarım:

— Sin nindi böyek keşe ikänseñ, belmi genä yörgänbez!— didelär.

Köldem genä. Hi, üzemneñ mesken ikänemne belmimme? Yäşäeşemä karagız!

Ämma barıber dä keşelär:

— Menä ul nindi böyek!— didelär.

Şunnan soñ gına min ul gıybaräneñ mıskıllau süze ikänlegen añladım.

09.11.05.

BATIRLIK GALÄMÄTE

Hikäyät

Yort koşları cıyılgan işek aldında ber Kaz maktana ikän:

— Ä sez beläsezme min kem? Beläsezme min nindi batır? Beläsezme, minem borıngı babalarım Rim şähären doşmannarnıñ mäkerle yaulap aluınnan kotkarıp kalgannar!..

Böten koş-kort, isläre kitep, anı tıñlap toralar, uzıp baruçı Sorı Mäçe dä häyran itep tuktalıp kalgan. Şunda yorttan kulına ütken pıçak totkan huca çıkkan da, Kaznı, muyınınnan totıp alıp, sugımga alıp kitkän. Tamaşadan gıybrät algan tege Sorı Mäçe äytkän di:

— Rimnı kotkaruıñnan ni fayda, üzeñne bäladän yolıp kala almagaç?

30.10.05.

GALİM İŞÄK BULAMI?

Hikäyät

Gomer buyına üzen ahmak dip kölülärennän ğarlängän işäk gıylem öyränergä bulgan. Bilgele, tırışkan — kadak kakkan, dilärme? İşäk tä bik küp törle fännärgä totınıp karagan, bik küp kitap ukıgan, hätta borını östenä küzlek tä utırtkan. Häm menä, anı ğalim dip belep, keşelär aña balaların ukıtırga kiterä başlagannar.

Ber yıl uzgan. Ataları balalarınnan sorıylar ikän:

— Bu yılda nindi gıylem öyrändegez?— dip.

— İ-a, i-a!— dilär bolar cavaplarında.

Ul bik zur häm ğalämät gıylemder inde dip, balaların ikençe yılda da işäkkä ukırga birgännär. Yıl uzgan. Tagın sorıylar ikän:

— Nindi gıylem öyrändegez, inde ikençe yıl ukıdıgız?

— İ-a, i-a!— dilär balaları.

Ataları aptırıylar: bu nindi olug gıylem ikän, ikençe yıl rättän öyrängännär dip.

Öçençe yılda da balaların işäkkä ukırga birgännär. Bu yılda balaları, öylärenä kaytkaç ta:

— İ-a, i-a!— dip utıralar ikän.

Şunda gına ataları añlap algannar: işäk bulu öçen öç yıl ukıp yörüneñ kiräge yuk tügelme?

CÄNNÄTLE DÄ TÄMUGLI

Hikäyät

Ber hatınnıñ ire bik tä yämsez ikän, citmäsä üzen hätdin artık söyä, di.

Namaz ukıylar. Ul hatın ireneñ Allahtan yalınıp doga ukıganın işetä: «İ Hodayım, mine cännätle itsäñ ide!»

Şunnan hatın üze dä doga kılırga bula: «İ Hodayım, Sin barsın da belep toruçısıñ, tämugıña gına kertsäñ dä yarıy, barı tik ul dönyada da şuşı häşärät irem avızına kaldırma!»— dip.

Ämma halık usal telle, irenä ireşterälär. Şunda ire:

— Allaga şöker, dogam kabul bulgan ikän,— di.— Ul dönyada da kart hatın koçaklap yatmammı dip gel şiklänä idem!

TEŞLÄK MAKTANÇIK ET BÄLASE

Hikäyät

Ber Ügez, köne buyı eşläp, tämam arıp-talıp, abzarına kaytıp bara ikän, uramda aunaudan artıgın belmägän maktançık teşläk Et anıñ art sıyragına kilep yabışkan. Ügez inde, biçara, avırtuına tüzeme betep, anı tibep oçırgan, Etneñ teşläre ber yakka sibelgännär, üze ikençe yakka barıp töşkän. Şulay yata ikän, iptäşläre kilep çıkkannar häm:

— Nişliseñ bolay?— dip sorıylar ikän.

— Yatam äle,— dip söylänä alarga cavabında bu häçterüş.— Hucam ügez sıyragı belän sıylagan ide, tämennän teşläremne dä yotkanmın, korsagımnı da şartlata yazganmın. Kütärelerlek tä hälem kalmagan.

NİGÄ KEÇKENÄLÄR İKÄN

Hikäyät

Saniyä äbi üzenä, kıymmätle dip tormadı, bar akçasın diyärlek sarıf itep, yahşı künnän kışkı çiteklär aldı. Moña küñele söyende. Uramnan ber kiyep uzuı da canına rähät biräçäk ide. Ämma akçası çıgu häsrätendä buludanmı, çiteklärne alganda beraz kısanrak ikänlegenä iğtibar itmi kalgan.

Kürşese urıs Nadya, añarga yulıgıp, söyläşep kaytalar ikän, Saniyä äbi tuktalıp kalgan.

— Ni buldı?— dip borçıla ikän tegese.

— Menä, kızım Alsu yaña kışkı çiteklär büläk itep alıp kaytkan ide. Şularnı kiyep çıktım. Ällä kısalar inde?— dip cavap birgän Saniyä äbi, kızın yahşıga çıgarıp.

— Yañalardır,— digän urıs Nadya äbi.— Kiyä torgaç, kiñäyep-zurayıp kitälär alar.

Yulların balalarına kuana-kuana maktanıp dävam itkännär.

Şulay Saniyä äbi niçä könnär kışkı yaña çiteklärne kiyep yörsä dä, zuraymagannar, haman kısanlana başlagan kebeklär ikän. Bervakıt, öyenä kaytkaç, ul alarnı salgan da, totıp karıy-karıy, üz aldına äytä ikän:

— Bu çiteklärne algaç-algaç, kızım nigä ber ülçämgä zurrakların almadı ikän?— dip.

Şunda gına üz yalganına Huca Nasretdin kebek ışanıp yörüen añlap, yülärlegenä aptırap kitkän. Kayan kızı algan di äle?

09.11.05.

ETLÄR TELENÇÄ

Hikäyät

Bervakıt uramdagı eskämiyägä barıp utırdım. Ällä kaydan gına ike maemay kilep çıktılar, aunıy-tägäräşä ber-bersen yalarga kereştelär. Min alarnıñ tamaşalarına häyran ittem.

Şunda berse:

— Bu keşe nişläp monda eşsez utıra ikän?— dip soradı.

— Yal itä torgandır!— dide ikençese.

— Ber dä arıgan, eştän çıkkan adämgä oşamagan bit!

— Anısına iseñ kitmäsen,— dide tagın da cavabında ikençese,— yarıy äle ul bezne, nişlisez, häşärätlär, dip açulanmadı!

Şunda gına tamaşadan aynıp kittem.

Min, biçara, etlär telen belmi idem, niçek bolay añladım ikän? Gacäp häl ide.

SIER-KÄCÄ HİKMÄTE

Hikäyät

Käcädän sorıylar ikän:

— Ber sıyır birgän qadär söteñ bula alamı?— dip.

— Äye,— digän.

— Ä ike sıyırnıkı qadär söt birä alasıñmı?

— Äye!

— Ä öç sıyırnıkı qadär?

— Hätta un sıyır qadär birä alırmın, ägär dä un sıyır bulıp tua alsam, un sıyır qadär aşasam, un sıyır qadär tärbiyä kürsäm,— dip cavap birgän käcä.— Ämma, ni kızganıç, käcä bulıp tuganmın, ä şulay da bätiläremne dä, hucalarımnı da sötemnän özgänem yuk! Ä kayberäülär çınnan da, käcä asrap, annan sıyır birgän qadär söt ömetendä bulalar.

AYU KANUNI

Hikäyät

Ayunı, üze bik telägänlek säbäple inde, hayvannar padişahı itep kuygannar. Ber yıl hökemdarlık itä bu, ike, öç. Annarı il halkın cıya da färmanın iğlan itä:

— Monnan soñ, kanun buyınça, bürelär sarık işe hayvannarnı aşamasınnar, tölkelär kuyan kumasınnar, koş-kort totmasınnar!..

Bu yaña kanunnı ülän aşauçılar huplap, söyenep kabul itälär, «ura» da kıçkıralar, bersen-berse çöyälär. Tik yırtkıç hayvannar gına telsez aptırap tora birälär. Şunda Arıslan:

— Ayularga nindi kanun kerteler?— dip sorıy.

Padişah isä:

— Alarga bu kanunnar karamıy!— diyäräk cavap birä.

KÄKRE KAYINNI TÖZÄYTÜ

Hikäyät

İke mesken, urman alanına çıgıp, käkre kayın yanında tuktap kalgannar. Berse äytä ikän:

— Bu agaçnı min töz itimme?

— Yuk, üzem tözäytäm!— di ikän ikençese.

Şunnan, meskennär arasında bulgalap torgança, «min-sin», «sin-min» diyäräk tartkalaşa başlagannar. İnde sugışıp kitmäkçelär ikän, urman kisüçe kilep çıkkan. Ni öçen talaşuların añlagaç:

— Bökre kayınnı uçak kına tözäytä,— dip, «bökrene kaber tözäter» digän tatar mäqalençä äytep, üz yulı belän kitep bargan.

Tege ike mesken, urman kisüçe kiñäşençä ğamäl kılıp, böten urmannan köl genä kaldırgannar.

DİKTOR KARGA

Hikäyät

Karganı radioga diktor itep çakırgannar. Mikrofon artında karkıldap utıra ikän bu. Halıkka bik oşap kitkän, yoklagannarı da uyanıp, anıñ mahirlıgına ah itä başlagannar. Menä eş başına kemnärne kuyarga kiräk dip, ozaklamıy aña biyek känäfi täqdim itkännär, deputat ta yasagannar. İmeş, anda, yugarıda, yoklap kına utıralar, uyatmasmı!

Menä töp kanun matdälären tikşerälär. Kargaga süz birälär. Ul:

— Kar!— di.

— Ho, niçek yahşı äytte!— dilär.

Başka mäsälälärdä ul, çıgış yasagan sayın, haman da bertörle «kar» dip avaz sala birä. Ä halık:

— Ho, niçek yahşı äytte!— dip söyenä tora, Allah rähmäte!

TAVIKLAR KETÄKLEGE

Hikäyät

Çitändä Ätäç:

— Min — biyek, kikrikük!— dip kıçkırıp utıra ikän, kayın agaçı başına kilep kungan Tilgän, anı ürtäp:

— Anda — täbänäk, monda menep kıçkır!— digän.

Ätäç isä, akılı kuätlänep:

— İ yülärem,— digän.— Min kayın başında utıra torgan bulsam, unbiş tavıknıñ ire isemen yörtä almas idem! Alarnı üzegez dä beläsez, haman maktanışıp, tartkalaşıp, äyteşep aptırıylar. Yannarınnan kitüne genä kötep alalar, kürşelärgä dä häzer yögerergä genä toralar. Kayın başı — sezgä, bezgä — tavıklar ketäklege dä yarar!

KARTLIKTAN KOTILU

Hikäyät

Kapka töbendä utırgan ber babay yanına uramda uynap yörgän malay kilä. Anıñ yanında urın ala, sorıy:

— Babay, nişläp utırasıñ?

— Ülem kötep utıramın, ulım,— di aña cavabında babay.

— Ä ul kaysı yaktan kilergä tiyeş ide soñ? Yugarı oçtan töşärme, su buyınnan menärme? Ütep kenä kitsä?

— Kilsä, ütkärep cibärmäs idem äle, çabuına yabışır idem!

— Ä nigä ülemne kötäseñ soñ, babay?— di malay.

— Kartlıktan tuydım, kartlık bit ul ütmi. Ä ülem kilsä, anı alıp kitär ide!

Malay başın kaşıy:

— Annarı ikäü bergä uynar idek, äyeme, babay!

DÖNYaNI BOZIP YÖRÜÇE ET

Hikäyät

İke gıybat akıl sata ikän. Berse, borın oçın tartıp, dönyalar bozıluınnan zarlanmakçı itä:

— İ-i, eleklärne yañgır da vakıtında yava ide, kış ta karlı-buranlı bula ide...

İkençese, anı kuätläp, baş bolgıy, ay-vay-hay, söylänep ala:

— Anısı närsä soñ äle anıñ... Halık yalkaulandı. Barısı da ostardılar, eşlämiçä genä bayu yagın karıylar!

— Yülärlär azaydı şul häzer,— di ikän berençe gıybat,— hätta etlär dä koyrık bolgap torırga irenälär. İrtännän birle monda utırabız, inde kiç citep kilä, änä ul et uramnan bişençe tapkır uzıp bara! Cil sugarıp yörmäsä ni bulgan!

CÄNNÄT-TÄMUG MÄSÄLÄSE

Hikäyät

İşäktän cännät hakında häbärdarlıgı barın-yugın soragannar. Ul:

— Beläm, bik beläm,— dip cavap birgän.— Cännät ul şul bula, ägär dä hucam köne buyı eşlätep, abzarıma kaytarıp yapsa, aldıma başak salsa. Ul vakıtta tayaklasa da yarıy, min barı tik «ay-yay, ay-yay» dip kenä kıçkıramın.

Monıñ bolay söylävenä barısı da aptırap kalgannar.

— İşäk — işäk inde, ul närsä belsen!— digännär.

Ämma şunda beräü, akılına kilep:

— Ä ul vakıtta tämug närsä bulır?— dip soragan.

İşäk äytkän:

— Ägär dä hucam mine eşkä almasa, bu köne buyı tik yattı dip abzarımnan kuıp çıgara. Min andıy vakıtlarda aşsız da, toraksız da kalam. Östemä kar da yava, yañgır da. Tänemne cil dä, buran da izalıy. Hucam da urınıña ker dip tayaklamıy, «ay-yay, ay-yay» dip tügel, «i-a, i-a» kıçkırsam da işetüçe bulmıy,— dip cavap birgän. İmeş, tämug şul bula inde ul.

Tıñlap toruçılar äytkän di:

— İ, bu İşäk ahmak ikän, hucası tayaklagannı cännät dip belä, eşsez yatunı tämugka sanıy!

Ämma hikmät tayakta ideme ikän?

14.01.06.

BULDIKLI ÄTÄÇ

Hikäyät

Ätäç armiyägä kitärgä «povestka» algan. Tavıklar, ğadätlärençä:

— Cibärmibez, sin kitsäñ, ber kükäy dä salmıybız!— dip aptıratalar ikän. Şunda Ätäç tüzmägän, äytkän:

— He, minem alda gına şulay söylisez sez! Ägär dä sizenmi kalsam, kürşe yort ätäçlärenä taba itäk kütärep yögerergä genä tora idegez. Häzer kaytıp ta kermässez inde!

Tavıklar anıñ bolay äytüenä üpkälägännär. Bigräk tä Çuar Tavıknıñ käyefe kitkän. Moñayışıp kalgannar. Monnan soñ ätäç äytkän, imeş:

— Yarıy, can kisäklärem, armiyädän min «yanıral» bulıp kaytırmın, sez dä, «yanıral» hatınnarı bularak, aştan-aşka gına yörersez,— digän.

Tavıklar äle dä haman anıñ «yanıral» bulıp kaytkanın kötälär, di. Ä ul — yuk ta yuk!



SAYISKAN KİYÄVE

Hikäyät

Sayıskan kiyäügä çıkmakçı bulgan. Monı Ala Karganıñ üzenä alu ikän isäbendä. Ämma näselen bik alay oşatıp uk citkermi.

— İkegez dä aklı-karalı, nigä iseñ kitkän, al, rähätlänep yäşä, balalar üster,— di ikän iptäşläre, anıñ küñelen aulap.

— İ, Sayıskannı här yaltıraganga kızıguçı bularak äytälär bit,— di ikän Ala Karga, haman da küñele yatıp betmäven belderep.

— İseñ kitkän ikän,— dilär tagın moña karşı iptäşläre,— inde häzer sinekenä timäs, beznekenä genä kızıgır!

— Äye şul,— digän Ala Karga.— Menä şunnan kurkam da inde min: seznekenä kızıgıp, mine bötenläy onıtıp kuymagayı, dim!

Hämmäse dä telsez kalgannar.

YORTKA KERGÄN ET BÄLASE

Hikäyät

Kışkı töndä Tölke beräüneñ tavık ketäklegenä töşkän. Ä anda hucanıñ Ete iyälängän ikän, salkınnan kaçıp yoklap yata.

Tölke kilep tä töşä, Et sikerep tä tora. Borınga-borın oçraşalar. Tavık eläkteräm dä kaçam digän Tölkegä üz koyrıgın saklap kalu häsräte genä kala. Niçek tä häylä itmäkçe, ämma vakıt tar. Alay uylıy, bolay: Etne niçek tä aldarga belmi. Şunda:

— Kara äle, agay-ene,— di bu,— ällä tavıklarga yortka kerdeñme, böten ös-başıñnı tavık tizäge kaplagan? Monı halıkka söylämi bulmas!

Et isä:

— Kaya-kaya?— dip, ös-başın äylänä-tulgana karıy başlıy. Ä tölke, ber tavıknı eläkterep, ul arada çıgıp ta kaça.

AHMAK ET HÄYLÄSE

Hikäyät

Etne hucası tavık urlap aşauda ğayepli. Berni eşläp bulmıy, aklanır çarası da yuk. Öste-başı da tavık tizägendä. İnde niçä kön ketäklektä suıktan kaçıp yata bit. Ä Tölke, anı kızık itep, tavıknı da urlap çıgıp kaçtı. Hucası aldına barıp aklanır ide: tegeläy dä, bolay da oyat. Et tämam aptıraşta kala. Annarı uylap çıgara: tavıklar yanına kerep, kunakçaga menep utırsam, citmäsä alar kebek kıtkıldap ta kuysam, hucam mine tavıkka sanar, etemne yukka ğayeplägänmen dip beler, di.

Häm şulay eşli dä. Ä hucası çınnan da ketäklekkä kerä häm bu hälne kürä, Etne tanıp:

— Ah sin, yünsez! Menä niçek minem tavıklarımnı aulıysıñ ikän äle!— dip, kunakçadan kuıp töşerä häm, koyrıgın balta belän çabıp, yortınnan kuıp çıgara.

ÇEBİ HÄSRÄTE

Hikäyät

Ketäklektä kırtlıy tavık utırıp çebilär çıgargan. Aradan berse, kükäydän başın törtügä ük, söyläşergä totıngan. Hiç kenä dä tik tormıy ikän. Äniseneñ başına uk menep utırgan. Şulay karap tora ikän bu, ä tavıklar kerälär dä kükäy salıp çıgalar, kerälär dä kükäy salıp çıgalar. Bu çebi sorıy di:

— Äni, bolar nişlilär?

— Kükäy salalar,— di ikän änise.

— Ä alardan çebilär çıgamı?

— Äye, alardan sezneñ kebek çebilär çıga.

— Ä nigä soñ alarnı huca hatın kerä dä cıyıp alıp kitä, kerä dä cıyıp alıp kitä, närsä, alarga utırıp, ul üze dä çebilär çıgaramıni?— di ikän tege çebi.— Çiläk-çiläk cıyıp ala tora bit. Bik küp bulırbız inde!

KEM KEMNÄN AKILLIRAKTIR ÄLE?

Hikäyät

Ätäç üz bilämäläreneñ tärtiben tikşerep yörgändä, ketäklekkä kilep kergän. Kürä: kırtlıy tavıgı haman kükäylär östendä utıra, çebiläre çıga başlagannar, ä berse başına uk menep baskan.

— Sälam!— di ikän bu, şuşı ätäçne kürep alıp.

— Sin närsä, malay aktıgı,— di ikän aña ätäç, akılga utırtırga teläp,— anañ başına menep baskansıñ? Üzeñne mäçe-fälän eläkterep almasın, kanatı astına kerep kaç!

— Sin kürmädeñmeni?— digän ikän çebi, ike dä uylap tormastan.— Huca hatını, pıçak kayrap, sine ezläp yöri ide. Häzer monda kerer, kötep torsagız dip äytkän idem. Sak bula kür!

Ätäçneñ kotı alınıp, tizräk uramga uk çıgıp taygan.

KARAKNIÑ ÜZE Nİ, SÜZE Nİ?

Hikäyät

Kükäy urlau niyäte belän ber Sayıskan tavık ketäklegenä kergän. Alay-bolay karangan da, tomşıgına ber olı kükäyne eläktermäkçe ikän, küptän oyada utırgan Kırtlıy tavık:

— Küräm, barsın da küräm! Sayıskan — karak!— dip kıtaklıy başlagan.

Sayıskannıñ kotı oçkan. Şulay da akılın cıyıp äytä ikän bu:

— Kürdeñme, sezneñ ätäç börketlär belän oçıp yöri?

— Aldama,— di ikän Kırtlıy tavık,— bezneñ ätäçkä tagın!

— Işanmasañ, çık ta kara!

Kırtlıy ketäklektän yögerep çıkkanında koyma başınnan oçıp töşkän ätäçne kürep ala da maktarga kereşä:

— Niçek şundıy biyekkä menä aldıñ, can kisäkkäyem? Niçek kurıkmadıñ, hanım-soltanım?

— İ yülär tavık,— di ikän ätäç,— koyma başımı biyek cir? Minem äle öy kıyıgına qadär dä mengänem bar!

— Sine äle börketlär belän oçıp yöriseñ digän idelär, min şunı istä totıp äytkän idem,— di ikän Kırtlıy tavık,— kürmi genä kaldım!

— Kaysı yüläre citkerde siña bu süzne?— dip haman da ätäç anı açulana ikän.

— Sayıskan ketäklekkä kergän ide, şul äytte dä, min yögerep çıktım!— digän kırtlıy.

— İ ahmak tavıgım minem,— digän, aptıraulı ätäç,— karaknıñ eşe häräm, üze häräm, süzenä ışanırga yarıymı soñ inde? Çebiläreñne eläkterer öçen yalgan söylägän ul.

Kırtlıy, bar dönyasın onıtıp, ketäklekkä yögergän.

KÜÑELEÑDÄ BULGAÇ

Hikäyät

Kırtlıy yoklap kitkäç, oyasınnan çebi yıgılıp töşä. İşek aldına çıga. Ä anda tavıklar cim çüpläp yörilär, urtada Ätäç basıp tora. Çebi, monıñ yanına kilä dä:

— Sin minem ätiyemme bulasıñ?— dip sorıy.

— Äye, min sineñ ätiyeñ bulam,— di Ätäç, başın gorur kütärep.

— Ä boları kemnär?— di tagın da Çebi, yögereşep yörgän tavıklarga işaräläp.

— Minem hatınnarım,— di Ätäç, bu yulı da bik tä havalanıp.

— Äytäm anı,— di Çebi,— alar turında uylap, balalarıñnıñ hällären dä beleşmiseñ. Hatınnarıñ küp bulgaç, vakıtıñ timider şul!

— Küñeldä bala uyı bulsa, vakıtı gına tabılır ide äle!— dip, başın kıñgır salıp, Ätäç çitkäräk kitü cayın karagan.

ŞULAY İNDE , YuGIYSÄ

Hikäyät

Ber kön ütä, ike, öç... Kırtlıy tavık haman oyasında utıra birä. Ber çebiye genä çıkkan kileş. Başkaları da menä-menä borın törterlär sıman. Tege çebi änisennän sorıy:

— Min ätäçme, ällä tavıkmı?— di.

— Kanatlarıñ, kikrikläreñ çıkmıyça äytä almıym äle,— dip añlata tavık,— çebi çagında bez hämmäbez dä bertörle bulabız!

— Sin dä äüväl çebi ideñme?

— Äye, min dä äüväle çebi idem!

— Kayçan üsep citteñ soñ, äni?

— İ, kem häterläp beterä inde alarnıñ barısın da! İsemdä, äüväle bar külägädän, hätta şäülädän kurka idek. Kurıkmıy başlagaç, üsep citkän idem inde.

— İ, bik ciñel ikän,— di Çebi,— min bit inde häzer ük kurıkmıy başladım, üsep cittemmeni?

TAVIK-ÄTÄÇ HİKMÄTE

Hikäyät

Çebi tagın da änisennän sorıy ikän:

— Ätäçtän tavıknıñ ayırması närsädä?

— Ätäç ul,— dip äytä ikän Kırtlıy tavık,— haman tavıklarnı häterläp kenä yöri.

— Ä nigä häterli soñ ul alarnı? Yugalmasınnar dipme?

— Vakıtında kükäy salsınnar dip inde!

— Ä, alay ikän,— di Çebi.— Bezneñ äti afärin, äyeme?

— Nigä alay uylıysıñ?

— Änä bit, tavıklar, äle berse, äle ikençese, ketäklekkä kerälär dä, oyalarına kükäy salıp çıgalar, kerälär dä salıp çıgalar. Ägär dä häterläp tormasa, bu qadär tırışırlar ideme?

Çebineñ bu süzlären işetkäç, Kırtlıy başka tavıklardan könläşep tä kuygan di äle.

AKIL ÖYRÄTÜE CİÑEL UL

Hikäyät

Koyma başında Ätäç kıçkırıp torganında kürä, ber çebi anıñ artınnan menmäkçe bulıp mataşa ikän. Moña bik açuı kilep:

— Sin nişliseñ? Kaya menäseñ? Yıgılıp töşsäñ?— dip açulana başlagan.

Ämma Çebi, kolagına da elmiçä, haman menärgä mataşa ikän, tik maksatına ireşä genä almıy.

— Äyttem bit inde min siña, mataşma, didem!

Çebine Ätäç haman açulana ikän. Ä tegeneñ şunda gına akılına kot kilgän, ul:

— Anda, yugarıda utırganda akıl öyrätüe ciñel ul, äti, monda töşep bulışsañ, niçek yahşı bulır ide!— digän.

BAŞSIZ ADÄM HÄM DİYu

Hikäyät

Ber adäm urmanga bargan da utın kisep yata ikän, diyü kilep çıkkan. «Menä küptän keşe iten aşaganım yuk ide!»— dip söyenä ikän bu. Adämne eläkterep almakçı bulgan, ä tege monı kürep ölgergän. Eşe harap ikänen añlap, suga batkanında salamga yabışkanday, häylägä totıngan:

— Bik yahşı buldı äle sineñ kilüeñ, yärdämgä Hoday üze cibärgän, ahrısı,— di ikän.— Tot pıçkınıñ ber başınnan, kiseşerseñ!

— Min siña yärdämgä tügel, başıñnı aşarga kildem!— di ikän diyü.

— Beläm-beläm,— dip äytä adäm dä,— min dä şulay dim bit inde. Sin pıçkınıñ tege başınnan totıp kisä tor, ä min, öygä kaytıp, başımnı alıp kilim, yuksa onıtıp kaldırganmın.

— Bar,— dip äytä ikän diyü,— tiz yöre, ä min utınıñnı kisä torırmın!

DİYu AŞAUÇI MALAY

Hikäyät

Ber adämneñ yortına diyü töşkän. Bişektäge balasın urlamakçı ikän. İşektän eçkä uzuı bulgan, busagada adäm üze kürengän. Hälne şunda uk añlap algan da äytä ikän bu:

— Söbhanallah-maşallah! Rähmät, Hodayım! Min inde niçä kön, böten urmannı beterep, diyü ezläp yörim, Sin, buldıksız buluımnı añlap, anıñ üzen monda kitergänseñ. Ulım niçä könnär aşarga diyü sıyragın sorap yata ide, änä diyü üze anıñ avızına kerep bara!

Bu vakıtta diyü bişek yanına kilep citkän, ä balanıñ yokı aralaş kiñ itep avızın açkan vakıtı ikän. Adämneñ süzlären çınga alıp, isän çagında kotılıym diyäräk, diyü öyneñ poçmagın kütärep çıgıp kaçkan.

BER SANDIK İT

Hikäyät

Ber arık adämne urmanda diyü eläkterep algan, ämma anıñ söyäkläre şaltırap toruın kürgän dä äytä ikän bu:

— Sineñ iteñ kayda soñ?

Adäm ike dä uylap tormagan:

— Hatında!— dip cavap birgän.

— Bar, kaytıp alıp kil!— di ikän diyü.— Kötep toram!

Ämma adäm, akılı çamalırak buludanmı, ällä başka säbäp arkasındamı, kitmiçä, kuzgala almıyça tora ikän. Diyü aptıragan:

— Nigä kaytıp alıp kilmiseñ?— di ikän.

— Bik alıp kiler idem dä, ämma kütärep yöri almıym, şuña kürä itemne hatınıma kaldırırga turı kilä,— digän adäm,— üzeñ alıp kileşsäñ genä inde!

İke dä uylap tormagan diyü, kitkännär bolar avılga töşep. Urmannarı tau başında, avıl isä anıñ itägendä genä ikän.

Barıp kergännär öylärenä. Hatını uklau belän kamır tägärätep mataşa ikän. Bik tä simez, di. Diyüneñ hätta küzläre maylanıp kuygan.

— Min,— dip äytä ikän adäm,— änä tege buş sandıknıñ avızın açıp toram, ä sin hatınnıñ bilennän barıp eläkter dä sandıkka sal, min kapkaçın töşerermen dä bikläp kuyarmın, sin sandıgı belän itemne alıp kitärseñ!— digän.

Häm diyü rizalaşkan. Hatınnıñ bilenä kulların suzuı bulgan, tege, kinät borılıp, diyüneñ başına uklau tayagı belän tondırgan. Diyü dömberdäp sandıkka augan, adäm isä, kapkaçın yabıp, anı bikläp tä kuygan, östenä ük menep utırgan, ä üze söylänä ikän:

— Hatın, siña tansık diyü iten alıp kayttım äle, ber sandık tutırıp!— dip.

Monıñ hatını ahmak tügel, gomere buyı haman da ireneñ cayına torıp, ni äytsä dä künegep betkän bulgan.

— İ irem, niçek kütärä aldıñ anı, ällä üz ayagı belän kildeme?— dip, yuha tel belän söyli ikän bu.— Bik yahşı bulgan, kazan astına yagıp, suın kaynatıp kuydım. Menä tokmaç ta basa idem. Bik vakıtlı alıp kaytkansıñ. Häzer balta kiteräm, turıy tor!

Diyü sandıkta işetep yata ikän: «Ah, harap buldı başlarım, bolar diyü ite aşauçı adämnär ikän!»— dip. Şulay uylap betergän häm sandıknı vatıp çıgıp kaçkan. Şunnan birle ul avılga diyü töşkäne yuk, di.

AŞ PEŞERÜ SERLÄRE

Hikäyät

Ber adäm, kış köne buranda adaşıp, urman alanındagı diyulär yäşi torgan yortka barıp kergän. İ kuangannar ikän tegelär, aşıysı rizıgıñ avızıñnı yırtıp kilä dip. Berse äytä ikän:

— Menä aş ta buldı!— diyäräk.

Monı işetkäç, adäm:

— İ yegetlär,— digän, bilendäge baltasın çıgarıp,— min dä açıkkan idem, äydägez, äüväle baltadan aş peşeräbez, annarı miña da çirat citär.

— Närsä, bezne ahmak dip beldeñme ällä?— digän diyulärneñ berse.— Baltadan aş peşerälär dimeni? Anı botkaga salganda yahşı bula. Kiter monda! Ä üzeñ uçakka utın alıp ker!

ADÄMNEÑ ÖÇ HÄSRÄTE

Hikäyät

Dönya yözendä keşeneñ öç törle häsräte bar, dilär. Berençese — ata-anası belän bäyle, ikençese — balaları belän, öçençese — üze belän.

Yahya karttan soragannar, anıñ kaysı artık ta kaysı kim bulır, dip. Ul äytkän:

— Anıñ iñ köçlese bala häsräte bulır, iñ keçkenäse — ata-ana belän bäyle,— digän.

— Alarnıñ barlıgı-yuklıgı, kayçangaça barganı niçek belener?— digännär.

Ul äytkän:

— Mähäbbät belän belener. Ata-anabızga mähäbbätebezneñ zurlıgı arkasında bez alar sagışın ülgännärenäçä tartabız, balalarnıkın — ayaklarına baskança. Ä üzebez belän bäylese gomer buyına barır, keşeneñ üzenä bulgan mähäbbäte süngängä qadär,— dip cavap birgän.

ÖÇ TÖRLE GAMÄL SERE

Hikäyät

— Öç ğamäldä dönya gazabı bar, dilär, alar kaysılar?— dip soragannar Kazıy Yahyadan.

Ul isä:

— Bolar närsä häm nindi ikänlegen belmäsägez, sorap torır idegezme?— dip cavap birgän.

Halıknıñ käyefe kitkän. «Ser yäşerä, ser yäşerä!»— dip zarlanışkannar.

— Yarıy, alaysa äytim inde,— digän Kazıy Yahya,— öç ğamäldä dönya gazabı bar digändä: irtägese kön eşe turında kaygırtsañ, ütkän eş öçen häsrät çiksäñ, bügenge eşeñne uylamasañ — menä şular küzdä totılalar. Ämma kayber keşelär, bolar hakında uylamaska tiyeşbez ikän diyäräk fiker yörtälär. Kiresençä, bu öç ğamäldä niyät bulganda — yahşıdır,— digän.

DÖNYaLIK BAKÇALARI

Hikäyät

Mögallim Tariq, geografiyä fänen yahşı beläräk, dönya yözendä cännätkä tartım cirlär barlıgın söyläp algan:

— Menä anda,— digän,— agaçlar çäçäk ata tora, cimeş birä bara. Yafrakların koymıylar. Bakçalar härdaim yäşel utıralar. Mondıy urınnar tau aralarında, üzänleklärdä ikän. Här kıytgada da bar dip äytä almıym. Ämma cılı yaklarda mondıy bakçalar keşelärne bik huşlandıralar ikän.

— Andıy bakçalarda yäşäüçelär dönya yözendä ük cännätkä ireşälär bulır, şulaymı?— dip soragan halık.

— Dönya yözendä nindi genä cännätkä tartım bakçalar bulmasın, ämma alarda da eşlämiçä genä yäşäp bulmıy. Dönyalıkta bändä game — hezmättä!— digän mögallim Tariq.

BAZAR AKILI

Hikäyät

Bazarda ber babaynı kürdem. Ak cäymä cäygän dä şunıñ östenä vatık yozak, tişek iläk, sınık pıçak, kitek balta, käkre kadak işelärne tezep salgan. Häyran kalıp:

— Babay, bolarnı kem alsın?— dip kölä başlagan idem, ul:

— Alay dimä, ulım! Satar äybereñ bulsa, aluçısı tabıla anıñ, borçılma!— dide.

— Niçek inde?

— Bazarda ike törle yülärlär bula. Alarnıñ berläre, kıymmätkä satamın dip aldana, ikençeläre, oçsızga alam dip uylıy!

Üzemne ber dä yülärgä sanıysım kilmi ide. Äylänep yöredem-yöredem dä, vak-töyäk äyberlären satıp beterergä ölgergän babayga tagın iğtibar ittem. Ul:

— Oçsızgarak satuçını ezliseñme, ulım?— dide, sorau katış yılmaep.

YÄŞLÄRNE ÜSTERÜ

Hikäyät

Koş-kort halkı tiz kartayuçan bit inde ul. Çebilär üsä tora, tavık bulıp kitä. Ätäçlär dä şulay inde. Buınnar almaşın häbär itep yäşlär kilä tora.

Ber ätäç üsep kilüçe yäş ätäçlärneñ başların gel çukıp, aptıratıp yäşi ikän. Tavıklar tüzmägännär:

— Nigä alarga irek birmiseñ, matur gına üsep kilgännärendä başların çukıysıñ?— digännär.

— Sez şulay inde, yäşlär üsärlär dä bezgä kararlar dip ömetlänäsez. Ämma alar belän bergä üzläre kebek ük yäş tavıklar da üsep kilä. Urınnarıgıznı almaslar dip ömetlänmägez!— dip, ätäç alarnı çukıp açulangan.

BULDIKLILIK BİLGESE

Hikäyät

Beräüne maktıylar ikän:

— Ah sez nindi buldıklı, üzegez — şağıyr, üzegez — yazuçı, üzegez — dramaturg!— dip.— Zur talant iyäse sez! Millätebezneñ gorurlıgı, zamanabıznıñ mayagı, küñellärneñ kürke!

Bu keşe, tıñlap-tıñlap torgan da:

— Ah, şulay bulsa ide,— digän.— Sez mine talant iyäse, disez, şağıyr, yazuçı, dramaturg, disez. Ämma, yünle şağıyr bula almagaç, yazuçı bulıp bulmasmı dip, yünle yazuçı da bula almagaç, dramaturg çıkmasmı minnän dip tırışıp-tırışıp karaudan gına şağıyr dä, yazuçı da, dramaturg ta bulıngan inde!

AÇLAR HÄLEN TUKLAR BELMİ

Hikäyät

Adäm häsrätsez bulmıy, dilär.

Şulay ber keşeneñ häle bik möşkel ikän. Käyefen kütärergä dip dusları törle mäzäklär söyläp karagannar, ul haman kölmi, käyefe kitkännän-kitä, di. Dusları tämam gacizlänep betkännär.

— Ällä cırlap-biyep karıykmı?— digännär häm, ni uylagan bulsalar, şulay kılandırgannar.

Tege haman kölmi dä, uynamıy da ikän. Dusları tagın da häyran itkännär. Aradan berse sorarga bulgan:

— Nigä kölmiseñ? Cırlamıysıñ? Biyemiseñ?— digän.— Säbäbe närsädä?

— İ duslarım, sez miña ber aşarlık rizık birsägez ide! Nigä şuşı qadär intekteräsez?— digän cavabın işetkäç, dusları:

— Belmädek, gafu!— digännär.— Küñeleñ sagışlandımı dip uylagan idek, aşıysıñ gına kilgän ikän bit!

AHİRÄT KÖN RİZIGI

Hikäyät

Ber mulladan soragannar:

— Sez bezgä cännättän misal kiterersezme?— dip.

— Kiterämen!— digän mulla.— Cännät misalı şul bulır: kemnär hämer eçep, tämam kanatlanıp, dönyaların onıtıp cibärerlär, şul halät cännät misalı ber häl bulır.

— Ä tämugtan misal närsäder?— digännär.

— Anısı da bik gadi,— digän mulla,— üzen cännättä dip belep, adäm balası bik küp hämer eçär, ä annarı başın kütärä almıyça avırır. Eçe-tışı köyär, uyına gönahlarınnan artıgı kilmäs, mäñge alay eşlämäm dip antlar itär, ämma bu hälennän kotıla gına almas. Şuña da hämer bu dönya rizıklarınnan häräme, Ahirätneñ häläle!— digän.

SANDUGAÇ TELLE TATAR

Hikäyät

İngliz, urıs häm tatar ber poyızdda ber vagonda ber kupega turı kilgännär. Söyläşep baralar ikän. İngliz maktana di:

— Minem ingliz tele şundıy tel, anı dönyanıñ här kıytgasında añlıylar häm belälär, şuña kürä halkım da böyek halık!— dip.

Urıs ta yugalıp kalmagan:

— Sineñ teleñne böten dönyada añlasalar, minem telemne yartı dönya belä, başka bernindi telne añlamıyça da urısça söyläşep dönyanı gizep bula. Minem halık ta böyek!— digän, gorurlanıp.

Ä tatar endäşmi, mıştım gına utıra ikän. «Sin dä äyt inde!»— digändäy aña töbälgännär.

— Minem telemdä tatarlar üzläre dä kaçıp kına söyläşälär. Sandugaç sayragan kebek, böten ğaläm tınıçlanıp betkäç,— digän ul.— Minem telem sandugaç teleder inde!

KÄBESTÄ HÄSRÄTE

Hikäyät

Agaylar söyläşä:

— Käbestägä kort töşte, niçek beterergä belgän yuk!— dip.

Aradan berse:

— Agularga kiräk, ezläre dä kalmas!— digän.

Ämma bu kiñäşen başkalar önämägännär. Aradan tatar agayı:

— Käbestä kortın kön dä çüpläp torsañ, berse dä kalmıy. Minem hatın şulay itä!— di ikän.

Bolarnı tıñlap torgan yähüdi:

— Nindi süz söyläşäsez sez?— dip aptıragan.— Min käbestäne kibetkä keräm dä alam, keräm dä alam, ämma ber genä dä käbestägä kort töşkänen kürgänem yuk ide älegäçä,— digän.

— İ yünsez,— dip açulana başlagannar anı agaylar,— söyläşergä süzne beterdeñ. Äle bez yartı säğatläp bähäsläşäse idek!

HİKMÄTLE TABİP

Hikäyät

Tabip çiratında ber tatar agayı utıra. Avırular kerep kitälär, äylänep tä çıgalar. Agaynıñ käyefe bozıla häm:

— Bu tabip ällä şundıy naçarmı, keşelärne karap ta tormıy, bora da çıgara, bora da çıgara?— dip sorıy, rizasız açulanıp.

— Yuk,— dilär aña,— kiresençä, bik osta tabip ul. Avıru keşeneñ ber kürüdä çiren bilgeli. Sineñ kaysı töşeñ avırta soñ?

— Avırtkan häm avırgan cirem dä yuk sıman, kulım gına... sınmadı mikän dip borçılıp kildem. Ulımnıñ maşinası yulda vatılgaç, astına kerep kitte, ä min maşinasın säğat buyı kütärep torgan idem,— digän.

— Borçılma, agay,— digännär işek töbendä çiratta utıruçılar.— Bu tabip şundıy osta, ayagıñnı seberke suında totarga kiñäş itär, kulıñnıñ da avıruı betär.

BAŞSIZ HATIN BÄLASE

Hikäyät

— İ başsız!— dip açulana ikän ulın ber ir. Malay anı-monı endäşmi tik tora, annarı änisennän sorıy:

— Äni, mine sin alıp kaytkan ideñme, ällä ätime?— dip.

— Min älbättä, ataña tagın!— di ikän änise.

— Ä sin mine ätidän alıp kayttıñmı soñ?

— Şul başsızdan bulmıy, kemnän alıp kaytıym inde?— digän änise.

— Ä, şuña kürä min dä başsız inde alaysa, äyeme?— di ulı.

Ätise tıñlap torgan da:

— Äniyeñ başlı bulsa, yünleräk irdän alıp kaytır ide sine, başsız, şunı da añlamagaç!— dip, ulın tagın da açulanuın dävam itkän.

AKILLI DUS KİÑÄŞE

Hikäyät

Ber tatar dramaturgı hätdin tış bayıp kitkän. Çit il maşinalarında gına yöri, şäp kiyenä. Fatirın da, yort cihazların da yañartıp betergän. İnde çirat hatınına citkän. Monısın da yañartsa, bötenläy dä bähetle bulası, imeş! Tik eşe barıp kına çıkmıy. Öyenä hatınnar da alıp kaytıp karıy, yäş kızlar da. Ämma hatını hiç tavış çıgarmıy.

— Buldıra alsañ, afärin!— dip kenä tora. Ä üze çit-yat irlärgä ber dä kızıkmıy, iren taşlap kitä belmi.

Dramaturg tämam akıldan şaşar hälgä citä. Dusları, moña kiñäş birep, üzeñ taşla da kit sin anı, dilär. Ä irneñ ber dä alay itäse kilmi, fatirı kızganıç, baylıkları. Saran bulmasañ, bayıp kitü mömkin tügel şul ul.

Monıñ hälenä kergän ber keşe aña mondıy kiñäş birä:

— Sin,— di,— hatınıña ber kaşık su belän yotarlık berär söyärkä tabıp bir. Eh ta itmäs, kitär dä barır! Yuksa sineñ häleñ «büre dä tuk bulsın, sarık ta isän kalsın» digän mäqalğä tartım,— digän.

— Ä andıy yeget minem hatınga kararmı soñ?— di ikän dramaturg.

— İ yülär, nişläp karamasın,— di ikän dustı.— Sineñ hatınday çibär zatnı köndez çıra yandırıp ezläsäñ dä tabıp bulmıy. Ul üze dönya baylıgı. Kıyafäte — zatlı, kulı — tatlı...

Anı tıñlap torgan-torgan da ir, bazarga sıyır satarga çıkkan mucik kebek äytä ikän:

— Mondıy hatın üzemä dä kiräk bulır, kitmi genä torsın äle!— dip.

ZAYA GOMER — ZAR GOMER

Hikäyät

Gomer ütkänenä beräü zarlana ikän. İkençese:

— Häyere belän, häyere belän!— dip äytä, di.

— Anıñ ütüendä närsäse inde häyerle?— digän tegese, haman da zarlanıp.

Monısı aña gacäplängän häm äytkän:

— Gomerneñ här çorında üzenä kürä häyerle yagı bar. Yäşlektä çın yeget bulıp, irlektä isä ike kulıñnan citmeş törle eş kilsä, menä şular bulır inde ul gomerneñ häyerle uzuı. Ä kartlıknıñ üz şatlıkları bar. Anısı közdä bakçalarnıñ cimeşlängäne kebek inde,— digän.

Küplär yäşilär, ämma gomer itkän kebek tä tügellär, zayaga yılların uzdıralar da cibärälär, imeş. Ä annarı zarlanıp yörergä genä kala.

AKÇADAMINİ HİKMÄT?

Hikäyät

Ber adäm akçasızlıktan integä ikän. Nindi genä eşne başkarıp çıkmasın, kereme üzen dä, ğailäsen dä tuydırırga çak citep bara. Bu häle turında dustına zarlana ikän:

— Eşlim-eşlim, ber faydasın da kürmim. Hezmät hakım aşarıma da çak citep bara,— dip.

Ä monıñ dustı yähüdi kavemennän bulgan. Ul anı tıñlap torgan da:

— İ agay-ene,— dip äytä ikän,— sin yukka küp eşlärgä kiräk bulgan hezmät saylagansıñ. Monnan tübän az eşläp, küp akça ala torgan cirgä urnaş. Bernindi häsräteñ dä bulmas,— digän.

Bu keşe, şundıy eş ezläp yörep, bötenläy dä bölgenlektä kalgan.

MÄZÄGE KIYMMÄT

Hikäyät

— Min — böyek şağıyr, min — böyek şağıyr!— dip dau kuptara ikän ber kaläm iyäse. Monı tıñlap torgan halık:

— Äye, sin — böyek şağıyr, sin — böyek şağıyr!— dilär, afärin kıçkıralar. Tege haman da üssenä birä, üzeneken takıldıy:

— Min — böyek şağıyr, min — böyek şağıyr!

Ä halık haman da maktauda ikän. Şunnan, bolar yanına yaña kilep kuşılgan ber äfände, alarga aptırap:

— Nindi böyek şağıyr bulsın bu, şiğırläre bigräk buş bit, mäğnäse yuk,— digän.

Şunda halık eçennän akıllısı:

— Anısın bez dä beläbez, ämma kotırtkan sayın anıñ sikerüe kızık bit. At kämite sıman,— dip, äfändegä hälneñ asılın añlatıp birgän.

MİNKEMLEK SERE

Hikäyät

Adämneñ holkında ike naçar yak bar, dilär, berse — min-minlek, ikençese — könçelek. Akılı bulgan keşe menä şularnı bäydä totunı kodrät itä, imeş.

Şulay ber adäm başkalarga haman da üpkäläp kenä tora ikän.

— Nişläp käyefeñ yuk sineñ?— dilär.

Bu adäm isä:

— Bik bulır ide dä bit, ämma sez mine sanlamıysız, kemlegemne belmisez! Haman da üzegez dä üzegez. Sez genä yahşı, başkalarnı ber dä kürmisez,— digän.

— Nişläp şulay bulmasın,— digännär moña.— Üzebezneñ kemlekne üzebez kürmäsäk häm beldermäsäk, sin kürer ideñme soñ?

Tege keşe dä akılına kilep äytkän di:

— Bik kürer idem, ägär dä üzemdä dä kemlek bulsa!— dip.

KÜÑEL KÜZEÑ BULMASA

Hikäyät

Ber keşe haman da kitap ukıy ikän. Bersen beterergä ölgermi, ikençesen başlıy. Monı zur ğalim bulır dip kötälär. Ämma yuk ta yuk. Aptıragaç:

— Närsä ukıysıñ soñ sin ul kitaplardan?— dip soragannar.

— Ukuın küp ukıdım inde,— digän tege «kitap kortı»,— inde häzer mäğnä ezläp ukıym!

— Taptıñmı soñ?

— Älegä yuk!— digän bu.

— İ yülär,— digännär moña,— mäğnä bit ul kitapta gına tügel, keşeneñ üzendä dä bula. Ägär dä ukıgan kitabıñda alar oçraşıp kavışmasalar, bu qadär küzeñne beterüdän ni fayda?

— Şuña dip tırışam bit inde!— digän tege keşe, cavabında yılmaep.

SARANLIK KOTKISI

Hikäyät

Ber bay adäm bik saran ikän. Ämma anı saran dip äytmäsennär öçen, baylıgın yäşerep, iske-moskı gına kiyep yöri bu. Menä bervakıt öyläner çakları citä monıñ, hatın alıp kayta. Yortı-cire belän tanıştırıp yöri. Hatını bolarnıñ hämmäsen kürä dä:

— İ-i,— di,— min sineñ bolay uk bay ikänlegeñne belmägän idem.

— Ä närsä, naçarmıni?— di bu adäm.

— Naçarın naçar tügel dä,— dip äytä ikän hatını,— ämma bu qadär mal-tuarnı, baylıklarnı, yort-cirlärne karap beterergä dä kiräk bit äle. Min bit siña hatın bulırga dip kenä kilgän idem, ä sin mine hezmätçe itep tä algansıñ ikän!

HÄYLÄSEZ İR

Hikäyät

Beräülär fatir alırga cıyıngannar. Mögayın mömkinlekläre şundıyrak bulgandır inde, ğailä başı ir, aşıkmıy gına söyläp, hatını belän kiñäşä ikän:

— Dürt bülmälene alıykmı, ällä öçle genä dä citärme?— dip, hiçber häyläsez.

Hatınınıñ şunda yörägenä ut kaba yazgan:

— Yuk inde, irem, öçle dä bik citkän,— di ikän bu.— Ul bülmälärne ällä sin cıyıştırasıñmı? Miña töşäçäk bar avırlıgı. Dürt bülmäne cıyıştırıp çıgarırga da anı küpme hezmät kiräk, öçlene genä al, öçlene genä!

— Yarar,— digän ire,— ber bülmäsen bikläp kuyarbız, näq öç bülmäse genä kalır, sin digänçä bulır, ber dä borçılma!

İHLASLIK HİKMÄTE

Hikäyät

Keşedä iñ yamanı — tel, dilär. Ämma ber keşe şundıy osta söyläşä ikän, hätta äytkän süzlärendä sandugaç sagışları bar bulır. Anı gel tıñlap kına torası kilä.

Şunnan, beräü kilä dä monnan sorıy:

— Kara äle, karendäş,— di,— minem dä, yugıysä, tavışım da moñlı, cömlälärem dä döres, diktor bulıp ta eşlim, nigä soñ halık mine mökibbän kitep tıñlamıy? Kiñäş birmässeñme ikän?

— Biräm,— digän ul keşe.— Sere bik gadi anıñ: söylägändä süz çilägen, cannıñ koyısına töşerep, şunnan akıl şirbäten tutırıp alıp, başkalarnıñ küñel tustagannarına bülep sala belep söyläşergä kiräk! Barı şul gına, bernindi avırlıgı da yuk anıñ!

GADELLEK ÖLGESE

Hikäyät

Bähetle tormışnıñ nigeze ğadellekkä korılganın beläsez. Ämma anı «döreslek» tä dilär äle.

Şulay bervakıt ber hökemdar:

— Bolay itsäm ğadel bulırmı, alay eşläsäm yararmı?— dip baş vatıp utıra ikän, östälenä nurların koyıp torgan koyaşnıñ yözen şunda bolıt kaplagan. Bu hälgä küñele kitkän hökemdar:

— İ häyersez,— dip zarlangan açulanıp.— Sin, yugıysä, zägıyf, mesken ber bolıt kisäge genä, ämma nikadär yaktı yangan, Allahınıñ şäme bulgan koyaşnı da kaplarga cörät itäseñ, ä min monda büregä dä yararga tırışıp, anı da tuk itmäkçemen, sarık ta isän kalsın dip baş vatam!

BAŞSIZ BAŞ

Hikäyät

İke agay utın kisälär ikän. Arkılı pıçkını çac da çoc yörtälär. Uramnan ber taşbaş malay ütep bara. Bolar yanına tuktıy, karap tora. Annarı, yüri şayartıpmı:

— Närsä, agaylar, pıçkı büleşäsezme ällä? «Mineke dä mineke» dip tartkalaşasız?— di.

Berseneñ moñarga açuı kilä:

— Atañ başın büleşäbez!— dip, usal itep endäşä.

Malay da aptırap kalmıy:

— Minem ataynıñ başı sezgä tätemäs şul,— di.— Ul çanasın cäy yasıy, arbasın kıştan maylap kuya. Utınnı da sezneñ kebek kış köne kisep yatmıy!

Häm kitep bara.

Agaylarnıñ ikençese berençesenä:

— Büldeñme atası başın?— dip äytep kuya.

ZATLILIK HİKMÄTE

Hikäyät

Keşeneñ bähete üzennän alda yöri, dilär. Kaya barsa da, nişläsä dä kötep ala. Ämma läkin adämdä täkäbberlek digän bädbähet bar, şunıñ arkasında ul üzen tanıp, kötep algan bäheten kürmi ütep kitä, imeş.

Şulay beräü:

— Min — bulgan, min kulıma nindi eş alsam, şunı häl itäm, gadi taştan ence börtege yasıym, timerne altınga äverelderäm,— dip maktana ikän.

Monı tıñlap torgan ikençe ber adäm:

— Boları bik yahşı, ämma üzeñne dä zatlı itärgä onıtma,— digän, ällä beraz könläşepterme, belmässeñ.

Häm añardan mondıy cavapnı işetkän:

— Hikmät şunda şul menä, täkäbberlegem arkasında bähetemnän korı kaldım min!

KÄYEF BAZARINIÑ SERLÄRE

Hikäyät

Ber keşe käyef bazarında bik tä osta telle ikän. Härkemneñ küñel savıtına zatlı şirbäten tutıra, ämma üzendä käyef ber dä tökänmi, di. Monıñ seren başkalarnıñ beläseläre kilgän. Hikmätneñ närsädä buluın soragannar. Ul:

— Ber dä ällä närsä tügel,— dip cavap birgän.— Min härvakıt barı üzemnän genä köldem, şuña kürä küñel savıtımnı vatarga teläüçene tapmadım.

— Ä bez sine bik yahşı keşeder dip belä idek. Yalgışkanbız, bezdän dä kölkeräk adäm ikänseñ,— digännär kabat ta tegelär aña.

Bu yulı ul:

— Min bit kılgan yamanlıgımnan tügel, kılırga mömkin bulgan naçarlıklarımnan köläm. Canım saflana da gönahlardan kotılıp kalam,— digän.

BÜKSÄLE İR GÖNAHI

Hikäyät

Arada telgä betkän keşelär dä bula. Alar yanında süz söyläü üze ük batırlıkka tiñ, imeş.

Bervakıt irlär cıyılışıp söyläşep tora ikän. Aradan beräü, maktanıp:

— Öylängäç, tormışlar caylanıp kitte äle. Hatın peşekkä bik osta, korsak üsä dä korsak üsä, büksäm tau qadär buldı inde,— digän.

— Ay-yoy,— digännär başkalar,— kürmi dä torabız, çınnan da Bakır-tau qadär bulgan!

Şunda berse:

— Hatın da hatın, diseñ, yoklaganda ut yandırıp yoklıysıñdır äle, büksä şuñarga üsä ul,— digän.

İRLEK SERE

Hikäyät

Ber irneñ hatını kız taşıy da kız taşıy ikän. Monıñ bu ğalämätläre irlär telenä kerep kitkän. Hatını tagın buyga uzgaç, sorıylar ikän irennän:

— Monısı da kız bulırmı, ällä malaymı?— dip.

— Allahı kemne birsä, şul inde,— digän ir, ber dä ser birep torası kilmiçä.

— Ä sez karavat astıgızga balta-pıçkı işene kuyıp yatkan idegezme soñ?— dilär tagın da.

— Ni öçen?— dip aptırıy ir.

— Soñ,— dip añlatalar moñarga,— karavat astıgıznı kararga kiräk, ägär munçala, tabak-savıt işe aunap yatsa, tagın kız bula inde, balta-pıçkı işe ikän, malay alıp kaytmıy kalmassız, inşallah!

BAŞKALARNI TINIÇLANDIRA BELÜ SERE

Hikäyät

Adämneñ käyef yahşılıgı sälamätlegenä bäyle, dilär. Ä min — tabigatenä, dim!

Ber keşe avırıp yata ikän, kürşe-tiräse, tanış-beleşe anıñ hälen beleşkälärgä kergäli. Hämmäseneñ sorauları ber çamadarak bit inde:

— Hälläregez niçek soñ?— dilär.

Bu da alarga haman ber räveşle cavap birä tora:

— Älegä yarıysı ide äle, menä avırıp kittem bit.

— Bolay bulsa, torırsız, Allah nasıyp itär,— dilär moña,— käyefegez yahşıradır sıman.

— Yahşırır la, anısı,— di bu, işek yakka kürsätep,— anda, ayagıma basuıma, dönyalıgım kötep tora, tagın üzen kudırtırga äle isäbe... Yuk inde, rähätlänep avırıym! Aşıktırmagız!

ÄCÄLNEÑ KURKAKLIGI

Hikäyät

Keşe katırak avırıp kitsä, gazaplardan tämam tuyıp, ülem kilüen kötä başlıy.

Şulay ber avıru hatınga señlese häl beleşep kilä. Apası añardan:

— Kürenmime äle?— dip sorıy.

Señlese kurka kala, ämma:

— Kürenmi älegä,— di.

— Yuk süz söylilär ikän,— di apası,— imeş, äcäleñ yakında gına yöri dip. Niçä kön kötäm inde üzen, yulı yırak buldı bugay, kilep citä almıy integä, biçarakayım!

— İ-i,— di señlese,— apam-canım, ülem ul ayaktagı keşeneñ genä yanında yöri, äcäl çäneçkesen kütärep. Ägär dä ayaktan yıgılsañ, monıñ ülemendä mine ğayepli kürmäsennär dip, tizräk kaçu cayın karıy.

MİLLİ TARİH ÇİKLÄRE

Hikäyät

Tatar, urıs, ukrain ber kupeda baralar ikän. Äüväle tatarnı açulangannar:

— Sin, tatar,— dip,— bezne niçä yöz yıllar buyına iza çikterdeñ, bezdän yasak tülätteñ! İmperiyä totkan halık — häyersez halık ul!

Annarı urıska küçkännär häm:

— Sin dä inde dürt yöz yıllap imperiyä tottıñ... Sineñ iregeñ öçen sugıştık, sineñ bäheteñ öçen tırıştık, ber dä bezne rähät yäşätmädeñ!— dip açulangannar.

Çirat ukrainga citkän.

— Närsä?— di ikän bu.— Minem imperiyä totkanım yuk! İsegez kitkän... Tatarnıñ degetenä buyalıp, urısnıñ gazın isnäp yäşim ikän, monıñ öçen miña kaytarma-kompensatsiyä tülävegez tiyeşle!

BELEP SÖYLİ

Hikäyät

Ber urısnıñ kızı tatarga kiyäügä çıgam dip äti-äniseneñ kotın algan. Bolar aptırap utıralar, di.

— Yaratam dip äytä bit!— di ikän änise.

— Şulay di şul!— di ikän ätise.

— Dinnän dä yazam, anıñ dinen alam. İslam dine — Allahınıñ adämnärgä tapşırgan soñgı hakıykate. Aña küçüne döreslekkä çıgara,— di ikän änise.

— Şulay di şul!— dip cöpli ätise.

— Anıñ öçen utka da keräm, suga da töşäm di bit,— diyäräk uftana änise.

— Anısı inde,— dip äytep kuya ätise,— tatarga çıkkaç, utka da töşte, suga da battı digän süz! Belep söyläve.

BULDIKLI RÄİS

Hikäyät

Ber kümhuc räise, yörägenä kodrät oyalapmı şunda, avıl uramınnan can-färmanga çabıp bargan traktornı tuktata. Tagılgan sabanı da bar ikän monıñ. Traktorçıdan sorıy räis:

— Sin kaya barasıñ?— di.— Öylä citep kilä bit inde!

— Eşkä baram, argı basunı sörergä,— di traktorçı.

— Nindi eşkä baru,— di räis, açulanırga itep,— eştän kaytır vakıt citkändä?

— İ, belmädem bit,— di traktorçı, min äle, kaytırga irtä dip, birge basunı sörep beterdem dä, argısına küçep mataşa idem. Eştän kaytırga vakıt cittemeni, rähmät yaugırı?!.

Traktorın bora da kaytıp kitä.

TELEFON RÄHÄTE

Hikäyät

Avtobusta ber äbi, telenä salına-salına, äle genä Mahruy digänen açulanıp taşladı, annarı Änisä digänenä dä eläkte. Nu, süzlärne kızganmadı da inde.

Uñıma-sulıma karıym. Söyläşkän-açulangan keşeläre dä kürenmi. «Sataşa torgandır bu äbi, akılı kitkänder, ahrısı!»— dip uylap ölgermädem, kolagınnan kesä telefonın töşerde. Minem akılga da barıp citte: häzerge tehnologiyälär üseşe rähätländerä halıknı!

Telefonı täräzäsennän äbi bik ozak närsäder ezläp aptıradı. Annarı minnän soradı:

— Kem belän söyläştem soñ äle min? Säkinä belän bit? Täräzäsennän karap kına äyt äle!

Karadım. Soñgı söyläşkän keşeseneñ iseme çıktı.

— Mahruy äbi belän söyläşkänsez!— didem.

— İ çukıngırı,— dide äbi,— Säkinä belän dip toram.

ÜZEBEZNEKENÄ — YaRIY

Hikäyät

Koyaşta kızınıp yoklap yatkan mäçe yanına kilep, çebi sorıy ikän:

— Sin kem bulasıñ?

Mäçeneñ, älbättä, mıyıgı gına selkenep kuya. Çebi: «Ähä, bu monı tartırga kuştı bulsa kiräk!»— dip, mäçeneñ çınnan da mıyıgınnan tarta. Tegeneñ psihı çıgıp, sikerep tora, çebine eläkterep almakçı bula, ämma tavıklar patşası ätäçneñ monda gına yörüen kürep ala da:

— Min sezneñ kolıgız bulam, çebi tuganım!— dip cavap birä. Şulay da açuınnan yonnarı köyep çıgarday bula, çebi isä utlı tabaga tagın da may östi:

— Ä, işägebez inde, alaysa, ul vakıtta yoklasañ da yarıy!— dip üz yulı belän kitep bara.

SÜZ HİKMÄTE

Hikäyät

Adämneñ küñelendä ni bulsa, telenä şul çıga, imeş. Küñele usallarnıñ tele dä usallık belän gazaplıy, küñele yomşak zatlarnıñ tele dä yomşaklık ürnäge bula, di.

Ber keşe bik tä usal ikän, çit-yatlarnı gına tügel, üz ğailäsen dä şul tele belän «utta köyderä» bu. Bervakıt hatını tüzmi, moñarga äytä:

— Sin — cähännämi!— di.

Adäm añlap ala häm:

— Allahı täğalä bändäläreneñ turı süzle buluın söyä!— dip belderä. Hatını da yugalıp kalmıy:

— Turı süzeñdä ni hikmät, ägär dä ul buş iskän cil kebek sukır, yañgırsız kara bolıt kebek igeleksez bulgaç,— dip cavap birä.— Süz ul saf sulı çişmä kebek, ämma tänne tügel, cannı sugarır öçen bar kılıngan.

BER YaVIZGA — BER İPLE

Hikäyät

Ber irgä hatını tıngı birmi aptırata:

— Sineñ kebekkä bargançı, korı tayakka yabışıp yörüeñ meñ artık!— di.— Änä keşelärneñ irläre, matur itep tä yäşilär inde. Ä sineñ ni kulıñnan, ni teleñnän kilmäde!

İre endäşmi. Hatını haman sayın kotıra bara:

— Sin bit üzeñne yaklap, aklanıp süz dä äytä almıysıñ. Bakça karaçkısı sıman telsez bit sin. Karga da kütärep kitmi bit sine!— dip zähärlänä. Şunda gına ire:

— Allahı täğalä, cannarnı bar kılganda, ber yahşıga — ber yaman, ber çibärgä — ber yämsez, ber uñganga — ber buldıksız dip yasıy torgaç, sin yahşı bulsınga miña yaman atlı kalırga turı kilde inde,— dip cavap birä.

KÜÑEL KÜZEÑ KÜRMÄSÄ

Hikäyät

Bäräñge ärçegändä ber hatınnıñ barmagı kiselep kitkän. Bülmä buylap kan agızıp yögerep yöri ikän bu. Aña başkalar:

— Kiter, barmagıñnı bäylik, avırtuı basılır,— dilär.

Yuk, ä bu haman yögerep yöri:

— Şul kiräk aña,— di,— avırtsın, pıçakka başka vakıtta kürä torıp barıp kermäs, cayına gına kılanır!

— Nigä alay bulgaç üzeñ yögerep yöriseñ soñ? Barmaknı cäzalıym dip üzeñne gazaplıysıñ,— dilär moña.

— Bik şulay da bit,— di bu hatın,— ämma barmaknıñ, başı bulsa da, küzläre yuk, ä küzlär mañgayımda ide, yugıysä. Menä şuña kürä dä yögerep yörim inde min. Küñel küzeñ kürmäsä, mañgay küzeñ — botak tişege, dilärme? Küñelem-canım barmagıma töşep, üz gayıben kürep mensen, dim!

ÜTKEN PIÇAK BÄLASE

Hikäyät

Ber hatın iren açulana:

— Pıçaklarnı bik ütken kayragansıñ, barmaklarımnı özep çıgarırga gına toralar!— dip.

— Soñ,— di ire, irennären tursaytıp,— siña ütkenläsäñ dä yarap bulmıy, ütkenlämäsäñ dä.

— Menä şul şul menä,— di hatını da,— alarnı daimi ütkenläp torsañ, alay bulmas idelär. Min bit sineñ ütmäs pıçaklarıña künegep betkän.

— Yarıy. Alaysa,— di ire, ber dä yugalıp kalmıyça,— kiter pıçaklarnı, taş suyıp kerim, häzer ütmäslänerlär! Sin dä elekkeçä ütmäs pıçaklar belän, kurıkmıyça üz eşeñne başkarırsıñ!

— Bar-bar, şulay it äle, irem,— di hatını da, ise kitmiçä,— üzeñnän bäräñge ärçetermen!

NÄSİHÄT CAYI

Hikäyät

Çebigä ätäç akıl sabagı öyrätä ikän:

— Sak bula belergä kiräk. Änä, küräseñme, küktä oçıp yörüçe karakoş tilgän häterläp kenä tora. Vayımsız çagıñda töşä dä tırnagına eläkterep alıp kitä, harap kına bulasıñ!— dip.

Çebi sorıy:

— Ul sine dä alıp kitäme soñ?

— Yuk,— di ätäç,— min olı bit, köçe citmi anıñ miña!

— Soñ, alay bulgaç, bigräk yahşı,— di çebi.— Ul miña tırnakların suza başlasa, sin anıñ kirägen birä alasıñ. Kuıp cibärerseñ!

— Hi, bik şulay itär idem dä,— di ätäç,— ämma ul karakoş kürenügä — kotım kaça. Sin inde minem näsihätemne tot, ämma, bälagä tarsañ, yärdämemne ömet itä kürmä.

ETLE-MÄÇELE

Hikäyät

İke et sugışkanın ber mäçe kapka baganası östendä karap utıra, ä üze tegelärgä därt birä:

— Tunın yırt, borınınnan kaptır, koyrıgın teşlä! Menä şulay, menä şulay!

Etlär sugışudan tämam arıp-alcıp tuktıylar. Berazdan berse sorıy:

— Bez närsä öçen sugıştık soñ äle?

— Änä tege, kapka baganası östendä utırgan mäçe arkasında bugay,— di ikençese.— Ul siña minem tunımnı yırtırga, borınımnan kaptırırga, koyrıgımnan teşlärgä kotırtıp utırdı.

— Menä närsä ikän äle,— di şunda berençese.— Ä min anı sineñ yaklı digän idem. Kara äle ikeyözlene, totıp aşarga kiräk üzen!

Häm etlär şul mäçegä taşlangannar.

RİZIK HİKMÄTE

Hikäyät

Ber et kabırga kimerep yata. Anıñ yanına ikençese kilä, irennären yalıy, selägäyläre aga.

— Kara äle, äye, agay-ene,— di,— miña da kaldırırsıñmı?

— Kızık ikänseñ sin,— dip cavap birä aña kabırga kimerüçese.— Monı miña hucam tugırı hezmätem öçen birde. Beläseñ bit alarga yalagaylanunıñ nindi avır ğamäl ikänlegen!

— İ-i,— di tege selägäy et,— min dä alay eşläp karadım, ayak tabanına qadär yaladım. Ämma sıñar kisäk tä birgäne yuk.

— Yülär,— di aña kabırga kimergäne,— avızıña şundıy sıyrak kerergä mataşkan, ä sin yalap kına kalgansıñ. Kabıp yotarga kiräk ide adäme belän... Menä şuña kürä kabırga da eläkmi inde siña!

MULLIK HİKMÄTE

Hikäyät

Etlärdä et kiñäşe etlärçä bulır, dilär. Dörester inde, yuksa telgä şulay dip kermäs ide.

Avıl mullasına ber agay tormıştan zarlana ikän, ä annarı, yalgışıp kitep, Allahını da telenä algan:

— Nindi gönahlarım öçen ul mine bolay cäzalıy ikän?— dip.

Mulla anı tıñlap-tıñlap torgan da, yanındagı ber kitapnı açıp ukıp kürsätkäç, äytä di:

— Sin zäkät birdeñme? Gaşura tapşırdıñmı? Mäçetkä dip sadaka iltteñme? Aşka kunaklar çakırdıñmı?..

Häm ul şulay tezep-tezep kitkän. Agay tıñlap-tıñlap torgan da:

— İ täre,— dip äytkän,— min äle dönyamnıñ avırlıgın yalgışlık belän särhuşlarga häyer birüem arkasında digän idem, baksam, säbäbe bik azdan gına torgan ikän! Mullanı kaygırtırga kiräk bulgan!

SÖYÄKTÄMENİ HİKMÄT

Hikäyät

Büre, ber käcä artınnan çabıp kilä torgaç, turıdan kisterim dip sikerep, abaylamavı arkasında näq arıslannar aranına barıp töşkän.

— Menä,— di ikän ata arıslan,— Allahınıñ kodräte zur anıñ, birim disä kolına, kiterep sala aldıña!

Şunda uk ber kötü bala-çagası:

— Miña sıyragı, miña maylı kabırgası!— dip, yögereşep kilep tä citkännär. Büreneñ kotı tänennän töşep kitkän, şulay da äytä ikän bu:

— Menä, Arıslanım-padişahım, sezgä rähmätem zur buldı gomergä. Sez miña ügezdän soñ tatlı söyäklär kaldırıp, zatlı öställär kordırdıgız. Şularnı isemä töşerep, sezgä dip ber käcäne kuıp kilä idem, ğailägez işle bulunı kürep, ügez kitergändä yahşı ikän, didem, käcäne kaytarıp cibärdem. Şulay da beleşim, üzläre närsä äyter ikän diyäräk karşıgızga kilüem ide!

Arıslanga monıñ süzläre huş kilgän. Üze uylıy ikän: «Büre — tölke tügel inde ul, aldıy belmi. Süze dörester!»— dip. Ä annarı äytkän:

— Yarıy alay bulgaç, bar, başta ügezeñne alıp kil, annarı sineñ hakta uylarbız!

Büre, isän-sau kotıluına söyenep, üz yulı belän kitep bargan. Şulay da, kotı urınına kaytkaç, uylıy ikän bu: «Arıslan qadär arıslannı aldadım. Ämma ul mine monıñ öçen gafu itmäs. Ällä barıp gafu ütenimme?»— dip.

Şunda yulına tölke oçragan. Hälne añarga söyläp birgän. Tölke äytkän:

— Häm döres! Kittek, min näq aña bara idem. Häleñne añlatırmın, gafu itär!

Kitälär. Arıslannar aranına barıp kerälär. Tegelär acgırışıp karşı ala. Tölke:

— Arıslanım-padişahım, menä, minem burıçım bar ide. Tere büre alıp kildem, iten aşarsız, tunın ayak astıgızga salırsız!— di.

Biçara büreneñ tagın kotı oça. Üzen tölke nindi bäla avızına alıp kilgänen añlap, tizräk monnan kaçıp kotılmakçı, taymakçı bula. Ämma anı arıslan tuktatırga ölgerä:

— Yuk inde, tölke agay,— di,— min bu bürene ügez alıp kilergä cibärgän idem. Sin anı häyläñ belän yulınnan borgansıñ!

Tölke şunda uk akılına kilä häm:

— Şulayrak buldı şul!— dip yılmaya.— Ul üz cilkäsenä sezdän töşerelgän eşne zur avırlıkka sanap, buldıra almamın, üzen totıp aşavıgız häyerleräk digäç, anıñ süzenä ışanıp, monda iyärtep alıp kilgän idem. Süzemdä yalgan yuk, üzennän soragız!— di.

Büreneñ tagın da kurkuınnan söyäkläre tänenä tartılıp torgan tirese eçendä kapçıktagı kebek şaltır-şoltır kilälär. Arıslan bu hälne kürä dä, büregä:

— Agay-ene, maylı kalca aşarga kiräk, yuksa, kaldık-postık söyäk cıyıp yörep, eçeñ tämam şular belän genä tulgan!— dip kiñäşen birä, annarı, alardan çirkanıp, ikesen dä üz yullarına cibärä.

CÄNNÄTLE NÄSİHÄT

Hikäyät

Ber avıl mullası ozın-ozak itep hötbä ukırga, näsihätlär söylärgä bik tä yarata ikän. İlhamlanıp kitep, ällä kaylardagı tämuglarnı häm cännätlärne dä, Burakka atlangan Möhämmäd päygambärebez belän bergä bulıp kaytkanday, ber dä aptırap tormıyça, süzlärendä yörep çıguçan, di. Şulay bervakıt, avıl agayların tämam alcıtıp betergäç, aradan berse bülderep sorıy moñardan:

— Karagız äle, häzrät, bezneñ süz başı närsä ide soñ äle?— dip.

— Sezneken belmim,— dip cavap birä açuı kilgän mulla,— ämma bezneke başıña citü belän tämamlanmagayı! Cännätkä kerep barganda gına, yulımnan tuktatıp, kire borıp mataşuıñnı äyter idem inde!

NADANLIK KURKINIÇ TÜGEL

Hikäyät

Döyäneñ möfti buluı mäğlüm fakt. Bervakıt bu ni säbäpleder işäkne kazıy itep kuyarga täqdim itkän.

— Menä,— di ikän,— bezneñ işäk kebek akıllı hayvan yuk. Ber eşkä dä katnaşmıy, bähäslärdä bülderep aptıratmıy. Añardan da döres zatnı atıy almıym!

— Nadan tügelme soñ ul?— dilär moña.

— Anısı da zıyansız,— di döyä,— min üzem dä ğalim zattan tügel idem. Menä möftilek çalmasın kiyep algaç, üzemne nadan dip atarga kaysıgıznıñ başına kiler? Bezdä şulay bit ul, urınga bäyle hämmäse dä! Biyek urın nadannı da ğalim yasau köçenä iyä. Şulaymı, işäk?

— Äye, häm döres,— digän işäk.— Döyäbezneñ nadanlıgı kurkınıç tügel, tik menä ahmaklıgı gına kurkıta!

İMAMLIK TALÄPLÄRE

Hikäyät

Hayvannar dönyası dingä kerergä bulgan. Mäçet tä tözetkännär. İmam saylıylar ikän. Şäriğatçä bulsın dip öç taläpne alga çıgargannar: berençedän, imam mölayım süzle kiräk, ikençedän, imamnıñ tavışı kolakka yatışlı bulu kiräk, öçençedän, imamnıñ ğadätläre yahşıdan bulu farız, yağni arakı eçü, tämäke tartu, çit-yat hatın-kızga hıyalıy küz salu kebek sıyfatları kürenmäsen!

Ätäçkä äytälär di:

— Sin mäzin bulırsıñ, tavışıñ da kör, irtä uyanasıñ! Bu urınga sinnän dä yahşısı yuk! Ä menä imamlıkka kemne dip torasız?

— Üzebezne dip tora idek äle,— digän ätäç, ber dä aptırap kalmıyça.

— Ni öçen alay uylagan idegez?

— Soñ, minem bit hatınnarım işle, ä sezneke — berär genä! İmamlıkka minnän dä kulay kem bar, şulay bulgaç?— dip ätäç añlatıp birgän.— Çit-yatlarga küz salırga da vakıt kalmıy.

TAVIKLAR HÄYLÄSE

Hikäyät

Ber tavıknıñ ğadätenä kıtkıldap yörü kergän. Monıñ belän ni buldı ikän dip aptırıylar başkaları. Cavap kına taba almıylar. Şulay başları katkaç, üzennän sorarga itälär:

— İ ahirätkäyem, sin nişläp bolay tuktausız kıtkıldap yöriseñ, beraz tınıp tormassıñmı?

— Üzem dä bolay yörep aptırap bettem inde,— digän bu tavık.— Ätäçebez miña ber dä iğtibar itmi başladı, şunı gına kızıktıru ide telägem!

Anıñ bu cavabın işetkäç, hämmä tavıklar kotırıp «cırlarga» kereşkännär. Ä tege tavık inde şım gına yöri ikän. Ätäç moñardan üz itep kenä soragan di:

— Ni bulgan bolarga?

— Minnän könläşüläre!— dip cavap birgän ul tavık.

TÖLKENE ALDAU CAYI

Hikäyät

Kuyan artınnan tölke kuıp bara. Tämam häldän kitä, annarı:

— Karagız äle, Kuyan dustım,— di,— beraz tuktap torsagızçı, sulışım kısıldı, yal itep alıyk!

Tuktıylar. Tölke tagın äytä:

— Närsä dip şuşı qadär çabasız?

— Sezdän kaçam!— di kuyan.

— Nigä?

— Totsagız, aşıysız bit!

— Ä äye bit äle!— di dä, tölke tagın kuyannı kua başlıy. Urmannı öç äylänälär. Dürtençesendä tölkeneñ tagın häle betä. Tuktarga, yal itep alırga sorıy.

— Yuk äle,— di kuyan,— miña bolay yögerep yörü bik oşadı, tagın ber äylänep kilim dä... Sez yal itä torıgız!— dip kitep tä bara.

Tölke: «Ähä, monı äylänep kilgänenä qadär kötim. Avızıma üze barıp kerer!»— di, söyenep.

Söyläülärenä karaganda, äle haman da kötep utıra ikän.

KÄCÄ ÇOKIRI

Hikäyät

Hucanıñ bakçasına käcä kerep aptıratkaç, baz kazıp, yalgançı çokırı yasap, östenä käbestä yafrakları taşlıy bu. Käcä, ğadätençä, anıñ bakçasına iyälängän sukmagı buylap kerä häm tege yalgançı çokırga töşä. Kıçkırıp yata başlıy. Huca kilä dä:

— Ähä, eläkteñme, mur kırgırı!— dip söyeneçen belderä.

Ämma käcä çokır töbendä nider taba, isnänä. Huca:

— Närsä taptıñ anda?— di.

Käcä:

— İ Huca, çokır kazıp döres eşlägänsez, ämma häzinägä citkäç kenä tuktagansız. Monda nikadär ence-märcän, şularnı çüplim!— dip söylänergä totına.

— Timä, kaldır, çokırnı min kazıdım, häzinäse dä mineke!— dip, Huca çokır töbenä töşä. Ul da tügel, anıñ sırtına sikerep menep, käcä çokırdan çıgıp ta kaça.

Huca aldanuın çokır töbendä genä belep ala.

ÇİBÄRLEK HÄSRÄTE

Hikäyät

Akkoşlar suda yözgännärendä, üzläreneñ külägälären kürep, çibärleklärenä ah itälär, şulay surätlärenä siherlänälär. Güzäl hatınnar da alar halätendä, imeş. Közgedän üzlären kürep, bu maturlıktan ayırıla almıyça säğatlär-minutlar buyı utıralar-utıralar häm utıralar.

Şulay ber çibär kız közgedän sorıy:

— Min güzäl bit, äyeme?

Közge endäşmi.

— Närsä,— di kız,— minem çibärlektän teleñne yottıñmı ällä?

— Anısı yotuın yotmadım,— dip cavap birä közge,— ämma köne buyı siña karap utırudan gına tuydım. Ber dä yal itkänem yuk. Köndez dä, tönlä dä karşımnan kitmiseñ. Başka eşe yuk mikänni bu kıznıñ dip aptıravım!

ÇÄÇ ALU OSTALIGI

Hikäyät

Tavık çäçtaraş-hanä açkan. Bik tırışıp, cirenä citkerep eşli ikän bu. Kiskän çäçlär dä bik matur çıgalar. Ämma eşe ozak bara, ber dä mantıy, bayıp kitä almıyça izalana. Baylıkta häm mullıkta yäşäüçe çäç kisüçelärdän soraştırıp karıy, ber dä serlären çişmilär.

Häm menä añarga beräü mondıy kiñäş birä:

— Sin,— di ul,— hämmä cire dä kilerlek itep kisä torgansıñdır. Anıñ öçen bik küp vakıt sarıf itelä... Anı başkaça da eşläp bula bit: annan-monnan gına kırkı da çıgar, kırkı da çıgar. Hanäñä kilüçelär dä kübäyer, üzeñ dä bayırsıñ!

Tavık anıñ bu kiñäşen kabul itä. Häzer akçanı yarma urınına çüpli, di.

AKILLI KÄCÄ

Hikäyät

Huca üz käcäsennän kotılırga ölgermägän, monıñ bakçasına kürşelärneñ käcäse sukmak salgan. Bervakıt ul anı saklap torgan da küsäk belän bilenä birgän. Çaması çamalı çak bulganmı, ällä açuı bik katı kilgänme, ämma dä käcä suzılgan da yatkan.

— Eläkteme üzeñä!— dip kuangan Huca äüväle.

Ä käcä haman häräkätsez yata ikän. «İh, harap ittem monı, kürşelärgä ni äytermen?»— diyäräk inde Huca kaygıda uftangan, annarı akılına kilgän, käcäne kütärep, işek aldına alıp çıkkan. Ä ul haman da häräkätsez ikän.

— Bulmadı bu, suyarga kiräk cähäträk, iten bulsa da aşarmın, akçasın tülärmen,— dip, öyenä pıçak alıp çıgarga kerep kitkän.

Pıçak kütärep kilsä, käcä yuk, çıgıp şılgan.

— Beldem,— digän Huca,— pıçak isennän käcä dä kurka ikän. Kitkän canı kaytıp, gäüdäsen söyräp alıp kaçarga ölgergän. Bu pıçaknı anıñ yöri torgan sukmagına elep kuyarga kiräk bulır!

Faydası tigän, imeş.

SIYRAK YaLAUÇI ET

Hikäyät

Sıyır, tatlı ülännärne tuygançı aşagannan soñ, irenep kenä çeben, kigäven işene koyrık belän bolgap kuıştırıp, üz aldına çäynäştergäläp yata ikän, monıñ karşısına et kilgän dä örä başlagan.

— Närsä di ul siña? Añlıysıñmı monıñ äytkännären?— dip sorıy arırak yatkan sıyır.

— Sıyrak sorıy!— dip cavap birä monısı.

— Sözep oçır şunı, üz sıyragın üze yalasın!— di tegese.

— Torırga irenäm,— dip cavap birä busı.— Örä torsın, yakın kilergä kurka ul!

Et bolarnıñ söyläşkännären işetä dä bik mıskıllana. Örüennän tuktıy häm:

— Min bit sıyrak sorap örmägän idem, barı tik çeben-kigävennäregezne genä kuıp mataşuım ide,— dip cavap birä.

BİŞ BULMASMI?

Hikäyät

İke tintäk mäktäptä ukıp yörilär ikän. Çalbar töplären şaktıy tuzdırırga ölgergännär bolar.

Arifmetika därese bara. İkegä ikene kuşıp mataşalar. Hämmäse dä cavapnı dürt dip yazıp kuygannar. Bolarnıkı gına çıkmagan.

— Dürt!— dip pışıldıy yänäşädäge ber kız.

Ä bolar haman da yazıp kuya belmilär.

— Dürt!— di, algı yaktan borılıp kiñäş birgän ikençe ber tüzemsez kız.

Bolar haman da yazmıy.

Aptıragaç, ukıtuçıları da:

— Dürt!— dip kıçkırıp äytä.

Şunda gına tintäklärneñ berse äytep kuya:

— Dürt ikänlegen üzebez dä beläbez, biş bulmasmı dip kötep utıra idek!

KVADRATLI MÄSÄLÄ

Hikäyät

Algebra därese bara. Ukıtuçı taktaga yazıp, «a+v=s» kvadratlı formulasın añlata. Ämma ukuçılarnıñ küñelenä barıp citä almıy. Şunda ber tintäge sorau birä:

— Apa, alarnıñ kvadratı närsägä soñ, ansız gına bulmıymıni?

Ukıtuçıları aptırap kala. Niçek dip tä cavap birergä belmi.

Şunnan ikençe ber tintäge mondıy kiñäş birä:

— Apa, sez anıñ başına kitap belän tondırıgız, ansız gına bulmaganın üze dä añlar!

— Äye,— di tintäkneñ tegese,— bik suktırıp tordım menä! Rus tele däresendä sineñ avızıñ ber dä yabılmıy ide. Apa kitap belän sukkaç, «a» belän «v» kuşılıp ukılganda «av» bula, «s» bulmaganın da belmiseñ! Kvadratlap ta torası tügel!

HUCA NASRETDİN

Hikäyät

Ukıtuçı üzeneñ däres uzdıra torgan sıynıfın ezläp yöri ikän. Añarga ikençe ber ukıtuçı oçragan. Ul moñardan:

— Beznekelärne kürmädegezme?— dip sorıy.

Tegese:

— Huca Nasretdin bulgansız tämam,— dip cavap birgän,— alar äle genä sezne ezläp yörilär ide.

Närsä äytergä belmi, busı kitep bargan. Üze bara, üze uylıy, di: «Eh, rähmät äytergä onıttım!»

Däresennän soñ ezläp tabıp, tegeñä:

— Döres äytkänsez, rähmät!— digän, beraz kauşap.

Häm añardan:

— İ-i, şulaymıni?— digän süzlärne işetkän.— Sezne taptılarmıni? Äle haman da ezläp yörilär ide tügelme?

— Tabuın taptılar, ämma däres betärgä ölgergän ide inde,— digän busı, ber dä aptırap birmiçä.— Min alarnı sezneñ däreskä cibärdem.

KURKINIÇ YuK

Hikäyät

Ukıtuçı däresen uzdırır öçen ukuçıları karşısına kerergä kurkıp tora ikän. İmeş, niçek temanı añlatırmın, bigräk tintäklär bit.

Şul hakta üzeneñ ber hezmättäşenä äytkän. Ä tegese añarga bik tä yahşı kiñäş birgän:

— Sin söylä dä söylä, söylä dä söylä, üzlärennän ber närsä dä sorama!— dip.

— Alarnıñ añlau-añlamauların kaydan belermen soñ?— digän busı.

— İ-i, şuña da isegez kitteme?— dip yılmaygan tegese.— Sezneñ eşegez — gıylem diñgeze bulu, ä alarnıkı — gıylemegezne alu. Ägär dä añlamasalar, borçılmagız, gıylemegez üzegezgä kübräk kalır.

— Ä añlasalar?— digän busı.

— Ul vakıtta söyenegez genä, batıp ülmäslär äle!— digän tegese.

İR HÄM HATIN ARASI

Hikäyät

Ber hatın üz irenä tora salıp kıçkıra, yort eçendä tavış çıgaruga bik tä mahirlanıp kitkän ikän.

İre moñarga sabır itep yörgän-yörgän dä, hatınına bolay dip äytergä uylagan:

— Hatın, sineñ belän närsä buldı soñ? Häyran itäm!

— Häyran itäseñ yuk!— digän hatını.— Ber närsä dä bulmaganga şulay kıçkıram da inde min. Şunı da añlamagaç!

Vakıtlar ütä, moñarçı yıfäk kebek nazlangan hatını tagın çıgırınnan çıga başlıy. Monı sizenep algan ire:

— Hatın, miña komandirovka-säfärgä kitärgä vakıt citep kilä ahrısı,— di.

İmeş, ireneñ tel töben añlap algan hatını şunda uk şım bulgan.

KÖYSEZLEK SERE

Hikäyät

Ber ukıtuçınıñ gayät tä üpkäläü hise köçle ikän. Üze belän hiçni eşli almıy. Yanınnan yögerep uzıp baruçı ukuçılarına da üpkäli hätta, mine hörmät itmäüläre dip uylıy.

Monıñ bu ğadätsezlegen hezmättäşläre dä sizenep alalar. Kollektivta andıy keşe bulsa, caysız häm uñaysız bit inde ul, sak kına söyläşergä, kirägennän artık añarga gına hörmät kürsätergä, gel dä cayına torırga turı kilä.

Şunnan berse tüzmi:

— Sezgä bu üpkäläü ğadätegezne taşlarga kiräk,— dip, añarga üget-näsihätlären birergä bula.— Yuksa sezgä yäşäve bik avır bulır.

— Şulayın şulay da bit,— di bu ukıtuçı.— Ämma minem karşıda barçagız da köyemä genä torasız, yıfäk kebek bulırga mäcbürsez. Mondıy bähettän baş tartalar dimeni?

TABİGATENÄ KÜRÄ GENÄ

Hikäyät

Keşedä tabigıy sälät buluçan. Anı ul yäki sizep ala da üsterä, yäisä, mögayın vayımsızlıgı säbäpleder, yukka çıgara häm, faydalana almıyça, gomere buyı başkalardan könläşep yäşi.

— Sin,— dip äytä ikän ber ätäçkä kaz,— üzeñne ällä kemgä kuyıp, kikrigeñne kalkıtıp, kükrägeñne kiyerep menäseñ dä koyma başınnan kıçkırasıñ. Ber dä tınıç kına yäşärgä birmiseñ!

Ätäç moñarga karap torgan da:

— Gafu itegez inde, kaz äfände,— digän.— Min bit sezneñ külgä töşep, anda çuma-çuma yözmim. Hätta bik telär idem dä, ämma tabigatemnän kilmägängä, koymadan da biyekkä menä almıym şul!

SÖYENEÇLE HÄBÄR

Hikäyät

Keşedä sizemläü hise bar.

Ämma akılı butala başlasa, bu köçe tämam tomalanıp kala.

Şulay ber gıybat:

— Tizdän dönya betärgä tora. Äzerlänäsezme soñ?— dip tanışınnan soragan.

Tege isä:

— Dönya betäderme-yukmı, anısın belmim. Ämma menä sezneñ hälegezne añlıym!— dip cavap birgän.

— İ-i, minem öçen yukka borçılasız,— digän añarga busı,— kön dä färeştälär belän söyläşäm. Kileşenep tä kuydık inde. Ul-bu bula kalsa, alar mine kanatlarına alırga süz birdelär.

— Menä bit,— digän tegese,— dönyanı su bassa da kaygırasıgız yuk, söyeneç kenä ikän!

KEŞE BULU

Hikäyät

Söhbätendä bulgan irlär Yahya kazıydan sorıylar ikän:

— Sez, häzrät, haman da äytäsez adäm balasın, äüväle ata-anası öçen yäşi, annarı kalgan gomeren balalarına bagışlıy dip. Monı niçek añlarga? Keşe üze öçen yäşämimeni?

— Nişläp yäşämäsen?— digän Yahya kazıy.— Adäm balası bişektä çagında haman da üzen genä kaygırta, änkäseneñ kükräk sötenä yabışıp yäşi. Bişektän töşkäç tä şulay. Kulına eş alıp, ğamäl kılgançı... Adäm balası eş eşli başlagaç kına keşegä äverelä. Ata-ananıñ maksatı — balanı mömkin qadär irtäräk hönärgä öyrätü. Hönär adämne keşe itä. Bala ata-ana hezmätendä tırışa. Ata-ana öçen yäşäü menä şul bula da inde!

HÖNÄRNEÑ ÖLEŞLÄRE

Hikäyät

Keşe bulu öçen ike kulıñda eş uynatu da citä, imeş.

— Ä gıylemneñ hikmäte närsädä?— digännär Yahya kazıyga.

— Gıylemneñ hikmäte — hönärdä!— dip cavap birgän ul.

— Niçek inde?

— Eş bar, hönär bar!— dip cavap birgän tagın da Kazıy Yahya.— Hönärle eşne — hezmät, dilär. Eş ul keşegä iyärep başkarıla, ä hezmättä üzeñ başlap, üz uyıñ, üz ziheneñ, üz belemeñ, üz ostalıgıñ belän eşliseñ. Ä bolar gıylemnän başka mömkin tügellär. Şuña kürä dä ber ğalimnän gıylemgä öyränü tiyeşle. Küñeleñä yatkanı hönäreñ bulıp äverelsen. Hönärneñ cide öleşe gıylemnän gıybarät, ike öleşe — ostarudan, ber öleşe — tırışudan!

TIRIŞUDA HİKMÄT

Hikäyät

Şulay bervakıt:

— Ägär dä hönärneñ asılı gıylemnän torsa, eşneñ hikmäte närsädä soñ?— dip soragannar Kazıy Yahyadan.

Ul isä:

— Eşneñ hikmäte — bändäneñ tırışlıgı inde ul,— dip cavap birgän.— Şuña kürä dä anıñ olısı häm keçkenäse bar.

— Niçek inde olısı häm keçkenäse?

— Eşneñ köndälek başkarıla torganı keçkenä bulır,— digän Kazıy Yahya.— Gomergä ber eşlängäne bik olı sıman toyılır. Ä sezneñ küñelegez belän bähäs kılıp, yuk, eşneñ ciñele häm avırı gına bar dip, üzegezne safsata utında sataştırıp utıruıgız isä eşneñ kuät häm köç taläp itüen başkanı belüegezgä genä bäyle!

DUSLIKTAGI GAMÄL

Hikäyät

Dönyada öç närsädä isäp-hisap tögäl bulırga tiyeş: algan hezmät öçen tülägändä, alıp torgan akçanı vakıtında kire kaytaruda, kürşelek itkändä. Ara özek ikän, duslık ta tözek bula, dilär.

Ämma min ber keşedän işettem, kürşelär arasında duslık häm tatulık kına yäşi ikän, bu bik yahşı. Şulay da yartı adımlı ızannı büleşmäsälär, yalgış oçıp kergän tavık öçen talaşmasalar, kürşelek ğalämätendä hikmät yuk, imeş.

Duslık ul bar yaktan da kürkäm. Tik küñellär üzara yatışıp torudan gına duslık itüdä ğamäl sıyfatı kürenmäs. Küñeleñ yatmagan, doşmanıñ itep belgän keşe belän duslık tözü isä — çın ğamäl, dilär, hak bulsa!

SÖYEK GALÄMÄTE

Hikäyät

Üz kemlegeñne belü öçen yaratam dip äytüçelär yanına tügel, söymim digännär karşına barudan da yahşısı yuklıgın belmägän keşe barmı? Ämma böten keşeneñ dä üzeneñ kemlegen tanıp torası kilmi. Şuña kürä bez söyäm diyüçelär yanında yörergä tırışabız.

Yahya kazıydan soragannar:

— Dönyada iñ söyekle keşeñ kem?— dip.

Ul:

— Üzem!— dip cavap birgän.

— Ä iñ söyeksezeñ?

— Anısı da üzem!— digän Kazıy Yahya.

— Niçek alay?

— Ğamälemne başkalar döres dip tapsa, üzemnän dä söyekleräk keşe yuk, anda hata barlıgı kürensä, üzemnän dä çirkangıç zatnı taba almıym,— digän ul.

Ä anıñ süzenä tegelär ışanmagannar.

İŞ-DOŞMAN AYIRMASI

Hikäyät

Adämgä häsräten ciñär öçen bulışka dusları kilä. Şulay tiyeş sanala. Dönyada monnan da olırak ädäp yuk, dilär.

Ber keşe zur häsrätkä töşüennän başın salındırıp utıra. Monıñ yanına Şaytan kilä dä, yänäşäsendä urın alıp:

— Närsä, häsräteñne büleşergä berkem dä kilmädeme?— dip sorıy.

Bu keşe isä, avır sulap:

— Kilmäde dip, menä sin yanımda utırasıñ!— di.

— Mine isäpkä kertmä!— diyäräk, Şaytan kölep kuya.— Min bit sineñ doşmanıñ, işeñ — adäm balası tügel. Kaygıñnı urtaklaşırga üz işläreñ kilä, minem töslelär isä, närsä, häsrät çigäseñme dip, kürep kuanu öçen genä yörilär.

NIKLIK MÄSÄLÄSE

Hikäyät

Keşene kaygı kayçısı telemläp kisä.

Şulay ber keşe, avır bälagä targaç, çarasızlıktan üksep yılıy da yılıy ikän. Yakınnarınıñ da yuatır çamaları yuk. Äytkän süzläre monı tınıçlandıra almıy.

Şunnan berse, kiñäş birep:

— Ul qadär kaygıga birelergä yaramıy, olı sagış, yuksa, üzennän dä kuätlerägen däşep kiterüçän bula,— digän.

Aña karşı bu keşe:

— Kaygınıñ moñardan da olısı bulmıy torgandır inde,— digän.

Kiñäş birüçe isä:

— Kaygınıñ olısı-keçese adäm balasınıñ alarnı niçek kabul itä belülärennän tora,— dip añlatıp birgän.

Şunnan soñ gına kaygılınıñ häsräte kitkän, dilär, hak bulsa.

HÄSRÄT URTAKLAŞU

Hikäyät

— Sin alay uk kaygıga birelmä. Vakıt savıktırır, sabır it,— digännär dusları, häsrät gazabınıñ utında yanuçı adämgä.

Ul üze dä bolarnı gına belä, ämma sabırı sına da kitä, sına da kitä, bägıre kaynar kanlı yäş belän tula ikän.

— Nigä soñ ul şuşı qadär küp häsrätlänä?— dip, halık añarga aptırıy ikän.— Sälamätlegenä zıyan kiterüe bar!

Aradan berse äytkän:

— Gam–häsrät kamçısın möeminnär canınıñ gosele dip belälär. Timägez, aña barı tik sabırlık kına telägez. Ul arabızda iñ saf küñelle zatlarnıñ berse bulırga kiräk. Anıñ häsräte belän bez dä gam çigik, şulay häle ciñeläymäsme, canıbızga saflık iñmäsme?

ELANNAR ARASINDA

Hikäyät

Ber yahşı keşeneñ game meñ bändäneñ kaygısına äverelä, yamannıñ häsräte hiçkemne borçımıy, imeş. Adäm balaları üzläreneñ yahşımı-yamanmı buluların şundıy çaklarında gına belä alalar.

Ber keşe kaygı çokırında yalgızı kalgan. Hälen dä sorauçılar yuk ikän. Bu üzeneñ kemlegen şunda gına añlap algan. Häsräte tagın da artkan. Anıñ kaygısına tanış-beleşläre söyenä, imeş.

Ä berkönne aña yırak karendäşe kilgän. Hälen töşenep:

— Ul gameñ — gam tügel ikän, menä bu tanış-beleşläreñ eçendä yörüeñ zur kaygı. Bolar bit mıcgıp torgan yılan oyası,— dip añlatıp birgän.— Sineñ kebek saf encene yotarlar ide, ämma teşläre ütmi! Şunlık belän genä yäşiseñ!

ÇARASIZLIK ÇARASI

Hikäyät

Ber säyäh, yulda barganında adaşıp, çayannar belän tulı çokırga yıgılıp töşkän. Bolar anı çolgap ta algannar. Tegeneñ kaya barırga da çarası yuk ikän. Urınında sikergäli başlagan. Şunda kesäsendä şırpı barlıgın añlap algan da, kabı belän çıgarıp, berämläp kabızgan häm ayak astına taşlagan.

Çayannar uttan kurkalar, imeş.

Şunda monıñ çalbar balagı yana başlagan, täne peşüdän şundıy itep kıçkırıp cibärgän ki, kinät sikerüe bulgan, çokır eçennän öskä atılgan. Annarı çalbar balagına tufrak sibep utnı sündergän dä äytkän:

— Ber çarasızlıktan ikençe çarasızlık kına kotkara ala ikän, başka hiçkaydan yärdäm kilmäde!

NİÇEK TÄ YaRAP BULMIY

Hikäyät

İnstitutta ukuçılar imtihanda ikän. Bik äşäke ber professor rättän diyärlek hämmä studentka «İkele» bilgese kuyıp bara. Soñarıp kına ahırgı student ta kilä. Kızıksına:

— Närsä soradı?— di.

Elap torgan ber student kız äytä:

— Sin kiyäüdäme?— dide.

— Ni dideñ?

— Kiyäüdä, didem!

— Niçäle kuydı?

— «İkele»!

— Yarar alaysa, min üzemne kiyäüdä tügelmen dip äytermen!

— Alay dip äytep karauçılar da buldı, ämma «İkele»dän uzmadılar!— di tege student kız, añlatıp.

— He,— diyä busı,— añarga bez dä yaramagaç, kem kiräk ikän soñ, meskenkäyem?

MİSAL İŞARÄSE

Hikäyät

Student kız imtihan birergä professor karşısına kerä. Bilet ala. Äzerlänergä utıra...

Menä monıñ da cavap birü çiratı kilep citä. Professornıñ zähär buluın belä, dulkınlanuın yäşerergä teläp aşıkmıyça gına söyli. Ber soraunı ütä, ikençene, öçençene. Şulay cavap birep beterä. Professor endäşmi. Bilge kuyası itä. Şunda bu studentka:

— Abıy, soramadıgız bit äle!— dip äytä.

Professor isä, aptırap:

— Närsäne?— di.

— Minem kiyäüdäme-yukmı ikänlegemne!

— Ä-ä,— dip kölä başlıy professor,— sezdän sorap ta torası tügel.

— Ni öçen alay?— di student kız.

— Çönki predmetnı bolay da yahşı beläsez. Misal kiterep işarä itäse dä yuk!

KOLHOZ KAYA?

Hikäyät

Yulärlär yortına ber kolhozçını alıp kilgännär. Tabip sorıy ikän:

— Monı närsä dip kiterdegez? Monda bit Napoleonnar, Brecnevlar, Stalinnar gına bar. Kolhozçılarnıñ bulganı da yuk ide!— dip.

Kiterüçelär äytä di:

— Bu agay bezdän niçä yıl inde kolhoznı taptıra. Kaya kuydıgız dip sorıy. Minem babam, kolhozga kergändä, dürt tegermän, unbiş sıyır, yegerme biş baş sarık, öç cigüle at belän kergän. Alarnı kaya kuydıgız? Kaysıgız alarnı üzläşterde? Kolhoz tarkaldı, disez, nigä kaytarıp birmisez dip bäylänä. Şuña kürä kiterdek!— dilär.

ÄTİGÄ ÄYTÄM

Hikäyät

Mäktäptä ukıtuçı ber tomana balaga «İkele» utırta. Tegeneñ açuı kilä dä äytä:

— Äti belsä, kirägeñne birä inde!

Ukıtuçı da aptırap tormıy:

— Kilep, birep karasın äle!— di.

Tomana:

— He,— dip belderä kabat,— bik söyener idegez, äyeme?

Ukıtuçı:

— Äye şul,— di,— Miña närsä kirägen kayan beldeñ?

Tomana:

— Apa, kürenep tora bit!— di.

Ukıtuçı kötmägändä kıp-kızıl bula, buy-sının tözätä, itäklären sıpırıp kuya, basıp torgan ciren onıta. Şunda tege tomana ukuçı:

— Yuk äle, ätigä äytmim, bolay integüegez miña kübräk oşıy!— dip äytep kuya.

BAŞI CİTMÄS İDE

Hikäyät

İke gıybat söyläşep utıralar. Berse, tormışka zarlanıp:

— Bu il hucalarınıñ bozıluı citte, halıknı tayakka kaldırgançı talıylar,— dip äytep kuya.

Aña ikençese kuşıla:

— Anısı gına ällä närsä tügel, menä bezneñ kürşe ul, bezneñ kürşe!— di.

Tegese, aptırap:

— Sezneñ kürşegä närsä bulgan? Ällä il başınnan da östenme?— dip sorıy.

— Bulır-bulır, il başınnan da östen bulır,— dip zarlana tegese,— atasınnan da uzdırdı äle ul, bik beläseñ kilsä. Bäräñge bakçama yartı ızan kerep bäräñge utırtkan. Äytep karadım. Kazıp al da küçer, dide genä. Menä bit malay, keşe närsälär kılana. Ä sin il başı, diseñ. Moña anıñ başı citmäs ide.

SATILUÇI KÄYEF BÄYÄSE

Hikäyät

Ber adäm käyef satıp utıra ikän, yanına ikençe beräü gam eçendä kilä. Cäyge vakıt, kön koyaşlı, esse.

Berençese:

— Bügen kiçkä kar yavarga ohşıy,— dip äytep kuya.

İkençese:

— Şul gına citmägän ide!— di.

Berençese:

— Bolıtlar kuyıra başladı da inde, suık cile dä isep kuydı,— dip söylänä.

İkençese kükkä karıy, anda — çalt ayaz, uñın-sulın baga, söyäkkä ütärlek esselek. Şunnan:

— Nindi ahmak süz äytäsez. Kaydan bolıt taptıgız? Bu utız graduslı essedä nindi kar yausın, nindi suık cil? Ällä sez yülärme?— dip kölä başlıy.

Şunda berençese:

— Yülärderme-yuktırmı, anısın uk belmim. Ämma süzlärem beräüneñ bolıtların taratır öçen citte,— dip äytep kuya.— Käyef sata idem äle!

İŞÄKNEÑ DOGASI

Hikäyät

Adäm balaları arasında şundıy da akıllıları bar ki, alar üzläreneñ buldıklı, ädäple, gıylemle buluları belän tañga kaldıralar.

Menä şundıy beräüne däülät eşenä çinovnik bularak çakırgannar. Ul baş tartkan. Ämma anıñ holkı nindi ikänlegen sizenep ölgergän huca keşe, gomerendä berençe tapkırdır, mondıy doganı ukıp, Allahı täğalägä rähmäten citkergän:

— Ya Hodayım, minem ahmaklıgımnı gafu it, üzem teläp tufan suına çaktan gına garık bulmıyça kaldım!— dip.— Yarıy äle Üzeñ mindäy mesken bändäläreñ yagında! Yuksa şuşı qadär märtäbälärgä ireşep tä mizgel eçendä urındıgımnan kolak kagası idem. İşäkläreñ kübräk bulası ide! Alarga dan häm hörmät nasıyp it! Akıllılardan sakla!

ÇİBÄR HATIN BÄLASE

Hikäyät

Ber adäm üz bähetenä üze söyenep betä almıy ikän:

— Ya Hodayım, rähmät yaugırı, miña şundıy çibär hatın birdeñ! Söyep tä tuya alganım yuk! Mine könçelek utınnan sakla, küzlärem sukır, kolaklarım sañgırau bulsınnar!— dip.

Aña dustı:

— Nigä üzeñä şuşı qadär yamanlıklar teliseñ?— diyäräk sorau belän möräcäğat itkän.

Bu keşe isä:

— Üzeñ dä beläseñ, çibärlek — halık baylıgı. Hatınım bik çibär, aña härkemneñ küze töşär, kızıkmıy kalmaslar. Menä şul hakta uylıym da häsrät çigäm. Hatınımnı başkalar koçsalar-üpsälär dä küzem kürmäsen, kolagım işetmäsen dip tırışam. Yuksa, sukır da, sañgırau da bulasım kilmi çınlıkta!— dip cavap birgän.

ŞAYTAN HOLIGI

Hikäyät

Adämgä täkäbberlek çire yokkan. Hiçkemne tanımıy häm sanlamıy başlagan. Hätta aralaşır dusları da kalmagan. Anıñ bolayga üzgäreşen kürgän tugannarı:

— Täkäbberlegeñne taşla, yuksa ul sine harap itär!— digännär.

Bu keşe isä:

— Bik taşlar idem dä, ämma bötenläy dä buş kaluımnan kurkamın,— dip cavap birgän.

Hälenä kerä almagannar. Tugannarı haman da açulanuların dävam itkännär:

— Şuşı täkäbberlegeñ arkasında keşelegeñ dä kalmadı bit inde!— dip.

— Äye,— digän bu adäm,— täkäbber keşe — Şaytan ul. Bik yahşı beläm. Ämma Şaytan adämnän kurıkmıy, Şaytannıñ kotın Şaytan gına ala. Şuña da min Şaytan kebek kılanmakçımın!

HOLIK YaMANLIGINNAN FAYDA ALU

Hikäyät

Ber keşeneñ holkında avıru barlıkka kilgän: ber dä ğalämät üpkäläüne ğadäte itkän.

— Sin nişlädeñ, närsä buldı holkıñ belän?— dilär ikän dusları añarga.

Bu, añlap alıp:

— Ä-ä, sez minem tora salıp üpkäläü ğadätemne äytäsezme?— dip soragan.

— Äye,— digännär.

— Hi, belmisez sez,— dip cavap birgän bu keşe,— hätta yukka-barga üpkäläü dä saklıkka akça salıp toru kebek faydalı ber ğamäl ul. Moña qadär hiçkem mine sanga sukmıy ide, menä häzer barısı da, nindilegemne belep algaç, sak söyläşüne kulayrak kürä başladılar, üpkälävemnän kurkalar. Sezgä dä şunı kiñäş itäm. Sak küñel — saf holık kebek ul!

AKIL SATU

Hikäyät

— Bezneñ Hismät aga gel akıl satarga yarata!— dip maktana ber bala, atası karşında.

— Äye şul,— di ätise,— bik döres äytäseñ. Üzenä kiräk bulmaganga sata ul anı.

— Ä nigä?— dip aptırıy malay.— Ul bit rayonda türä bulıp eşli. Andıy urında akıl kiräkmimeni?

— He,— di ätise,— ägär dä andıy urında akıl kiräk ikän, başkalarga anı satıp utırmas ide. Üzenä kiräk bulgan äyberne beräü dä bazarga çıgarmıy, ulım!

— Añladım,— di malay,— tagın da yugarırak menü öçen Hismät agaga akılı komaçau itä torgandır. Ul anı şuñarga kürä başkalarga satarga bulgan, äyeme, ätkäy?

YuLÄRLEK GALÄMÄTE

Hikäyät

Döres süz — baş kazası, dilär...

Ber keşe döresen söyli, anı tıñlap toruçılar güyäki yıgıla-egıla, tägäräşep kitep kölälär ikän. Bu adäm aptıragan:

— Sez närsä eşlisez? Min bit barı tik döresen genä söylim, döresen! Monıñ öçen yılarga kiräk! Ä sez — köläsez! Ällä ıçkındıgızmı?— dip soragan.

— Anısı da bik bulırga mömkin,— digännär aña cavaplarında başkalar,— sin üzeñ dä bit «norma»ga sıyışlı tügel!

— Ni öçen?— dip aptıragan bu.— Min barı tik döresen genä söylim bit!

— Döresen söylägän keşe,— digännär aña,— çın tile, yülär bula da inde ul. Bez sinnän şunıñ öçen köläbez. Yalgan söyläsäñ, bik tä citdi bulıp tıñlar idek äle!

SÄNĞAT KÖÇE

Hikäyät

Tamaşaga ber baygura kilgän. Karap utıra bu, häsrät çigep sorıy:

— Bolar kemne kürsätälär soñ?

Yanındagılar endäşmi. Bu isä tagın sorıy. Haman cavap yuk. Kabat äytä:

— Bolar mine kürsätälärme soñ?

Berse tüzmi:

— Nişläp sezne bulsın?— di.— Kazan şähärendä betmägän bit başkalar da. Şularnıñ berärsen kürsätälär inde.

— İ,— dip belderä bu baygura, käyefe tämam bozılıp.— Min äle üzemne kürsätülärenä ışanıp karap utıra idem. Tamaşanıñ hiçber kızıgı kalmadı.

Yanındagılar, anı açulanıp:

— Närsä, bezneñ turıda bulgaç, karıysıgız kilmimeni?— dilär.

Bu isä:

— Äytäm cirle bu yülärlär bik tä tanış kebek kürenälär!— dip äytep, kanäğatlek belän avızın yıra.

KÜÑEL KÜZE AÇILU

Hikäyät

Küñelendä nilär barın keşe üze dä belep betermi, imeş.

Kazıy Yahyadan soragannar:

— Küñel küze kayçan açılır?— dip.

Ul isä, ike dä uylap tormıyça:

— Kaysı keşeneke bötenläy dä açılmıy kalırga mömkin!— diyäräk cavap birgän.

Tıñlap torgan halık, bu bezne küzdä totadır inde dip üpkälämäkçe ikän, aradan berse:

— Minem küñel küzemne närsä açaçak soñ alay bulgaç?— dip soragan.

Kazıy Yahya isä:

— Tögäl menä sezneñ küñel küzegezne närsä açar, anısın uk belmim, ämma minem küñel küzemne yahşı gıylem açtı, yuk-bar süz päräncäse tomana itte,— dip äytkän.— Sez dä, gıylem ezläsägez, buş eş belän şögıllänmägez!

DÖYÄ MİSALLI

Hikäyät

Ber şäkerten daimi kitap östendä kürgän Kazıy Yahya, anı eşennän bülderep:

— Bu kitaptan närsä taptıñ?— dip soragan.

Tege isä bolay dip söyläp cavap birgän:

— Döyä turında ukıdım. Su yanına kilgän dä sugarılmakçı bulgan, ämma ber etne kürep, bu minem eçä torgan suımnı näcesläde dip kitep bargan.

— Monnan närsä añladıñ soñ?

— Monnan et digän hayvannıñ sunı näcesläven añladım,— digän şäkert.

— Alay ikän,— digän Kazıy Yahya,— sin üzeñ dä näq şuşı döyä sıyfatında ikänseñ! Gıylem däryasınnan canıñnı sugarası urınga, ireneñä dä tidermiçä, korı kalgansıñ!

KİTAP SERE

Hikäyät

Kätip dimäktä borıngılar yazuçılık belän şögıllängän adämne küzdä totkannar.

Şulay ber kätip kitap betekläp utıra ikän, yanına säüdägär kilep:

— Yazuıñ çibär kürenä, miña da berär kitap satmassıñmı?— dip soragan.

Kätip aña karap torgan da bizäklär belän çuarlangan ber kitapnı kiştäsennän alıp birgän. Säüdägär isä, anı aktarıp çıkkan da:

— Monda yazuları bik az ikän bit,— dip kanäğatsezlek itkän.

— Sez bit üzegez,— digän kätip,— yazuımnıñ maturlıgın maktadıgız. Şuña kürä bu äfändegä çäçäkle-çuklı kitap kına oşıydır, minnän ul şundıynı gına sorıydır dip uyladım. Ägär dä süzlärneñ mäğnäsen maktasagız, andıyı da bar ide, şul kitapnı täqdim itkän bulır idem.

BER YaRATU — BER GOMER

Hikäyät

Yäşlektä mähäbbät hislärendä yanu tabigıy häl inde ul.

Şulay ber yeget ülep-betep ğaşıyq bulgan. Söygän yarın daimi uylap, sataşıp yöri ikän bu. Halıkta gaybäte taralgan. Moñardan mıskıllap kölüçelär dä tabılgan.

Ä kız başka beräüne yarata ikän, şuña kiyäügä çıkmakçı, di.

Tuy itärgä cıyınalar.

Eget, bu hakta işetkäç, kızga mähäbbätendä yanıp, häsrätennän kotılu öçen suga batarga dip bara ikän, yulında añarga ber bala oçragan häm:

— Kaya kittegez, abıy, bolay?— dip soragan.

— Garlegemnän batıp ülmäkçe bulıp baram äle,— digän divana ğaşıyq.

— İ abıy,— digän tege bala,— äti äytä, ber yaratu — ber gomer, di. Siña — rähät! Menä minem atayga nişlärgä? Yäşäp tä karamadım äle, di.

Eget bolarnı işetkän, süzläreneñ mäğnäsen añlap algan da yılmaep cibärgän häm öyenä kaytıp kitkän. Äle haman da avızı yırık häldä yöri, imeş.

NAMUS KÜTÄRÄ ALGANÇA

Hikäyät

Kazıy Yahyanı mähällä halkı aptırata:

— Menä sin Allahını ğadel dip äytäseñ. Ni öçen soñ, şuşı qadär ğadel bulgaç, beräülärneñ tormışı yangan uçak eçendäge gazap kebek, ikençelärneke göllär bakçasındagı kübäläklärnekedäy häsrätsez?— digännär.

Kazıy Yahya isä:

— Allahınıñ ğadellege şunda,— dip cavap birgän.— Ul härkemgä namusı kütärä algan hätle genä birä!

— Gazap belän namus arasında nindi bäyläneş bulsın?— dip, halık şaulaşa başlagan.

Şunda Kazıy Yahya:

— Yarlılar baylıknıñ nindi olı gazap ikänlegen belsä, baylar yarlılık gazabın añlasa, Allahıga ğadel buluı kiräk tä bulmas ide,— digän.

DİN UL GADÄT KENÄ

Hikäyät

Möeminnär bähäs kılalar:

— Mägär dönya yözendäge hämmä dinnär dä Allahınıñ berlegen häm barlıgın tanısa, alar möselmanmı?— dip.

— Älbättä möselman,— di Kazıy Yahya,— ämma Allahıga şärik kuşu belän imannarı tözek tügelder, şuña kürä cannarı da avıru.

— Bez alarnıñ cannarın savıktıra alabızmı? Çarası närsä?— digännär möeminnär.

— Älbättä här avırunıñ dävası bulmıy kalmıy,— digän Kazıy Yahya,— ämma alar Allahıga şärik kuşıp ğadätlängännär. Barıgız da beläsez, çönki ul sezneñ süzegez: «Çir — kitä, ğadät — kala!» Avıru uzsa da ğadäte kala.

— Äye,— digännär möeminnär,— çınnan da şulay: çir — kitä, ğadät — kala! Din ul ğadät kenä!

BÜLMÄLÄR SERE

Hikäyät

— Adäm canında öç bülmä bar,— digän Kazıy Yahya.— Anıñ bersendä nur torır, ikençesendä — karañgılık. Alar ikese dä ber-bersenä hiçkayçan kuşılmaslar häm ber-bersennän ayırılmaslar. Karañgılıknıñ hikmäte gıylemne señderüdäder, nurnıñ hikmäte yöz aklıgında bulır. Ädäpsez keşelärneñ nur sarayları cimerekter.

— Ä öçençese närsä?— dip soragannar süzneñ ozının yaratmauçı keşelär.

— Anısı,— digän Kazıy Yahya,— buşlıktır. Ul nurdan da, karañgılıktan da mährüm. Anda mähäbbät sandugaçı da oya korırga mömkin, näfrät yabalagı da kerep utıra ala. Ämma anı Allahı täğalä üze öçen mahsus bar kılgan. Anı imanıñ bülmäse itüdän dä yahşısı yuk!

SÜZ HÄM GAMÄL

Hikäyät

— İmannıñ nigeze ni öçen süzdä dip äytäsez, häzrät? Süz bit ul äytelä dä betä. Ğamäldä diyärgä kiräk ide!— digännär Kazıy Yahyaga halıknıñ akıllıları.

— Häm döres,— digän ul da.— Ämma adäm balasınıñ hikmäte telenä çıga, süze nindi — küñele dä şundıy. Canı adaşuçılar — süzdä dä turı bulalar. Keşe dönya yözendäge hämmä can iyälärennän süz söyläşä belüe belän ayırıla. Hämmä zihene barnıñ küñelendä surät tua, ämma ul anı süzgä äyländerä almıy. Ä adäm moñarga bik tä mahir, şunıñ belän hätta üzara da ayırılıp toralar. Ä ğamäl isä imannıñ räveşe ul! Yağni suräte ğamäldä kürener.

CIR ÇIGANAGI

Hikäyät

Sandugaçlı bakça tabıp, ber keşe üz canın bik tä ozak huşlandırgan. Dönyalıknıñ yämen toya başlagan. Şunda, sandugaçnı kürep:

— Bu qadär moñ rähätlegen sin kaydan alasıñ?— dip soragan.

— Küñel türemnän alam!— digän sandugaç.

— Çınnan da şulay bulsa,— digän adäm, zarlanıp,— minem dä küñelem bar bit, buy-sınıma karaganda, sinekennän küpkä zur kürenä, ämma mondıy cırlar çıgara alganım yuk.

— İ adäm,— digän sandugaç,— cır bit küñelneñ zurlıgına-keçkenälegenä bäyle tügel. Küñel üze keçkenä genä bulsa da, aña menä bu, añardan nikadär zurrak häm olırak dönya da sıyıp betä ala. Cır isä küñel kıllarınıñ neçkälegenä bäyle, şulay tügelme?

MEÑ SAVAPLI GAMÄL

Hikäyät

Adäm ber çişmä yanına kilep tuktagan. Şundıy da çelteräp, suların yögertep aga ikän bu, dımınnan huş islär kütärelep tora.

Adäm tüzmägän, sunı uçlarına alıp eçkän. Canı huşlangan. Annarı äytkän:

— İ çişmä, rähmät siña, mine sugardıñ!— digän.

Şunda çişmä telgä kilgän:

— Sez, keşelär,— digän ul,— ber korı rähmät belän genä kotılasız. Yugıysä min sezgä niçä hezmätne beryulı kürsättem: huş isem belän borınnarıgıznı saflandırdım, çelterik cırlı tavışım belän kolaklarıgıznı, kürkämlegem belän küzläregezne, suım belän zihenegezne! Ä sez üzegez, ber ğamäl başkarıp, añardan tau qadärle fayda ömet itäsez!

ANA BELÄN BALA

Hikäyät

Uyın uynap yörgän balanı öylärenä änkäse çakıra.

Malay:

— Äni, häzer kaytam!— dip väğdä itä, «beraz gına, beraz gına uynıym da» diyä-diyä tagın onıtılıp kitä.

Änise kabat çakıra.

Malay:

— Häzer kaytam!— di. Ämma tagın onıta.

Änkäse kabat anı çakıra çıga.

Ulı:

— Häzer-häzer!— di.

Şulay kön ütep kitä. Kiçen ulı, karañgı töşkäç kenä, öyenä kayta. Aşarga sorıy. Anıñ aldına änkäse salkın bäräñge bolamıgı kiterep kuya. Ulı cılıtıp birüne sorıy.

Änkäse:

— Çakırgaç ta kaytsañ, cılı bula ide,— di.— Monnan arı soñga kalıp yörmässeñ!

Ä malay kirelänä:

— Yarar äni,— di,— moñardan soñ inde kaytıp ta tormamın!

— İ ulım,— digän şunda aptıraşlı änkäse,— rähmät yaugırı, bigräklär dä akıllı ikänseñ!

KÖLKE KAPÇIGI

Hikäyät

Ber keşe, tönlä kaytışlıy, urman aşa ütärgä mäcbür bulgan. Aylı, tınıç, cäyneñ rähät vakıtı bu.

Karşısına Şüräle kilep çıkkan häm:

— Äydä keti-keti uynıybız!— di ikän, barmakların şaltır-şoltır kiterep.

— Äydä,— dip äytä ikän bu keşe, kurkıp kaluın sizdermäskä teläp.— Äle genä ber Şüräle belän kıtıklaşkan idem.

— Niçek?— digän Şüräle, aptırap,— närsä buldı soñ anıñ belän?

— Belmim, ällä kölä kaldı, ällä yılıy. Tögäl genä äytä almıym. Ämma kölke kapçıgımnı öydä onıtıp yörüemä açulandı,— dip, ul keşe, ber dä karşılık kürmiçä, üz yulı belän kitep bargan.

İKE «SARIK»

Hikäyät

Adämdä säyer ğadätlär buluçan. Şularnıñ berse — cırlau, imeş.

Şulay ber agay atlı arbada urman aşa bara ikän, kurıkmau öçen cır suzıp cibärä. Ul da tügel, arbasına, näq anıñ yanına Şüräle sikerep menep utıra. Agaynıñ öräge kaça. Şım bula.

Şüräle:

— Nigä cırıñnı tuktattıñ?— dip sorıy.

Agay endäşmi.

Şüräle:

— Äydä, cırla inde!— dip yumalap karıy.

Ämma agay haman da telsez.

— İ-i, min sine adämgä sanagan idem,— di Şüräle, häyran itep,— ämma sin dä minem kebek sarık kına ikänseñ!

Häm arbadan töşep kala.

Şunda gına, adämneñ kotı kaytıp:

— Min sine Şüräle dip uylagan idem, döres äytäseñ, urman sarıgı gına ikänseñ,— di dä atın çıbırkılap yögertä başlıy.

GALİMNÄR MÄCLESENDÄ

Hikäyät

Galimnär mäclese nadannar öçen gazap urını, imeş.

Şulay ber işäkne ğalimnär mäclesenä çakırgannar. Sıylanıp kaytam äle diyäräk, bu anda barırga bula.

Mäcles başlanıp kitä. Ğalimnär äle berse, äle ikençese söylilär dä söylilär. İşäk tä tıñlap utıra, bolarnıñ süz mäğnäsenä genä töşenä almıy. Aptıragaç:

— Süz küp buldı inde, salamnı kayçan kiterälär?— dip sorıy.

— Nişlär idegez salam belän?— dip, soravına sorau kaytaralar.

— Aşar idem dä yatıp yoklar idem,— dip, işäk ihlastan suzılıp häm kiyerelep kuya.

İTAĞAT SÄBÄPÇESE

Hikäyät

Kazıy Yahyaga möeminnär äytkännär:

— Allahı täğalä bezgä baylıknı namusıbız kütärä algan qadär birä, didegez, küp itep birsä, küben dä, bik küp itep birsä, aların da kütärä alır idek äle!— digännär.

Çönki möeminlekneñ säbäbe — kiläçäktä alarga Allahı täğaläneñ çiksez baylıklar birüe, namusların şuşıña äzerlätüe, imeş.

Bu soraulılarnı tıñlap torgannan soñ, Kazıy Yahya aptırap kalgan häm, berazdan:

— Sezneñ bu räveşle namusıgız tügel, näfsegez söyli,— dip cavap birgän.

Möeminnär rizasız kalgannar. Ämma aralarınnan berse:

— Näfsebezdän namusıbıznıñ ayırması närsädä soñ?— dip soragaç:

— Ayırmaları şunda,— digän Kazıy Yahya,— näfse hämmä närsägä kodrätem citä dip laf orır, namus isä itağat çiklärennän çıga almas!

BÄHETLE BULIYM DİSÄÑ

Hikäyät

Ber dus ikençesennän bähet sorap torırga bulgan. Tegese anıñ gozeren tıñlap betergän dä:

— Nişlär ideñ anıñ belän?— dip aptırap kalgan.

— Bähetegezne birep torsagızmı, nişlärgä ikänlegen beler idem, anısı,— digän busı.— İñ äüväl yortımnıñ tübäsen tözätterer idem, annarı yaña kapka eşlätterer idem, annarı... Küp inde, ozakkarak birep torsagız ide!

— Yarar,— digän dustı,— birep torırmın. Ämma minem, iñ äüväl, kiñäşem bar. Şunı totarsıñ!

— Älbättä totarmın,— digän busı.— Nindi kiñäş ul?

— Hämmä keşedän irtäräk torıp, ike kulıñnı da här könne eşkä cigärseñ! Äye disäñ, bähetemne siña ışanıp birep torırmın! Yuk isä, gafu it, minem bähettän siña fayda bulmas!

NAMUSNIÑ KEÇERÄYÜ BÄLASE

Hikäyät

Hakıykattä adämdä näfse belän namus yarışa alalar, imeş.

Şuşı häbärgä tap bulgan möeminnär Yahya kazıydan soragannar:

— Menä bez, moradıbıznı kiñ totıp, tagın da kübräk baylıkka ireşü öçen köç kuyabız. İnde genä baylıklar kulıbızga kerde digänebezdä, alar artıgı belän, güyäki elekke tapkannarıbıznı da üzlärenä iyärtälär dä, kulıbızdan agıp kına çıgıp kitälär. Hikmät närsädä?— dip.

— Sezneñ ezlägän hikmätegez närsä ikänlegen äytä almıym,— digän Kazıy Yahya, turı cavap birmägändäy alarnıñ avızların salındırtıp.

Ämma berazdan süzlären dävam itkän:

— Min üzemdä monı täcribä kılıp karadım. Baylıkka ömetebezne totıp, näfsebezne häyran kotırtabız. Ä namusıbız, näfse alga çıksa, keçeräyep kala. Ä baylıknı Hoday täğalä namus kütärä algança gına birä didek bit, äyeme? Namus nikadär keçkenä, ul şul qadär küpne kütärä, yağni, şul qadär ük näfsegä kübräk yul kuya. Bäs şulay ikän, östenä öyelgän ul baylıklarnı, köçennän kilmägäç, taşlap kaldıruı ber dä säyer häl tügel. Ä baylık belän namusnı bastırıp üterüdän ni fayda?

BÄHET SÄBÄPÇESE

Hikäyät

İke närsädä bähet yuk, imeş. Berse — ömeteñ kiselüdä, ikençese — näfseñ tıyıla almaudan.

Bu mäsälädä häbärdar bulgan möeminnär Kazıy Yahyadan sorıylar:

— Bändädä bähetneñ artık kalgan vakıtı barmı?— dip.

— Bähetneñ kemdä häm kayçan artık bulganı bar?— digän ul, soraularına sorau belän.

— Andıy keşene oçratkanıbız yuk, ämma bähetsezlektän zar-intizarlar küp,— digännär añarga.

— Ä tormıştan tuyu üze ük bähettän tuyu tügelme soñ?— dip tagın da soragan ul.

Möeminnär endäşmägännär.

— Tormış korıp yäşäü üze ük bändä öçen bähet tügelme?— dip, sorau belän süzen tämam itkän ul ahırda.

BÄHET MİQDARI

Hikäyät

Möeminnär ber könne, Kazıy Yahyaga kilgännär dä:

— Sine dönyada bik gıylemle zat dip äytälär. Soravıbız bar. Bähetneñ ülçäü berämlege barmı?— diyäräk soragannar.

Kazıy Yahya alarga cavap birgän:

— Bähetneñ beräülär azı belän dä kanäğat, ikençelärenä kübe dä az sıman toyıla. Dimäk anıñ ülçäü berämlege azlıkta da, küplektä dä tügel, bälki bäräkätendäder!

— Alaysa belik, bäkäräkäteneñ miqdarı niçek?— digännär tagın da möeminnär.

— Bäräkäteneñ miqdarı teläkneñ azlıgında, moratnıñ zurlıgında,— dip cavap birgän Kazıy Yahya.— Yağni, bolıttan töşkän yañgırdan soñ kinät cil çıgu yäki koyaş kızdıru bälase kilmiçä, hava dımlanıp berniçä säğat toru misalındadır.

EŞNEÑ HİKMÄTE

Hikäyät

Şörepläre buşagan ber adäm tabipka bargan. Tege anıñ böten cirlären tikşergän häm vakıtında yoklarga, säğate citkändä genä aşarga kiñäş itep kaytargan. Bu keşe äytelgänne ütäüçän ikän. Näq şulay eşlägän. Ämma şörepläre nıgımagan. Zar belän Kazıy Yahyaga kilgän. Barısın da söyläp birgän.

— Tabipnıñ monda gayıbe kürenmi,— digän Kazıy Yahya.— Siña timerçegä barırga kiräk ide.

— Ni öçen?— digän tege zar iyäse, aptırap häm açulanıp.— Min bit timerdän tügel!

— Sin anıñ nindi avır hezmät başkaruın kürer ideñ. Ul köne-töne eşli dä eşli. Şul qadär avır häm küp eşläp tä ğailäsen köçkä-köçkä genä tuydıra. Şöreplären buşatıp yörergä vakıtı da kalmıy,— digän Kazıy Yahya, zarlınıñ sihätenä yul kürsätep.

03.03.06.

HÄRÄMDÄGE HÄLÄL

Hikäyät

— Dönyada adäm balaları arasında bik naçar ğamällär bar. Şularnıñ berse — äläk! Sez, häzrät,— digännär Kazıy Yahyaga kilgän möeminnär, zar kılıp,— bar närsäne dä Allahı täğalä genä bar kılganın, ämma yaman ğamällärgä bändälärne Şaytan öyrätkänen äytäsez. İmanıbız kakşamasın, raslagız: äläkne Şaytan bar kıla almadı, çönki anda ul kodrät yuk! Allahı täğalä ni öçen äläkne nasıyp itte, äläk ni öçen bändä öleşenä tide?

— Äläkne dä Allahı täğalä bar kıluda şik yuk,— digän, beraz uydan soñ Kazıy Yahya.— Äläkçelär alar urmandagı büre sıyfatında, küktäge kozgın misalında. Üzläre üläksä aşarlar, ämma häräm rizık cıyuların belmäslär. Ägär dä alar bolay eşlämäsä, keşelär ällä kayçan tämam bozılıp, şakşıga çumıp betärlär ide!

«ŞAYTAN ÇIBIRKISI»

Hikäyät

Möhämmäd päygambärebezneñ hädislärennän bulgan: «Şiğır ul — Şaytan çıbırkısı!»— digän süzlärenä tap kilgän ber şağıyr Yahya kazıyga kilgän häm soragan:

— Adämgä ilhamnı Allahı täğalä biräme?

— Äye,— digän Kazıy Yahya,— hämmä bähetebez — Añardan!

— Menä min şağıyrmen. Miña bu ilhamnı Allahı täğalä üze birgänenä şigem yuk. Ämma ni öçen päygambärebez şiğırne «Şaytan çıbırkısı» dip atagan?

— Säbäbe bik gadi,— digän Kazıy Yahya.— Tarihın söyläp tormıym. Barı tik ber hikmäten genä äytäm: şağıyrlär alar almagaç misalında, nindilekläre almalarınıñ tämennän belener. Ägär dä almalarınıñ täme yuk ikän, ul almagaçnıñ botakların sındırıp alırga kiräk, käcä kuarga yarar. Şunda çınnan da ul Şaytan çıbırkısı bula da inde!

TÖPLE KİÑÄŞ

Hikäyät

Şiğırneñ zatı — hisne kuzgata alu kuätendä, täme — mäğnäsendä, imeş.

Şulay bervakıt Kazıy Yahyaga ber korı şağıyr üzeneñ icat cimeşen kitergän.

— Nigä ukıp çıktıgız da kire kaytardıgız? Äyter süzegez dä yukmıni?— dip üpkälägän şağıyr äfände.

— Minem häzergä vakıtım yuk ide,— dip gafu ütengän Kazıy Yahya,— kiçä sahraga çıkkan idem. Ber almagaçka oçradım. Kızıgıp almaların kaktım. Ämma bik açı idelär. Mögayın su citmägänder, anı sugarıp kaytırga tiyeşmen dip niyät itkän idem. Şunda barırga kiräk!

— İ-i,— digän şağıyr äfände,— sezneñ kebek akıl iyäse belmimeni: almagaçnıñ alması — zatına kürä. Anı sugarudan gına cimeşläre ballanamı?

— Menä bit,— digän Kazıy Yahya,— seren üzegez dä beläsez ikän!

FASIYKKA HİSAP

Hikäyät

Keşelärdä öç törle hönärdän fasıyk bar, imeş. Äüvälgese — zärgärçedä, yağni altın vä kömeş belän eş itü bälasennän, ikençese — keşe malın saklauda. Mal tik torsa — faydasız, artsa — väsväsäle. Häm dä öçençese — kalämdä, yazsañ — şomarır, ämma artık süzgä kerep kitär, tik totsañ — kügärer, yağni küñelgä tutıgı ütä torgan bulır.

Bu mäsälädä bähäs itkän möeminnär Kazıy Yahyadan soragannar:

— Ul ğamällärdä niçek itsäk uñarbız? Uñga da yaramıy, sulga da huş tügel. Nişlik soñ? Turıga yörüne öyrätegez!

Alarga Kazıy Yahya äytkän:

— Hönärdä fasıyklık bar ikän, ul hönärne bozıklık dip kaldıru, taşlau zur hata bulır. Fasıygı barın istä totıp ğamäl itüdän dä döresräge yuktır,— digän.

DİVANALAR DARUI

Hikäyät

Kaynar yöräkle adämneñ hisendä Şaytan zat kılıngan uttan öleş barlıgı ser tügel. Ğaşıyqlarnıñ mähäbbät kaynarınnan çıga almıyça divana hälgä töşüläre dä bilgele.

Şulay ber mäcnün, zar bulıp, Kazıy Yahyaga kilgän. Añardan ber yotım su soragan. Busı birmägän. Mäcnün häyranlıkta äytkän:

— Yä häzrät, ni öçen mine bolay inkar ittegez?

Kazıy Yahya isä cavap birgän:

— İ Mäcnün, sezneñ irennärneñ susavı su kiräk buludan tügel, mäğşukagız koçagına töşä almavıgızdan ikän dip beldem. Mähäbbät — zähmät, imeş. Anıñ daruı söyekleneñ kızıl yakut irennäre, imeş. Vakıtında şul daruga ireşsägez, canıgız sihätläner. Ä sez soragan su — sezgä agu belän ber! Ülemegezne telämädem!— digän.

MÖEMİNNÄR HÄLE

Hikäyät

— Yä häsrätä, yä häsrätä!— dip ber möemin köyäder ikän.

Adämnär Kazıy Yahyaga gariza belän kilgännär:

— Bu keşeneñ nidän bolay köygänen belmibez. Ul bezneñ tınıçlıgıbıznı ala. Anı niçek yünenä kaytarıyk ikän?

— Hälen beleştegezme?— digän häzrät.

— Beleşmägän kaya? Ämma äytmi şul. Haman da sagışınnan uzmıy!

— Yanında keşese barmı soñ? Añardan soradıgızmı?

— Yanında keşesen tapmadık.

— Möeminlek iğlan ittegezme?— dip tä Kazıy Yahya soragan.

— Ul bolay da möselman bit,— digännär alar, häzrätneñ tel töben añlamıyça.

— Möeminlek ul — duslık-kardäşlek iğlan itü, min şul hakta äytäm!— dip, Kazıy Yahya bolarnı açulanıp kuıp uk çıgargan.

GAM VAKITI

Hikäyät

Öç fasılda yäm bar, ber fasılda gam küp, dilär.

Möeminnär bähäs kılgannar:

— Kaysı fasıl ikän ul? Cäyneñ yäme mul, yaznıñ rähäte küp, kışnıñ aklıgı kürkäm. Közder inde! Yañgırlı da, bolıtlı, karañgı, avır da,— digännär.

Ämma bu fikerläre küñellärenä tınıçlık birmägän. Tögälen belik dip Kazıy Yahyaga kilgännär. Söyläp birgännär, ul isä, yılmaya töşep:

— Şul fasılda gam küp — ul cäyder!— dip cavap birgän.

Hämmäse aptıraşta kalgannar.

— Niçek inde? Cäyneñ yäme, rähäte üzegezgä dä mäğlüm tügelme?— diyäräk zar itkännär.

— Mäğlüm. Ämma iğtibar kılıgız: cäyge könnär bik ozın bulalar, çönki bändäneñ közgäçä ölgertäse eşläre küp, şuña kürä bu fasılnıñ game dä küp,— digän, añlatıp Kazıy Yahya.

TATARÇALAU

Hikäyät

Tatarnıñ rusça söyläşüendä hikmät bar, imeş. Aña, üz telendä söyläşsä, tatarlıgın yäşerüe mömkin tügel, ä rusça takıldasa, üz tatarın sügep taşlarga da aptırap tormıy.

Şulay ike tatar oçraşkannar da, söyläşep torgannarında berse katlı-katlı sügenep cibärgän.

— Sin närsä eşliseñ?— di ikän añarga dustı.— Tatarça söyläşep torganda ni öçen sügenäseñ?

— Hi,— digän tegese,— tatarça sügenämmeni min, rusça äytäm bit! Kaygırma, rusça sügengäç, bezne berkem dä bolar tatar ikän dip uylamas.

— Bik şulay da bit,— digän aña karşı dustı,— ämma sin rus süzläre belän tatarçalap sügendeñ şul!

BUTALU GALÄMÄTE

Hikäyät

Bezneñ tatar häyläkär inde ul, eçä başlasa — rusça söyläşä. İmeş, Hoday ruslar bäyräm itä dip belsen. Ä möselmanga eçep iserergä yaramıy, häräm, dimäk ki — zıyanlı!

Şulay ike tatar isereşep algannar da cırlap kaytıp kilälär ikän, karşılarına uram ete oçragan. Bolarnıñ yanınnan uzıp kitärgä şiklänep, çitkäräk çıgıp tora ikän. Tatarnıñ berse:

— Kara äle, agay-ene,— dip etkä törtep kürsätkän,— bez rusça söyläşep, rusçalatıp cırlap kaytkaç, uram etläre dä hörmät itä başladılar. Änä, yul birep, çitkä çıgıp tora.

— Äye şul!— di ikençese.— Tatar eteder ul, rusnıkı bulsa, östän taptap ütep kitär ide äle!

TARİH HÖKEME

Hikäyät

Akıllı keşelär tarih fänen aşhanädäge östäl yabuçı belän tiñlilär häm anı soralgan rizıknı gına birä dip belälär.

Bu hakta möeminnär arasında süz çıgıp, Kazıy Yahyadan soragannar:

— Ä tarih gıylemendä hakıykat bardırmı-yuktırmı?— dip.

— Älbättä,— digän ul,— hämmä gıylemdä hakıykat bulgan kebek, tarih fänendä dä ul bar. Ämma tarih fäne daimi räveştä hakıykatne genä söyläsä, säyäsätkä hezmät itmäsä, küptän yäşäüdän tuktar ide. Ul peşekçe kebek, soralgan aşnı gına äzerli, ä annarı, tamagı tuygançı aşagan säyäsätneñ artınnan tabak-savıtın, kaldık-postıgın cıyıştıra da, anıñ gaybäten sata-sata, yañalarga aş peşerä.

HÖKEMDARLIK URINI

Hikäyät

— Yalgan hökem belän döres hökem arasında nindi ayırma bar?— dip, Kazıy Yahyaga ber hökemdar sorau birgän.

— Ul qadäresen belmim,— digän kazıy,— ämma şunı äytä alam: sezneñ hökemegez härvakıt ğadel. Dimäk ul — döres hökem.

— Sezneñ bu süzläregezne hökem çıgaruıgız dip añlargamı, ällä başkaçamı?— digän hökemdar, kanäğat itep.

— Älbättä hezmät kürsätü diyäräk añlarga!— digän Kazıy Yahya.

— Ägär dä minem urında bulsagız, ä min — sezneñ urında, ul vakıtta närsä äyter idegez?

— Min ul vakıtta hezmät kürsätüdän mährüm bulıp, barı tik hökem genä çıgara alır idem,— digän Kazıy Yahya.

BERDÄMLEK SERE

Hikäyät

İlne kurku belän üç kenä berläşterä ala, dilär. Şuña da hökemdarlar halıknı ilneñ doşmannarınnan tuktausız kurkıtıp häm üç alırga teläk hislären kaynatıp totalar, imeş. Halık monıñ asılın töşenmi, ämma añarga ber yodrık buluı barı tik rähätlek hisen genä birä.

Yahya kazıynı çakırtıp, hökemdar añarga sorau birgän:

— Sezneñ akılıgızga häyranmın. İnde äytegez, dönyada doşmannarım kalmadı, üç alır keşeläremne kırıp beterdem, inde niçek ilne tarkatmıy berläşterep totıym?— dip.

— İ hökemdar, sez üzegez dä yahşı beläsez,— digän cavabında Kazıy Yahya,— kiläçäktän kurkıp, ütkännän üç alıp yäşägändä, doşmannarıbız hezmäten şular ikese ütärlär. İl dä alga barır!

ÇİKLÄVEKTÄ İKÄN HİKMÄT

Hikäyät

Adäm balaları arasında şundıy keşelär bula, märtäbä däğvasında yörep, zur däräcälärgä ireşälär, ä üzläre korı yılga üzäne misalındadır.

Şulay Kazıy Yahyaga möeminnär kilgännär häm:

— Sezneñ hökemegez nindi bulır? Arada şundıy keşelär bar, alar ğalimlek däğvasın totalar, bik tä märtäbä iyäse kürenälär, ä üzläre eçe kuış çiklävek sımannar. Bolar kemnär? Hökem kılıgız!— digännär.

Beraz uylap torgannan soñ Kazıy Yahya äytkän:

— Mondıy yalgan ğalimnärneñ märtäbä taläp itüenä rähmätlemen. Çönki alar bulmasa, çın ğalimnär fängä märtäbälelek tä kiräk buluın başlarına kertep karamas idelär.

SARIK DÄĞVASI

Hikäyät

Sarık belän Sıyır söyläşälär. Sarık äytä:

— Ber dä ğadel tügel inde bu dönya. Menä minem yılına ike tapkır tunımnı saldırıp alalar, keşelärne barı min genä cılı kiyemnärgä törenderep yörtäm. Ä alar — rähmätsezlär, miña rizıknı az birälär, ä sineñ, yugıysä, tunıñnı da saldırmıylar, ämma aldıña azıknı kiterälär dä öyälär, kiterälär dä öyälär!— digän.

Şunnan sıyır äytkän:

— Soñ, min bit alarnıñ üzlärenä dä könenä ike tapkır aşarga biräm, irtän häm kiç belän. Ä tamak, üzeñ dä yahşı beläseñ, aça tora. Tamakları açkan sayın islärenä mine alalar. Şuña da aldıma azık kiterep öyälär. Alar da sineñ kebeklär tügelmeni? Sin kiyenep yörgän kiyemnän yörgännärenä kürä, dim?

BALA KADERE

Hikäyät

Dönyada ike närsädä adämneñ häsräte yuk, imeş. Berse — doşmanına kilgän kaygıda, ikençese — dustına kilgän şatlıkta.

Ämma möeminnär Kazıy Yahyaga bargannar häm:

— Ni öçen bez balalarıbızga nasıyp şatlıkka häm alarga yıgılgan kaygıga borçılabız? Häsrätlärenä köyenüebez añlaşıla, ä menä şatlıklarına söyenä belmävebez närsädän?— dip soragannar, anı uyga salıp.

— Çönki balalarıbız — yöräk cimeşlärebez,— digän cavabında Kazıy Yahya.— Bez barçabız da zur şatlıktan soñ köyeneç kilüen, zur kaygını şatlık alıştıruın beläbez. Şuña kürä dä balalarıbıznıñ kaygıda-söyeneçtä sak buluların telibez. Aldan uk, alar yıgıla kalmasın dip, yullarına salam tüşärgä aşıgabız!

NASIYPMI — BÄHETME?

Hikäyät

Keşegä nasıybı kilmi kalmıy, imeş. Korı kaşıkka utırıp, avızın yırtıp bulsa da kerä. Bändäneñ bähete şul nasıybınnan, dilär.

Möeminnär Kazıy Yahyadan soragannar:

— Nasıyp belän bähetneñ üz ayırım isemnäre bar. Dimäk alar ikese ike närsä. Ä alar ni öçen yänäşä yörilär soñ?

— Çönki ikese dä üz vakıtları belän genä kilergä cörät itkännärenä kürä!— dip cavap birgän Kazıy Yahya.

— Niçek inde?

— Çönki bähetkä bez tırış hezmätebez belän ireşäbez, ä nasıypnı bezgä Allahı täğalä birä. Ämma küplär tırış hezmätläre belän dä nasıybı bähetenä ireşä almıyça cäfa çigä, çönki nasıybına ireşergä komaçaulık bar,— dip cavap birgän ul.

GIYLEMME, BELEMME?

Hikäyät

Kazıy Yahyadan möeminnär:

— Gıylem belän belem hakında ni äytersez?— dip soragaç, ul:

— Belem ul ğalimnär tapkan häm dälilläp birgän gıylemne üzläşterüdän hasil bula, ä gıylem ul ğalimneñ üze ezläp, tikşerenep häm dälilläp tapkan hakıykatne añlatuı,— diyäräk cavap birgän.

— Dimäk,— digännär möeminnär,— ğalimneñ beleme — gıylem, bezneñ gıylemebez — belem bula, şulaydırmı?

— Yuktır,— digän Kazıy Yahya,— ğalim bulu öçen äüväle belem tuplarga kiräk, annarı üzeñä dä gıylem estäü, hakıykatne tikşerü häm açıklau belän şögıllänü mäcbüriyäte bar!

GALİMNÄR MÄRTÄBÄSE

Hikäyät

Vakıtnıñ ütüe härvakıtta da häterne tözätüdä hezmättä, imeş.

Bervakıt Kazıy Yahya:

— İ möeminnär, sez närsä öçen ğalimnär hakında soradıgız, sere barmı?— dip, söhbätenä kilgännärdän ütengän.

Alar:

— Ber gıylemne öyränü meñ yıllık gıybadätkä tora ikän dip hädistän ukıdık. Ğalimnärneñ Ahirättä cännätkä kertelülären faraz kıldık. Şunlık belän genä zihenebezne borçıdık,— diyäräk cavap totkannar.

— Anısı şulay,— digän Kazıy Yahya,— päygambärebezneñ süzendä dä, ğamälendä dä hata yuk. Ämma bezneñ farazlaularda şik bar. Ğalimnän ğalimnär ayırılıp toralar şul!

DÖNYaNIÑ RÄVEŞLÄRE

Hikäyät

Dönyanıñ räveşe hakında süz kuzgalgaç, Börket äytkän:

— Cämäğat, dönya ul — tügäräk, yugarıdan ap-açık kürenep tora!— digän.

Ämma aña ber Kuyan karşı töşkän:

— Yuk,— digän,— ul — şakmaklı, tik anıñ poçmakları gına bezneñ küzgä kürenmi!

— Alay tügel, yaman süz bu,— digän aña karşı çıgıp Yomran,— dönya ul iläk kebek tişek-toşık, anıñ şundıy buluına meñ dälilem bar!

— Yuk la inde,— digän Ürmäküç,— dönya ul — cil oyası. Haman da yörep tora, ber dä tuktıy belmi!

— Alay ikän!— dip äytkän bolarga häyran itep utırgan İşäk.— Ä min anı hucamnıñ çıbırkısı suga torgan urınga nisbät itkän idem!

KÖLKE SERE

Hikäyät

Balık başınnan çeri ikänlegen belmägän keşe yuk, ämma da koyrıgınnan kibä başlıy, imeş.

Hayvannar mäclesendä ber Kuyan mäzäk söyli dä kölä, söyli dä kölä ikän. Ämma tıñlap utıruçılar aptıraudan uza almıylar. Ahırda tüzmilär, sorıylar:

— Sez, äfändem, söylisez dä köläsez, ä bez — aptıraşta utırabız. Ällä mäzägegezne añlamıybız, ällä inde kölärlek urını yuk? Añlıy almıybız, hikmät närsädä?

— İ agay-ene,— di alarga Kuyan,— ällä sez min üzem söylägän mäzägemnän kölämder dip uyladıgızmı? Hiç yuk! Sezneñ minem yuk-bar söyläüläremä häyran itep tıñlap utıruıgızga gacäplänep kenä köldem. Bigaybä!

YaHŞI MÄZÄK

Hikäyät

Mäzäkneñ kıymmäte — andagı hakıykatneñ inkar itep bulmaslık däräcädä buluında, imeş!

Bervakıt tölkedän mäzäk söyläven ütengännär. Ul berne söyläp karıy, kölüçe yuk, ikene, öçne — bar da aptıraşıp kına utıra birälär. Şunnan soñ ul:

— Bulmıy, yegetlär, min mäzäkçe tügel, kölmisez dä!— dip zarlanıp ala.

Şunda tınıç kına utırgan Kuyan:

— Sin, tugan, bıltır niçek Ayunı aldaganıñnı, bıyıl bürene hur itüeñne söylä. Bik tä kölkele hällärgä kalgannar ikän!— di.

Tölke isä:

— Söylär idem dä, alardan bigräk üzemnän kölärsez dip kurkam, çönki andıy hällärdän bik tä mıskıllandım,— digän.

Hämmä hayvannar da bu süzlärdän soñ köleşep algannar.

BİT YuU MÄSLİHÄT

Hikäyät

Äkiyättä dä hakıykat barlıgı ser tügel, ämma anıñ hikmäte — mäğnäsendä, imeş, vakıygasında tügel.

Şulay bervakıt çıpçıklar äkiyät söyläşep, çırkıldaşıp çıbıkta tezeleşep utıralar ikän, urtalarına Karga kilep kungan häm:

— İnde kaysıgıznıñ çiratı? Tamagım bik açtı bit!— dip äytkän. Çıpçıklar sagayıp kalgannar, ni oçıp kitärgä kodrätlärennän kilmi, ni süz äytergä cörät itmilär. Şunda ber Näni Çıpçık äytkän:

— Minem çiratımdır inde. Ämma siña niçek tämle bulır, kaurıylarım belänme, şärä kileşme?

— Älbättä şärä kileş!— digän Karga.

— Alay bulgaç, sin bar, biteñne agartıp yuıp kil, ä min çişenä toram,— digän Çıpçık.

BİÇARALIK

Hikäyät

Äytälär, imeşter, mäğnä bändäneñ küñelendä yäşi, akılında tügel dip.

Şulay ber Sandugaç bik şäp äsär yazıp, anı möhärrirgä kitergän. Anıñ bähetsezlegenä, möhärrirlektä İşäk utıra ikän. Sandugaçnıñ yazmasın uñnan da, suldan da, östän dä, astan da ukıp çıkkan häm äytkän:

— Añlamadım, äsäreñneñ mäğnäse nidä soñ, tozı yuk kürenä!— digän.

Sandugaç cavabında uylanıp basıp tora ikän: «Toz kiräk bulsa, käğaz yalamıylar anı!»— dip, ämma kıçkırıp äytergä bazmagan, çönki belä: möhärrirneñ açuı kilergä mömkin bit!

Beraz gacizlektä torgannan soñ Sandugaç äytkän:

— Tozın gına tügel, peçänen dä onıtıp kaldırganmın bit!— dip.

— İ-a!— digän İşäk, Sandugaçnı kiñäş birä-birä ozatıp:— İkençe yulı salamın da onıta kürmä!

SÖYÄRKÄ

Hikäyät

Härkemneñ üz eşe, imeş. Ämma anı yaratıp başkarganda gına üzeñne bähetle itep toyasıñ.

Ber Seberke şulay bervakıt Köräkkä zarlana ikän:

— Telem belän yalagançı seberäm, ber dä tik totmıylar, haman minnän çüp cıydıralar,— dip.

— Hi, şuşımı borçılır mäsälä,— digän Köräk,— min äle Sänäkne beläm. Menä anıñ eşe, içmasam, avır, teşläre koyılıp betkänçe şular belän teşli-teşli tires tügä. İnde miña kara!

— Ä siña närsä yaramıy?— dip aptıragan Seberke.

— Ä min tizäk körim dä tizäk körim, ber çista cirem dä kalmadı, kürmiseñmeni?

— Hi, alay ikän!— digän Seberke, Köräkneñ süzlärennän soñ kuanıp:— Ä mine hucam, hatını belän butap, kay vakıtlarda koçaklap yoklıy da äle!

CÄNNÄTKÄ KEREŞLİ

Hikäyät

Adäm zatında bäyrämnän et-baş sıyır-ayak bulıp kaytu ğadäte bar, imeş.

Ber ir şulay bulıp kaytkaç, beleştermi karavat astına kerep yatkan. Tönlä uyanıp kitkän. Añlıy almıy: kayda bu? Uylagan da, karavat astın lähet digän fikergä kilep, şunda yılap cibärgän. Üze äytä ikän:

— İ Hodayım-Hodayım, yarlıkıy kür!

Hatını uyanıp kitkän häm idängä şartlatıp tibä-tibä «peräs-peräs» dip berniçä kat kıçkırgan. İre tıngan. Añlap algan. Hatını yoklap kitkäç, yanına menep yatkan da anı karavattan törtep töşergän. Moña hatını tavış çıgargan.

İre:

— İ hatın,— di ikän,— töş kürdem. İmeş, cännätkä doga ukıp kerep bara idem, artımnan ber pesi iyärep kilä bit. Anı tibep oçırgan idem, sin buldıñmıni ul? Gafu it inde!

TALANT BÄLASE

Hikäyät

Möhärrirneñ bar häsräte, curnalda eşläsä, yahşı nomer çıgaru, imeş. Haktır inde.

Şulay ber möhärrir üze çıgara torgan curnalnıñ algı biten äzerläp utıra. Basılırga kiterelgän äsärlärne ukıy. Oşagannarın ber yakka alıp bara da:

— Boları aldagı sannarga yahşı bulır, ä monısına menä şuşı naçar digännäre dä yarar!— diyäräk, maşina urınına eşli birä.

Häm ul haman-haman şulay itä. Yahşı äsärlärne kaldıra bara.

Ä könnärneñ berendä curnalı bölgenlekkä töşä, yabıla. Şunda gına möhärrir, añına kilep, tege yahşı digän äsärlärne kütärep ala da:

— Menä sezneñ arka gına bölgenlekkä töştem! Sez genä mine harap ittegez!— dip, hämmäsen bergä çüplek savıtına kahärläp tondıra.

KÖZGE GALÄMÄTE

Hikäyät

Maymıl közge yarata, imeş. Üz suräten karap tuya almıy, di.

Şulay ber Maymıl közgegä äsirlänep häm äsärlänep utıra ikän, yanına Ala Karga kilep kungan.

— Anda kemne kürdeñ?— dip sorıy ul.

— Bik matur, bik çibär ber zat utıra, şuña häyran ittem,— di Maymıl.

— Miña da kürsät äle!— dip ütenä Karga.

Maymıl aña közgene birä. Karga anda üzen kürep ala da:

— Monı minem kaydadır oçratkanım bar bit,— di,— tik menä häterli genä almıym. Bu tös, bu kıyafät! Karap tuymaslık!

— Şul şul menä!— di Maymıl, közgene üzenä kire alıp. — Karap tuymaslık, äyeme! Ä sin, anda kemne kürdeñ dip, mine aptıratıp soragan bulasıñ! Şäpme abzagız?!.

ÇİBÄRLEK SERE

Hikäyät

Hatın-kıznıñ çibärlege kendegendä, imeş. Ämma bolay dip äytüne şulay uk bähäsle sanıylar.

Bit oçındagı miñ hakında möeminnär arasında bähäs kupkan. Kazıy Yahyaga kilgännär. Ul:

— Çibärlektä tamaşa, läzzät häm gauga bar!— dip cavap birgän.— Tamaşa bar, çönki çibärne kürep tuygan keşe yuk, läzzät bar, çönki çibärne kürgän sayın, anı üzeñneke itü teläge uyanırga mömkin, şunlık belän baştan akıl da kitä.

— Bolar yahşı bit inde!— digännär möeminnär.

— Yahşısın yahşı da, ämma üze çibär bulgan keşegä bälase küp töşä şul, härkemneñ aña taba kulı ürelä!— digän Kazıy Yahya.— Monıñ gaugası yukmıni?

BAŞKAÇA BULMIY

Hikäyät

Çibärlektä kimlek bar, yämsezlektä artıklık bar, imeş.

Bu hakta bähäs kupkaç, ber-ber cavapka kilä almıyça, möeminnär Yahya Kazıyga bargannar. Ul isä:

— Çibärlek üze kamillek, yämsezlek üze ük artıklık!— dip cavap birgän.

— Añlamadık,— digännär möeminnär,— aptıraşıp. Nindi mäğnädä bu şuşılay?

— Çönki,— digän Kazıy Yahya,— çibärlekne hämmä keşe tamaşa itä. Ni öçen bolar şuşılay akayıp karıylar ikän dip adäm balası şiklänergä mäcbür. Bu şik üze ük kimlek tudıra. Ä yämsezlekkä kilgändä, añardan keşelär yöz çöyerä, bu isä keşedä artıklık hise tudıra. Başkaça mömkin dä tügel!

KÜÑEL TARLIGI

Hikäyät

Küñel tarlıgın kanäğat beterä, küñel kiñlegen kanäğatsezlek kiterä, imeş.

Ä närsä soñ ul kanäğat, nidän aña şuşı hikmät birelgän?

Bu hakta möeminnärneñ soravına karşı Kazıy Yahya:

— Kanäğat ul küñelgä Allahını bikläü!— dip cavap birgän.

— Ä niçek bula soñ ul?— digännär añarga.

— Kemneñ küñelenä Allahı täğalä sıysa, ul keşedä tarlık bulmıy,— digän Kazıy Yahya.

— Bez döres añladıkmı?— digännär möeminnär.— Kanäğat itkän keşedä Allahı täğalägä ışanıç bar, kanäğatsez adämdä — Şaytan kotkısı?

— Äye!— dip beldergän Kazıy Yahya.— Kanäğat ul imannıñ sakçısı ide, kanäğatsezlek isä väsväsä tudırudan artıkka yaramıy!

TUYDAMINİ HİKMÄT!

Hikäyät

Bu dönyanı möeminnär öçen zindan, dilär.

Şul hakta bähäs kılgan ike adäm tämam tartkalaşıp, yolkışıp, bozılışıp betkännär. Annarı Kazıy Yahyaga kilgännär. Berse äytkän:

— Bu dönya möemin öçen zindan digändä, monda yäşägändä kaygı-sagıştan artıgın kürmiseñ, şul küzdä totıla,— digän.

İkençese:

— Kiresençä, bu dönyada bäyräm häm şatlık küp, alarga aldanıp, küñelebezne sagışka salabız,— digän.

Alarnı tıñlap betergäç, Kazıy Yahya äytkän:

— İkegezneñ dä hatalanuına häyranmın,— digän.— Bu dönya möeminnär öçen zindan, çönki möeminneñ küñele tar dönya kısalarına gına sıymıy, ul ğaläm kiñleklärenä çıgıp fiker yörtergä sälätle!

BÄNDÄLEK HÖKEME

Hikäyät

— Häram ul Allah tarafınnan möeminnär öçen tıyılgan hämmä närsä, häläl bulsa — röhsät itelgän,— di ikän möeminnär.

Alarnı tıñlap torgan Yahya Kazıy:

— İ ähle-islam, nigä alay uyladıgız?— dip soragan.

Möeminnär:

— İzge kitab Korän bezlärgä şulay öyrätä,— digännär.

— Anısı min dä Koränne belämder dip yöri idem. Ämma häram digändä — bändäneñ sälamätlegenä zıyan kiterä torgan rizık häm ğamällär küz aldında totıla, häläl digänendä — andıy karşılık yuklıgın küzallıy idem!— dip beldergän, alarga karşı Kazıy Yahya.— Çönki Allahı täğalä öyrätüçe häm irek birüçe, çikläüçe häm kim itüçe tügel!

YaLGANÇI BÄNDÄLEK

Hikäyät

Bändälek mäsäläse ähele-din öçen gacäyep ähämiyätkä iyä bularak, bu hakta bähäslär tuktausız kuzgatılıp tora, imeşter.

Şulay bervakıt möeminnär:

— Bändälek ul — kollık, niçek inde bez irekle bula alıyk?— dip Kazıy Yahyadan soragannar.

— Böten hikmäte dä şunda!— digän Kazıy Yahya.— Bändälekne Allahıga kollık itü bularak belsägez, Añardan gayregä kollık itär idegezme soñ? Älbättä yuk! Ämma Allahıga sezneñ bändälegegez kiräkmi, monıñ öçen Ul barı tik rähmätle genä. Ä bez, keşelär, Allahıga kollık itäbez dip, Añardan gayrelärgä bändä bulıp yöribez. Bu möeminlek tügel, bälki bändälekne inkar itü ğalämäte genä!

HAKIYKIY BÄNDÄLEK

Hikäyät

— İ Kazıy Yahya,— digännär möeminnär,— niçek inde Allahıga bezneñ bändälek kiräk bulmasın? Ul bit bezdän Kitabında şunı taläp itte!

— Ä nigä sez kollıknı gafillek, yağni tomanalık bularak añladıgız ul vakıtta?— digän alarga kazıy, tamak kırıp.— Kitabında Ul tomanalarnı tügel, ğalimnärne bändäläre itep kürgänlegen äytte.

— Bändälektä tomanalık barmıni?— digännär tagın da alar.

— Sez añlagança bändälek ikän, älbättä bar,— digän Kazıy Yahya.— Ägär dä Allahıga kollık gıylem, añ, tanıp belü, zihen belän ikän, yağni sukır bändälek bulmasa, bu inde möselmança kollık totu bula. Anıñ barça serläre hakıykatkä yäşerelgän!

GIYLEMLE EŞ

Hikäyät

— Bezneñ här könebez eş belän ütä, gıylem estäügä vakıtıbız da kalmıy. Niçek inde gafil bulmıyk?— dip zarlangannar möeminnär bervakıt Kazıy Yahyaga.

— Ä sez eşläregezne belep, añlap başkarırsızmı, ällä kiräk bulgan öçen genäme?— dip, alardan kaytarıp soragan ul.

— Tegese dä bar, monısı da,— digännär möeminnär cavapta.— Ni öçen alay soradıgız?

— Çönki ğamälne-eşne añlap, belep başkaruda gıylem bar, mägär, kiräk öçen genä, kuşılganga kürä ütäüdä tomanalıktan gayre hiçnärsä kürenmi,— dip añlatıp birgän ul alarga.— Şuña kürä dä atalarıgız, «üzegez belep eşli başlarga vakıt» dip, baliğ yäşegezgä ireşüegezgä açulana başlamadılarmıni?

MÄÑGELEK DÄLİLE

Hikäyät

— Bez bu dönyada vakıtlıça gına torabız. Yäşäeş şunıñ öçen dä vakıtlı tügelmeni?— dip möeminnärneñ zar kılıp soraularına karşı Kazıy Yahya:

— İmanıgız kamil bulsa, cannarıgız ülemsez buluga şik beldermäs idegez,— digän.

— Niçek inde? Bez bit alay äytmädek!— digännär möeminnär.

— Ägär dä can ülemsez ikän, dimäk, yäşäeşneñ dä çige bula almıy. Närsä, sıyfat alıştıruga karap kaysıgız ülgäne bar? Bala idegez, üsmer buldıgız, üsmer idegez, olılıkka ireştegez, inde kartlık ta kiler! Bolar barı tik sıyfatıgız alışınu gınadır! Keşene kartlık ütermi, sıyfat üzgäreşe bu dönyadan alıp kitä,— digän Kazıy Yahya.

GIYLEMNÄR BERLEGE

Hikäyät

Tabiğatneñ, dönyalıknıñ serlärenä Allahınıñ sıyfatları yäşerelgän, dilär. Şul serlärgä töşenü isä hakıykatne tanuga, yağni Allahıga ireşügä kiterä, imeş.

Bu hakta bähäs tayagın totkan möeminnär:

— İlahiyät gıylemnäre östenme, ällä tabiğat gıylemnäreme?— dip Kazıy Yahyadan soragannar.

Ul alarga:

— Çın gıylemneñ bersendä dä kimlek yäki artıklık yuk!— dip cavap birgän.— Şul uk vakıtta alar tigez dä tügel. Monıñ säbäbe üseşlärenä bäyle. Ä üseşläre — baskıçlardan tora. Här baskıçı raslangan dälillärdän tözelä. Ägär dä dälilläre raslanmagan ikän, andıy yulga kerep kitelgän fännärne buş gıylem, gafillekkä tiñläü döresräk bulır!

ÜZGÄREŞNEÑ YuLI — KAMİLLÄŞÜ

Hikäyät

— Tabiğat fännäre dönyalık belän yarışa, anı üzgärtä. Bu isä Allahınıñ icatın inkar itü tügelme soñ?— dip soragannar möeminnär, tämam väsväsälänep.

— Kiresençä,— digän Kazıy Yahya,— bu çın möeminlek yulı. Hakıykatkä ireşep, şuşı hakıykatneñ çınnan da şuşılay, başkaça tügel ikänlegen raslau öçen bütänçä mömkinme?

— Ä ilahiyät fännäre? Alar bit tabiğatne üzgärtmi, üzgärtep kormıy!

— Ul şulay toyıla gına, ämma bändäneñ küñelenä gıylem nurın iñderep, anı yaktırta. İlahiyät gıyleme cannıñ tabigaten yahşıga taba üzgärtep kora häm şuşı hezmäte belän maktaulı,— dip añlatkan Kazıy Yahya.

— Belmi idek!— digännär möeminnär, hatalanuların töşenep.

TABİGATEÑNÄN UZU YuLI

Hikäyät

Adäm balası kaysı ölkädä talantı bulsa, ul şul yaktan sälätle yäki buldıksızlarga bäyä birä ala, imeş. Häm kiresençä, kemdä talant yuk, ul keşe isä talantsızlıkka mädhiyä ukıy, dilär. Hätta halıklar da şulay.

Yaña fiker tudıru öçen talant kiräkme, ällä ul başka yul belän barlıkka kitereläme — şul hakta möeminnär bähäs kılgannar.

Yahya Kazıy äytkän:

— Ägär dä keşedä akıl, añ häm fähem, tormış täcribäse bar ikän, andıylar dönyaga yañaça karau sälätenä ireşä alalar,— digän.— Ämma yaña fikerne tudıruçılar alar gayre tabigıy kebek bulalar. Dimäk, bu ölkädä dä adämdä uylau, fiker yörtü säläte bulırga tiyeş!

MÖEMİNLEK SERE

Hikäyät

Möeminlekneñ nigeze iman, bilgele. Bu turıda bähäskä urın yuk. Ämma:

— Möselman bulgan keşegä yäşäüneñ şartı barmı?— digännär halık, Yahya kazıydan bu mäsälädä turı cavap sorap.— Yäşäeş şartlarıbız bertösle ük tügelmeni?

— Möeminneñ hikmäte şunda!— digän ul.— Anıñ küñel türendä iman şäme yansa, ike kulında daimi şögıl häm eş bulırga tiyeş. Ägär dä ğamäldän ayırılsa, bändä möselmanlıktan da kitä.

— Bez gomerebez buyı hezmättä izalanıykmı inde?— digännär, aña karşı töşep.

— Ägär dä küñelegezgä söyeneç kiterüçe eştä bulmasagız, möeminlegegezgä dä bu ğamälegez hilaf itär,— digän ul.

PUŞKİNGA BARIŞLIY

Hikäyät

Dönya buylap säyähät itkänemdä ber ilneñ prezidentı belän oçraştım. Uram seberä ide. Hällären soraştım. Ul miña:

— Sezgä hälem kiräkme, ällä ber-ber sorıysı äyberegez barmı?— dide.

— Äye,— didem,— miña Puşkin uramıgız kiräk ide.

— Bar ul andıy uram bezdä,— dip, anda niçek barırga ikänlegen öyrätep birde. Rähmät äytep, yulımnı dävam ittem.

«Nigä ul uram seberä ide ikän?»— diyäräk uylap, Olı Korsak, Taşayak, Yassı Tälinkä, Sıyrak-Bahadur uramnarınıñ kaysın buylap, kaysın arkılıga uzdım. «Bu Puşkin digännäre bu ilne häm halkın icatında bik maktagan bulır, şuña anıñ istälegenä uramga isem birgännärder!»— didem. Barıp citkänçe şakşılıkka häyran ittem häm prezident äfändeneñ ni öçen uram seberüen şunda gına töşenep aldım.

CİZNİ KEŞE BUŞ YÖRMİ

Hikäyät

— İsänmesez!— dide sarsaz cizni.

Oçraşmavıbızga yartı yıllar bar ide. Min dä söyendem.

— Ässälamäğaläyküm!— dip, avıznı kiñ açıp, koçaknı çama belep kenä cäyep küreştem.

— Kiçä «zdrastuy» ide, bügen niçek «sälam»gä küçelde?— dide ul, kızıksınıp.

— Ber dä tatar bulasım kilmäüdän inde ul,— didem, döresen yäşermiçä,— bezneñ halıkta ğadät şulay bit inde, çuaş bulırga rizabız, tik tatar dip kenä atamasınnar.

Cizni söyende:

— Atañ isän bulsa, nu kayış aşatır ide inde üzeñä. Tämam urıs bulıp betkän ideñ, inde garäpkä äverelä baruıñnı äytäm: monısı da zamana çire genäme soñ? Kayçan savıgırsıñ ikän? Avıru keşeneñ Hoday täğalä hälen beleşüne maktagan, buş yörmim ikän äle, häleñ beleşä kilgänmen!

SARIMSAK BAZARINA BARAM

Hikäyät

Bezneñ Kazanda sarımsak bazarı açtılar. Nindiläre genä yuk anda: erese, urtaçası, vagı, agı, karası.

Kulıma ber ere sarımsaknı aldım. Ällä kemnär bulıp küzemä kürende. Satuçısınnan soradım:

— Bu ni atlı?

— Bu sarımsak Şäyehmöhämmädov atlı bula,— dip añlatıp cavap birde ul.— Ber teşläsäñ, ni avızdan ütmi, ni ise kitmi. Yanıña hätta hatınıñ da kilep karamıy!

Bulmıy bolay diyäräk fiker yörtep, ber keçkenäne kulıma aldım. Şulay uk kızıksındım.

— Busı — Miñnullayıv atlısı,— dide satuçı.— Yukka aña kagıldıgız, häzer böten dönyanı sasıta, küzgä kerep yödätä, çeben-çerkine üz tiräsenä cıya inde bu!

Sarımsak alam dip bargan idem, sarımsak bazarınnan sarımsaksız kaytıp kittem.

İL SANDUGAÇI

Hikäyät

Ber çıpçık, tırışa torgaç, üzen sandugaç dip tanıtkan. Anıñ çırkıldaularına hämmä hayvanat tañ-gacäyep itüdä ikän. Hätta mahsus färman çıgarıp, aña «Hayvanat cırçısı» isemen birgännär. Ul üzeneñ çın mäğnäsendä sandugaç buluına şiklänmi başlagan, koş-kiyek halkı da şundıy uk fikerdä ikän. Gazetalar maktıy monı, radio, televideniye. Kitap artı kitabı basılıp çıga. Ukıp karagan keşe dä yuk, yugıysä.

Ämma adaşıpmı bu ilgä Sandugaç kilep kergän. Sayrap cibärgän.

— Kit monnan!— dip, anı kua başlagannar bolar.— Bezneñ kolaklarıbız sineñ cırıña künekmägän, bezgä çırkıldagan tavış ilham birä, sin üzeñne sandugaç digändä yalgışasıñ, adäm kölkese!

Bu tomana hayvanatnı kaldırıp, Sandugaç oçıp kitep bargan.

DİN MÄCLESE TÄRTİPLÄRE

Hikäyät

Din mäclesenä bardım. Häzrätebez bik tä olpat keşe ide. Mäclestägelärgä aldan süz birep, Korännän ayätlär ukırga soradı. Mondıy räveş eleklärne miña oşıy torgan ide. Halık arasında Koränne belüçelär bar isä dä, ber kürkäm bala «Älhämde» suräsen ukıgaç, äytergä tiyeşle taptım:

— Mäclesebezneñ imamı dip, häzrät, sezne tanıdık. Sezneñ çakırıluıgız şul säbäp ilä ide. İnde sezgä oyıdık!— didem.

Din mäclese taläbe şuşı bulganlıktan, häzrät niyätendäge surälärne matur itep ukıdı. Küñellär huşlandı. Ämma süzläremä kanäğatsez itüçelär tabılganlıgı ahırda bilgele buldı. Alarga añlatırga mäcbüriyät kürende.

Min:

— İmamnar — päygambärebezneñ eşen dävam itterüçelär. Alarnıñ eşe — Korän uku, bezneke — aña oyu!— didem, kabatlanıp.

SÜZ ÖSTENLEGE

Hikäyät

— Din mäclesendä kemneñ süze östen?— didelär.

Min:

— Allah süze östen!— didem.

— Nigä alay äytäsez?— didelär.

— Çönki cämäğat belän bez imamga oyıdık, ul Korän ayätlären ukıdı. Bez tıñlap kına utırdık, şuña kürä Allah süze östen,— dip añlatma birdem.

— Bez bit Korän süzlären añlamıybız, ukıy gına beläbez!— digän möeminnär dä tabıldı.

— Döres,— didem,— çönki ul garäp telendä, päygambärebez Möhämmäd garäp bulgan, şuña da garäpçä iñderelgän. Ämma, garäpçä bulsa da Koränne päygabärebez çorındagı garäplärdän şaktıyları añlamagannar. İslamga karşı çıkkannar. Häyer, bez dä äle, üz ana telebezdä üzara söyläşep tä, ber-berebezne añlap betermibez. Fiker yörtüebez, küzallavıbız, tormış täcribälärebez törleçä buludan ul şuşılay. Hikmät üzebezdä, yugıysä. Ämma berebezgä ikençebez, döresne añlatırga tırışıp, tavışlanışudan artıkka ütkänebez barmı? Allah süzen tıñlaudan da häzergä östene bezneñ öçen yuk sıman!

KÜZ KÜREP, KOLAK İŞETEP...

Hikäyät

Su buyına matur cäy könne tugayga töştem. Argı başında gölbakça ide. Şunda külägälek tabıp utırdım. Ämma koşlar sayravına häyran ittem. Bälki vakıtı şundıydır?

Uylap betermädem, aklı-karalı, ozın koyrıklı ber koş kürende. Cännättäge tavis koşıdır, imeş.

Anıñ tavışına gacäpländem. Min bit ul koşnı matur itep sayrıy dip keşelärdän niçämä tapkırlar işetkänem bar ide.

Ul koş oçkaç, anıñ urınına ber keçkenä koş kilde. Sayrap cibärde. Anıñ tavışına häm cırına küñelem huşlandı. Soradım:

— Tege, sezdän alda sayragan koş tavis tügel ideme?

— Ä-ä, sayıskannı äytäsezme?— dide ul miña cavabında.— Yalgışuçı ber sez genä tügel. Ämma şunısı gacäp: küz belän kürep, kolak belän işetep torıp, niçek aldanmak kiräk ikän?

İŞÄKLÄR SÖHBÄTE

Hikäyät

Ber yazuçı äfände üzeneñ tanışına, bik ütengäçter inde, kitap büläk itkän. Anıñ tışlıgına: «Häzerge baylar kitap satıp ala belmi, şuña da ukımıylar, yarlılar satıp alırlar ide, akçaları yuk, şuña da ukıy almıylar»,— dip başlap kitep, ozın gına yullama da beteklägän.

Dustı anıñ kitabın ukıp çıkkan häm ahırına bolay dip yazıp kuygan: «Küzlelär häzerge zamanda häref tanımıylar, san gına kürälär, küzsezlär isä ukıy almıylar. Bu kitapnı ukıp çıktım, añlamadım!»— dip.

Yazuçı äfände alarda kunakta ikän. Şuşı yazuga yulıkkan häm añarga östäp yazıp kuygan: «İşäkneñ dustı işäk zatınnan bulmıyça, nindi zattan bulsın di inde?»

BÄNDÄLÄR HÄVEFE

Hikäyät

Adämdä, belmäsä dä, yakınça gına häbärdar bulıp ta, mäsäläneñ töbenä töşkän akıllı baş kebek söyläşü ğalämäte bar, imeş. Dönya şularga iyärep sataşudan gıybarät, dilär.

Yahya Kazıy bu mäsälädä bolay dip äytkän:

— Adäm balası gıylemne dä, nadanlıknı da üze tudıra.

— Ä alarnıñ kaysınıñ çige bar?— dip soragannar möeminnär.

— İkeseneñ ige-çige yuk,— dip cavap birgän ul.— Alar därya kebek, adäm balası yäisä gıylemgä çuma, yäki nadanlıkka bata. Şunısı kızıklı, garık buluçılarnıñ ikese dä nindi hällärgä duçar buluların añlamıylar häm üzlären, döres eşlibez, bähetebez kamil, dip küz allarına kiterälär.

KIŞTAN SOÑ YaZ

Hikäyät

Dönya buylap yörgänemdä ber şähärgä yulım töşte. Eçe tulı halık ide. Hämmäse dä şaulaşalar, rizasızlar. Äyteşüçelär häm tartkalaşuçılardan çittä moñayıp kına ber babay basıp tora.

Anıñ yanına citep:

— Bolarga ni buldı ikän?— dip soradım.

— İ ulım,— dide ul,— min bu şähärdä gomerem buyı yäşädem. Bolar yokladılar da yokladılar. Kış uzıp, yaz citkäç, sular niçek boz astınnan taşıp çıgalar, alar da şular misalında buldılar. Yokı nikadär ozakka häm ozınga suzılmasın, barıber dä ber uyanasıñ ikän anı. Bolarnıñ da yokılarınnan uyanıp mataşu ğalämäte genä bu!

YOZAKSIZ AVIZLAR

Hikäyät

Teldä därt bulsa, hakıykatkä hıyalnı kuşu köçenä iyä, imeş. Ämma yalgan şulkadär tatlı ki, anıñ täme sataştıru köçenä iyä, dilär.

İrlär uyın-kölke söyläşep, köleşep mäş kilgändä, alar yanına ber tanışları kilep:

— Närsä söyli idegez?— dip kızıksıngan.

Aradan berse:

— İ tugan, sine maktıy idem äle!— digän.

— He,— dip açulangan bu,— ägär dä maktasagız, bolay köleşer idegezme soñ?

— Ällä yılar idekme,— digän tege dä, yugalıp kalmıyça.— Şatlıklı häbär — söyenderä, avırı — häsrätkä batıra!

— Yarıy alay bulgaç,— digän bu,— söylägez, söylä! Avızlarga yozak elep kuyıp bulmıy.

CÄZA HÖKEME

Hikäyät

Dönyada ahmaklıknı hämmä keşe dä buldıra, imeş. Ämma akıllı keşeneñ, ayakları tayıp kitep, ahmak ğamäl kıla kalsa, moñarga küñele sıkrıy, ul şuşılay gıybrät därese ala, ä akılsız adäm, ahmaklık kılgına sayın, moñarga barı tik söyenä genä, dilär.

— Keşelär ahmak ğamällärennän soñ uftanalar, ämma kabat şundıy hällärgä taralar. Bu nidän şulay?— dip soragan Tartar koşı Ala Kargadan.

— Ällä oyañnı berärse büsteme?— digän aña karşı Ala Karga.

— Äye,— dip sıkrangan Tartar,— minem ul oyada niçämä çebeşlärem çıgası ide.

— Borçılma!— diyäräk yuatkan anı Ala Karga.— Ul çebeşläreñ bulmagaç, keşelär alarga au kuya almaslar. Öställäre rizıksız kalır!

İL HÄSRÄTE

Hikäyät

Ni öçen beräülärgä dönya yämle, ikençelärgä yämsez kebek kürenä? Çönki käyeflärenä karap: käyef yahşı çakta hämmä närsägä söyenäbez, küñel täräzäläre bozılsa, koyaş nurları da häter bülmäsenä ütep kerä almıyça gacizlänä.

İl könendä Hödhöd koşınıñ küñele yukarıp, onıtılıp yılap utıra ikän, yanına Ala Karga töşep kunaklagan, hälen soraşkan. Busı hiçnärsä cavap birmägän. Şunda Ala Karga:

— Küñel täräzägez parlangan, äfändem! Sörtergä onıtkan idegezme?— digän.

— İ Karga,— digän añarga Hödhöd,— nindi küñel täräzäse genä bulsın, böten dönyam cimerelep ayak astımda yata, şunı cıyıştırıp, çüben kaya kuyarga belmiçä aptıraulı idem älegä, gafu itä küregez!

TÄRBİYÄ HÄSRÄTE

Hikäyät

Ber keşe üzeneñ hatalarınnan bik tä gaciz ikän. Kiñäş sorap Kazıy Yahyaga kilgän. Ul, anı tıñlap betergäç:

— Sezneñ hatalanular ahmaklıktan tügel, tärbiyä citmäüdän kilä,— dip beldergän.

Süze hak bulgan, ahrısı.

— Döres inde anısı da,— digän bu keşe.— Kaydan alıym inde min anı? Yarlı ğailädä eş tä eş kenä kürep üstem.

— Menä bit,— dip söyengän Kazıy Yahya,— eş sezne akıllı itkän, tärbiyäne dä şuñardan alırga kiräk ide.

— Niçek inde?— dip häyran kalgan bu keşe.

— Bik gadi,— digän Kazıy Yahya,— eş yaratkan keşeneñ moña qadär ahmak ta, tärbiyäsez dä bulganı yuk ide. Ğayep üzeñdä tügel, yanıñdagı keşelärdäder. Alar nindilär? Tanıp kaluıgız yahşı!

ŞAĞIYRLÄR MÄCLESE

Hikäyät

Şağıyrlär mäclesenä oçraklı räveştä ber gadi koş oçıp kergän. Bolarnıñ söyläşüenä kolak salgan. Kış ütep bara, tamçılar tama, yaz başı ikän. Ber şağıyr äfände:

— Karlar yılıy başladı, koyaş ärsezlege belän soklandıra,— dip äytügä, ikençese, därtlänep:

— Kar suları kölä-kölä çelteräşep yögereşä başladılar,— digän.

Öçençese:

— Könnär cırlıy başladı, uramnar cäyeldelär,— dip, alarnıñ süzlären kuätlägän.

Bolarnı tıñlap torgan koş:

— Min mögayın divanalar mäclesenä kilep kerdem bugay, bolar keşeçä söyläşä dä belmilär,— diyäräk, bu mäclestän oçıp çıgıp kitü cayın karagan.

İÑ YaHŞI SIYFAT

Hikäyät

Keşedän iñ yahşı sıyfatıñ nindi dip sorasalar, ul anıñ älegäçä üzendä kürelmägänen häm oyışıp citmägänen, ämma hiçşiksez kiläçäktä alga çıgasın ömet itkänen atayaçak, imeş.

Bu hakta häbärdar bulgan möeminnär adämdä kaysı sıyfatınıñ yahşılıgı hakında bähäs itkännär. Berse eş söyüçänlekne atagan, ikençese tugrılıknı danlagan, öçençese — akılnı.

Fikerlär törle bulıp çıkkan. Bähäs kitkän. Alarnı tıñlap torgan Yahya kazıy isä:

— Keşedä iñ kürkäm sıyfat — ğadellek!— dip äytkän.

Aptıragannar:

— Ni öçen alay?— dip soragannar.

— Çönki,— digän ul,— bez Allahıdan ğadellek ömet itäbez. Dimäk, añardan da märtäbäleräk häm qaderleräk sıyfat yuk!

NASIYPTAN YÖZ ÇÖYERÜ

Hikäyät

Çitlekkä altın kaurıylı koş oçraklı räveştä oçıp kergän. Mögayın hucasın yugaltıp, äüvärä kilep, dönya yöze buylap oçıp yörgän, aptıraşlı vakıtı bulgandır. Andıy çaklar da bulgalıy.

Çitlek hucası anı kürep algan, bikläp kuyası itkän. Ämma kabat uylagan: «Monı çitlegemdä bikläsäm, üzemneñ koşıma urın kalmıy!»— dip.

Altın kaurıylı koş oçıp çıgıp kitkän. Şunda gına çitlek hucası:

— İ, bigräklär dä ahmak inde min!— dip ükenä başlagan.— Allahı täğalä miña altın kaurıylı koş büläk itte. Ul minem çitlegemä oçıp kerde. Şunda küñelemne tarlamasam ide, min anıñ iyäse bula idem!

Ämma ükenergä dä soñga kalgan. Altın kaurıylı koş bütän kürenmägän.

ŞOMALIK ŞOMI

Hikäyät

Keşe üzen eşlekle itep totarga yarata. Ägär dä şundıy bulmasa, ul üzen harap itär ide. Akılı da zägıyflänep, holkı da hätärgä ävereler. Monı kem dä belä, şuñarga kürä tuktausız häräkätçän bulırga tırışa.

Möeminnär mäclesenä ber şomargan taş tägäräp kilep kerä. Ul Kazıy Yahyanıñ yanına citep tuktıy. Möeminnär bu tamaşadan önsez kalalar. Kazıy Yahya şuşı taşnı kulına ala häm:

— Şoma bulmasañ, işektän dä uza almas ideñ, äyeme?— dip äytep kuya. Möeminnär köleşep alalar.

Kazıy Yahya tagın da bolay di:

— Şuşı räveşle kölkegä dä kalmas ideñ!

Häm taşnı sıypap, üz yanına alıp kuya. Kiräk buluıñ bar, imeş!

FÄLSÄFÄ NİGEZLÄRE

Hikäyät

Belemeñ tögäl bulmasa, fikerläreñ dä nigezsez, butalçık, imeş.

Bervakıt fälsäfä mäclesenä bardım. Filosof äfändelär, zurdan kubıp, bik olı mäsäläne çişüdä idelär. Süzläre «Kälam gıyleme» hakında.

Mäclesne oyıştırgan danlıklı häm märtäbä iyäse filosof äfändedän soradım:

— Küp söylädegez, asılda Kälam gıyleme fälsäfäse närsädän gıybarät soñ, anı tögäl genä äytep bulmıymı, çiklären kürsätep?— didem.

Ul miña aptırap karap kuydı da:

— Ägär dä Kälam gıylemeneñ ni-närsä ikänlegen tögäl genä belsäm, äyter dä idem,— dide, ber dä ise kitmiçä.— Ämma ul vakıtta fälsäfägä urın kalmas ide. Sezneñ kayçan äle tögäl, konkret belem vä gıylem yanında fälsäfägä urın barlıgın kürgänegez buldı?

BÖTENNEÑ KİSÄGE

Hikäyät

Min üzemne belemle keşelär hisabında yörtä idem, ämma...

Duslar mäclesendä mondıy hikmät işettem: «Hakıykat mäñgelek bulsa da, belem vakıtlı küreneş!»

Bik tä gacäpsendem. Küñel çülmäge, kiştälegennän töşep kitep, urtalay yarılganday buldı.

— Ni säbäple şulay äytäsez?— didem.

— Çönki,— didelär miña,— belem ul hakıykatneñ ber mıskalın tanıp belüdän tua, mägär dä hakıykatne tämam, tulısınça töşenüdän tügel.

— Kisäkne öyränep, şunıñ yärdämendä bötenne belep bulmıymıni?— didem, tagın da aptırap.

— Bula,— didelär.— Bez dä şul hakta äytäbez bit inde, mäñgelekneñ üze dä vakıt kisäklärennän tora dip.

SAGIŞ SÄBÄPLÄRE

Hikäyät

Keşeneñ küñele tulı sagış, dilär. Monı tormış häsräte tudıra, imeş.

Bu hakta söhbät kılgan möeminnär Kazıy Yahyadan soragannar:

— Hikmät närsädä? Ni öçen bez ul gamnän kotıla almıybız? Sagışnıñ tuuı säbäbe närsädän?— dip.

Ul isä:

— Keşedä kaygı näfsedän dä, Allahıdan da bula. Şunlıktan häsrätsez keşe dönya yözendä bula almıy!— dip cavap birgän.

— Allahıdan kaysıları kilä?— digännär, cavap ütenep möeminnär.

— Hämmä törle izge hislär tudırgannarı, yağni mähäbbät misalındagıları!— digän ul.

— Ä näfsedän bezneñ üz hislärebeznekeme?— digäç:

— Äye, läzzättän kilgännäre dä!— dip cavap birgän.

DİN KÖNE HÄM DÖNYaLIK BERLEGE

Hikäyät

Din mäclesendä dönya mäsäläläre çişelmi, imeş.

Bu hakta süz kuzgalıp, möeminnär gasabilıkta kalgannar. Şuşı sagışların çişep birüne Kazıy Yahyadan ütengännär. Ul isä:

— Din köne belän dönyalık köne arasında nindi karşılık kürdegez?— dip soragan.

— Soñ,— digännär alar,— üzegez dä beläsez, din köne — mäñgelek, dönyalık isä — ber könlek. Alarnıñ ikesen katıştırıp häm katnaştırıp bulmıy bit!

— Bula,— digän Kazıy Yahya,— çönki bu dönyalık köne din könennän häbär birä.

— Niçek inde?

— Dönyalıkta bändä nindi ğamällär başkarsa häm alarnı niçek kılsa, din könendä bolarnıñ hökemen kürä. Şuña da alar üzara bäyle!— digän ul.

MÖSELMANNAR FALI

Hikäyät

Möemingä fal açu gönah, imeş.

Bu mäsälädä süz çıgıp, aralarınnan beräü:

— Bez äytäbez, yahşı, keşelekle, üzara dustanä bulıyk, bolar öçen Allahı täğalä rähmät ireşterep, cännäten nasıyp itäçäk, dibez. Bu isä üze ük kiläçäkne faraz kılu, fal tügelmeni?— digän.

Möeminnär aptıraşta kalgannar. Kazıy Yahya isä:

— Sez monda siherdän ber-ber ğalämät kürdegezme soñ?— dip soragan.

— Yuk!— digännär añarga.

— Mägär şulay ikän, yağni faraz kıluda siher ğalämäte bulmasa, anıñ gönahı yuk, ul savaplı ğamällärdän sanalır,— digän ul.— Ägär dä siher häm yalgan belän bäyle ikän, andıy fallarda gına häram häm gönah bar. Cen başka, päri başka. Hämmä mäsäläne ber seberke belän seberü üze ük gönah bulır.

YaZMIŞ HASİLI

Hikäyät

Bähet töşençäse härkemdä üzençä buluı hakında ber fikergä kilep, möeminnär, äkbär äytep, doga kıluları bula, söhbät mäclesenä Kazıy Yahya kilep kerä.

Anı sınap kararga uylıylar. Aradan berse:

— Bez äytkänne ul da dälillär,— diyäräk soravın birä.— Bähet, äfändebez, sezneñçä niçekter? Äytersezme?

— Äye,— di Kazıy Yahya,— bähet ul bezgä birelgän yazmış.

Anıñ süzlärennän soñ möeminnär aptırap kalalar. Alarnıñ hälen kürep algan Kazıy Yahya isä:

— Nigä, sez bähetne härkem üzençä añlıy dimädegezmeni? Minem süzlär dä moñarga dälil. Härkemneñ yazmışı üzenä, dimäk, bähet töşençäse dä üzençä!— dip añlatıp birgän.

AKÇA MÄSÄLÄSE

Hikäyät

Möeminnär utırışında ber yulçı Kazıy Yahyaga sorau birgän:

— Sez,— digän ul,— kürenep tora, Allahı tarafınnan yahşı zihen, yahşı akıl belän büläklängän keşe, äytegez äle, bu dönyada akça kiräk bulmagan keşe, yağni dä anıñ barlıgına-yuklıgına ise kitmägän adäm barmı?

— Älhämdülillah, bar!— dip cavap birgän Kazıy Yahya.

— Ul kem?— digännär möeminnär.

— Üzegez dä beläsez,— digän Kazıy Yahya,— akça härdaim ike keşegä kiräk. Anıñ berse tuktausız akça cıyu, alarnı sandıkka tutıru belän mäşgul, ikençese — satıp alu, yağni mohtaclık häm kiräklek öçen akça häsrätendä yäşi. Mohtaclıgı bulmasa, yäisä akça cıyu belän mäşgul tügel ikän, ul keşegä akçanıñ da kiräge yuk. Şulay tügelme?

KAYNARLIKNIÑ POTI BER TİYEN

Hikäyät

Holık bazarında kaynarlıkmı-sabırlıkmı kıymmät diyäräk bähäs kılıp utırgan möeminnär arasında, bähäs töyenen çişep, beräü äytep kuygan:

— Härkaysınıñ üz urını bar, kiräk çagında kaynarlıknı sabırlık alıştıra almıy, sabırlıknı — kaynarlık!

— Kayçan kirägen kaydan belergä soñ anıñ?— digännär möeminnär.

— Tormış üze belderä ul!— digän tege keşe.

Barısı annarı Kazıy Yahyaga borılıp karagannar. Küzlärendä: «Sez dä şulay uylıysızmı?»— digän sorau enceläre yaltıragan.

— Ämma min adämdäge ber pot kaynarlıknı da ber mıskal sabırlıgı ciñü köçenä iyä dip belä idem. Yalgıştım mikänni?— diyäräk, beraz şayartıbrak cavap birgän Kazıy Yahya alarga.

SIYR BÄLASE

Hikäyät

Karga, sıyr kisäge eläkterep, agaç botagına kilep kunuga, koyrıgın bolgap Tölke dä kilep citä. Niçek tä monıñ rizıgın urlap kaçu inde isäbe, ä tegese, sıyrnı tomşıgına teşlägän kileş, ıçkındırırga kurkıp utıra. Tölke, irennären yalap:

— Min bügen tavık ite aşadım,— di.

Ä Karga barıber ser birmi.

Tölke tagın da häylä itä:

— Äle dustım Ayuga kunakka bara idem. Sine oçratsam, alıp kilergä kuştı. Barasıñmı?— di.

Karga haman ser birmi.

Tölke, başka häylä taba almagaç, kitep barganda, añarga Karga:

— Mine kötmiseñmeni?— dip sorıy.

Şunda sıyrı töşep kitä. Tölke şul sıyrnı eläkterep ala da kabıp yota häm:

— Ä min şayartkan gına idem bit,— dip kitep tä bara.

Bu hälgä açuı kilgän Karga şunda Tölkene kızık itärgä uylıy. Oçıp bara da, ülgändäy bulıp yul çitenä yata. Tölke, anı kürügä, söyeneçennän sikergäläp ala. Yögerep tä kilep citä, ä Karga, şunda uk arırak oçıp kitep, hälsez yıgılganday cirgä ava.

Tölke kilep citä. Bu häl tagın kabatlana. Tölke şunda gına üzennän Karganıñ kölüen añlap ala da:

— Ber sıyr kisäge bälasennän nikadär cäfa çigäseñ, meskenkäyem!— dip äytep kuya.

Anı işetep algan Karga da, üz yülärlegen añlap:

— Äye şul,— di.— Sine kölkegä kaldırır öçen tagın üzemne cäfaladım. Häylä sineñ yuldaşıñ, ä mineke ahmaklık kına ikän!

KEŞENEÑ ÖÇ CAYI

Hikäyät

İrlär arasında bähetleläre zur baylıklar iyäse bulıp, çibär hatın koçagında gomerlären häsrätsez uzdıralar, dilär. Bu märtäbälärgä başkalar da layıklı isä dä, baylık ta, çibär hatın da, häsrätsez tormış ta hämmä irgä citärlek tügel, imeş.

Şuşı hakta bähäs utında köygän möeminnärgä Kazıy Yahya äytkän:

— Baylık ta, çibär hatın da, häsrätsez tormış ta hämmäbezgä citärlek, çönki çibärlek turında da, baylık mäsäläsendä dä, häsrätsez gomer hakında da töşençälärebez törleçä. Beräülärneñ bit oçındagı kara miñe ikençelärgä oşamaska da mömkin, ämma hämmä närsädä hikmät kürep, mäğnä tapsak, saylanıp kına soklana belsäk, bez barıbız da şuşı öç närsäneñ hucası bulırbız! Kileşäsezme?

KIYBLALI ADÄMNÄR

Hikäyät

Tırışkan keşelär maksatlarına ireşmi kalmıy, dilär. Ämma monıñ öçen alarga mömkin qadär sabır bulırga kiräk, imeş. Yullarında meñ törle karşılıklar tumıy kalmas. Alarnı layıklı uzarga kiräk.

— Maksatlı keşelär dönyalıkta kıyblası häm imanı bulgan möeminnär kebek,— digän Kazıy Yahya, möeminnär belän söhbätendä.— Maksatka ireşü — hacga baru kebek ük, keşene sıyfat üzgäreşenä kiterä.

— Bu üzgäreş nindi däräcädä bulır?— digännär möeminnär.

— Maksatnıñ märtäbäse kebek ük bulır,— digän Kazıy Yahya.— Maksatıñ izge ikän, sıyfat üzgäreşe dä izgelek däräcäsenä kiterer. Yuk ikän, anı maksat dip äytep bulırmı?

İŞÄK BELÄN YuRTAK AYIRMASI

Hikäyät

— Keşelärneñ kaysıları döreslek belän östen çıga, kaysıları yalagaylık belän. Nindi sıyfatka tayanıp däräcä alsañ möselmança bula?— dip soragannar möeminnär Kazıy Yahyadan. Ul isä:

— Keşeleklelekkä tayanganda möselmança bula!— dip cavap birgän.

— Andıylar az bit,— digännär aña.

— Dimäk,— dip beldergän ul,— däräcä iyäse keşelär arasında möselmannar da az.

— Ämma alar üzlären möselman dip atıylar bit. Mäçetlär saldıralar, imamnarnı tärbiyä itälär, izge ğamällär kılalar!— digännär aña.

— Äye,— digän Kazıy Yahya,— iyär kidertelgän işäkne dä yurtak dip atauçılar bar. Ämma ul işäk alaşanı da alıştıra almıy!

KEMNEÑ KİÑÄŞE DÖRES

Hikäyät

— Kaysı häm nindi keşegä kiñäşkä baru döres: yäş häm akıllı adämgäme, ällä kart häm dönya kürgän keşegäme?— dip soragannar Kazıy Yahyadan.

Ä ul:

— Kart keşegä barıgız!— dip cavap birgän.

— Ni öçen?— digännär möeminnär, aptıraşıp.— Akıllı keşeneñ süze östen tügelmeni?

— Älbättä östen!— digän ul.— Ämma läkin dönya kürgän keşe üz täcribäsenä tayanıp kiñäş birer, akıllı bändä farazdan çıgıp eş itär. Farazga tayanudan täcribägä nigezlänü meñ öleş artık. Annarı, yäşlek — kızulık belän, kartlık — sabırlık belän. Ä möemingä sabırlar belän bulırga kuşılgan, üzegez dä beläsez!

BAŞINA TAY TİPMÄSÄ

Hikäyät

— Bezneñ şähärebezneñ yaña hucası şulkadär dä yahşı keşe bulıp çıktı,— dip söyli ikän möeminnär mäclesendä ber kuştan,— ul üzenä unsigez meñ genä hezmät hakın bilgeläde!

— Ä küpme tiyeşle ide soñ?— dip aptırıylar ikän aña kolak salıp utıruçılar.

— Elekkege başlık altmış meñnän artıgrak algan bulgan, yünsez, häyersez!— di ikän tege haman da.

Anı tıñlap utırgan Kazıy Yahya yılmaep kuygan häm:

— Borçılmagız,— digän,— häzerge başlık altmıştan kübräk alu yulın tapkandır. Ämma halıkka barı unsigez meñen genä belderüne häyerlegä sanagandır. Sezneñ äle moña qadär kaysı etneñ üz koyrıgın üze kiskänen kürgänegez buldı? Başlıgıbıznıñ başına tay tipkän dip beldegezme ällä?

BÄHÄSSEZ RASLAU

Hikäyät

Fizikanı Allahı tarafınnan tudırılgan fän, dilär. Çönki anıñ zakonnarın üzgärtep bulmıy. Ä tel kanunnarı üzgärüçän, çönki telne keşelär tudırgan. Härhäldä bolarnıñ şulay ikänlegendä bähäs tä yäşi, imeş.

— Monıñ näq äytkänegezçä buluına dälil kiteregez?— dip ütengännär möeminnär Kazıy Yahyadan.

Ul isä:

— Bez töş küräbez, ämma anı, mäsälän, atka atlanıp yörüebezne kürsäk, öndä dä atta yöriyäçäkbez dip tügel, bälki märtäbägä ireşü häbäre bularak yurıybız. Fizikanı kürgän töşebez misalında dip belsäk, anı añlatu-yuravıbız tel misalında inde,— digän.— Härhäldä bändäneñ kürelä torgan töşe Allahıdan häm fizika gıylemeneñ eçtälegenä bärabär. Şulay tügelme?

İKE TÖRLE SÖYu TURINDA

Hikäyät

Keşe başında fiker daimi üzgärüçän tügelme? Menä şuşı daimi üzgäreşe akılnıñ daimilegen täemin itä, imeş. Şuşı hakta süz çıkkaç, bolarnıñ şulay ikänlegenä dälil bularak Kazıy Yahya:

— Adäm balası çın yöräktän, yağni yöräk belän gomerendä ber genä tapkır ğaşıyq bula, ä akılı-uyı belän mähäbbät diñgezenä tuktausız çumgalap tora,— dip beldergän.

Möeminnär aptıraşıp kalgannar häm añardan:

— Niçek inde akıl belän ğaşıyq bulırga mömkin?— dip soragannar.

Ul isä, beraz yılmaep algan da:

— Bezneñ uylarıbız-hıyallarıbız akıl eşçänlege ğalämäte. Mähäbbätne dä küp märtäbälär uylap çıgara aluı sälättän kilä,— dip cavap birgän.— Ä yöräkneñ uylau, hıyal säläte yuk, şunlıktan ber tapkır ğaşıyq bula da şunı gomergä saklap yäşi.

ALLAH SÜZEN AÑLAU YuLI

Hikäyät

Allahınıñ beldergän süze belän bändäneñ anı añlavı häm kabul itüe arasında kön häm tön ayırması kebek karşılık bar, dilär. Bu çınnan da şulay, imeş.

Monı töşengän möeminnär arasına bervakıt olı gauga töşep, barısı da väsväsä eçendä kalgannar häm Kazıy Yahyaga kilgännär dä, borçılıp:

— Bezgä närsä uylarga, niçek ğamäl yörtergä?— dip soragannar.

Ul isä:

— Gıylem nigezendä!— dip cavap birgän.— Çönki barı tik gıylem genä Allahınıñ hakıykatenä töşenergä yärdäm itä. Başka törle yul yuk. Päygambärebez dä möeminlekkä gafillekne karşı kuygan. Tomanalık ul — köferlek, imannıñ doşmanı. Allahınıñ süzen barı tik gıylem yulı belän genä añlarga mömkin. Gıylemne çitkä kuygan bändä möeminnärdän bula almıy. Üzegez dä beläsez!

İGENÇE GIYLEME

Hikäyät

— Min sabanda idem. Cir sörep mataşkanımda ber yulauçı kürende. Eşemne karap tordı da, sin, ürlärne sörgändä, sabanıñnı yatkırıp bar, üzänleklärdä tirännän aldır, dide dä kitte. İnde küñelemä gauga töşte: igenem uñarmı?— dip, Kazıy Yahyaga ber sabançı kilep zarlangan.

Kazıy Yahya añardan:

— Ul keşe igeneñ, Allah birsä, yahşı uñar dip äytteme?— diyäräk soragan.

— Äye,— digän sabançı.

— Sin añardan kem ikänlegen, kaydan kilüen soradıñmı?— digän.

— Äye, ul üzen igen igep gomer sörüçe ikänen äytte,— digän sabançı.

— Alay bulgaç borçılma,— digän Kazıy Yahya.— Ul siña olı gıylem birep uzgan, añarga rähmätle bul, igeneñ yahşı uñar!

BÄBİLÄGÄN AKÇA

Hikäyät

Kazıy Yahyaga ber möemin kilep:

— Min kürşemä, soragaç, ber altın akça birep tordım. Öç könnän kertäm, dide, kitermäde. Barıp soradım. Ä ul, minnän kölep, altınıñ bäbiläde, älegä balasın imezä, annarı kertermen dip äytte. Mıskıllandım. Anı hökem itegez,— diyäräk söyläp, gozerlektä soragan.

Kazıy Yahya isä:

— İmçäk balanı änisennän ayıru häram ğamäl. Sabır it, bazar köne uzsın, annarı kilerseñ,— digän.

Bu keşe ni uylarga belmiçä kaytıp kitkän.

Bazar köne uzgan. İkençe könne ul keşe Kazıy Yahyaga kabat kilgän. Bu yulı yöze balkıy ikän:

— Närsä?— digän Kazıy Yahya.— Ul keşe akçañnı kertteme?

— Berne tügel, ikene,— digän tege.

— Menä bit,— digän Kazıy Yahya,— balasın da üsterep birgän ikän!

KEŞESENÄ KARAP

Hikäyät

— İ äfändem, min Allahı täğalädän niçä tapkırlar gozerlänep, doga äytep soradım, kabul bulmadı. Säbäben äytsägez ide?— dip zarlangan ber möemin, Kazıy Yahyaga kilep.

— Närsä ütengän ideñ soñ?— digän Kazıy Yahya, aptırap.

Bu adäm isä:

— Äytsäm — süz, törtsäm — küz, digändäy. Kürşem bik tä güzällek iyäse hatın aldı. Haman-haman tämle islär çıgarıp peşerenep kenä toruçını, buy-sını da, kileş-kilbäte dä ildä ber. Min dä üzemä şundıynı soragan idem,— dip beldergän.

— Ä anıñ ire bik tırış keşe inde, şulay bit? İke kulı daimi eştä, ayakları eştä, zihene eştä. Ä sin üzeñ?— dip soragan Kazıy Yahya tagın da.

— Anısı — döres! Min isä äle eştä, äle yuk! Hatınımnan da uñmadım,— digän tege.

— Yuk,— dip äytkän Kazıy Yahya,— uñgansıñ, dogañ da kabul bulgan. Allahı täğalä näq çilägenä kürä kapkaçın birgän. Bar, kaytıp, «Älhämde»ne ukı, Hak täğalägä rähmätle bul!

ŞAYTAN KOTKISI

Hikäyät

— Bez kitaptan ukıdık: «Allahı täğalä yämlegä — yämlene, kıytıga — kıytını nasıyp itä. Ämma Şaytan butap yöri, imeş: ber yämlegä — ber yämsez, ber kıytıga — ber yahşı, dip. Şulay da yalgışıp kitep: ber yämlegä ber yämle diyä bolgatıp ta kuya ikän!»— dip möeminnär söylägäç, Kazıy Yahya kölemseräp:

— Bulır da,— digän.— Ämma Allahı täğalä härkemgä üz işen birä. Monısı hak süz. Ällä nindi meñ yat keşelär dä, ber-bersen tanıp, kavışıp, berse ikençesenä ohşap-ohşaşıp betälär. İş üzeneñ işen tapmıy kalmıy, menä şunda Şaytan närsä eşli ikän?

— Beläbez, süzegez döres!— digännär möeminnär.— Halıkta ul süz bar: «İş işen tabar, Şaytan koyrık astın kabar!» Ukıganıbız hakıykat bulırga kiräk!

SÜZSEZ DÄ AÑLAŞILA

Hikäyät

Keşe kazaga sabır itä, bähetkä tüzmi, imeş.

Älbättä şulay, çönki ul bähetle genä bulıp yäşäsä, bähetkä dä tüzemle bulır ide. Bähet anıñ kürgän äyberemeni?

Şul hakta bähäs itkän möeminnärdän Kazıy Yahya:

— Ä sez Allahı täğalä sabırlar belän ikänen belmi idegezmeni?— dip soragan.

Alar:

— Belä idek, imanıbız kamil, Korändä bu hakta häbär bar!— dip cavap birgännär.

— Dimäk, bähetkä tüzmägäç, adäm sabırlıgın yugalta digän süz tügelme?— diyäräk tagın da soragan ul.

— Näq şulay!— digännär möeminnär.

Kazıy Yahya kabat:

— Monıñ belän sezneñ Allahı täğalä bähetle keşelärne taşlıy dip äytäsegez kilmider bit?— diyäräk kabat soragan.

Hämmäse süzsez kalgannar.

YaMAN İR HOLKI

Hikäyät

Kazıy Yahyaga ber möemin kilep:

— Hatınım bik yämsez keşe, min anı talak kılsam, döres bulırmı?— dip soragan.

Anı tıñlap betergäç, Kazıy Yahya bu biçaranıñ zihenen tikşerep, soravına sorau belän akılın barlarga karar itkän.

— Hatınıñnıñ yämsezlegenä närsälär dälil?— digän.

Ul keşe:

— Borını — tukmak, avızı — iläk, tele — kayçı, yöreşe — ürdäk,— dip sanap kitkän.

Anıñ süzlären tıñlap toruçılar köleşä başlagannar. Kazıy Yahya tınıç kala birgän, annarı:

— Min sinnän hatınıñ yämsezlegenä dälil soradım, ä sin eş koralların, koş-kortlarnı sanadıñ. İnde dä kilep, uyda utırıp töşendem: bar, holkıñnı tözät, hatınıñnan yörägen yaralap kölüdän tukta. Aña hörmät belän kara, siña talak döres tügel!— dip, bu möeminne ärläp kaytarıp cibärgän.

İŞÄK AKILI

Hikäyät

Ber İşäk, imçäkläre tulışıp torgan Sıyırga kızıgıp, añardan:

— Nişläp minekelär dä şulay tügellär ikän?— dip soragan.— Seren öyrätsägez ide, gomerem buyı sezgä rähmätle bulır idem!

— İ agay-ene,— digän aña Sıyır,— anıñ sere bik tä gadi: sez minem kibek mögräsägez, imçäkläregez dä tulışıp toraçaklar!

İşäk şunda uk eşkä kereşkän. Mögrämäkçe bulıp kıçkırıp karıy ikän dä, ämma barıp kına çıkmıy bit monıñ.

Sıyırdan kabat soragan:

— Sez niçek mögrärgä öyrändegez soñ? Bik avır bit. Seren äytmässezme?— dip.

— Tumıştan mögräp tugan idem!— digän Sıyır.

— İ-i, bulmadı inde,— digän İşäk.— Ä min äle sezneñ tege süzegezgä ışangan idem!

HÄYRAN SÄÜDÄGÄR

Hikäyät

Adämneñ cayı da üzennän, caysızlıgı da holkınnan, imeş.

Şulay ber säüdägär, Kazıy Yahyaga kilep, zarlık utında köygänlegen äytkän häm:

— Häzer zamanalar bik avır, yalgız başka eş itä torgan çor tügel, ämma mine hiçber säüdä iyäse dä üz törkemenä kertmi, kire kagalar. Gayıbem nidä, kiñäş birmässezme?— dip ütengän.

Kazıy Yahya isä:

— Sezneñ keşe malın üzläştergänegez yuk ideme?— dip soragan.

— Allah saklasın!— digän säüdägär.

— Algan burıçıgıznı kaytarmıy kalganıgız?

— Allah saklasın! Yuk!— digän säüdägär.

— Miras alıp bayıdıgızmı ällä?— dip soragan tagın da Kazıy Yahya.

— Yuk! Barısı da häläl, üz köçem belän tabılgan baylıklar,— digän säüdägär.

— Mondıy keşene üz aralarına säüdägärlärneñ kertmäve ber dä gacäp tügel,— digän ahırda Kazıy Yahya.— Moñarçı bölmävegezgä min dä häyran ittem. Adämgä könçelek has!

GADEL ÜLEM

Hikäyät

Ber türä halık belän gaugaga kergän. Anıñ üzen dä sanga sukmıy başlagannar.

Bu, üzeneñ kemlegen kürsätü öçen, halıknı izüneñ yañadan-yaña çaraların uylap tapkan. Ämma halık haman baş birmi moñarga. Aptıragaç, bu türä mäydan urtasına dar agaçı yasatıp kuydırgan. Halıkka sabak öçen dip beräüne totıp astırtası ikän dä, layıklı kürelgän keşene tapmagan. Şulay da yarıy, kurkırlar äle dip uylagan. Ä halık, dar agaçı yanınnan uzıp-kitep yöresä dä, bu äkämätkä iğtibar itmägän.

Türä, moñarga açuı kilep, dar agaçı yanına kaber kazıp kuyarga ämer birgän. Halıknıñ moña da ise kitmägän.

İnde kurıkmıy kalmaslar dip, darga üze barıp asılıngan.

Şunda gına halık:

— Monıñ da ber ğadel ğamäle buldı!— dip häyran itkän.

Kazıtkan kaberenä salıp, östenä taş kuygannar häm yazu uygannar: «Yamanlık belän yäşäp, ğadellek belän kitte!»

AKILLI KİÑÄŞ

Hikäyät

— Keşedä nindi sıyfat yahşı?— dip soragannar Kazıy Yahyadan söhbät mäclesendäge möeminnär.

Ul:

— Soklandırgıç sıyfat yahşı!— dip cavap birgän.

Hämmäse dä kileşkännär. Ämma aradan berse:

— Ä ul soklandırgıç sıyfat başka sıyfatlardan närsäse belän ayırılıp tora?— dip soragan.

— Soklandırgıç sıyfat,— digän Kazıy Yahya, añlatıp,— adäm balasınıñ hämmä sıyfatlarınnan da östen bulır häm alarnı üzenä buysındırır. Keşeneñ başkalar şul sıyfatına gına iğtibar itärlär, bütänen kürmäslär.

— Ä mindä andıy sıyfat barmı?— kızıksıngan ul keşe tagın da.

— Älegä yuk,— digän Kazıy Yahya,— sez soraularıgızga cavapnı başkalardan ezlärgä yaratasız. Üz başıgızdan tügel.

YaSALMA KEŞELÄR

Hikäyät

Andıylar barmı soñ, diyärsez sez.

Dönyada keşelär yasalma yäki tabigıy genä bula, öçençe törleläre yuk, imeş. Adäm balasın — üz tabigatenä hilaf itä almıy, dilär, yugıysä. Mägär dä şulay ikän, yasalma keşelär kayan kilälär soñ?

Bu hakta Kazıy Yahya:

— Yasalmalık üzeñneñ kemlegeñne osta itep yäşerä belüdän kilä,— dip äytkän.

— Dimäk bu — keşelärneñ häyläsennän ber sıyfatı bulıp çıga,— digännär möeminnär.— Andıy keşelärne bez akıllı dip belikme, ällä yalgançılar dipme?

— Yasalma keşelär alar şundıy bulırlar,— digän, añlatıp Kazıy Yahya,— bez çın yözlären kürep torırbız, yağni tabiğatlären sizemlärbez, ämma yasalmalıklarına aldanırbız. Çönki şulay buluıbız üzebez öçen uñaylıraktır.

HİSLÄR AVIRLIGI

Hikäyät

Keşedä mähäbbätme, näfrätme— kaysısı köçleräk diyäräk möeminnär bähäs kıla ikän, şunda süzlärenä Kazıy Yahya kolak salgan häm:

— Bolar ikese dä his töşençäsenä karıylar, dimäk, alarnıñ kuätläre dä çamada bertörlelärdän,— dip äytep kuygan.

Anıñ belän başkalar da kileşkännär. Şunda ul:

— Keşelärdä mähäbbät hise kübräkme, ällä näfrät hiseme?— dip soragan.

Añarga:

— Keşesenä karap,— diyäräk cavap birgännär.

Alarga Kazıy Yahya äytkän:

— Äye, süzegez belän kileşäm,— digän,— Dönya yözendä törle keşe bar. Ämma da läkin bezdä mähäbbät hise kübräk bulmasa, ällä kayçan Cir östen kanga batırıp betergän bulırlar ide inde!

RİZIK HİKMÄTE

Hikäyät

— Allahı täğalä barçabızga da üz öleşen, üz rizıgın birüçe dip beläbez. Monı niçek añlarga tiyeşbez?— dip, Kazıy Yahyaga kilgän möeminnär soragannar.— Ni öçen soñ beräülärebezneñ rizıkları öställären sıgıp tora, ikençelärebezneñ ber kabım rizık kisäkläre dä yuk? Ul öställäre sıgılıp toruçılar närsä öçen şundıy hörmätkä layık ta, kisäksez kaluçılar nindi gönahları öçen şundıy cäza kürälär?

— Äye,— digän Kazıy Yahya,— beräülär korsakları şartlaudan ülälär, ikençelär açtan şeşenep can täslim kılalar. Hämmä keşeneñ üz öleşe. Ämma ul rizıknı nindi kul belän totıp aşıysıñ bit äle: şakşı kul belänme, ällä çista kul belänme — böten hikmäte şuñarda tügelme?

TEATR UYINI

Hikäyät

Adäm balasına yülär buluı rähät, imeş. Şuña kürä dä ul tuktausız kılana. Härkemdä kılanu ğalämäte bar, dilär, ämma beräülärneke ul matur kilep çıga, ikençelärneke kileşsez bula.

— İslam dinendä ni öçen teatr tıyıla?— dip soragannar möeminnär Kazıy Yahyadan.

— Min äle teatr tıyılganlıgın uylamıy idem,— dip cavap birgän ul.— Başkalarça kılanıp kürsätü, kılandıru tıyıla ikänlegen genä belä idem. Mägär tabigıylek belän teatr uyını gıybrät öçen uynalsa, ni öçen mondıy da tormış därese möemin öçen yaramas ikän? Uyın öçen genä uyın ikän, tabigıylek häm gayrät öçen bulmasa, ul — buş uyın. Şular tıyıladır?

BÄHET BÄLASE

Hikäyät

Bähet kötep, bähetkä kenä tayanıp yäşägän keşene bähetle dip äytä kürmägez, çönki bähettä genä bähetle keşe asılda çınnan da bähetle bula almıy. Bähet ul üzeñne bähetle dip toyganda gına çın bähet bula.

— Bähet ul,— digän Kazıy Yahya,— bändägä tugırı tügel, tuktausız üzgärüçän, kilüçän häm kitüçän. Mondıy da vakıtlı äybergä tayanırga yarıymı soñ?

— Bez gomerebez buyına bähet ezlädek, här tañ-irtän: «Bu könebez bähet kitersen!»— diyäräk dogalar kılabız. Bezneñ ğamälebez hatamıni?— dip häyran itkännär möeminnär.

— Bähet ömetendä yäşäüdä häm anıñ rähäten kürüdä hata yuk,— dip cavap birgän Kazıy Yahya,— hata aña tayanuda häm bäyle buluda.

HARABAT YuLI

Hikäyät

Härkemneñ üz akılı — üzenä, dilär. Yağni keşe akılı belän yäşäp bulmıy, üzeñneke belän genä yırak ta kitä almıysıñ, imeş. Menä şuña kürä dä keşelär, faydası bulmasmı dip, ber-bersenä kiñäş bireşep yäşilär.

— Sin Läyläñne onıt, ul inde kiyäügä çıktı, ägär dä üzeñne yaratsa, yarıñ bulunı östen kürer ide,— digännär möeminnär, Mäcnünne tınıçlandırırga tırışıp. Ä ul, üpkäläp, alar yanınnan kitep bargan. Şunnan soñ Kazıy Yahya äytkän:

— Sez yukka bolay eşlädegez. Märhämätsezlek bu!— digän.— Anıñ da dönyada tayanıçı Allahı täğalä häm Läylägä mähäbbäte ide. Ömetsez — Şaytan, digändäy, nigä anıñ ömeten kisep, harabat yulına bastık? Ay hälebez!

AKIL BİRÜ

Hikäyät

— Yülärgä akıl birmägez! Sezme monı belmi idegez, i möeminnär?

— Bez bit anıñ akılsız ikänen belep, añarga kiñäş kenä itkän idek!

— Kiñäşegezne tottımı soñ?

— Yuk, haman da üzeneken äytte, üzençä ğamäl itte!

— Ğamälendä hata kürdegezme?

— Hata dip, kamillek häm ışanıçlılık ta kürmädek.

— Ul sezdän närsäse belän ayırıla, ğamäle belänme, akılı belänme?

— Älbättä akılsızlıgı belän!

— Bäs şulay bulgaç,— digän alarga Kazıy Yahya,— ğamälendä ul sezlärgä iyärä ikän, añarga akıl biräsegez kilsä, ğamälläregezne döres häm kürkäm itegez, aña süz katunıñ, süz belän kiñäş itüneñ faydası yuk, üzegez dä beläsez!

SÜZE HÄYRAN İTÄ

Hikäyät

Min ber keşene beläm. Anıñ telendä sandugaç sayrıy, ämma kulında, kaläm yögerü tügel, orçık ta tägärämi.

Şundıy ikänlegen tanıy torıp, añardan hälen soradım. Sandugaçın sayrattı. Fiker ittem häm häle mögayın da iskeçäder, ällä ni üzgäreşläre yuktır, könenä-kön çiratı-çiratı belän kiläder, didem. Uyım döreskä çıktı.

İkençe yulı oçraşkanda başkaça häyran ittem: sandugaçı oyasın taşlap oçkan ikän! Ämma kulında orçık tägärätä başlagandır dip uyıma da kertep karıy almadım. Falım tagın döreskä çıktı.

Öçençe tapkır oçraşkaç, añardan käyefen soradım. Ul isä:

— Gomeremne buş süz totkınlıgında uzdırdım, ğamäl belän kiçkän bulsa idem!— dip cavap birde.

ÄDÄP SÄÜDÄSE

Hikäyät

Keşelär niçek, siña hörmätläre bulmıy torıp, üzeñnän hörmät ömet itärgä mömkinnär ikän? Bu hakta Kazıy Yahyadan soradım. Ul miña:

— Häm döres eşlilär!— dip cavap birde.— Ägär dä ber-ber keşegä ayırım hörmät kürsätälär ikän, dimäk, belegez, añarga adämilärneñ mähäbbätläre töşkän bulır. Ä kalgannarıbız üzara hörmät häm yalagaylık belän genä alış-bireş itäbez. Şuşı inde ädäp säüdäse dip atala. Ä mähäbbätebez töşkän keşe bu säüdädä katnaşmıy, bezne yaratuı yäki hörmät itüe — anıñ üz eşe. Şunıñ öçen dä hörmät yaulagannan mähäbbät kazanu uñaylırak ta, östenräk tä. Häyran itmäü — häsrätleräk. Ädäp säüdäsenä yöger!

«TELSEZ KÜKE»LE MÄCLES

Hikäyät

Yulärne kimsetü — häräm, añarga avır süz dä äytergä yaramıy, dilär. İmeş, kazası bula.

Möeminnär mäclesendä buldım. Anda iñ küp söylägän keşelärne kürdem. Nadan idelär. Häyran ittem. Soradım:

— Bu ni häl? Niçek sez alarnı tıñlap utıra häm yıgılıp alkışlıy alasız?— didem.

Miña serle häm mäğnäle yılmaep cavap birdelär. Uylanıp aldım: bolar alarnı tıñlap, alar kebek niçek ahmak, nadan häm kölkele bulmaska öyränälär ikän bit, didem. Şuşı fikeremdä yörgänemdä:

— Tagın nindi tamaşa kürsäterlär ikän?— dip minnän soradılar.

Cavabım gadi buldı:

— İnde telsezlärgä dä süz birerlär!

KULDAN DA, TELDÄN DÄ KİLMÄGÄÇ

Hikäyät

Beräülär üzläre häm tormışları belän genä uynap kalmıylar, bälki başkalarnıñ da yazmışları belän şayaralar. Monıñ öçen alarnıñ uy-fikerlären, his-toygıların uynatırga tırışalar. Şulay kemlekkä ireşälär.

Ber türädän:

— Säyäsätneñ başka yulı yukmıni?— dip soradım.

Ul aptırap kaldı.

— Min andıy eş belän şögıllänmim. Söylägän süzem hakıykattän genä gıybarät,— dide.

Häyran idem. Şunda sandugaç bulmakçı işäk turında mäzäk isemä töşep, köläsem kilde.

Türä:

— Nigä yılmayasız?— dide.

Min isä: «Sandugaç kebek sayrıym, sezneñ kolagıgız katı. Şuña kürä sayraganımnı kıçkıruga tiñlisez, diyäräk zarlangan ikän, imeşter, işäk!»— dip uyladım, ämma telemä süz alıp äytep birä almadım.

GADELLEK BİTLEGE

Hikäyät

Dönyada ni öçen ahmaklar küp ikän dip uylanıp-uylanıp yöri idem, baksam, üzem dä şundıylardan ikänmen. Bu hakta dustım belän kiñäştem. Ul:

— Ällä belmi ideñ?— dip soradı.

Küñelem kitelde.

— Borçılma,— dide ul,— min üzem dä şundıy. Haman käkre kayınga terätep kaldıralar.

— Hikmät närsädä soñ?— didem.

— Cavabım bik gadi: tormışta küplär ğadellek uyını uynıylar. Ämma şunısı bar, ğadellek isemennän yamanlık eşlänelä.

— Ä bez niçek aldan kürä alıyk soñ?

— Bik gadi,— dide ul,— mänfäğat bulgan cirdä yamanlık bar. Ämma yamanlık üzen yäşätü öçen ğadellek bitlegen kiyep yöri.

YaŞÄGÄNNÄR BİT ÄLE

Hikäyät

— Dönya häyläkärlär, komsızlar häm mäker iyäläre kulında,— digän Kazıy Yahya.— Sez monı üzegez dä beläsez. Ämma alar üzlären iñ akıllı, iñ buldıklı dip uylıylar. Halık şularnıñ küzenä ahmak, añgıra, tintäk sıman kürenä.

Tıñlap toruçı möeminnär häyranga kalgannar. Döres süzne doşmanıñ tügel, dustıñ da yaratmıy, dilär. Bäğırgä töbäp atılgan uk kebek kilep kadala, imeş. Şulay da ber möemin, bu hakta uylap häsrät çigüennän aynıp soragan:

— Bezgä närsä eşlärgä soñ?— dip.

— Yörägegez häm kuätegez citsä, dönyanıñ tälinkäsen äyländerep kaplarga,— digän Kazıy Yahya,— mägär yuk ikän, citmäsä, sarık hälenä töşep, añgıralanıp yäşärgä! Moñarçı şulay yäşägännär bit äle!

KANUNNAR ÜZGÄREŞE

Hikäyät

Allahı täğaläne meskennär yagında, dilär. Şuña kürä dä alarga dönyada yäşäve ciñel, imeş, çönki işäklären bäyläp kuygan çagında da anı Allahıga tapşıralar.

Yahya kazıydan möeminnär soragannar:

— Ni öçen Allahı täğalä bezne ärsez, komsız, üzläre öçen genä yäşägän türälär kulına birä?— dip.

— Çönki,— digän Kazıy Yahya,— alar şuşı sıyfatları belän dä, akıl üseşläre belän dä meskennär. Şunıñ öçen!

— Dimäk alardan kotılu çarabız yuk, şulaymı?

— Älegäçä bulmagan. İnde sez mondıy sorau birgäç, bälki uylana da başlagansızdır? Mögayın İlahiyät kanunnarı da üzgäreşkä yul algannardır?— dip süzen tämamlagan Yahya kazıy.

GADELLEK SÄBÄPÇESE

Hikäyät

Halık mänfäğaten uylaunı ägär urınnı saklau häm märtäbä arttıru häsräte alıştırsa, türälär bozıla, imeş. Hikmäti Hoda, adäm balasınıñ barmakları üzenä taba käkre itep yaratılgannar şul. Bu hakta Kazıy Yahya:

— İşäkne türä itep kuysañ, ul dönyalıknı işäk utarı itep añlar, sarıknı kuysañ, kötülektäy beler,— digän, möeminnärneñ häterenä tiyep.

Alar isä:

— Arıslan türä bulsa, añardan ğadellek kötü döresme?— dip soragannar.

— Ğadellekne köç häm kodrät iyäse keşelär üzläre urnaştırır, meskennär isä başkalardan ömet itär,— dip añlatıp birgän Kazıy Yahya.— Menä şuña kürä dä meskennär türä bulgan ildä ğadellek yuktır!

ÇAMALI BÄHET

Hikäyät

Yaugan vakıtında yañgır: «Min yavam äle, yavam äle!»— dip söylänep yava, koyaş, cir yözen cılıtkanında: «Kipteräm äle, kipteräm!»— dip yılmaya, cil isä: «İsmi torsam — tuktarmın, isäm äle, isäm!»— diyä, imeş. Bolarnıñ tırışuların kürgän keşelär yañgırnı tuktatu, koyaşnı külägäläü, cilne tıyu öçen nilär genä eşlämilär. Ägär dä alay itmäsälär, naçar bulır idemeni? Hiç yuk.

Ämma Kazıy Yahya isä:

— Bez, keşelär, kanatlı bulsak — cilgä, seläüçän ikänbez — yañgırga, kom bulsak — koyaşka söyener idek,— dip beldergän.— Ämma bezneñ mömkinleklärebez çikle. Şuñarga kürä dä yañgırnı da, koyaşnı da, cilne dä yuk çaklarında gına sagınabız. Kilep, ozakka kalsalar, alardan tämam tuyıp betäbez!

KÜÑEL BOZILU

Hikäyät

Keşene köy, mähäbbät häm tabiğat maturlıkları äsir itü köçenä iyä, ämma alarnıñ yämsezlege adämne azat itäme? Yuk, diyärsez, gayräten genä çigerer, küñelen genä bozar, diyärsez.

— Sineñ närsäñne adämilär yaratalar soñ?— dip soragan Sandugaçka oçragan ber Çıpçık.— Minnän ällä ni ayırmañ da yuk üzeñneñ!

— Sayraganımnı!— dip cavap birgän Sandugaç.

— Anısı şulay, ämma mine ul sayraularıñ ber dä häyran itmi,— digän Çıpçık.— Açulanma, bälki zävıgım gına şundıydır.

— Yuk-yuk,— digän Sandugaç,— hiç açulanmıym. Min dä sineñ kebek çırkıldıy almıym bit.

— İ yünsez,— digän Çıpçık, açuı kilep,— minem cırlavımnı çırkıldauga tiñleseñ! Minem kebek bula alganıñ barmı?

Häm monnan oçıp kitü cayın karagan.

YaLGANLIKNIÑ HÄRÄMLEGE

Hikäyät

Yalgannıñ häräm ikänlegen härkem belä, yağni ul adäm balasına zararlı ğamällärdän sanala. Ämma riyäsız, çın küñeldän, osta itep yalganlasalar, annan da tatlı hiçnärsä yuk, imeş.

Yahya Kazıy äytkän:

— Yalgannıñ olısı-keçese yuk, anıñ barı tik tatlısı häm açısı gına bar!— digän.

— Ä ni öçen häräm, ni öçen zıyanı bar?— digännär möeminnär.

— Yalgan ul nikadär tatlı bulsa, şulkadär isertüçän, bändäneñ akılın särhuşlandıra. Anısı gına yarıy. Ämma hakıykatne töşengäç, aynıp kitkändäy bulasıñ, tik yalgannıñ mahmırı gına küñeldän kitmiçä, cannı ukşıtıp tora. Şuña da zıyanı küp!— digän Kazıy Yahya.

GIYLEM MÄSÄLÄSE

Hikäyät

— Gıylem öyränü, ukunı bändägä häläl, dilär. Ni säbäptän?

Şuşı sorauları belän möeminnär aptıratkaç, alarga:

— Çönki bändäneñ zihenenä, akılına, ğamälenä faydalı!— dip cavap birgän Kazıy Yahya.

— Buş gıylemnär bulamı?— digännär tagın da.

— Buş gıylemnär yuk, buş başlar gına bar,— digän alarga Kazıy Yahya.

— Başlar buş bulgaç, nigä alarga gıylemne ciñel genä salıp bulmıy?— digännär kabat.

— Çönki gıylem buş urınga yabışmıy, buş urınga kermi, buş urınnan çıkmıy,— dip cavap birgän ul da.

— Monıñ misalı barmı?— dip soragannar añardan.

— Bar!— dip cavap birgän ul.— Gıylemneñ misalı — küñelneñ nurı kebek!

SALAM CÄYEP KUYGANÇI

Hikäyät

Keşe yalganlasa, härämlämä, dilär, yağni, zıyan kiteräseñ dip äytüläre bu. Ä kem inde keşegä zıyan saludan üzenä fayda kilä dip ömetlänmi kalmıy? Häm menä şunda yalgışa da. Başkalarga itkän zıyan üzeñä bäla bulıp äylänep kayta.

— Bäladän kotılu çarası barmı?— dip soragannar Kazıy Yahyadan.

— Älbättä bar,— digän ul,— monıñ öçen döres yäşärgä kiräk.

— Ämma yäşäü-yaşämävebezne niçek belik?— digännär möeminnär.— Bäla şul ul ahırdan, eş uzgaç kilä.

— Anısı şulay,— digän Kazıy Yahya,— aldan salam cäyep kuyıp bulmıy, ämma kaya baskanıñnı karap yörergä bula!

01.04.06.

DÖRESLEK TERÄGE

Hikäyät

Gadellek kenä az, ul döreslekkä tayana, şunda gına küzgä kürenerlek bula ala, dilär. Ämma döreslekneñ kürke törleçäräk, imeş.

— Türälektä döreslek nindi bula? Bez andıylarnı niçek tanıyk?— dip soragannar möeminnär.

Kazıy Yahya alarga:

— Döreslekneñ kürke namus kuäte belän bilgelänä,— dip cavap birgän.

— Monı niçek añlarga?— digännär kabattan.

— Ägär dä keşeneñ küñelendä namus hise bar ikän, hatasın sizenep, vöcdanı gazaplasa, ul keşedä namus oya kora başlagan bulır. İrtäme-soñmı anda namusı köç alır. Namusı yuk keşedän döreslek ezli kürmägez,— dip cavap birgän Kazıy Yahya.

DÖRESLEK ÖMETENDÄ

Hikäyät

Olılık, däräcä häm märtäbä iyäse ber keşe minnän üzeneñ döreslek äheleme-yukmı ikänlegen soradı. Aña namus mäsäläsendä süz kuzgatırga kıymadım. Ämma:

— Bu soraunı birüegez bik yahşı. Här keşegä şuşı dönyada üze ezlägänne tabu nasıyp!— dip cavap birdem.

Başsız adäm tügel ide, üpkäläde. Moñarçı aña minem süzlärem hiçber törle täesir itmilär ide, dönyaga kölep kenä karap yäşäde. Ä bu yulı toygı-hisläreneñ yañaruın kürdem häm: «Monıñ da vöcdanı uyana başlagan ikän!»— dip uylap aldım.

Ul miña:

— Sin mine döres keşe tügelseñ diseñ inde alaysa?— dide.

Anı yuatırga telämädem.

BUALI BALAK

Hikäyät

Elektän kürep belgän keşelärem törledän-törle buldılar. Aradan berse, mäsälän, üzen genä bar dip uylıy, başkalarnı hiç tä tanımıy ide. Yuk, isänläşü-küreşü hakında süz barmıy, keşe fikeren tıñlau, sanga alu hakında äytäm. Tormışta üz urının taba almıyça cäfa çigär bu digän idem, yalgıştım. Curnalist bulıp eşkä urnaştı. Gomere buyına gazetada şul uk bülekne citäkläde. Haman ber ük bulıp kala birde: başkalarnıñ yazmalarına yul birmäde, üzeneñ kiläçäktä böyek äsär yazaçagın iskärtä tordı. Oçraşkaç, bik yahşı ber mäqalä ukuımnı añarga äyttem. Maktadım. Ul balkıp kitte. Eçtälegen iskärttem. Ul kara köyde. Yülärdän sorama dilär bit, äytep taşladı:

— Min añarga yul birmägän idem, kayda bastırgan ul anı?

YaMANMI-YuKMI?

Hikäyät

Ulın sorap iptäşläre kilgäç, Kazıy Yahya alarga:

— Öydä yuk ide şul,— dip äytep, alarnı üz yulları belän cibärgän.

İşetep torgan hatını:

— Nigä alarga yalganladıñ? Aldakçı buldıñmı ällä?— dip soragaç, Kazıy Yahya:

— Yuk, aldamadım, ğadel ğamäl kıldım!— dip cavap birgän.

Hatını isä:

— Yalgan süz söyläü kayçan ğadellek buldı äle?— dip tavış çıgargaç, ul:

— İ hatın,— digän,— üzeñ dä beläseñ, ulıbız bügen talçıgıp, inde beraz yal itep almakçı ide. Çerem itkän cirennän torıp kına kilgän çagı tügel ideme? Mondıy vakıtında anı öydä yuk dip äytüdän yahşı çara bar ideme?

KÜP SÖYLÄŞÜ BÄLASE

Hikäyät

Kazıy Yahyanıñ hatını, yuktan gına tavış çıgarıp, kanäğatsezlegen beldergän. İmeş, başka irlär hatınnarına hatın dip endäşmi, başka törle matur süzlär tabalar ikän.

— İ yuldaşım,— digän añarga şunda Kazıy Yahya,— sin dä, min dä belgän Korän şulay kuşa tügelme? Hatın süzen başkası belän alıştıruda nindi fayda küräseñ?

— Sineñ miña mönäsäbäteñne belermen,— digän hatını, üz süzendä torıp.— Canaşım, disäñ, söygäneñne belermen, iptäşem, disäñ, duslıgıñnı!

— İ-i, alay bulgaç sin minem kügärçenem inde, äyeme, hatın?— digän Kazıy Yahya.— Gü-gü itep kenä torasıñ!

BERENÇE MÄHÄBBÄT

Hikäyät

Ğaşıyqlar söhbätendä süz çıkkan. Närsä ul berençe mähäbbät? Ul keşe öçen kiräkme? Nindi mäğnägä iyä?

Ber mäcnün mähäbbätne koyaş belän tiñlägän. İmeş, anıñ yaktısınnan häm cılısınnan başka ber dä yäşäp bulmıy, digän.

İkençese yanar taular belän täñgäl kuygan.

Öçençese çäçäkle, sayrar koşlar belän tulı bakça belän çagıştırgan.

Bu söhbätkä Kazıy Yahya da kilep kerep, alarnıñ süzlärenä kolak kuyıp utıra ikän. Fikeren äytergä inde añarga çirat citep:

— Sez genä kaldıgız, berençe mähäbbät ni-närsä, şunı söylärsezme?— digännär söhbättägelär.

— Berençe mähäbbät ul yanalmıyça kalgan his kenä,— dip cavap birgän alarga Kazıy Yahya.— Çi utın kebek. Yöräk miçendä köyräp, tötenläp yata da yata. Ni cılıtmıy, ni sünä belmi.

SÖYEKLE İL

Hikäyät

Möeminnär däülät korılışı turında bähäs kılgannar. Aradan berse:

— Ni öçen il beräülärdän ikençelärne talarga-talatırga mömkinlek birä?— dip, şunda berkatlı sorau birgäç, andagılar hämmäse şım bulıp kalgannar.

Şunda Kazıy Yahya:

— Annarı alarnıñ üzlärennän şunı uk caylap kına suırıp alu öçen,— dip cavap birgän.

— Niçek inde?— dip sorau birgännär alar.

— Bik gadi,— digän Kazıy Yahya,— ägär turıdan-turı halıknıñ üzennän cıyıp alsa, mondıy hökümätkä berkem çıdamas ide. Ä keşe köçenä yäşäüçe baylardan malların büleşüne, yağni ber öleşen üzenä alunı taläp itkäç, bez monı döres häm ğadel eş, dibez. Asılda bu haman şul uk, halıknıñ öleşen däülät belän baynıñ bergä büleşüennän genä gıybarät. Ämma anda da tulı kileş häm urtalay tügel. Şuña da baylar änä şundıy hökümätne bik yaratalar.

VATAN ŞUL UL

Hikäyät

Vatannı söyü hise adämilär öçen mökatdäs, dilär. Şuña da alar ilennän kitkännärne yaratmıylar, imeş. Güyäki bähetne ezläp tabarga tügel, kötep alırga kiräk.

— Vatanga näfrätlänep bulamı?— dip söyläşep utıralar ikän möeminnär, aralarına Kazıy Yahya kilep kergän häm, alarnıñ süzlären tıñlap-tıñlap torgan da:

— Vatanıñda yäşäü tämug gazaplarına tiñ ikän, monda kalunıñ mäğnäse närsädä?— dip soragan.

— Tugan tufraknı üzeñ belän kütärep alıp kitep bulmıy bit,— dip cavap birgännär añarga.— Sagındıra!

— Şul şul menä!— digän Kazıy Yahya.— Vatannı taşlavı avır, aña yäki üpkälärgä, yäisä rähmätle genä bulırga mömkin. Näfrätlänü yazmagan.

ÇAMA HİSE

Hikäyät

Beräüneñ märtäbäsen yukka çıgarırga kiräk bulsa, keşelär anıñ turında gaybät taratalar. Gaybätneñ şundıy hikmäte bar, imeş, ul adämilär küñelendä çüprä kebek küperä, kamır kebek taşıp çıga, zihengä zıyan kiterä.

Kazıy Yahya äytkän:

— Gaybätneñ faydası yuk, zıyanı gına küp!— dip.

— Ul vakıtta ni öçen keşelär anıñ belän avız çaykıylar soñ?— digännär möeminnär.

— Üz märtäbälären kütärü öçen,— dip cavap birgän Kazıy Yahya.

— Alay bulgaç, anıñ faydası bar tügelme?— digännär möeminnär.

— Çama belän bulganda agu da daru, ämma çaması bozılganda agu üz köçenä kire kayta,— digän Kazıy Yahya.— Ä gaybätle süzdä çama hisen saklavı avır.

TAVIKLI TORMIŞ

Hikäyät

Adämdä zarlanu ğalämäte bar, imeş.

Şundıy sıyfatlı ber ir hatınınnan zarlana ikän:

— Tavık küp asrıy, alarnı aşatıp tuydırıp beterü mömkin tügel,— dip, hälenä kergän başkalarnıñ raslık belän baş bolgap utırularına kuanıp.

Şuşı söhbättä bulgan Kazıy Yahya:

— Sez, karendäş, tabiplarga da kürengäläp alasızmı?— dip soragan.

Tege keşe, anıñ süzlärenä bik tä gacäpsenep:

— Nidän mine avıruga çıgarasıgız kilde? Bik sälamät his itäm üzemne,— diyäräk, añarga üpkäläven beldergän.

Şunda Kazıy Yahya:

— Häyer, sezgä tabipnıñ kiräge kalmagan bulırga kiräk,— digän,— tormış binagız tavık kükäyennän salınganlıgın onıtıp cibärgänmen, gafu itegez!

EREDÄN KUBU

Hikäyät

Kayberäülär tavıklar hucası dip ätäçne, işek aldına baş diyäräk etne, yortka iyä dip mäçene belälär. Häm yalgışmıylar. Bähäsläşep tä torası tügel.

Ämma tavıklar ketäklegenä Ata Kaznı huca itep kuygannar. Ul ikençe könne ük färman çıgargan:

— Monnan soñ kükäylärne kaznıkı qadär ere itep salırga!— digän.

Moña qadärle könenä ike kükäy saluçı tavıklar ike köngä berne genä kiterä başlagannar. Tik kükäyläre barıber dä kaznıkı qadär tügel, haman da tavıknıkı ikän. Şunnan soñ Ata Kaz äytkän dilär, imeş:

— Nişläp hucabız, bu tavıklarnı beterep, kazlar gına asramıy ikän?— dip.

İSEM ALIRGA İDE

Hikäyät

Möeminnär söhbätendä ber keşe üzeneñ añsızlıgınnan zarlangaç, Kazıy Yahya añarga:

— Nigä şuşı qadär borçıldıgız? Akademiklarıbız añsız bulsalar da olug ğalim isemen kütärep yörtkändä berebez dä sezne tintäklektä açulanırga cıyınmagan idek,— digän.

Bu keşe isä:

— İ tugan,— digän,— minem ul akademiklarda eşem yuk, alar tormışın min yäşise tügel, alarga töşkän näfrätne kütärü yazmagan. Kaygırganım üzem öçen. Üzemneke — üzemä!— dip karşı çıkkan.

— Anısı añlaşıla,— digän Kazıy Yahya,— ämma sezneñ bu köngä qadär akademik bulıp tanılmavıgız gına söyenderä. Bez şul hakta äytkän idek!

ŞAYTAN YaLÇILARI

Hikäyät

Keşe üzen bähetle itep toysın öçen döres yäşärgä tiyeş, dilär. Döreslek belän tabılmagan baylık ta, dan-däräcä dä keşegä can tınıçlıgı birmi. Bu hakta bähäs yuk. Ämma döreslek üze baylık ta, dan-däräcä dä birmi, imeş.

— Allahıga tayanu döresme? Ällä döreslekkä tayanırgamı?— dip bähäs kılgan möeminnärgä Kazıy Yahya:

— Allahı täğaläne hakıykat dip beläbez tügelme? Niçek anı döreslekkä karşı kuyarga mömkin? Allahıga Allahınıñ üzen karşı kuyu bula tügelme?— digän soravın kuygan.

Alar önsez kalgannar. Şunda Kazıy Yahya:

— Döreslekkä tayanmıyça torıp, Allahıga doga kütärüebez üze ük köferlek,— dip beldergän.— Döreslek toygısın taşlagan bändäne Allahı täğalä dä kaldıra! Alar — Şaytan yalçıları!

KEM SOÑ BEZ?

Hikäyät

Keşelärgä duslıkta häm hezmättä kaysı hayvanat danlıklı buluın sorasagız, et ikänlegen üzegez dä yahşı belüegezne genä iskärtä alam.

Şulay bervakıt möeminnär:

— Ni öçen soñ bez, keşelär, şundıy da tugırı hayvannı et dip atıybız? Naçar adämnärne dä et, dibez? Tugırı dustıbıznıñ aldına söyäk ırgıtabız? Et küñele — ber söyäk, imeş!— diyäräk söyläşep utıralar ikän, Kazıy Yahya:

— Çönki bez, keşelär, üzebezne bik akıllı, bik yahşı, afärin dip beläbez. Şuña kürä, ägär dä kemder tugrılık kürsätsä, duslık itsä, bu şulay tiyeş, bez moña layıklı dip uylıybız,— digän.— Ä yahşılık itkän zatka tabınıbıznıñ kaldıgın da kızganabız.

YaSALMA KEŞELÄR ARASINDA

Hikäyät

Başkalarnıñ üzeñne söyüen teläsäñ, äüväle üzeñ alarnı söy, dilär. Ämma ul yasalma bulmasın. Yasalmalık cannı öşetä, imeş. Tik keşelärneñ kübese yasalma. Hiçniçek ihlaslı bula almıyça integälär.

— İhlaslıkka närsä komaçau itä?— dip sorau birgännär Kazıy Yahyaga möeminnär.

Ul isä:

— Akılsızlık!— dip cavap birgän.

— Niçek inde alay? Akılsızlıknıñ monda nindi katnaşı bar?— digän keşelär dä tabılgan.

Ul tagın da:

— Çönki akılsız keşelär asılda häyläkär bulalar. Küplär, akıllarınıñ köçe citmägäç, häylägä kereşälär,— dip cavap birgän.— Ä häylä ul barı tik yasalmalık tudıruga gına sälätle. Şulay tügelme?

YaLGANÇINI ALDALAU

Hikäyät

Yalgançı keşelärneñ yasalma buluları hiçkem öçen dä ser tügel. Andıylarnı töz yulga kertü — käkre agaçnı tözäytü belän ber, imeş. Ämma kuldan gına kilmi.

— Yalgançını yalganında totudan ul keşe akıl sabagı alamı?— dip sorıy ikän ber möemin.

Añarga ikençese:

— Älbättä ala,— diyäräk cavap birgän.— Bu yalganında totılgaç, ikençe yulı oyatlı bulmasın öçen tagın da hikmätlerägen uylap taba.

— Dimäk, yalgançını turı yulga kertep bulmıy!— digän berençese.

Beraz uylap torgaç, ikençese:

— Bula,— dip cavap birgän.— Kazıy Yahyadan işettem. Ul, yalgançınıñ yalganlayaçagın belsägez, «äye» dip anıñ süzen cöpläp torıgız, yuksa tagın da avırrak häylä korır, şunda batırır. «Äye» häm «yarar» belän söhbätegezne betersägez, üzegezgä dä uñaylı bulır, yalgançı da ostarmas, dide. Min dä şulay uylıym.

ALAY DA BULAMI?

Hikäyät

İrenä hatını söyli:

— Tabipka kürenergä bargan idem...

— Närsä dide?

— Çişenergä kuştı,— di hatını.

— Çişendeñme soñ?— dip sorıy ire.

— Yuk inde, sin närsä,— di hatını.— Mucik ide bit ul!

— Ä tabip kayda ide soñ?— di ire, aptırap.

— Soñ,— di hatını,— şul mucik ide bit inde. Sin tagın bigräk...

— Yarar... Çişenmädeñ, tagın närsä dide soñ?

— Sineñ belän kilergä kuştı.

— Anısı nigä tagın?

— Min añardan bulışuın soragan idem. Ul, iregez belän kilegez, çişenderep birer, dide. Anıñ çişenderäse kilmäde bit!

İre aptırap kala:

— Alay da bula mikänni?

— Bula ikän şul,— di hatını, mıskıllanıp.— Hatın-kızga kızıkmagan irlär dä bar ikän dönyada.

BARNI YuK İTÜ

Hikäyät

Tormışta keşe yuknı bar itep kenä kalmıy, barnı da bik osta yuk itä, dilär. Älbättä barnı yuk itü ciñel, imeş.

Ber keşe ikençesenä näsihät birä ide. Alarnı kürgäç, uylap kuydım: bolar atalı-balalı, yäisä tugannar bulırga kiräk! Yugıysä näsihät birü öçen kimendä ike şartnıñ ütälüe kiräk: berençedän, näsihätçe ak belän karanı butamasın, ikençedän, näsihätlänüçe keşegä yahşılık teläsen!

Tegelärneñ berse näsihäten birä tordı, ikençese kirelänüendä buldı. Berseneñ kiñäşe ikençeseneñ küñelenä yabışmadı dilärme äle? Näq şulay buldı. Ahırda näsihätçese:

— İ min yülär, i min ahmak!— dide.

Añarga ikençese:

— Akıl öyrätkän bulasıñ äle citmäsä!— dip äytep kuydı.

Nİ DİGÄN SÜZ İDE İKÄN?

Hikäyät

Üzeñne keşe itep toya başlarga teläsäñ, tämäke tartuıñnı taşla, ägär tämäke tartmagansıñ ikän, başka ber kıytı dip tapkan ğadäteñnän arın. Ägär dä monı da eşli almasañ, sin nindi keşe bulasıñ inde?

Ber dustım oçragan ide. Gomereneñ sizdermi genä uza baruına zarlanıp söyläde. Min añarga:

— Borçılasıgız yuk, matur yäşisez,— didem.— Kölkeräk çaklarıgıznı da kürgänem bulmadı.

— Rähmät,— dide ul.— Gomerem buyına üzem belän köräşep yäşädem.

— Alay ikän,— didem min.— Sezneñ kebek batır keşene maktarga gına tiyeşlebez!

— Yuk,— dide ul.— Keşelär aldında naçar bularak kürenergä kurıkkan keşe batır bula almıy.

Min aptıraşta kaldım, ul, yulın dävam itep, üz uyları belän kitep bardı.

DUSLAR ARASINDA

Hikäyät

Bütännärgä karata hörmätle, keşegä keşeçä mönäsäbätle keşeneñ dusları da küp bula, dilär. Monıñ şulay ikänlegenä bähäs yuk, imeş.

Bervakıt halıkta talant iyäse sıyfatında tanılgan tanışımnı oçrattım. Tormışı, yäşäeşe hakında söyläde. Moña qadär anıñ kem turında yahşı süz äytkänen işetkänem yuk ide. Ul miña:

— Sin bigräk yalagay keşe inde,— dide, açulanuın sizderep,— hämmä keşene maktap yörüdän artıgın kılganıñ yuk. Nadanga ägär, sin nadan, dimäsäñ, talantsızga buş kuık ikänlegen äytmäsäñ, dönyalıknı cıyın cäbähäyer kaplayaçak bit! İnde şulay bulıp bara.

Min añarga, bu süzlärennän soñ hörmät kürsätep:

— Äye, döres äytäsez!— didem.

Bu yulı ul mine nigäder yalagaylıkta ğayeplämäde.

MİLLÄTÇELEK

Hikäyät

Millätçelek keşeneñ ruhında tügel, tärbiyäsendä, imeş. Döresräge, tärbiyäsezlegendä, dilär. Tärbiyäle keşeneñ berençe sıyfatı — üzeneñ çın yözen yäşermäü häm, ikençese, başkalarnıñ kemlegen tanu ikänlegen töşenderep torası tügel.

Ä ber tanışım millätçe buluı belän ayırılıp torgan keşelärdän. Anıñ millätçelekkä mönäsäbäte nindider sihri ruhi köç belän sugarılgan.

Min añarga ber yaktaşıbız häm millättäşebez hakında maktap söylädem. Ämma ul anı miña karaganda yahşırak ta, küptänräk tä belä ikän. Hurlıy häm naçar ğadätläre hakında söyli dä başladı. Süzläre kolagıma kersä dä küñelemä yatmadılar.

Şunda aña:

— Sez çınnan da olug millätçe ikänsez!— didem.

KEŞE HATASI ARKASINDA

Hikäyät

Tel mäsäläsendä ifrat ta taläpçän ber ğalimä hatınnı üpkälättem.

Ul:

— Bik matur cömlä ukıdım, bolay başlanıp kitä: «Dönya haman da tägäri...»— dip söyläp alıp kitte.

Notıgın dävam itkänendä min tıyılgısız kölep cibärdem. Könçelegem säbäpleder dip beläm. Üzemne maktamauları arkasında buluı da bik mömkin.

— Dönyanıñ tägärämi, ä bälki äylängäne ällä kayçannan mäğlüm bit inde,— diyäräk başlap,— şuşı da cömlä buldımı?— dip östädem.

Mäcles göc itte, güyäki şöpşä oyası urınınnan kuzgaldı. Hämmäse dä yözemä taşlanıp, şuşı minutta üzemne ayamıy aşap beteräçäklär ide. Ämma desertka kaldırdılar. Şunda uylap kuyunı kiräk taptım:

— Kürä belü dä bäla tügel, küp işetü dä zıyansız, ämma keşe hatasın tözätüdän yamanı yuk!

MÄCNÜNLEK

Hikäyät

Mähäbbät närsä ul?

Beräülär anı bäla, diyärlär, ikençelär bähetkä sanarlar. Ä min isä akıl belän yöräkneñ tartkalaşuı, dim. Çınlap tügel, yüri genä, ürtär öçen äytäm häm mähäbbät minnän üç ala başlıy, dönyalık üzeneñ çibär kızların maturdan-matur kiyenderep, alarnı allarımnan uzdırıp, menä monısın kür, änä anısına kara, alın al, gölen öz dip ürti başlıy. Akıl isä haman da üz köçendä:

— Yeget, bireşä kürmä, başıñnı aşıylar!— dip näsihäten birä.

Şuşılay ber essele, ber suıklı bulıp yöri torgaç, ahırda min dä tınıçlanam häm, meñ söyenep, doga ukıy başlıym:

— Ya Hodayım, sınaularıña sınattırmıy torgan ihtıyar köçe birgäneñ öçen rähmät siña!

Avaz işetäm:

— Yülär! Divana! Di-va-na!

DÖNYa GACİZLEGE

Hikäyät

Dönya sine gacizlim disä, gel şulay aptırata inde ul.

Menä, teatrga bargan idem, urınım ber äbi yanına turı kilde. Uyınnıñ başınnan ahırınaça anıñ «öç tiyenlek hezmätçese» bulıp, artistlarnıñ süzlären tärcemä itep utırdım. Citmäsä ul:

— Bu — Näcibäme?— dip sorıy.

Min:

— Yuk, busı — Gölbikä!— dim.

Ul:

— Nindi Gölbikä bulsın? Näcibä Safina bit,— di.— Tufan Miñnullinnıñ hatını! Mine millätem belän kızıksınmauçıga sanamagız! Unbiş yıl tuktamıyça yörim. Anı da tanımagaç!

Başkasın sorıy.

Ni diyärgä dä belmim: ällä artistnı atarga, ällä anıñ uyındagı rolen?

— Hösnullin!— dim.

— Kem ul?— di.

— Kümhuc räise!— dim.

Gacizli inde, gacizli dönya, nişlätäseñ!

DAN-DÄRÄCÄ ÖÇEN

Hikäyät

Usal et sıyfatlı keşe yalagaylansa, şundıy itep yalagaylana ikän ul, böten cireñne yalıy-yalıy, hätta üz tele yukarıp betä.

Menä şundıy tamaşaga duçar buldım da aptırap kaldım. Akılım häyran ide.

— Moñarga närsä bulgan?— dip soradım tanışlarımnan.

Alar:

— Ällä belmi idegez?— didelär, akılımnı aptıratıp.— Ul bit däülät premiyäse almakçı ide. Niçä yıllar rättän üzen kuydırdı. Tele arkasında gına birmädelär moña, tele arkasında gına! Menä üzgärde. Häyläkär büre kebek itkän, telen çüketkän!

— Ämma cırı gına yalgan çıga, notaları döres tügel, äyeme?

— Ul äle anı üze sizmi-sizenmi, şulay da ostarıp bara. Menä bit keşe dan-däräcä öçen tänen, üzen, canın satarga äzer!

BEZNEÑ DEMOKRATİYÄ

Hikäyät

Döres süzne min dä äytmäsäm, anı kem söylär? Dan-däräcä artınnan kugan tanış-beleşlärem, hävef utında köyep, cannarın yalgançılık çokırına iltep saldılar. Küp keşeneñ döresne äytergä tügel, süz endäşergä dä köçennän kilmi. Äye, ä min äytim:

— Uramnarnı sebermilär!

Karagız äle, işettelär. Barısı miña borılıp karadılar:

— Yuk-yuk, ul çüpne min taşlamadım!

Süzemne tagın işettelär. Menä bit, min döresen äytmäsäm, süz söyläşer, süz äyter keşe dä betep bara ildä.

— Cämäğat, demokratiyä zamanı!

Ällä tagın işettelär inde? Borılıp karadılar.

Nigä bolay säyersendelär ikän?

UÑAYSIZLIKTA

Hikäyät

Bervakıt miña şulay toyıla başladı: tormış minem belän yüri uynıydır sıman.

Eleklärne keşelärgä soklana idem. Nindi bulgannar, nindi akıllılar kebek ide alar. Häm miña:

— Keşe tanımıysıñ!— didelär.

Ä keşelär arasında akılsızları, mäğnäsezläre, ahmakları şaktıy küp ikän. Türälär arasında da andıylarnıñ buluı säyer tügel, ämma ğalim-golamä arasında şundıylar oçrıylar da yöräk öşenep kuya. Nigä andıylar üz kemleklären belmilär ikän? Miña:

— Keşelärne ayırma!— didelär.

Baksam, bez barıbız da ber ük törle keşelär ikänbez. Tik dönya gına bezne törle hällärgä kuya tügelme?

Şuşı soravımnan üzemä ük uñaysız bulıp kitte.

KÖLKEGÄ KALU

Hikäyät

Kölke hälgä kalgan oçrakta nişläü häyerleräk diyäräk süz çıgıp, aradan berebez:

— Kütärä alırga kiräk!— dip äytep kuydı.

İkençebez:

— Kölke hälgä kaludan üzeñne saklarga tiyeşle. Teläsä kem kölke häldä kalmıy. Citdi, gorur keşene kem şayartsın?— dip äytep kuydı.

Öçençebez, yılmaep:

— Kölkesez, uyın-şayartusız keşe yäşime inde?— dip, soraulı häbär belän äytep kuydı.

Hämmäse miña karap aldılar, imeş, sin närsä uylıysıñ?

— Kölkegä kalgan oçrakta hälne tözätergä aşıgudan da häyersez ğamäl yuk! İñ yahşısı — şul kölkegä kuşılıp, anı üz östeñnän ciñel genä uzdırıp cibärüeñ!— dip, fikeremne äyttem.

Ämma bu vakıtta söyläşü teması ikençe üzängä kerep kitärgä ölgerde, süzläremä kolak saluçı da bulmadı.

KÖLKE HÄM MISKIL

Hikäyät

— Kölke bar, mıskıl bar... Bolarnıñ kaysısı yahşı häm kaysısı naçar?— dip soradılar. Min isä:

— Kölke etkäläp-törtkäläp aptırata, mıskıl izep ük kitä!— dip cavap birdem. Ä miña:

— Yuk,— didelär.— Kölke — kölderä, mıskıl — tärbiyäli. Şunı da belmäskä inde!

Alarnıñ bu süzlärennän mäğnä aldım häm:

— Kölkedän dä, mıskıldan da dälilegez bardır. Aldıbızga kuysagız ide!— dip ütendem.

Alar isä:

— Akılıgız kot ikän,— didelär.— Añlatıp birü genä citmägän, çäynäp tä kaptırtırga äytäsez!

— Äye,— didem,— çönki izelep kitkän idem äle! Balalarça!

KOLAK İŞETMİ — KÜZ KÜRMİ

Hikäyät

Kayber keşelär üzläreneñ tomana buluların belmiçä dä ülep kitälär, imeş. Bähetlelär.

Äle ber olı däräcä çinovniknıñ mahsus äzerlänelgän notıgın tıñladım. İldä zur üzgäreşlär bulası, dide. Yäşäeşneñ ğadel häm döres bulasına ışanıç tumakçı gına ide, hıyallarnı häter cimerep taşladı. Nindi akıllı baş üze utırgan urındıknıñ astına çokır kazısın ikän?

Dustım şaltırattı:

— Tıñladıñmı?— dip soradı.

— Närsäne?

— Agaynıñ notıgın? Kara äle, çoñgılga niçek oçıp töşep bara!

— Äye,— digän buldım häm şunda gına tege notıkçı agaynıñ üz urındıgı astına çokır gına tügel, koyı kazırga ölgergän buluın añlap aldım.

Häyer, bu koyı anıñ üzenä genä tügel, il halkına da ide tügelme soñ? Dimäk, miña da!

AKILGA UTIRU

Hikäyät

Gomerneñ şuşı qadär küñelsez bulasın belsäñ, yäşäp torunıñ mäğnäse barmı diyäräk aptırauçılarga isem kitä. Älbättä yäşärgä kiräk. Bezneñ üzebezdän tormıymıni ul gomerneñ nindi buluı. İrenep utırsañ, teatrlarga, kinolarga, kontsertlarga yörmäsäñ, kemder kilep, sineñ köyeñne köylär, küñeleñne kütärer diseñme? Hiç yuk! Hätta patşalarnıñ da kiräge ber tiyen ikänlegen keşelek tarihı ğamälläre belän rasladı bit inde!

Min şuşı fälsäfädä rähätlänep uylanıp utıra idem, telefon şaltıradı. Aşıkmıyça gına barıp aldım.

Yuk ikän, mine soramıylar.

Kuydım. Şunda gına hiçkemgä kirägem yuklıgın uyladım. Salımnarımnı tülärgä, burıçlarımnı kaytarıp birergä ölgergän keşe buluım da isemä töşkäç, monnan soñ başkaçarak yäşärgä kiräklege başıma kilde.

NÄRSÄ HAKINDA İDE ÄLE?

Hikäyät

Keşelär dan-däräcägä ireşü öçen nindi genä häylälär kormıylar, hätta üzläreneñ konkurentların yalgan kareraçılıkta da ğayeplilär. Köçle keşelär köçle ildä genä üsä, köçsez ildä köçsez keşelärgä genä tür birelä. Monı gına kem dä belä.

Şuşı hakta söyläşep utıra idek, bezneñ yanga ber şağıyr äfände kilep, kıska gına ber şiğır söyläp kitte. Äñgämäbezgä ber dä katnaşı yuk sıman ide, yanımdagı dus:

— Niçek döres äytte!— dip, soklanuın belderde.

Min dä:

— Äye, tirän fikerle!— didem.

Öçençe äñgämädäşebez genä:

Şigıre niçek ide äle?— dip soradı.

Bez, iskä töşerä almagaç:

— Onıtıldı da inde!— didek häm... häyranlıkta kölep cibärdek.

KÜÑEL UÇAKLARI

Hikäyät

Küñelem tulı yaktı ut ide. Söyeneç, şatlık. Minnän uçaklarına ut sorap tordılar. Birdem. Cılınsınnar. Könnäre yaktı bulsın, didem. Ämma äytergä onıtkanmın:

— İ keşelär, küñel uçaklarıgıznı sündermägez, yuksa bähetegezdän mährüm kalırsız. Canıgıznı cılıtırga yanıgızda härvakıtta da kiräkle keşe bulsın!

Şunda miña berse äytte:

— Sin üzeñne şulkadär berdänber, bik kiräkle keşe dip beldeñme ällä? Sinnän ut algaç ta... Uçaklarıbızda korı utın bulmasa, uçak tergezä alır idekme?— dide.

Ul haklı ide. Küñelem sınmıyça kala almadı. Süreldem. Tınıçlandım. Küñeldäge moña qadär cılı birep torgan uçagım da akrınlap sünde. Min häzer söyeneç häm şatlık belän balkıymın.

MÄZÄK SÄBÄBE

Hikäyät

Mäzäk hakında, anıñ kiräklege, niçek tuuı turında äñgämädä idek. Berebez:

— Mäzäk ul — kölkele vakıyga. Şunısı ähämiyätle, ul vakıyga başkaça bula da almıy,— dide.

İkençebez:

— Yuk, mäzäk ul — kölkele keşe, gomumän dä kölke iyäse,— dide.— Mäzäk barı tik şundıy şähes-zat arkasında gına tua. Misalım da bar: Huca Nasretdin!

— Äye, kileşergä bula,— dide öçençebez.— Ämma mäzäk ul kölkele fiker dä! Vakıyga da, şähes-zat köldermi, ägär kölkele fikergä tayanılmasa!

Miña da süz äytergä çirat citte. Aptıragaç, äytkänem bulsın dip, min dä östäp kuydım:

— Mäzäk ul — kölkene añlauçı keşe,— didem.— Çınlap menä!

Hämmäse dä tägäräşep köldelär häm, ni gacäp:

— Äye şul!— dip rizalaştılar.

DÖNYaNIÑ HİKMÄTEN EZLÄÜ

Hikäyät

Bu dönyanıñ hikmäte närsädän gıybarät? Dan-däräcädänme, baylıktanmı, balalar bäheten kürüdänme?

Borıngılar utırışında bulsagız, alar sezgä:

— Bolardan tügel, mäğnä asılına töşenüdän!— dip cavap birerlär.

Ägär dä: «Yuk, başkaça äyterlär!»— disägez, üzegez borıngılarnıñ kitapların ukıp karagız. Süzläremneñ hakıykat ikänlegenä töşenersez!

Dan-däräcälärgä omtılu naçar ğamäl tügel, ämma alarnıñ zıyanı da bar: alar keşene üterä, harap itälär. Dan-däräcä iyäse monı belmi genä.

— Yuk, dan-däräcä belän keşe zur mömkinleklärgä huca bula, iseme tarihlarga kerä!— didelär miña.

Tarih kitapların ukıdım. Andıylarga halıknıñ bäddogasın kürdem.

Bu dönyanıñ hikmäte mögayın baylıkta häm balalar bähetenä söyenüder dip uyladım. Boları da hata fiker tügel ideme ikän?

— Ä-ä,— didem annarı,— beldem, cämäğat, üzeñne tabuda häm üzeñne yugaltmauda!

Ämma da köläse kilmäde.

MÄCLESLÄR HİKMÄTE

Hikäyät

Böyeklär mäclesendä buldım. Haman da üzlären maktaunı, üzlären zurlaunı taläp ittelär. Alar arasında min kem idem? Äye, üzemne bik tä mesken itep toydım. Dönya yözendä kahärlängän keşelär genä min-kemlek belän sataşkan böyeklär mäclesenä bara ikän dip uyladım. Monıñ şulay buluın küñele kitek «fäkıyr»lär mäclesenä kilep eläkkäç kenä añladım. Monda berkem dä min-kemlek çire belän avırmıy ide. Äyttem: «Sin bolar arasında canıña saulık tabarsıñ!»— didem.

Menä niçänçe tapkır min alar mäclesenä kiläm. Dan-däräcä, maktau häm zurlaularnı söymilär. Monda hikmät häm hakıykattän dä kıymmätleräk häm östenräk hiçnärsä yuk ikänlegen töşendem.

Min çın mäğnäsendä bähetle idem.

AKSAK ÇAGIŞTIRU

Hikäyät

Kıyar karakların beläsezme? Alar, asılda, bala-çagalar bulalar. Bolay «etlek» itüläre kızık ta, faydalı da, imeş. Rizıklı bulalar bit!

Bu hakta kıyar bakçası totkan babaydan beleştem. «Andıy balalar sezneñ başıgızga töşkän bälader»,— dimäkçe idem, ul, yartı süzemnän añlap:

— Yuk, alay äytmägez!— dide.— Kiresençä, alar kıyarnı kübräk özgän sayın fayda gına itälär. Kıyar ul şundıy üsemlek, ägär anı cıyıp tormasañ, uñışı kimi, mägär gel özep torsañ, haman üsä, uñışı kübräk bula!

— Kızık ikän!— didem häm, rähmät äytep, üz yulım belän kittem. Bara toram, uylıy toram: «Galimnär misalında ikän! Başkalarga kübräk öläşkän sayın ğalimneñ dä gıyleme arta gına bara!»

İRLÄR SERE

Hikäyät

Küñelem tulı küz yäşe. Yılasam — küzlärem sukırayırlar sıman. Tügelep kitärgä torgan çülmäk kebek tulışıp yördem. Hälemä kererlek keşe tabalmadım. Küz yäşem tänemä señde. Üzemne cebek itep toydım. Haman da bu bäladän arınu cayın tapmadım. Miña häzer tabip ta yärdäm itä almayaçak ide. Şunda Allahı täğalä kaynar könnär büläk itte. Eş artı eş kulımnan uzdı, taular küçerergä turı kilde. Tänem genä tügel, küñelem dä tämam korgaksıp betüen toymıy da kalganmın.

— Nişläp tuktap kaldıñ?— didelär miña.

Şunda:

— Ä beläsezme, duslarım,— didem min alarga.— Dönya yözendä ir keşeneñ böten bähete — eş häm eş ikän bit!

Ä KEM GAFU İTKÄN ÄLE?

Hikäyät

Bik yäşli min-kemnär belän aralaşa başlavım säbäpleder, älegä yäşel häm berkatlı buluımnan faydalanıp, alar canımnı özgälärgä, kiskälärgä, izgälärgä küp tapkırlar ölgerdelär. Miña karata kılgan usallıkların ğadätläre ittelär. Tüzdem. Üç alırga, çıgırımnan çıgarılırga tiyeş idem. Ämma sabır sanda kaldım. Üzegez dä beläsez, agaç yäşel çagında cimeşle bula, sargaygan agaçnıñ kayçan cimeşlären özep, tämläp aşaganıgız bar?

Bälki hatalanganmındır da?..

— Sin nigä alarnı gafu itäseñ, izmiseñ?— didelär.

Elmayıp cavap birdem:

— Alarga bu kıla torgan yahşılıklarım hämmäse dä hataların añlauları häm ükenüläre ömetendä,— didem.— Ükenüdän dä avırrak gazap barmı? Yuk! Şuşımı alarnı gafu itü häm izmäü?

KOLLIKNIÑ MÄĞNÄSE

Hikäyät

Halıkka kayvakıt zarlarımnı söyläp algalıym. Ällä işetmilär, ällä ışanmıylar — ber süz dä äytmilär.

— Yuatuların ömet itäseñme ällä?— dide ber tanışım.

Nigä añarga: «Äye!»— didem ikän?

Öy poçmagında üksep cil yılıy. Täräzämne açsam, ölgelärne vatıp keräsen beläm.

İşekne açkan idem, kayırıp ırgıta yazdı. Cilne yuatumı kulımnan, telemnän kilä torgan eş? Anıñ tabigatendä tügelme soñ ul yılau?

Halıkka kayvakıt kölkeläremne söyläp algalıym. İşetälär, ışanalar, ämma ber süz dä äytmilär. Ä täräzäm karşında bügen koyaş kölä. Küñelem şat, çönki tagın ber hakıykatne añladım: hezmätçelärennän kayçan hucalarnıñ kanäğat bulgannarı bar?

MÖMKİN İDE BİT

Hikäyät

Anıñ hakında närsä uylagannarıñnı, küñel serläreñne nigä äle belderergä kiräk? Menä min sine yäki anı kemnär sanında yörtäm diyär öçenme? Şunnan soñ ul keşeneñ siña karata mönäsäbäte üzgärerme soñ?

Äye, imeş, kurkıp kalaçak, uylanaçak inde. Räncetkän bulsa, yukka mıskıllaganmın monı dip borçılırmı? Hiç yuk, älbättä!

Ä ömetlänäbez şul, i yülärlär!

Tanışım oçrap, mine üterep-üterep maktıy başladı. Şiklänä kaldım häm, anı bülderergä telämäsäm dä:

— Gafu itegez, sezneñ alda nindi gayıbem bar ide?— dip soradım.

Ul aptırap kaldı. Berazdan yılmaydı. Annarı kölep cibärde.

Soravımnı kabatlamadım. Ämma anıñ kupşı maktavınnan kotıldım. Ä şulay da, döresen äytim, miña anıñ ul süzlären işetü rähät ide bit, äytkännäre çın küñelennän bulırga mömkin ide.

ÄÜLİYÄLEK İTKÄN BULIP

Hikäyät

Duslarnıñ äñgämäsenä kolak saluda idem. Alar hökemdarlık häm hökemdarıbız hakında söyläşügä küçtelär. Çönki il halkınıñ bähete häm bähetsezlege hökemdar belän bäyle, imeş. Şunlıktan halık anı bik yış iskä ala.

— Ni öçen hökümät tiräsenä cıyın karerist, äträk äläm, akılsız keşelär cıyıla, zur märtäbälär ala, beläsezme?— dide berebez.

— Äüväle üz fikeregezne äytegez!— didek, çönki bu mäsälägä, ul söyläp ölgergänçe, cavaplarıbız äzer bulaçak ide.

— Şuñarga,— dide ul,— hökemdarga üz täheten saklau, üz kemlegenä soklanu öçen tiräsendä şundıy keşelär kiräk!

Min kölep kuydım. Duslarım süzne miña birdelär.

— Ägär hökemdar üz tiräsenä sez äytkän keşelärne cıysa, alar anı tizdän harap itärlär!— didem.

Süzneñ dävamı özelde. Ämma ul yılnıñ ahırında hökemdarıbız tähetennän kuıldı.

MÖEMİN BULIYM DİSÄÑ

Hikäyät

— Baylık adäm balasına kiräkme?— dip soradılar minnän.

— Älbättä kiräk!— didem cavabımda.— Ul nikadär kübräk bulsa häm fayda kitersä, kerem birsä, tagın da yahşırak!

— Bez bit sine sufi, din iyäse dip belgän idek. Yuk süz söylämiseñme? Baylık keşene boza ul,— didelär.

— Äye, döres äytäsez,— didem.— Min sezneñ belän kileşäm, baylık keşene bozu köçenä iyä. Ämma mine din iyäse, sufi tügel digänegezne añlamadım. Närsä, hacga baru öçen baylıgıñ, yıllık keremeñ citärlek bulu şart tügelme soñ? Ul şart ütälmi torıp, bu farıznı başkaru yarıymı? Möeminnär yumart bulabız disälär, baylık hucası tügellär ikän, monı eşli alırlarmı?

HEZMÄT İTÜ Nİ BİRÄ

Hikäyät

Märtäbägä ireşü hakında duslar belän süz kilep çıktı. Alar:

— Ni öçen beräülär üsä, ikençelär ber urında taptangan kebek häldä bulalar?— didelär.

— Säbäp bik gadi,— didem.— Kemnär üzläreneñ hucalarına hezmät itälär häm alarga tugrılıklı bulalar, älbättä ışanıçların yaulıylar. Andıy keşelär üz digännärenä ireşmi kalalarmı soñ? Tugırı hezmätçelären hucaları da büläklär belän kuandırmıy kaldırmıylar.

— Ämma yalagaylar belän dönya tulı bit,— didelär alar.

— Äye,— didem min dä.— Ämma yalagaylıkta tugrılık tügel, yalgan häm mäker bar. İhlas bula belergä kiräk. Ä anda daimilek tabarsız.

MÄRTÄBÄ BİT UL

Hikäyät

Keşelärneñ märtäbäse üzläreneñ nindi bulularınnan tora, imeş.

— Keşeneñ akılı turında süz baramı?— didelär miña.

— Märtäbäneñ kayçan akılga bäyle buluın kürdegez äle?— didem min dä.— Hätta belem dä märtäbäneñ nigeze bula almıy.

— Ä närsä soñ ul vakıtta?

— Ägär dä min-kemlek märtäbä birä disägez, şulay uk yalgışasız. Märtäbäneñ böten asılı kuşkannı ütäüdän,— didem.

— Ämma akılsız häm belemsez keşe kuşkan eşne cirenä citkerep başkara alamı soñ?— didelär.

— Bälki aña bu kuşılgan eşne başkalarga tapşıruı häm alardan taläp itüe genä dä citä torgandır? Şuña kürä dä märtäbä bit inde ul!

BER KAŞIK DARU

Hikäyät

Yalagaylanmagız, bu bik tä yämsez küreneş. Küplär şunıñ arkasında kölkegä kaldılar häm bähetlären dä yugalttılar. Yalagaylık yözgä-yöz kalganda gına kileşä, halık aldında çirkandıra.

Şulay bervakıt miña:

— Sezne bik akıllı, başlı, aksakallarça ğadel hökemle keşe dip belä idek, ämma ber mäclestä türäbezne kotlap süz äytkänegezdä ber miçkä balıgızga ber kaşık deget saldıgız. Ber dä kileşle toyılmadı,— didelär.

— Äye, näq şulay buldı şul,— didem,— çönki täbrik süzlärem, hakıykattän ayırılıp, yalganga taba avıştı. Yalagaylıktan kotım oçıp, hälemne tözätü yagın karadım. Sezgä ul ber kaşık deget kebek toyılsa da, mägär üzemä ber kaşık daru ide.

YaRIY TORGAN EŞ İDEME?

Hikäyät

Citmeş yäşenä yakınayıp baruçı ber kart äfände, alarnıñ karşısına barıp kersäm, üzläreneñ türä buluların da onıtıp, minem belän süzen şayartırga tırışıp söyläşä başlagaç, bu hällär kabatlana torgaç, alarga inde üzemä dä kırık yäşlär ikänlegen iskärtep, bervakıt şulay:

— Mine üzegezgä korma kürüegezgä bik zur rähmätlemen! Nasıyp bulsa, sezneñ yäşkä barıp citärmen kebek,— didem.

Alar aptırap kaldılar. Nik bolay söylävemne añlıy almıyça gacizländelär. Başkalar aldında üzlären ahmak itep tagın ber kat kürsätäseläre kilmäde, ahrısı, kabatlap, ni äytergä telägänemne añlatıp birüemne dä sorarga kıymadılar.

Hällärenä kerep:

— Keşelär üz kormaları belän süzne şayartıp söyläşälär. Yäşlärgä karata taläpçän bulalar. Yäşräklärgä şayartıp süz äytü alardan kölü kebek añlaşılmasın öçen rähmätemne sezgä yulladım,— didem.

YÄŞLÄR TÄRTİBE

Hikäyät

Yäşlärgä karata taläpçän bulu gına az, alarnı hörmät tä itä belergä kiräk, dilär. Ämma bolarnıñ ikesen bergä, beryulı başkaru tiyeşle. Ayırım-ayırım eşläü küñelsez näticälärgä, säyer uylarga kiterä. Monı kem dä belä.

Ber tanışım üz ulına karata ber genä dä hörmät hise belän yäşämäde. Soñınnan anıñ hakında: «Başına ulı citkän!»— dip söylädelär. İsemä töşte: añarga niçä äytkän idem şuşı hakta, kolagına da elmägän ikän.

Bervakıt avtobusta yegetlärneñ kolak artın isnäp kaytkan ber agaynı kürdem. «İ-i,— didem üz aldıma,— «zäñgär»!»

Şulay uylap betermädem, yäş yegetlär anı izep tä taşladılar. Agaynı aklarga kemneñ dä uyında yuk ide. Artıkka kitkän mähäbbät tä kileşmi şul, artıkka kitkän hörmät sıman.

MİN KURKAKMI ÄLLÄ?

Hikäyät

Üzemneñ küp mäsälälärdä häbärdarlıgım kamil bulmavın istä totıp, äñgämälärdä katnaşmıy kalunı mäslihät kürüem kemnärgäder oşamıy da inde ul. Açulanmasınnar, gafu ütenäm. Ämma miña küp vakıt, bu hakta sezneñ dä fikeregezne beläsebez kilä dip tügel:

— Äyt süzeñne!— digän räveştä, kırın küz belän karap kuyuçı usallar oçrıy.

Närsä äytim inde? Endäşmi kalam, bilgele. Alarnıñ açuları kilä. Süzläreneñ, kolagıma elep alganımda, nikadär yalgan ikänlegenä cavap itep yılmayularımnı:

— Fikeregez asılı belän hata!— dip äytep, başkalar aldında böyek şäheslären mıskıllıymmıni inde? Yuk, kiräkmäs! Bolay da açu taşları esseläp kitte. Min kurkakmı ällä, keşelärneñ kemlegen yözlärenä bärgäläp yörergä!

UTIRIŞ KOYAŞI

Hikäyät

Bülegebezneñ mödire, kuyılgan mäsäläne iskärtep:

— Barıgızga da bu hakta fikerläregezne tuplap kuyarga täqdim itelgän ide. Äydägez, başlıyk. Berençe süzne sezgä biräm,— dip miña töbälde,— koyaş çıgışınnan başlap kitäbez dä rättän barabız.

Şunda kirelegem kilde:

— Min bit koyaş bayışı tarafında utıram,— didem.

— Hökemdarlar kaydan teli, koyaş şunnan çıga!— didelär yalagaylanırga cay tabuçılar.

— Koyaş çıgışı digändä, utırışıbıznıñ koyaşın çıgaruçı bulırsız dip küz aldında totkan idek,— dide mödirebez.— Tabiğattäge koyaş belän hätta patşalar da idarä itä almıylar.

Utırışıbız şuşı räveştä cılı başlanıp kitep, eşlekle häm näticäle ütte.

HOLIK HİKMÄTE

Hikäyät

Bändäneñ holkı süzlärendä häm häräkätläre-gamällärendä çagıla, ihtıyarı belän idarä itelgänen belderep kaldırgan borıngı böyek hakim Aristotel. Şuşı ülemsezgä üz arbamnı tagarga teläp min dä äytäm: bähetneñ dä, bähetsezlekneñ dä säbäpçese şuşı holık digännäre inde! Kıytı holık kemne bähetle itkän dä, yahşı holık kaysıbıznı söyendergän?

— Holıknı üzgärtep bulamı?— dip soradılar minnän ukuçılarım.

— Holıknı üzgärtü — kannı üzgärtü sıman uk inde ul,— diyäräk alarga cavap birdem.

— Dimäk, böten hikmät — kanda,— didelär alar kabat,— kaynar kanlı keşeneñ holkı da şundıy.

— Häm şulay!— dip cavap birdem alarga.— Kan utırgaç, holık ta utırıp citä!

MÄHÄBBÄTLE MÄSÄLÄ

Hikäyät

— Ägär dä kız yegetkä mähäbbäten añlatsa, yeget anı yaratmasa, nişlärgä tiyeş? Ul yegetneñ niçek häm närsä äytüe, mähäbbäten inkar itüeme, kabul itüeme döres?— dip soradı minnän ber ukuçım.

Añarga bolay dip cavap birdem:

— Älbättä aşka taş belän kaytaru hata bulır!

— Yaratmagan keşeñä, min sine yaratam dip äytergäme inde?— dide ukuçım.

— Min andıy süz äyttemme?— dip sorarga mäcbür buldım.

— Aşka taş belän cavap birü hakın äle genä belderdegez bit,— dide ul, gacäplänep.

— Älbättä,— didem min,— şulay äyttem, ämma yaratmagan keşeñä min sine yaratam dip äytergä kiñäş itmädem!

ŞUŞIMI DÖRESLEK

Hikäyät

İl eçendä halık hökümät belän uynarga yarata, dilär.

Hökemdarlar yäki üzläre belän uynarga mömkinlek birälär, yäisä — yuk. «Tilene tile digän sayın, tigänäk buyı sikergän!»— digännäre şuşı, imeş.

— Ni öçen soñ ul vakıtta hökemdarlar baylıkta häm mullıkta yäşilär, ä halıkka mohtaclık häm avırlıklarnı kütärergä kala?— dip soradılar minnän.

— Beräülär tuk bulsın öçen ikençelär üz avızlarınnan özep birergä tiyeşlär,— didem alarga, süzne şayartuga borıp.— Birmi karasınnar, kıçkırtıp, talap alırlar.

— Bolay döres bulamı inde?— didelär, tämam aptıraşıp.

— Ä kem äle şuşılay döres bula dip äytkän?

Süzlärem hämmäsen aptıraşta kaldırdı.

TÜZEMLE BÄHET

Hikäyät

Musa päygambärneñ doşmannarı arasında iñ kuätlese Firgaven bulganlıgın belmägän keşelär az, dilär.

Bu hakta süz çıgıp, duslarım:

— Firgavengä duslık iğlan itsä, Musa päygambärneñ kavemenä yäşäve rähät bulmas ideme? Nikadär gazap çikkännär!— didelär.

Süzläre citdi ide. Min:

— Asıllarında üzara doşmanlık bar ikän, andıy keşelär niçek dus bula alalar?— didem.— Andıylar solıh hälendä genä yäşärgä mömkinnär, hiç äşnälek itmilär.

— Solıh belän duslık ber tügelmeni?— didelär tagın da.

— Üzegez dä beläsez, solıh kileşüe ike doşman yak arasında bula torgan küreneş,— didem, bähäsläşergä telämiçä.— Ämma solıhta duslık rähätlege yuk, sabırlık, tüzem, iğtibarsızlık gazapları gına bar.

ALLAHINIÑ URINNARI

Hikäyät

Bervakıt minnän hädislär turında bähäs kılırga yaratuçı ber äfände soradı:

— Allahı täğaläne sabırlar belän, dilär. Monıñ sere närsädä?

— Cavabın üzegez dä beläsez, ahrısı. Tıñlıym,— didem min añarga, küñel koyaşın yözenä çıgarırga mäcbür itep.

— Kemnär avır tormışta, fäqıyrlektä, meskenlektä yäşilär, alar — sabır, Allahı alar belän!— dide ul.

— Alay...— didem min, beraz aptırap.— Belmägän idem. Yuksa bu süzne başka mäsälädä äytelgän dip yöregänmen.

— Sezneñçä närsägä bäyle?— dide ul äfände.

— Hata mindä, ahrısı. Kemnär kaynarlana, alar ädäpne onıta, kemnär sabırlık belän eş yörtä, alar ädäp kirtälären sikermi. Ädäpsez cirdä Allah ta yuk dip belä idem,— didem.

KEŞE TÜGEL

Hikäyät

Keşedä añ häm akıl arasında bäyläneş barlıgın täcribä yärdämendä töşenergä bula. Añ tereklekkä bäyle, yağni can häm tän berlegen hasil itüçe köç, akıl isä añlı eşçänlekneñ näticäsennän gıybarät. Añında bulgan keşe akılsız ğamäl kılmıy, akılında kaluçı añsızlık belän cäfalanmıy. Akılları sataşuçılar añsızlık kılmıy kalmıylar, şuña da kurkınıçlar.

— Hayvannarda akıl barmı?— dip bähäs kıldı duslarım.

Min isä alarga katnaşıp kittem häm soradım:

— Divana, mäcnünnärdä barmı soñ? Kaysıgız yülärne akıllı häm añlı dip äytä ala?

— He,— diyäräk köleşep aldılar alar,— bu yulı da sez haklı şul. Divananı keşe dip äytep bulamı?

DÖRES YaŞÄGÄNDÄ

Hikäyät

Küñeleñ sagış belän tulı bulsa, artıgı belän moñlansa, bolardan kotıluı mömkinme? Älbättä adäm kulınnan kilmägän eş yuk. Şulay da här köneñne bäyräm belän ütkärügä karaganda, ara-tirä uylarıña birelep alu komaçau itmi. Här närsäneñ üz märtäbäse game belän bulganda, bäräkäte dä bar.

Minnän:

— Keşelär dönya yözendä bäyräm belän yäşägännärendä döresme, ällä sagışka birelgännärendäme?— dip soradılar.

Moñarga cavap birä almıy idem. Şulay da:

— Dönya yöze — tırış hezmät urını, yal itkäneñdä bäyrämnän dä yahşıragı yuk,— digän cavap birdem.

Ämma tıñlap toruçılar süzemne bozdılar häm:

— Dimäk, bäyräm belän yäşägännärendä döres, äyeme?— didelär.

ZİNNÄTLE HANIMNAR

Hikäyät

Möselman hatınnarınıñ yaulık börkänep yörüläre hiç tä ser tügel.

Monıñ säbäbe Korännän, imeş. Anda çınnan da ike urında, hatın-kızlarga atap: «Zinnätläregezne kaplap yöregez!»— diyelgän.

— Bu zinnätlärne yöz häm kürkäm kükräk bularak añlau könçe irlärdän kiläme?— dip soradılar, mine aptıratıp.

— Yuk,— didem,— Bu — hatınnarnıñ üzlärennän kilä! Kayber irlär üz hatınnarına «zinnätlem» dip äytergä tellären kızganu, süzdä saranlıkları säbäple, kürkäm hatınnarı üzlären «zinnätle» tip ataunı telägännär. Annarı, uylap karagız, bezneñ kaysıbız kayçan hatın-kızlarıbızga kiterep yaulık börkägäne bar? Monısın da hatınnar üzläre eşli. Bezgä kileşergä genä kala. Zinnätlären saklıylar.

04.05.06.

MÄHÄBBÄT SERE

Hikäyät

Hatın-kızlarnıñ kolak belän yaratuları yahşı mäğlüm. Häyer, irlär dä korsak belän yaratalar, imeş.

Ä yöräk?

— Yöräk — gayrät çıganagı,— didelär miña.

Bu süzlären nigezgä alıp fiker yörttem: «Dimäk, adäm balasınıñ batırlıgı anıñ üz yörägenä bäyle!»

— Beläk — köç inde ul, äyeme?— didem.

Riza buldılar.

Şulay itep här äğzaga ber vazifa yökläp çıktık häm süz başına äylänep kayttık. Şunda min:

— Äye,— didem,— hatın-kıznıñ kolagı — alkalı, irlärneñ küzen cälep itär öçen, ämma şul alkalı kolak — töpsez kapçık şikelle, ni işetsä, şunı tutırıp bara. İrlärneñ dä korsagında birän ğalämäte bar. Äytäm anı çibär hatınnarnıñ irlärendä korsak tau qadärle bula!

GARLEK

Hikäyät

Minnän zatlılık turında soradılar. Tabiğattänme, ällä inde bändäneñ üzennänme, didelär.

Cavap birdem:

— Bändäneñ üzennän!

— Dälilegez barmı?— didelär.

— Älbättä bar,— didem,— ämma gadi cirlekkä zatlı taş utırtıp kuyılsa, bu kupşılık bularak atalır ide, yasalmalıgı yözgä bärep torır ide. Şunıñ kebek, bändäneñ üze altın bulmıy torıp, tacı ence-märcännän buluda mäğnä yuk!

— Dimäk, bu — bändäneñ tabigate belän bäyle, şulay tügelme?— dip miña karata rizasızlık belderdelär, barıber süzläremne kolaklarına elmiçä.

— Alay bulgaç sez nigä tabiğattänme, ällä cämgıyättänme dip soramadıgız?— didem min dä alarga, añlamamışka sabışıp.

YaNAR UÇAK YaNNARINDA

Hikäyät

Yäşlär arasında idem. Süz mähäbbät hakında buldı. Min alarnıñ bersennän:

— Mähäbbät digänegez ul ni-närsä?— diyäräk soradım häm anıñ:

— Ut!— digän cavabın işettem.

Añladım.

İkençesennän soradım. Anısı isä:

— Töten, çönki ul keşene miñgeräülätä!— dide.

Aptıradım.

Öçençesenä möräcäğat ittem. Ul miña:

— U-u, mähäbbätme?— dide.— Şundıy närsä buladır mähäbbät, ul köç, därt, şatlık, söyeneç birä!

— Alay ikän!— didem.

Yäşlär arasınnan çıktım. Kiç ide. Hava suındı. Şunda ut kürep, uçak yanına kildem. Cılındım. Küñelem söyende. Yäşlärneñ cavapları isemä töşep: «Mähäbbät ul yanar uçak ikän!»— didem.

BERDÄN MEÑNE TABU

Hikäyät

İlneñ ğadelsez buluına säbäp hakında süz çıkkaç, aradan berebez:

— Halkı nindi — hökemdarı da şundıy!— digän fikerne äytte.— Halkı yaman ikän, il başlıgına da şundıy bulırga kala.

Başkalar da anıñ belän kileştelär. Alarnıñ fikerlären dävam itterep min dä äytep kuydım:

— Äye, näq şulay! Monı tarih gıyleme dä dälil itä. Kaysı padişah holıkta häm ğamäldä nindi bulsa, bez anıñ sıyfatların, kemlegen tikşerep, şul vakıtta il halkınıñ üzeneñ dä üzençäleklären beläbez. Bu şul uk berne töşenü aşa meñne añlau yulı belän gıylemlek itü, yağni añlı bulu digän süz!

İLNEÑ BUTALU SÄBÄBE

Hikäyät

— Ni öçen ilneñ halkı soñgı vakıtlarda yamanlandı? Keşe ni qadär yünsez bulsa, şul qadär ük ällä kemlekkä ireşte, äyeme?— dip soradılar.

Bu hällärne üzem dä häterläp yörim, ämma cavabın gına taba almıyça gaciz idem.

— Çönki hökümätebezdä yün bette,— dide aradan berebez, minem avızımnan süz koşı oçıp çıgarga ölgergänçe citeşep. Ämma sorau aña atalmaganlıktan, äñgämä ähele küzläremä karap tora birde.

Ä min isä:

— Hälebezne ere-vak taşlar tutırılgan tartmanıñ äyländerelep kaplanuına ohşatam,— dip cavap birdem.— Töpkä vak taşlar cıyıluçan. Vakıtı ütep, ereläre öskä ilänep çıgarlar. Äyländerep kaplauçı da hökümät üze ide!

AÑ BULU SÄBÄBE

Hikäyät

— Keşelär arasında iñ avırı kaysıları bula?— dip soradılar.

— Doşmannarımnıñ dustı,— dip cavap birdem.

— Ni öçen doşmannar üzläre tügel?— didelär.

— Çönki doşmannarsız keşe bulmıy. Doşman bezne härdaim uyau kalırga mäcbür itä. Anıñ nindi häm niçek bulganı, bulası mäğlüm. Ämma doşmannıñ dustında häylä yılanı yäşi. Ul sine ni öçen yaratmaganın belmi, dustı doşman kürgän öçen genä doşman itä. Añardan saklanu çarası da barı tik doşmanıñnan saklanu çarası kebek kenä bula ala. Doşmannıñ dustı uyau tügel, şunıñ belän ul sine dä sataştıruga ireşä,— dip añlatıp birdem.

HÄTÄRDÄN KİTÜ YuLI

Hikäyät

Tormışta ikelänep kalgan vakıtlar bulgalap tora. Niçek ğamäl kılırga belmi aptırıysıñ, şul säbäp belän üzeñne kartaytasıñ. Mondıy çakta ikeneñ bersen eşläü ğadel bula. Härhäldä häräkät itärgä kiräk.

— Eşeñneñ ahırı naçar bulasın belä torıpmı?— didelär miña.

— Äye,— didem,— ämma onıtmıyk: häräkättä — bäräkät!

— Anısı şulay, ikelängändä niyättän baş tartıp toru yahşırak tügelme?

— Mäsäläne çişüne vakıtka yökläüdän ciñele yuk, älbättä. Tik monıñ belän bändägä ni fayda? Tormış mäydanı — ğamäl urınıdır, ike yul çatında tuktap kaludan da hätärräk hälne häterlisezme?— dip soradım.

Cavap birüçe bulmadı.

KIENLIKTAGI HALÄT

Hikäyät

Keşe kıyınlıknı niçek ciñä ala? Buysınırga tiyeşme, ällä bireşmäskäme?

— Sabır itüdän dä yahşısı yuk!— didelär miña.

Kileştem, ämma sorau birdem:

— Sez bu sabırlıknı niçek itep küz aldıgızga kiteräsez?

Soravımnı añlamadılar, ällä inde, sabırlık — sabırlık ul, tüzärgä kiräk diyäseläre kildeme? Şulay da aradan beräü:

— Ä üzegez närsä äytersez?— dide.

Cavabım äzer bulganlıktan:

— Monda hiçşiksez sabırlık teräk itär,— didem,— çönki ul adämgä kıyınlık aldında yugalıp kalmaska häm uñga-sulga bärgälänmäskä yärdäm itä!

İLNEÑ BÄLASE

Hikäyät

Beräülärneñ däräcäse ikençelärneñ könçelegen uyata. Mondıy vakıtta ike yakka da kıyınga turı kilä. Añlaşılmauçılık kilep çıga. Nişlärgä? Keşelär ber-bersen «kisä» başlıylar. Ahırı ike yaknıñ da faydası belän betmi. Ä şulay da däräcä iyäläreneñ ahmaklıgınnan, könçelärneñ başbaştaklıgınnan kotılu yulı barmı?

Bu hakta minnän soradılar. Cavap birdem:

— Könçeleklärennän kurkıp, başbaştaklarnı däräcägä menderä kürmägez, monnan da ahmagrak eş bulmas!— didem.— Ğamällären akıl belän kılmaslar, ahmaklar akılga yul birä belmilär. Akıl yuk cirdä ğadellek tä yuk!

AKIL DÄRESE

Hikäyät

Keşelärgä ışanu arkasında küp bälalär çikkän ber tanışıma akıl birergä isäp ittem:

— Dönyalıknı ak häm karaga gına ayırıp karau, töslärne tanımau — tormışnıñ bäheten tatuga komaçaulık tudıra,— didem.

Häm ul miña:

— Sez monı äle yaña añlıy başlagansız ikän,— dide.— Ä min anıñ cäfasın küptännän tartam. Üz faydaları öçen keşelär nindi genä häylälärgä barmıylar, ber-bersen batıralar, yamanga alıp söylilär, ahırda üzläre dä şul yalgannarına ışanıp betälär. Menä şuşı çuarlıkka häyranmın! Ä, yugıysä, böten töslär dä ak häm kara katnaşudan gına barlıkka kilä, şularga äylänep kayta.

HEZMÄTTÄŞLÄR BÄLASE

Hikäyät

Bervakıt hezmättäşlärem miña olug zıyan yasadılar. Oyatlarına köç kilmäsme dip köttem. Harap buluımnan berdänber daru — sabırlıgım ide. Üç itmädem. Gomer uza tordı. Gafu ütenerlär digän ömettä kaldım.

— Bu vakıyga küptän buldımı?— dip soradılar duslarım.

— Äye,— didem,— inde alar olıgayıp bettelär, çäçläre-sakalları agardı.

— Zihennäre sau çakta namusları totmagaç, inde häzer, akılları tartkala barganda gafu ütenerlär disezme?

— Böten bäla dä şunda,— didem min alarga.— Menä häzer gafu ütensälär, yarlıkar öçen köçem citärme dip kurkam. Oyatı ni tora!

HAKIYKAT TÄME

Hikäyät

Yalganga ışanu — gönah. Ämma niçek çınmı-tügelme ikänlegen ayırırga?

Bu hakta duslarımnan soradım. Aradan berse, süz alıp:

— Tabigatenä, sıyfatına karap,— dide,— yağni yalgan süzneñ dälile bulmıy!

Annarı östäp kuydı:

— Hak süzneñ dälil öçen kiterelgän misalı kuätleder!— dide.

— Monısı belän kileşäm, ämma hakıykat sıyfatlı yalgannan hata sıyfatlı çınlıknı niçek ayırırga?— dip, soravımnı kabat yañarttım.

Ul isä şunda uk cavap ta birde:

— Mondıy vakıtta tämenä kararga kiräk bulır: yalgan härvakıt tatlı toyıla, hakıykat — toz kebek. Şuña kürä dä hakıykat açısı dilär bit! Sez dä monı belmägäç...— dide, yözemne kızartıp.

KÄYEFKÄ TİYu

Hikäyät

— Käyefne närsä tözätä?— dip soradılar minnän.— Çibär hatınmı, moñlı yäki därtle cır-köyme, ällä zatlı eçemlekme?

— Çibär hatın yöräkkä şifa birä, yahşı cır uylarnı tarata, zatlı eçemlek akılnı kaynata,— didem min alarga,— ämma käyefne akıllı kiñäş, mäğnäle süz, ğalimnär mäclese genä tözätä ala.

— Ä ğalimnär mäclesendä barı tik akıl tantanası häm mäğnäle süz genä bulamı ällä?— didelär, aptıraşıp.

— Çın ğalimnär mäclesendä älbättä şular gına bulır, ämma yalgan ğalimnär mäclesendä çibär hatın, köy häm cır, isertkeç eçemlek alda torır,— didem, mäcles östälenä işarä itmi genä.

TABİGATEÑÄ KÜRÄ

Hikäyät

Ber äfände, bik tä däräcä iyäse bulırga teläven yäşermiçä, moña niçek häm ni räveşle ireşergä mömkinlege hakında soradı. Anıñ kemlegen häm nindilegen belgänemä kürä:

— Bu dönyada hämmä äyber kebek, däräcä dä satıla häm satıp alına,— didem añarga, kiñäşemne totaçagın belep.

İkençe yulı oçraşkanıbızda ul bik zur çinovnik märtäbäsenä ireşkän ide inde. Ul minnän:

— Beräülärneñ dan-däräcäse üzläre belän bergä ülä, ikençelärneke ülgännärennän soñ da arta bara. Bu nilektän?— dip soradı.

— Üz tabiğatlärenä, akıllarına, sälätlärenä kürä tabılgan dan-däräcä hiçvakıt kimemi häm urın biläügä bäyle tügel,— didem min añarga, ämma üpkälätüemne başıma da kitermädem.

Ul mine tanımas buldı.

TUTIK KALÄM KÖLKESE

Hikäyät

Yazuçılar hakında süz çıkkaç, fiker sukmagında adaşkan tanışlarımnan berse:

— Yazuçılık üze ber hönär genä ul, yazmıy torsañ — kalämeñ tutıga, küp yazsañ — karañ betä,— dip äytep kuydı. Moña qadär bu hätle kölgänem yuk ide. Tınıçlangaç, duslarımnıñ ikençese:

— Kaysı cenegez şulay kotırdı? Şuşı qadär işelgänegezne kürgänem yuk ide,— dide.

Oyat bulıp kitte, şulay da:

— Cenem kotırmadı,— dip añlatırga ölgerdem,— zägıyf küñelemneñ mıskılga kaluınnan akılım şaşınıp aldı.

— İ-i,— dide tege tanışım,— bolay bulsa, sezgä kaläm belän kara turında gına söylärgä kiräk ikän, avızıgıznı cıya da almassız!

BÄYRÄM İRTÄSE İDE

Hikäyät

Yäş çagımda gayıt irtäsendä ber töş kürgän idem: koyaş minem kükräk turıma iñde, şul koyaş eçendä ak sakallı, çalmadan bik tä möhtäbär zat altın medalğä yasalgan surättäge sıman ide. Päygambärebez Möhämmäd ikän dip uyladım. Ä ul miña:

— Tor, balam, siña uyanırga vakıt!— dide.

Uyanıp kittem. Kükräk turımdagı koyaş isä täräzädän küz salgan koyaş yanına kitte. Alar kuşılıp, ber bulıp yana başladılar.

Tordım, yuındım...

Äle häzer dä uylıym: ä uyandımmı soñ? Yugıysä bu qadär gazaplar çigep tormış arbasın tartır idemme? Ällä ul mine şunıñ öçen dip uyattımı?

TUGAN İL YaME

Hikäyät

Bähetneñ täme dä bula ikän ul. Ozak vakıtlar şul täme ireneñnän kitmi. Haman-haman tatıysıñdır sıman. Menä söyeneç kayda ul! Bähet tä nasıyp eşe ikän.

— Bähetneñ täme nindi?— dip soradılar minnän. Belmilär ideme?

— Älbättä tatlı!— didem min.

— İh yegetlär!— dide aradan berebez.— Min irtänge tañ çıgı tämendäge bähet tatıganım bar, äle dä şuña häyran itep yörim.

— Beläbez,— didek bez.— Ul — söyekle yar! Äyeme?

— Yuk!— dide ul.

— Zatlı rizık täme!

— Yuk la inde,— dide ul kabat,— bötenläy başka: çitlärdä yörgändä işetkän milli cır! Tatar köyeneñ maturlıgına häyran kalgan idem min ul çagında!

BUŞ SÖYLÄŞÜ

Hikäyät

Härkem ällä kem. Şul kemlekläre öçen alarnı hörmät itä belsäñ, sinnän dä yahşı keşe yuk inde ul. Ämma här adäm balası üz kemlegenä tiñlek tota almıy. Kemlek tä yugalu ğalämäte belän bäyle.

— Däräcäne niçek saklap bula?— dip soradılar minnän.

— Üz kemlegeñne hörmät itep!— didem min alarga.

— Ä kuştannar alay itmilär bit. Yalagaylık belän dönyanı kullarına alalar,— didelär miña.

— Anısı şulay, ämma üz kemlegeñ bulmagan kileş däräcä belän ni fayda? Ul — korı kaşık kebek, gomerneñ buşka uzuı belän ber!— dip cavap birdem.

Barıber kileşmädelär. Ahırdan:

— Bu sorauga üzem dä cavabın belmim ikän,— didem.

KUŞTANNAR BOLAMIGI

Hikäyät

Kuştannar ike yaklı ütken pıçak kebek alar, ber yaktan halıknı butap yörilär, ikençe yaktan — türälärne. İke yak ta alarga ışana. Ämma iñ cavaplı vakıtta bolar halıknı da, türälärne dä käkre kayınga terätep kuyalar.

— Kuştannarnıñ astırtın eş yörtüen härkem belep tora, ämma ni öçen alarnıñ süzenä kolak sala, alarga iyärälär soñ?— dip soragannarı soñında:

— Çönki kuştannarda aralarnı, uylarnı, küñellärne butau säläte bar,— didem duslarıma.

— Hi-i,— dide aradan berse,— döres şul. Min äle alarnı başsızlar, şuña kürä butalalar dip uylıy idem. Ä alar yüri, mahsus, belä torıp butıylar ikän!

GAFİLLEK BÄLASE

Hikäyät

— Keşelärne butaudan ni fayda? Çönki butalçık sudan balık totu ciñel, ämma karmak belän tügel, yätmä salıp sözep kenä alasıñ. Bu — metafora, bilgele. «Balık totu» digändä üzeñä fayda eşläp kalu hakında süz bara. Akılıgız bulsa, dönyanı üzegez tügel, kuştannar yärdämendä butagız, ämma yätmägezne fayda külenä salıp kuyarga ölgeregez!— didem bervakıt halıkka.

Ämma alar miña:

— Fayda hämmäbezgä dä berdäy bulırmı soñ?— digän sorau birdelär.

— Bulır,— didem,— ägär dä hämmägez akılda, zihendä, tırışlıkta häm ölgerlektä tigez bulsagız. Ämma gafil kaludan da yamanragı yuk. Tormışnı bolay da gel butap toralar!

KUŞTANNI SINDIRU

Hikäyät

Dönyanı sez akıllı keşelär butıylardır dip uylıysızmı? Yuk, anı kuştannar bolgata, tik bolamıgın baş birmäüçelär aşıy. Berük kuştannarnı tıñlamagız, süzlären totmagız, alardan kurıkmagız, üzlären sanga almagız!

— Ämma alar zıyan itälär şul,— didelär miña.

— Älbättä şulay, ägär dä alarnıñ süzenä kolak salıp torsagız, alar belän ser söyläşsägez, ahırı üzegezgä kıyınga kiler!— didem.

— Niçek bulıyk soñ ul vakıtta?— dip, minem süzläremä kolak totuçılar aptıraşların belderdelär.

— Äye häm yuk märtäbäsendä bulıgız!— didem, şul halıkka kiñäş birep.— Uyıgıznı yözegezgä çıgarmagız, anıñ ni-närsä uylaganın da belergä tırışmagız. Hätta üzen häm süzlären iğtibardan çittä kaldırıgız. Kuştannıñ azau teşe sınar!

UTIRIŞ GIYLÄCE

Hikäyät

Ber utırışta süz birgännärennän soñ, maktap äytergäme, teşläp tä kuyargamı digän uy kilde. İñ yahşısı — äüväle teşläp, annarı sıpırıp, «darulap» kuyarga kiräkter, didem. Näq şulay eşlädem.

Çıgışım kıska häm tögäl buldı sıman. Ahırdan, utırış betkäç, ber tanışım kilep:

— Usal äyttegez,— dide.— Tännär çımırdap kuydı.

— Ä maktavım fayda itmädeme?— dip soradım.

Ul:

— Yuk şul,— dide,— teşlängän urınnı öf itü kebek kenä toyıldı.

— Bälki şulaydır da, ämma,— didem, anıñ dikqatenä köç itep,— darunıñ faydası mizgel eçendä tügel, tora-tora, vakıtı citü belän sizemläner!

«KİRÄKLE KİTAP»

Hikäyät

Ber ğalimneñ kitabın ukıdım. Nindi açış, nindi yaña süz äytte ikän dip beläsem kilgän ide. Başlanıp kitkändä üz hezmäte aldına bik küp soraular kuygan bu, ämma kitabında bersenä dä cavap birmägän.

Galim märtäbäsen kütärep yörgänenä aptırap kaldım. Äyttem:

— Bu kitapnı ukıp çıgıgız äle, küzegez açılmasmı?

Aradan beräü anıñ belän tanış ikän. Ul, bik aptırap:

— Nigä sez şul ğalimne bezgä ölge itep kuydıgız?— dip soradı.— Bu kitapnı yazgan keşeneñ ni akılı, ni beleme urınındamı ikän? Ğalim ataluı oyat!— dide.

— Rähmät!— didem min añarga.— Näq menä akılnı yülärlektän, belemne nadanlıktan, ğalimlekne ğalim bulmaudan ayırırga öyränü öçen bu — kiräkle kitap!

TORMIŞ YaME

Hikäyät

Tanışımnan, oçraşkaç, hälen beleştem. Ul miña:

— Naçar ikänlegen kayan beldegez?— dide.

Uñaysızrak bulıp kitte. Şulay da:

— Sömseregez koyılgan,— didem.

Ul şunda üz hälen ozaklap söyläp, tormışnıñ ğadelsezlegennän zarlandı. Süzeneñ ahırında:

— Akça birep tormassızmı?— dip ütende.

Birdem.

Şunda yözenä koyaş çıktı. Baş tözätü mäsäläse belän aptıragan ikän.

Kiçen yulıma kabat oçrap, tormış yäme, üzeneñ buldıklı buluı hakında ozın-ozak notık söyläde.

Äyttem:

— Keçkenä genä avıru da tormışnıñ çın yözen kürergä yärdäm itä dip belmi idem!

MİLLİ MÄSÄLÄ

Hikäyät

Millätlärneñ kayberläre bezgä holıkta avır kebek toyılalar, ä kaysıları şundıy da üz sımannar. Monıñ säbäbe hakında söylägändä ber agay:

— Här halıkta yahşı häm yaman keşelär bar,— dide.— Şunlıktan bersen dä östen diyärgä yaramıy.

Süze belän kileştem. Ämma min:

— Millätlärneñ şundıyları bezgä avır kebek toyılalar, kaysılarınıñ goref vä ğadätlären belmibez, şuları ciñel bulalar, kemnärneñ goreftä häm ğadättä kön küreşläre beznekenä tartım,— didem.

Agay minem süzläremne tıñlap tordı da:

— Bik şulay,— dide,— goref häm ğadät halıklarnıñ holkı-figılenä genä tügel, tabiğatneñ dä goref vä ğadätkä täesire bar,— dip, tagın häyran itte.

MÄHÄBBÄTSEZ BÄHET İYÄSE

Hikäyät

— Sine yaratmauların belsäñ, närsä eşlärgä kala?— dip soradılar minnän.

— Älbättä mähäbbät izge his,— didem min, uyga kalıp,— ämma yaratmauların belü, sine yaratalar dip aldanıp yörüdän küpkä häyerleräk! Berni dä kalmıy: rizalaşırga kiräk. Mähäbbättä köçläü yuk. Yaratmıylar ikän, yaratmıylar. Ul söyü hise bit, yaulanıp häm daulanıp alına torgan baylık sıman tügel. Tırıştırudan mäğnä çıkmıy.

Süz şuşınıñ belän betärgä tiyeş ide. Ämma sorau birgän yegetneñ küzlärenä yäşlär kilde. Anı kızgandım häm:

— Enem,— didem,— sez üzegezneñ nindi bähetle buluıgıznı añlamıysız şul äle!

YÖRÄKNE CILITIR UT

Hikäyät

Mähäbbät keşene mäğrur häm akılsız itkänlegen beläm, şunlıktan bu hiskä birelmäüdän dä östenräge yuk ikänlegen añlap yäşi idem. Kem dä bulsa: «Min sine yaratam!»— dip äytsä, kotlarım oça.

Ä bervakıt duslarım arasında mähäbbät hakında süz çıgıp, anıñ izgedän dä izgeräk his ikänlegen yäşermi täkrarlıy başladılar. Fikeremne soradılar. Min aptırap kaldım, ahırda:

— Sez ul soravıgız kart keşedän yäşlek närsä ikänlegen söyläven ütengänegez kebek toyıldı,— didem,— Onıtılgannı küñelendä yañartıp, yäşlek — yülärlek, diyär ide. Min dä moñardan artıgın äytä almıym. Yörägem taşka äverelgän, anı mähäbbät utı tügel, tämug ta kızdıra almas täğaen!

ADÄM TABİGATENÄ DÄVA

Hikäyät

Kayber keşelär nıklık belän kirelekne ber ük sıyfat dip añlap, tabiğatlärendä kirelek saklap santıylanalar. Andıylarga hätta yahşı, yomşak süz dä ütmi başlıy. Moña, iñ äüväl, ber dä aptıramaska kiräk. Keşene tanıp kaludan da yahşısı yuk.

— Kirelekne niçek kitärergä bula, bigräklär dä oyatka iltüçe sıyfat bit?— dip soradılar minnän.

Üz täcribämne iskä töşerergä häm äytep birergä turı kilde:

— Kirelegeñne beterü öçen añardan, yağni şul kirelektän kölüeñnän dä häyerleräge yuk,— didem min.— Mıskılga kalu tabigıy sıyfatlarnı avıru, çir däräcäsenä töşerä, ämma kölüdän dä yahşırak häm ütemleräk däva älegä uylap tabılmagan!

TABİĞAT ALIŞTIRU

Hikäyät

Baylıknı häyerçelektän ezlämägez. Yaratmagan keşedän mähäbbät taläp itü kebek ük yülärlek ul. İñ yahşısı — häzinäçeneñ kiyemen kagıgız, altın-kömeşneñ dä tuzanı bula. Mögayın kiyemenä utırmıy kalmagandır!

— Gomerem buyı saulıkka tuyına almıy yäşädem. Minem avıruıma däva beläsezme?— dip ber agay bik ütengäç, tabip sezgä närsä äytte diyäräk başın katırunıñ mäğnäse yuklıgın añlap, min aña:

— İ agay, küräm, sezgä däva tabudan da häyersezräk agu yuk,— didem.

Ul miña bik tä üpkäläde. Sömsere koyıldı, şuñar kürä anı yuatıp:

— Tabigategezne alıştıru häyerle bulır!— dip äyttem.

Şunnan birle anı kürgänem bulmadı. Tanışımnan soradım. Ul başka şähärgä küçenep kitte, didelär.

HODAY SABAGI

Hikäyät

Kıyın mäsäläne çişkändä orılıp bärelüneñ faydası yuk, sabırlıktan da yahşısın belmim.

Şulay bervakıt hıyalım küz aldımda cimerelep töşte. Küñelne avır uylar, çarasızlık häsräte biläp aldı. Min şunda üz aldıma: «Allahıga şöker, buş teläkläremnän kotıldım!»— dip äyttem.

Ämma küñelem nurlanmadı. Hıyalımnıñ tormışka aşmavına eçem poşa tordı. Min şunda: «Balamnıñ hıyalına nasıyp säğatlären açsañ ide, Hodayım!»— dip doga kıldım.

Menä şunda küñelemä şatlık hisläre tulganın toyıp, söyeneçem tau buldı. Äyttem: «Rähmät, Allahı täğalä! Sineñ bu sabagıñnan da yahşırak sabak alganım yuk ide älegä!»— didem.

KÜÑEL VATILU

Hikäyät

— Küñel katılıgın ciñep bulamı?— dip soradılar minnän.

— Älbättä,— didem.— Anıñ öçen yomşak süz bar. Niçek tamçı börtekläp tama-tama taşnı tişsä, yomşak süz dä äüväle katı küñelgä yokmıy aptırar, divarga bärelgän borçak kebek çäçrär, ä annarı, haman-haman äytelep torgan sayın, keşene üzenä künderä barır häm anıñ bägırenä ütep kerer.

— Anısı şulay,— didelär, ämma miña karşı kilep äyttelär:— Şuşı qadär eş öçen nikadär vakıt, nikadär köç sarıf itelä tügelme?

— Häyer,— didem min alarga kabat,— başka yulı da bar: avır hezmät adäm balasınıñ tegermän taşıday katı bägıren dä vatıp taşlauçan, ämma bu — küñele yomşardı digän süz tügel şul!

HEZMÄT DÄVASI

Hikäyät

— Küñel murtaysa, dävasın kayan, niçek tabarga?— dip soradı ber agay.

— Ällä berär häsrät diñgezen kiçärgä turı kilgän ideme?— didem sorau belän min dä añarga.

— Yuk,— dide ul,— min üzem nıklı keşe, ämma ulımnıñ küñele butalıp algalıy.

— Säbäbe bilgeleme, alay da?— didem tagın da.

— Meñeneñ berennän dä fayda tabılmadı,— dip, häsrätendä kaldı ul.— Bötenläy dä çarasız yäşäüdämen.

— İ agay,— didem añarga,— avırunıñ säbäbe belenmäsä, dävalaudan fayda yuk. Anısın beläsezder inde. Ämma ulıgızga ber kiñäş bar: närsägä totınsa, şunı olı küñel salıp eşläsen, dävasın da tabar. Gafil kalmagız!

SÜZNE CAYINA CİLGÄRÜ

Hikäyät

Küñelgä borçılu tiktän genä kilä tormıy, anıñ säbäbe bula. Ämma şuşı säbäp digäne üzeñä genä bäyle ikän, ber häl, mägär tözäteler mömkinlegennän uzılsa nişlärgä?

Şul hakta söyläşep utırganda ber dustım:

—Borçılu astında kalgançı, añardan östen çıguıñ häyerleräk,— dide.

Anıñ bu süzläre säyer toyıldılar.

— Nigä avız çitegez belän mıskıllap yılmaydıgız?— dip soradı ul minnän.

Tizräk anıñ borçıluın kitärü cayın karadım:

— Minem dä isemä töşte,— didem,— tagın ber cayın beläm: tormışnıñ bähetle minutların uylap yuanganda küñeldän häsrät kitep toruçan bula. Şunı uyladım.



İKE AHMAKNIÑ SÖYLÄŞÜE

Hikäyät

Ber ahmak keşe üzeneñ bar närsädän dä kurıkkanlıgı turında äytte. Min añardan:

— Barça ğamälläregezne döres eşlärgä isäplisez, äyeme?— dip soradım.

— Hiçşiksez!— dide ul, tämam balkıp kitep.

— Yulıgızdan ber genä adaşkanıgız da bulmadımı?

— Yuk, ugrılık ta kılmadım, çit hatınnarga da küz salmadım,— dide ul.

— Alay bulgaç sez — färeştä ikänsez!— didem min añarga.— Keşelär arasında yörüegez üze ük adaşu tügelmeni?

— İ-i,— dide ul miña,— sezne ğadel keşe bularak söylilär ide, ber dä akılıgız yuk ikän!

SÜZ UMIRTKASIN SINDIRU

Hikäyät

Süz — koyrık tottıra torgannardan tügel. Ämma anıñ asılsız, yalgan buluı — küp, döres çagı gına az.

Şul hakta süz çıkkaç:

— Süzneñ döresendä umırtka söyäge bula, yalganında...— dip äytä genä başlagan idem, dustım bülderde:

— Anıñ umırtkası barlıgın niçek belep bula soñ?

— Sındırıp karap,— didem min.

— Hi,— diyäräk kölde ul,— süz sına torgan cenestän ikän, avızdan tügel, başka cirdän çıgar ide. Sez dä äyttegez!

— Äye, äytäbez,— min dä añarga yılmaep cavap birdem.— Menä üzegez dä, niçä tapkır süz başlavıma karamastan, umırtkasın sındırıp-sındırıp aptırattıgız!

YaŞÄREP ALU

Hikäyät

Keşe üzeneñ hatasın soñınnan gına añlıy, ämma tanırga telämi aptıragan çakları da bula.

Dustıma şul hakta äytkän idem, Hodaynıñmı yazmış päkese tiyep kitü säbäple peläş kalgan başınnan tir börteklären sörtep:

— Tämam babaylarga äylänep betkänsez, şular süzen söylisez!— dip äytep kuydı.

Ä min: «Ällä karaknıñ bürege yana inde?»— didem, uyımnı häteremä kirtläp, añarga isä, açuın kitermäs öçen:

— Kartayıla barıla şul,— digän buldım.— Yäş çagında mondıy uylar başıma kersälär ide, häzer «akıl satıp» yörmäs idem, üzegez dä beläsez!

— Menä bit,— dide ul,— küz aldımda yäşärep kittegez!

BAYLIK HÄM KEŞE

Hikäyät

— Baylıknıñ hikmäte — tormışıñnı irken ütüdä!— dide miña dustım.

— Baylık tiräsenä ete dä, bete dä cıyıluçan, şulmı irkenlek!— didem, añarga karşı töşep.

— Anısı şulay,— dide ul.— Ämma da bay keşe küzgä çalınuçan bula, aña hörmät tä yavıp kına tora.

— Bolar bit baylıktan öleş kaptıru häsrätendä yörüçelärneñ genä eşe!

— Sıysız hörmät bulmıy, üzegez dä beläsez,— dide ul, bu yulı da üz süzendä kalıp.

— Ä baylıknıñ başka faydaları yukmıni soñ?— diyärgä mäcbür idem.

Ul isä, yılmaep:

— Bar,— dide.— Ämma aları baylık ğalämätennän tügel, keşeneñ kemlegenä häm nindilegenä bäyle!

ŞULAY TÜGELMENİ?

Hikäyät

Bähetle keşe bulsañ, üz ileñnän kitär ideñme soñ?

Döres, kayda da tormış bar. Andamıni hikmät! Bähetle dä bulası kilä.

— Bähetle keşeneñ küñele tınıç anıñ!— digäç, süzemä karşı çıgıp:

— Vayımsız keşeneñ dä küñele tınıç bula. Dimäk, sezneñçä, bähet ul — vayımsızlık!— didelär.

Aptırap kaldım. Vayımsızlıknıñ tomanalıktan kilgänlegen isemä töşerdem. Häyer, bähetle keşedä dä vayımsızlık hikmäte küzätelä. Anısın da uyladım. Tagın da küñelsezräk bulıp kitte. Ahırda:

— Tabiğattä ak belän kara härvakıt yänäşä yöri. Kayvakıt alar üzara şulkadär katnaşıp kitälär, berseneñ sıyfatın ikençeseneke bularak küzallıy başlıybız,— didem.

SABIRLIK HÄM TIRIŞLIK

Hikäyät

Tormış avırlıgı ber häl, anı kütärä dä belergä kiräk. Üzebezdän gayrelärdän kemgäder ciñelder kebek toyıla gına ul, härkaysıbız anıñ arbasına cigelgän.

— Tormış avırlıgın kütärä belü närsädän tora?— dip soradılar, ğadättägeçä cavap birdem:

— Sabırlıktan häm tırışlıktan!

— Bolar ikese üzara kapma-karşı tügellärme soñ?— didelär aptıraşta.

— Tırışlıkta sabırlık bulırga tiyeş!— didem min.— Ämma sabırlıkta da tırışlık komaçau itmäs ide, ägär andıy märtäbä bula kalsa. Bez barı tik sabır itärgä tırışabız gına, tırışta sabırlık ta bik avır birelä. Bolar arasında karşılık bar digändä mögayın şularnı küzdä totkan bulırsız?

BULDIKLI YıGETLÄR

Hikäyät

İmeş, mähäbbät uyınında hikmät bar: ber söyü ikençe söyüne yöräk sarayınnan kuıp çıgaru köçenä iyä. Yağni, ber mähäbbäteñne onıtırga teläsäñ, ikençe mähäbbät uçagın tergezep cibärergä kiräk.

— Çöyne çöy belän bärep çıgaralar,— dip, olıdan kubıp, yäşlär söyläşep utıralar ide, min alardan:

— Ä çöygä närsä belän sugasız?— dip soradım.

— Teläk kuäte belän orabız!— diyäräk cavap birdelär.

— Alay ikän,— didem min alarga,— bu ğamälläregezdän soñ ahırda çärdäklänep, sugılıp, kıynalıp betkän yöräk kenä kalamı? Anıñ belän alga taba niçek yäşärsez soñ? Ruhıgıznı nıgıtası urınga, anı vatudan ni mäğnä bar?

MODA HİKMÄTE

Hikäyät

Keşelärneñ yahşılıgı ğamällärendä häm süzlärendä çagıla. Monı belmäüçe yuk.

Ämma süz kiyem hakında çıktı. Yahşı kiyem modaga bäyleme, ällä pöhtälekkäme? Bähäs kitte.

Minnän dä fikeremne soradılar. Beraz tınıp torgaç:

— Kiyemneñ yahşılıgı kılına torgan ğamällärgä häm alarnıñ sıyfatına bäyle,— didem.

— Niçek inde?— dip aptıradılar.— Taşçınıñ kiyeme tetelep betkän bula, sugımçınıkı — kanlı, başkanıkı — bütänçä. Şuşımı?

— Süzegez bik döres,— didem alarga.— Yeget aulagan kız kiyemneñ itäksezen kiyä, namazlı äbi yaulık häm ozın itäkle külmäk belän yöri.

KÜÑEL KÜZE YOMIKLARGA

Hikäyät

Mähäbbätkä küñele suıngan ber yeget minnän:

— Tormışta söyekle närsä barmı?— dip soradı.

«İl-vatan, tugan tufrak, ğailä, ata-ana, tugannar» dimäkçe idem dä, cavabımnı kabul itärgä äzer tügellegen añlap:

— Küñel küzen açu kuätenä iyä närsä bar, şular söyekle,— dip cavap birdem.

— Närsälär soñ alar?— dide ul.

— Zihene kuätle keşe öçen — gıylem, küñele sınık yäki zihene tarkau keşelärgä — uyın, tamaşa, teatr,— dip, beräm-beräm sanap kittem.

Ä ul miña:

— İ-i, bigräk kızık ikän,— dide.— Bolarnı vakıt äräme bularak ähämiyätsezgä sanıy idem.

UYNIÑ UYINI

Hikäyät

Uyda uyın bula, imeş. Şuña kürä teldä dä uyın katnaş uylap söyläşü bula, dilär. Hätta kisterep äytü dä uyın ğalämäte bulmıy kalmıy.

Şuşı hakta cämäğat ähele söyläşep utıralar ide, min alardan:

— Uyın bulgaç, anıñ urtak ber tärtibe, cayı kürenmi kalmas. Uydagı uyınnıñ tärtibe-cayı nindi ikän?— dip soradım.

— Keşeneñ tabigatenä karap,— didelär, miña añlatıp,— häyläkär — häylä belän uy kılır, täväkkäl — kisterü belän, sabır — sabırlık belän!

— Alay bulgaç, akıllı keşe — akıl belän uynar, gıylem keşe — gıylem belän uynar, ahmaklar — ahmaklık belän disez inde, äyeme?— didem min alarga.

«BASURMANİN»

Hikäyät

Millät mäsäläse çeterekle buluı belän ayırılıp tora. Keşelär üzläreneñ kemleklären millätläreneñ böyek buluların añlatu, täkrarlau belän dälilläü yulında toralar. Monı min milli añnıñ östenlek aluına bäyle dip belä idem. Ämma keşelär, şuşı yul belän kitep, tartkalaşıp-sugışıp betärgä mömkinnär häm şulay eşlilär dä.

Bu mäsälä hakında süz çıkkaç, min, beraz yılmaep:

— Kiläçäktä milli añ märtäbäse häm kuäte üz milläteñne bütännär avızınnan yamanlap söylänelä torgan süzlärne kölkegä äverelderep raslaulardan gıybarät bulır,— didem.

Añlamadılar. Şunda alarga:

— Açulanmagız, min bit «poganıy tatarin, basurmanin»,— dip äytä kuydım.

Barsı da kurka kaldılar.

DAN BULSIN

Hikäyät

«Hatını ber irne talkıy ikän:

— Nigä ul hatınnarga bagasıñ? Üzeñ minem belän barasıñ, ä alardan küzläreñne almıysıñ!

— İ maturım,— dip aklana ikän ire,— min alarga karıym da, ya Hodayım, rähmät, yarıy äle minem «bägırem» bolar kebek yämsez tügel, diyäm!»

Cämäğat şuşını söyläşep, rähätlektä köleşep utıralar ide, kolagıma kergän ul süzlärennän soñ:

— Söbhan Allah!— dip äytep kuydım.

Miña borılıp:

— Ni öçen alay süz kattıgız?— dip soradılar.

— Berençedän, bu irneñ akılına häyran ittem, ikençedän, süz söyli belüenä,— didem alarga.— Ämma, öçençedän, maktançık buluı da Allahını danlauga mäcbür itte.

AÇUNI KİTERMÄGEZ

Hikäyät

Tatarda hätär ber ğadät bar: kinät açuı kabarıp kitüçän. Döres, mondıy sıyfat başka halıklarda da, här keşedä dä diyärlek küzätelä, anısı. Ämma tatarda ul bötenläy başkaça, açuı kilsä, akılı da kitä, itagate dä bozıla; teşläp özä, çabıp taşlıy.

— Menä şuşı ğadätemne önämim häm añardan kotıla da almıym,— didem min duslarıma.

Ä alar, kiñäş itep:

— Cilne dä yahşı eşkä — tegermän kanatların äyländerer öçen cigärgä faydalanıp bula, başkasına da. Sin şulay it, faydalı eşkä sarıf kıl bu kıytı ğadäteñne,— didelär.

— Bik şulay itäse ide,— dip aklandım min.— Ämma açu kilgändä akılım kitkän vakıt bula, beleşmi kalam.

AKIL SATAŞUI

Hikäyät

Tormışnıñ cayı bulsın öçen äüväle anı üzeñ caylap cibärergä kiräk. Häyer, tugannarıñ, äti-äniyeñ bulışıp, cayına kertergä dä mömkin. Ciñelgäräk turı kilä.

Ämma şunısı bar: tormış haman da üzgärep toruçan, çönki vakıt — ütüçän, zamana — bozıluçan, digändäy, üzeñ haman-haman tormışıñnı caylap tora belmäsäñ, tarala da töşä inde menä!

Şulay bervakıt ber yäş cilkençäk:

— Niçek yäşägändä döres bula?— dip, ällä şayartıp, ällä çınlap soradı.

Min añarga:

— Bügenge belän yäşärgä kiräk,— didem.— İrtägä närsä bulası bilgesez, ütkänne tözätü mömkin tügel, bügengeneñ cayın bozmaska tırışırga kiräk!

Şunnan soñ gına isemä töşte: yäşlektä kiläçäk turında hıyallanıp yäşägändä könnär mäğnäleräk bula tügelme?

AÑLAŞA ALU MÖMKİNLEGE

Hikäyät

Minem ike mäsälädä fikerem gadi: berse — akçaga bäyle, anı kısıp totkanda döres bulır, ikençese — näfsegä karata, anı haman sayın kisäkläp toru yahşı!

Bu hakta süzem telemnän töşkäç, ber äfände:

— Sez, mögayın, gomeregezne mohtaclık belän uzdıruçılar isäbendäder!— dip äytte.— Min, mäsälän, akçanı gel çıgara torunı mäslihät küräm, şul vakıtta ul üze dä kire kaytır urının tabuçan bula. Näfsegä kilgändä, ul bit bändäneñ töp sıyfatı. Üzeñne bölderüdän ni fayda?

— Äye, sez haklı,— didem, süzlärennän soñ akılımnı cıyıp,— bay belän yarlınıñ ayırması zur şul. Ber-bersen añlamaska da mömkinnär.

ÇIGIMLI FAYDA

Hikäyät

— Akçañ kül buluga karaganda, küleñ akça bulu häyerleräk,— digän idem, ber dustım:

— Alarnıñ ayırması närsädä soñ?— dide.— Akça kül bulganda yahşı tügelmeni: baylıkka çumıp yäşiseñ dä yäşiseñ!

— Anısı şulay,— didem min,— ämma akçañ kül bulsa da kibep betärgä mömkin, ä menä küleñ akça bulganda, ul haman tabış kiterep tora, gomer buyına citä, balalarıña da kala.

— Hi,— dide ul,— kül korımıymı ällä?

— Korıy, älbättä,— dip cavap birergä mäcbür idem.— Ägär dä ul külneñ faydasın üzeñ öçen genä totsañ, ä anıñ üzenä dä ber-ber fayda itü yagın karamasañ!

KÜÑEL KÜZE KÜRGÄNDÄ

Hikäyät

— Kiläçäkne yuraunıñ ni öçen zıyanı küp, gönahı bar?— dip soradılar.

— Çönki,— didem min,— ul — keşeneñ küñel küzen sukırayta.

— Ägär dä niyäte belän yuravı turı kilsälär? Mondıy vakıtta balkıp kitmibezmeni?

— Niyäteñ barda yurap mataşunıñ kiräge närsädä soñ?— didem min dä, berazga aptırap.

— Soñ,— didelär,— hıyalıñ buş bulıp kalırga mömkin bit!

— Hıyal — ber, niyät — başka,— diyärgä mäcbür buldım.— Hıyalnı anı buşlık östenä dä korırga bula. Ä niyät itkändä, maksatlı eş belän mäşgul bulmıy cayıñ yuk. Niyätne buşlıkka koru mömkin tügel, küñel küze, turı karap, moñarga cay birmi.

SATAŞU GALÄMÄTE

Hikäyät

Döres süzdän yalgannı niçek ayırırga? Här söylängängä ışanmaska kiräk, diyärsez bälki? Ä hatalı süz yalganga tiñ tügelme?

Şular hakında uylanıp utıra idem, telefon şaltıradı. Dustım ikän. Söyläştek: kilep çıga, imeş. Yomışı töşkän. Kirägem çıkkan.

Ozak kötärgä turı kilde anı. Ämma ni üz uyımnıñ oçına çıga almadım, ni ul kilep citmäde. Küñel tınıçlıgı yugalgan ide. Anıñ kesä telefonı barlıgın belmädem, ul da kabat şaltıratıp torunı kiräk tapmadı.

İkençe könne yulıma oçradı bu.

— Kilep citä almadıgız, yulıgıznı kara mäçe kiste, ahrısı,— didem, kötkänlegemne belderergä teläp.

— Gafu itegez,— dide ul,— yalgan süz buldı bugay. Yulımnı, duslar oçrap, onıttırgannar.

AKILGA TUYMAU

Hikäyät

Ser tügel, akılnıñ da törlese bula. Äytik, praktik akıl tormış öçen zur baylık inde ul: aşıkkan çagıñda kaynar aşıñnı da örderep kaptıra, peşmi kalasıñ.

Bez tatarlarnıñ arasında andıylar siräkter, ahrısı. Yuksa, «tatar akılı — töştän soñ» dip äytmäslär ide.

Praktik akılnı bezdä täcribä belän kilä, dilär. Kayberäülär bik yäşli, ä kemnärder bişektän ük bulır — akılga utıralar.

— Berkatlı bulsañ, akılga bik tiz utırtalar,— digän idem, süzläremä kolak kuygan duslarım kileşep aldılar. Bu alarnıñ, üz täcribäsen söyli, digännäre kebek ük ide.

— Sez haklı,— didem min alarga,— barı tik akıldan häbärdar bulmauçılarga gına monıñ katnaşı yuk.

KAYÇAN AYIRIRGA ÖYRÄNERBEZ?

Hikäyät

Yörägegezgä basıp ütä kürmäsennär, üzegezne saklıy küregez! Bar avırlıklarnı da kütärep bula, sabırlık häm tırışlık yärdäm itä, ämma yörägeñä basıp ütsälär, yıgılasıñ ikän ul.

— Mıskıllanuda keşe üze ğayeple bulamı?— dip soradılar şayartu belän mıskıllaunı butaluçılar.

— Könçelektän gayre närsä ğayeple bulsın?— didem min alarga.

— Meskennärdän könläşmilär tügelme soñ?— didelär.

— Süzegez döres, meskennärne şayartu — kileşä, ämma anda da çama kiräk, mıskıllauga äverelmäsen!

— Dimäk, mıskıllau könçelektän bulmıy tügelme soñ?— didelär.— Yalgıştıgız!

— Ämma östennärdän kölep bulmıy,— didem min dä.

GÖNAH ZAMANI

Hikäyät

Çişmä suın çista, dilär. Ämma anda balık yäşämi, baka yözsä genä inde.

Küñele saf dip yörgän keşeneñ dä buş buluına häyran itkänem yuk ideme soñ? Häyer:

— Dönyabız gönah belän tuldı,— didelär miña bervakıt.

Alardan:

— Närsälärne küzdä totasız?— dip soradım.

— Uynaş-muynaş kübäyde,— didelär.

— Ä, anısın äytäsezme?— didem min.— Ämma ul hakta kaydan belep äytäsez?

— Küzlärebez sukırmı, kolaklarıbız sañgıraumı?— dip laf ordılar alar.

— Alay ikän,— didem, beraz aptırap,— ä bolay söylänep utırunı gönahka sanamıysızmı?

BÄRÄN HÄLENÄ KALDIRIP

Hikäyät

Ber törkem nosarilar möselmannarnı telläre belän ili häm talkıy başladılar. Aralarında, asılda, İslam dinendä buluçılardan ber min genä idem. Alar:

— Bezne sugış belän cäberlilär, dinnäre döres tügel!— didelär.

— Şul gınamı?— didem.

— Şuşısı da citkän!— didelär.

— Alay ikän,— dip häyran itüemne belderdem.— Möselmannar, sezneñçä, sarık bärännäre bulırga tiyeş idelär, äyeme? Sez alarnıñ ilenä bärep keräsez, anda üz tärtipläregezne urnaştırırga mataşasız, ä alar bireşmilär, üz bähetläre öçen köräşälär. Şulaymı?

— Yuk, döres äytmisez,— didelär alar, üz tuksannarında kalıp.— Bez, kiresençä, alarnı döres yulga kertep, bähetle itäsebez kilä.

KİTTEM ÄLE YuL BUYLAP

Hikäyät

İke yul çatında kalganda, niyäteñne barlap, ikeneñ bersen täväkkälläü farız. Yazmışıñ siña saylau mömkinlegen birgän ikän, söyenü tiyeşle, çönki Allahınıñ fatihasına yul açıla.

— Mondıy vakıtta başka yul belän kitmäveñ öçen ükenü tiyeşleme?— dip soradılar minnän.

— Kurkınıç aldında kurkıp kalu arkasında ükenü — tintäklek, ämma ğamälläreñne hata belän başkaru ğalämäte belensä, moñarga ükenü tiyeşle. Avırlıkka tügel, gönahka ükenälär,— didem.

— Ämma hatalı yuldan kitü üze ük gönah tügelmeni?— dip tagın da sorıysı ittelär.

— Yulnıñ avırı, ciñele häm turısı, äyläneçe bar,— didem.— Anı gönahsız uzu isä keşeneñ ihtıyarınnan tora. Niyättä häram yuk, ğamäldä — bar. Küñel saflıgınnan da zurrak bähet barmı?

TABİĞAT BELÄN SUGIŞU

Hikäyät

Min tormışta öç mäsälädä avırlık küräm: berse — holkım yomşaklıktan, çıpçık ta çukıp kitärgä küp sorap tormıy; ikençese — küzlärem yıraknı yahşı kürüdän, yakınnı ayırmaudan, çönki tugannarıma faydalı keşe bula almadım; öçençese — açuım kabaruçan, rättän yamannı-yahşını ayırmıy kisep ütärgä mömkinmen.

— Bez sezdä bu hatalarnı kürmädek,— didelär miña.

— Çönki tabigatemdäge şuşı doşmannarım belän sugışa-sugışa arıp-talıp yäşim,— didem alarga.— Ber dä häyran itmägez!

— Menä üzegezne yomşak ta, usal da bularak atadıgız. Monı niçek añlarga? Kaydan kürenälär?

— Yomşaklıgım keşelärgä zıyanlı, usallıgım — üzemä. Menä şulardan kürenälär,— didem.

SÜZNEÑ HATASI

Hikäyät

— Süzneñ häräm häm häläl buluın hämmäbez beläbez. Ämma kayçan ul gönahka äverelä, ä kayçan savaplı?— dip soragannarı soñında:

— Hikmät süzneñ mäğnäsendä,— didem äñgämädäşläremä, hiç aptıramıyça.

— Ämma bez, keşene bäladän yolıp alu öçen, anı yaklap söyläü ğalämätenä iyä. Kurkabız, bu eşebez — gönah, süzebez — häräm dip. Şul uk vakıtta, ägär yaklap söylämäsäk, dustıbızga zıyan kiterüebez bar. Nişlik?— didelär.

— Yaklamıy hakıgız yuk!— didem min alarga.— Duslar — duslarına teräk. Ämma yamanlıknı yaklaudan mäğnä barmı? Haksıznı yaklaudan olırak gönah bulırmı? Süzneñ häräme häläldän şulay ayırıla dip belä idem.

YaŞÄYEŞ KAGIYDÄLÄRE KAYDA DA BER

Hikäyät

— Ni öçen Möhämmäd päygambärebezne ike dönyanıñ da soltanı dip atıylar? Bu dönyanı ul bit kulında totmagan, Ahirät könenä dä huca bulmadı!— didelär.

— Bu äytemdä,— didem min ul väsväsäçelärgä,— şul küzdä totıla: ägär Möhämmäd päygambärebez Cirdä döres yäşäü räveşen öyrätep kaldırmasa, bez tämam usallıkka häm komsızlıkka batıp, ber-berebezne aşar däräcädä yäşär idek häm dä, üzegez dä beläsez, Ahirät rähätlären bu dönyada döres yäşävebez arkasında tababız. Şulay bulgaç, çın soltanlık şuşı tügelmeni? Monda uk cännättä yäşäü kagıydälären üzläştermäsäk, anda küçenü belän genä canıbız tözeklänerme? Cirne cännät itü töp niyätebez tügelmeni? Şunı Allahı täğalä telämädeme?

KÜP SÖYLÄŞÜ GALÄMÄTE

Hikäyät

Küp söyläşü ğadätennän kotılıp bulamı?

— Mömkin tügel eş yuk! Barısı da keşeneñ käyefennän häm tabigatennän tora. Telne yäşererlek, söyläşmäslek bulgaç, nigä avızıñda yörtergä?

Şuşı äytelgännäremne işetkäç, kayberäülär, süzläremne oşatmıyça:

— Küp takıldap, kolaklarnı ardırunımı döres sanıysız?— didelär.

— Yuk,— didem,— mäğnä belän, akıl häm gıylem kuşılgan söyläşüne kürkäm dip sanıym. Monı küp söyläşügä kertmim.

— Dimäk,— didelär,— ike-öç süz genä bulsa da buş äytelsä, şunı küp söyläşü dip atıysız, äyeme?

— Näq şulay! Mäğnäle söyläşü ozakka suzılganda da küp söyläşü digän süz tügel.

KEŞENEÑ KUÄTE

Hikäyät

Galämdä häm Cir yözendä här can iyäseneñ üz üzençälege bar. Gönahsızlarnı färeştä, dilär. Bozıklıknı şaytanlık belän bäylilär.

— Ä menä keşe başkalardan närsädä ayırıla?— dip soragannar ide, min:

— Añ häm gıylem taba belüläre belän adäm balaları kuätle,— dip cavap birdem.— Hikmät — tanıp belüdä! Färeştä bulıp yörgän keşedä keşelek barmı? Keşe kayçan färeştä bula aldı? Ällä şaytanga ävereldeme? Ä menä tanıp belü belän gıylemnän baş çöyergän keşe cännätle bulamı?

— Ä nigä bezdän ädäp-ählak taläp itelä, şuñardan çıgıp keşelärne dä bäyälibez?— didelär, minem belän rizalaşmıyça.

— Alay uñaylırak bit,— didem alarga, ber dä häyran itmiçä.

DÖRES KEŞELÄR

Hikäyät

Teldä ike naçar yak bar: berse — buş süz söyläşü, ikençese — usal itep äytü. Alarnıñ ikese dä ruh tärbiyäseneñ citeşsezlegennän, zihenneñ çuarlıgınnan, holıknıñ zatsızlıgınnan kilä.

— Söyläşüneñ-söhbätneñ kaysı yahşı?— dip soradılar minnän.

Alarga:

— Mölayım söyläşü!— dip cavap birdem.

— Ämma ber vakıtta da mölayım genä söyläşep bulmıy bit! Törle oçraklarda törleçäräk kilep çıga,— didelär.

— Ä sez tırışıp karadıgızmı soñ?

— İsäptä — bar, ğamäldä — yuk dilärme äle?..

— Ä üzebezne döres keşe bularak belep-atap yörtäbez, äyeme?— didem alarga.

SAYRAP KARA ÄLE

Hikäyät

İrlärneñ ägär dä küp söyläşä torgannarın işetsägez, aptıramagız. Alarnı, mondıy vakıtlarında, sayrıy ul, dilär. Dimäk, yanında küze töşkän ber yäş cilkençäk bulır.

— Sayraganda buş söyläşü närsä birä?

— Älbättä başnı äyländerü çarası bu,— didem, yılmaep soragan duslarıma.— Buş süzneñ hikmäte — başnı äyländerüdä. Ämma bu sayrau tupas bulmasın, cayga cayı kiterelsen.

— Sayrauga bireşep toralar dimeni?— digännär ide, min dä kölep kuydım häm äyttem:

— Sayraganda hiçşiksez sandugaç bula aluıñ şart, çıpçık kebek çırkıldaudan ni mäğnä çıksın!

CİTEŞLEK SÄBÄPLÄRE

Hikäyät

— Adämneñ dönyada nindi buluı häyerle?— dip soradılar minnän izgelek yulında yörüçelär, häyran itep.

— Baylıkta, süzdä, ğamäldä, kıyafättä keşene könläştermäslek, bälki soklandırırlık buluı yahşı,— didem min alarga.

— Ä alarga niçek ireşep bula?— didelär tagın da.

— Baylıkta — citeş, süzdä — hikmätle, ğamäldä — ğadäti, kıyafättä — pöhtä kalu belän,— didem.

— Ämma bolar öçen barıbızda da mömkinlek yuk bit,— didelär alar, zar kılıp.

— Härhäldä kiyemnäregezne pöhtä, kıyafätläregezne tärtiptä, ğamälläregezne ğadät bozmıy yörtä alasız. Ul vakıtta süzegez dä hikmätle, baylıgıgız da citeş bulır. Şulay tügelme?— didem.

KEŞELEK BAYLIGI

Hikäyät

Könçelek säbäpläre hakında süz çıkkaç, min anı tärbiyäsezlektän kilä dip belderdem. Bez tabiğattän bik küp närsälärne mirasıbız itkänbez. Könçelek därtebezgä hezmät itä. Ämma tärbiyäle kavemnär tabiğatlären tärtipkä salu belän mäşgullär.

Şul hakta söylädem.

— Min,— dide hikmätle süz häm yahşı zihen iyäse ber äfände,— doşmannarım könçelegennän bälalär küp kürdem. Alardan kotılu çarasın da uylap taptım.

— Ul nindi çara?— dip soradım.

— Häyran itmäü, könçelekkä üç belän cavap birmäü,— dide ul.— Gomumän, könçelekkä sabır keşemen.

— Döres süz, kileşäm,— dip, min dä söyeneçemne belderdem.— Sabırlık kebek olı baylık keşene bähetle itü köçenä iyä şul!

ŞOMLANU

Hikäyät

Minnän käyefne-hälne soradılar. Naçar dip äytergä telem barmadı. Şulay da:

— Bügen bolıtlar salınıp toralar äle,— didem. Ni öçender hämmäse dä kükkä karadılar. «Ällä minem käyefemne beleşep küklärgä möräcäğat itälär inde?»— dip uylap kuydım, yözemä yılmayu çıktı. Annarı töşendem: kön ayaz ide, mine sataşkan keşegä çıgardılar.

İkençe yulı tagın hälemne soragannarında:

— Kön buranlap tora äle,— didem.

Vakıtnıñ bäräkäte cäy rähätendä ide. Buran — kış ğalämäte. Niçek alarga tabigatemneñ sataşuı, açuım kilgän çak ikänen başkaça äytäseñ?

Ämma dä bik gacäpländelär. Üzem dä alarnıñ hälennän şomga kaldım.

GALİM BELÄN SÜZ

Hikäyät

Fän ul ahmak keşelärgä añ birä alu köçenä iyä bulsa da, belemgä häväse yuk keşelärgä gıylem östi almıy.

Ber vakıt miña ber şağıyr äfände zarlandı:

— Ğalimgä bargan idem. Üzenä kitabınıñ sähifälären aça-aça kürsättem, bolarga nilär yazganıgıznı añlıy almadım, didem. Ul alarnı karap çıktı da, fänni äsär şulay añlayışsız bula inde dip, kitabın yaptı da alıp kuydı. Añlayışsız itep yazgaç, nindi ğalim bula inde ul?

— Yarıy äle, mondıy olı gıylemgä töşenü öçen sezneñ başıgızda urın yuk dip äytmägän,— didem min añarga.

Şagıyrebez häyran häm telsez kaldı.

BİYEK BAŞ İYÄSE

Hikäyät

— Bu keşeneñ başı yahşı eşli bulırga kiräk,— didelär, ber äfändene yanıma kiterep.

— Närsä öçen alay äytäsez?— dip soradım.

— Mañgayı bik biyek kürenä,— didelär alar.

— Başnıñ yahşı eşläve mañgaynıñ biyeklegendämeni?— dip min häyran ittem.— Başnıñ olılıgı küzlär belän kolak arası yıraklıktan diyäräk belä idem, hikmät anıñ biyeklegendä ikän!

— Keşelär şulay dilär bit!

— Ä sez üzegez nilär äytersez? Kaysı soraularıgızga niçek cavap birde?— dip soradım.

— Ul söyläşä belmi,— didelär.

— Alay bulgaç bik tä başlı ikän!— dip, soklanuımnı belderdem.

SEZGÄ, KEŞELÄR!

Hikäyät

— Sin bähetle!— didelär taular.

— Äye!— didem min.

— Sin bähetle!— didelär yoldızlar.

— Äye!

— Sin bähetle!— didelär tañnar.

— Äye!

— Sin bähetle!— didelär ak bolıtlar.

— Äye!

— Sin bähetle, sin bähetle, sin bähetle!

—Äye! Äye! Äye!

Min bähetle, çönki ul könne minem iñemdä kanatlar ide. Alarnı cilpim dä oçıp kitäm, cilpim dä oçıp kitäm. Küz aldıgızga kiteräsezme? Kanatlar! Oça torgan!

Ä nigä soramıysız: «Adäm balasınıñ iñendä kanatlar bulamıni ul?»— dimisez?

Bula ikän şul ul, bula ikän. Barı tik alarnı sındırmagız gına!

MÄHÄBBÄT LÄZZÄTE

Hikäyät

Mähäbbättä gazap bar, dilär. Ämma ul gazapnı tatlı dip äytälär. Anı ğaşıyq bulgan keşe genä tatıy, başkalarga avırlık kebek toyıla, imeş.

Şulay bervakıt mähäbbät divanaları hakında süz çıkkaç, min:

— Mähäbbättän läzzät tatu öçen küñeleñ kiñ bulu kiräk!— digän süz äyttem.

— Küñel kiñlege närsä belän ülçänä?— dip soradılar äñgämädä kolak totuçılar.

— Başkalarga kürsätkän hörmät belän!— dip cavap birdem.— Anıñ iñ märtäbälese — mähäbbät, bilgele. Saylagan yarlarıbıznı mähäbbätebez belän şulkadär zurlıybız, alar monıñ öçen üzläre dä bezgä yöräklären bagışlıylar.

ÄCÄL DARUI

Hikäyät

Keşegä ülem sizdermi häm beldermi kilüçän.

— Avıru, sırhau ülemneñ häbäre tügelmeni?— dip soradılar minnän, dönyada çir dä barın iskärtep, sälamätlekne yugaltudan gürgä kergän adämnärne hätergä kiterep.

Ämma min:

— Yuk,— dip cavap birdem.— Avıru, sırhau ülemneñ häbärçese bula almıy, ul yäşäeş bälase genä.

Kileşmädelär. Dälillär soradılar. Äyttem:

— Kaysıgıznıñ avırudan ülep kitkänegez bar? Çir kitüçän tügelmeni?— didem.

— Avırıp ülgän meñnärne beläbez,— didelär alar.

— Häm şular bez avırudan üldek dip äyttelärme sezgä?— didem, tämam açuların kiterep.

İDİOT İKÄNLEK

Hikäyät

Moña qadär ul keşegä karata mönäsäbätem bik yahşı ide. Olug premiyä aldı. Dusları belän äñgämä korıp torgannarında oçratıp, forsattan fayda bularak anı täbrik ittem. «Zur uñışlarıgız alga taba da bulsın!»— dip telädem. Kotlavımnı kütärä almadımı:

— Doşmannarıma şaltıratıp äytegez, ütläre sıtılmasmı!— dide. Kemgä ikänen täğaen belderde.

Ul atagan keşe miña da şundıy uk nisbättäge keşe ide. Häyran ittem. Başımnı salındırıp kitep barışlıy, avızın cäyep kölgänen işettem dä:

— Yarar, idiot ikänlegegezne äytermen!— didem, kolagı işeterlek itep.

Üz yulım belän atlauda idem.

AKILLILIK BÄLASE

Hikäyät

— Soñgı vakıtlarda hatınımnıñ çibärlege küzemä kübräk çalına başladı,— dip beräü söylänep tora ide, añarga:

— Ällä akılına kızıgıp öylängän idegezme?— diyäräk sorau birdem.

Ul, säyersenep:

— Minem hatınnı belä idegezme ällä?— dide.— Şulay buldı şul. Döres äyttegez!

— Belä idem tügel,— didem min dä anı tınıçlandırıp.— Sezneñ yäşegezgä häm akılıgızga karaganda, hatınıgız da şaktıy gomer sörgän bulırga kiräk. Bu yäştä zihen kitä baru ber dä säyer tügel. Şuşılardan çıgıp kına äytkän idem. Akılı kuätle keşeneñ tışkı çibärlege küzgä törtep tormıy ul!

İLNEÑ BAYLIGI SERE

Hikäyät

— Kaysı ildä halık bay yäşi häm kayda adäm balaları mohtaclıkta iza çigälär?— dip minnän soradılar.

Moña cavapnı belä idem inde.

— Borıngı ber kitapta kürdem: «Ägär dä ildä kanunnar östen bulsa — baylıklardan işeler barça tupsa!» Şuşı süzne döres dip beläm. Cavabım da şuşı!— didem.

— Tupsalar işelü yahşımı inde?— didelär tagın da.

— Monda süz baylıknıñ tupsalardan agıp çıguı hakında bara!— dip añlatıp birergä mäcbür buldım.— İl halkı bay yäşäsen öçen ildäge kanunnar härkemgä dä bertörle, härkemnän dä östen, härkemne dä üzenä buysındıruçı bulırga tiyeş. Şulay tügelme?

AHMAKLIK DARUI

Hikäyät

Dönya yözendä hämmä avıruga karşı däva tabıla, ämma akılsızlıktan gına kotkaruçı çara yuk, dilär. Häyer, monıñ şulay ikänlegen belä idem. Minnän ber divana kiñäş sorap kilgäç, aptıraşta kaldım. Şulay da, häteremne cıyıp:

— Bu eşneñ ahırı häyerle bulmas, uyıgızdan çıgarıgız,— didem añarga.

Ul bik tä borçulı yöz belän yanımnan kitte. Şunda, min anı kabat däşep alıp:

— Gafu itegez min ahmaknı!— didem.— Sezgä akıllı keşe belän kiñäşergä kiräk ide!

— Äye, şulay şul,— dide ul, yılmaep cibärep.

Min dä:

— Ahmaklıknıñ ülemnän gayre bütän daruı yuk inde,— didem, saubullaşıp.

AKIL ÇARLANGAN BULSA

Hikäyät

Galim isemen kütärep yörüçelär arasında vakçıl häm ciñelçä keşelärne oçratsam, kurka kala torgan ğadätem bar. Bu ğadätemne kürep algan dustım:

— Säbäbe närsädä?— dip soradı.

— Bik gadi,— didem min añarga.— gıylem nurınıñ kuäte vakçıllıknı häm akıldagı ciñellekne beterü köçenä iyä.

— Ğalimnär holıkta avır bulırga tiyeşlärme soñ?— dide ul, aptırap.

— Hiç yuk,— didem min, kileşergä telämiçä,— akıl avırlıgı holıkka çıksa da, ğalim keşe küp närsägä kölep kenä kararga tiyeş. Yuksa akılınıñ ütkenlege betär!

ALAR HÄRKAYSI BÄYDÄ ŞUL

Hikäyät

Kaysıber şundıy keşelär bar, alar namusnıñ ni-närsä ikänlegen belmilär, küz allarına da kiterä almıylar. Andıylarnıñ namuslarına hiçkayçan köç tä kilmi.

Şul hakta süz kitep, fikeremne soradılar. Cavap birdem:

— Başıñda uy, ziheneñdä akıl bilgeläre yuk ikän, küñeleñnän namus toygısın ezläp aptırau ber dä fayda birmäs.

— Akılsız, ahmak keşelärdä namus bulmıymıni?— dide halık.

— Äye,— didem min,— ägär dä namussız keşene oçratsagız, ber dä aptıramagız, ul keşeneñ akılı da, gıyleme dä bulmas. Akıl häm añ namussız adämdä tormıylar!

GIYLEMDÄGE BOGAULAR

Hikäyät

— Gıylemneñ hikmäten, östenlegen beläbez, ämma anıñ kire yakları da bulamı?— dip, bähäs ülçävenä üz fikerlärebezne saldık.

Şunda:

— Belem ul — ayak-kullarnı bäyläp totuçı bogau kebek,— didem min, duslarımnı säyersenderep. Alar kurkışıp kuydılar. Sataşmadımı didelär bulsa kiräk.

— Çönki gıylem bezne tomanalıktan saklap tora. Gıylemle keşeneñ namusı kuät alıp, aña hatalı yul buylap kitärgä birmi,— dip añlata başladım.

Alar:

— Bu yaktan da gıylem üz östenlegen dälilli tügelme soñ? Dimäk, añardan barı yahşılık kına kötep bula!— didelär.

HİKMÄT USALLIKTA TÜGELME?

Hikäyät

Usallık belän namusnıñ bergä sıyışmavın belgän keşelär miña:

— Usallık köç bilgese tügelmeni?— didelär.

— Yuk,— didem min.— Keşeneñ kuäte — gıylemdä, gıylemneñ rähäte — namusnı köçleländerüdä. Ä namuslı keşe hörmätle häm başkalar aldında däräcäle bula.

— Namuslı keşe hökemdardan da däräcäleräkme?— didelär, häyran itep.

— Äye,— didem.— Namusı bozık hökemdarnıñ däräcäse barmı?

— Yuk!— didelär.

— Ä däräcäse yuk namus iyäsen kürgänegez barmı?

Cavap birüçe keşe tabılmadı. «Ä närsä ul däräcä?»— dip sorıysı itmädem.

KİSÄRGÄ KAYÇAN DA SOÑ TÜGEL

Hikäyät

Usal keşelär äüväle ğamäl kıluçan, annarı ükenüçän bulalar. Açu belän eşne başkarıp taşlau ölgerlek sanalmıy. Kızıp kitüçän keşe korı salam kebek, kinät yanıp, üzen genä harap itä.

— Usallık — keşelärneñ ruhın sındıra. Ämma kızmaçalık üz canıñnı hälaqätkä alıp bara,— digän idem, miña karşı çıgıp:

— Yoklap mataşuga karaganda, terekömeş buluıñ häyerleräk,— didelär.

Min isä:

— Ämma kulıgız kılırga, telegez söylärgä ölgergänçe, akılıgız uylap, ülçäp citeşsen! Kisärgä kayçan da soñ tügel,— dip äytüdän uza almadım.

ÖLGE HÖKEMDARLAR

Hikäyät

— Hucalar ay häm koyaş kebek yaktı, açık yözle bulgannarında häyerleder,— digän idem, keşe holkın tanuda gıylem iyäläre:

— Halık kötüçeseneñ kulında çıbırkı, telendä ämer bulu yahşırak tügelme soñ?— didelär.

Säyersendem.

— Ä halıknı sarık bulırga tiyeş disezme? Kötüneñ kötüçese kebekme?— didem.

— Äye!— didelär.

— Koyaş häm ay bez yäşägän cir belän idarä itmilärme? Alar yılnıñ fasılların kiterälär, agaçlarnı, ülännärne üsterälär. Kayçan yözlären sıtkannarın, çıbırkılap yörgännären kürgänegez bar? Allahı täğalä alarnı, başkaça bulsalar, huca itär ideme?— didem.

SÜZ İYÄSE BELÄN YÖRMİ, DİSÄLÄR

Hikäyät

Hikmät häm ziräklek iyäse ber ir belän oçraştım. Ul ber dä citdi söyläşmider sıman ide. Ämma här süze küñel sandıgıma akıl enceläre bulıp koyıla tordı. Zihenemneñ nurlanuına häyran ittem, soradım:

— Bu süzläregezne citdi räveştä äytsägez närsä bulır ide?— didem.

— Ul vakıtta alar näsihät bularak işeteler, kayış yäki çıbırkı kebek sugar häm kotlarnı ala torgan bulırlar ide,— dip tagın da şayartıp kuydı.— Näsihät ul mögallim avızınnan çıkkanda gına tatlı bula.

Uyga kaldım. Annarı, süzläremne ülçägäç:

— Sez çınnan da hikmät häm ziräklek iyäse ir ikänsez!— didem.

KİMLEKTÄ DÄ HURLIK, ARTIKLIK TA

Hikäyät

Gamäldä kimlek häm artıklık bar. Kayber keşelär artıklıknı yahşırak kürälär. Ämma akıl iyäläre kimlekne dä, artıklıknı da hurlıklı sanıylar. Monımı belmi idem?

Miña möeminnär:

— Bez ğamälläregezne, hurlıkka kalmas öçen, artıklık belän kılabız,— dip maktandılar.

— Ä sez Allahı täğaläne akılsız bularak beldegezme ällä?— didem alarga.

— Nindi köfer süz äyttegez!— dip açulanıp, miña inkar küzlären saldılar.

— Ul vakıtta ni öçen üzegezdän taläp itelgänne genä kılmıyça, ğamälläregezgä artıklık kuşasız soñ?— didem, häyranlıgımnı belderep.

TATAR FÄLSÄFÄSE

Hikäyät

Keşedäge öç törle sıyfatnı tatarlarda maktıylar: üz-üzeñne tota belüne, kıyulıknı häm ütkenlekne. Ämma beräülär, ütkenmen digändä, sizgerlekne küzdä totalar, ikençelär isä — kiskenlekne.

Minnän bu hakta soragannarga:

— Tatarlar yoklagan keşelärne söymilär, monı biçaralık bularak belälär. Dimäk, ütkenlek ul kiskenlek kebek ber sıyfat dip beläm. Ämma sizgerlek yukta kiskenlek barmı?— didem.

Rizalaştılar. Moña söyenep:

— Üzeñne tota belüne sabırlıktan, kıyulıknı yegetlektän, ütkenlekne yılgırlıktan kilä torgan sıyfatlar bularak beläm,— diyäräk, fälsäfä kılıp alganday ittem.

AKIL BELÄN YaŞÄRGÄ ÖYRÄNÜ

Hikäyät

— Miña nişlärgä?— dip bardım akıl iyäsenä, kiñäşen ütenep.

Süzläremne tıñlap beterde dä:

— Alarnıñ elektän şundıy ikänleklären belä idegezme? Süzdä berne söyläp, ğamäldä ikençene kılıp cavap birmädelärme?— dip soradı.

— Belmi idem,— didem.

— Akıllı keşelär cılımsa aşnı da örep kabalar. Täcribä dä kılmadıgızmı? Keşedän dä işetmädegezme?— dip kabat soradı ul.

— Keşelärgä ışanu, alarnı yahşıga sanau ğadätem bar şul minem,— didem cavabımda.

Annarı ul, beraz uylap-uylanıp aldı da:

— Sezneñ akılıgız ber dä minekennän kalışmıy. Akılıgız belän kiñäşegez, närsä eşlärgä belersez, ul äyter,— dide, süzen beterep.

USALLAR ARASINDA

Hikäyät

Keşedä öç törle usallık bar: berençese — tele usal, ikençese — ğamälendä usal, öçençese — uyında usal. Bolarnıñ kaysı yahşı häm kaysı naçar?

— Urınına karap!— didelär küplär.

Şunda min:

— Uyında usal bulgan keşedän dä avırrak adämne belmim, şul keşe naçar!— didem.

— Tele belän usal keşedän küñelebez vatıla, ğamäle belän usallık kılgan keşedän gariplänep kalabız. Ämma uyında usallık bulgan keşedän bezgä ni zıyan?— didelär süzemne asta kaldıruçılar.

— Anısı şulay,— didem min dä alarga.— Uyında usallık bulgan keşe yahşıdan söylägändäy, yahşıdan ğamäl kılganday, ämma asılda bolarnıñ kiresen başkara. Häterläregezne yañartıgız, küzegez açılır!

RUHİ BÄRÄKÄT

Hikäyät

Tübän canlı keşeneñ süzendä häm ğamälendä döreslek bulmıy, dilär. Ägär dä kemneder yalganında sizsäñ, anıñ ruhı yugarı tügellegenä fal itüeñ döres sanala. Bu hakta kem belmi!

Bervakıt duslar:

— Möselmanlıknıñ eçtälege närsädän gıybarät?— dip soradılar.

Äye, nigeze iman ikänlegen kem dä belä. Ä menä eçtälege?..

— Üzeñneñ nadanlıgıñnan hurlanuda!— didem min. Korännän gafillärgä cännät işegeneñ bikle buluı hakındagı ayätne dälilgä kiterdem.

Alar:

— Bez gıybadät dip belä idek. Nindi nadanlık ul tagın?— didelär.

Min alarnıñ Allahı täğaläneñ Hak häm Hakıykat buluın tanularına şiklänä kaldım.

BAHADİR İRLÄR GALÄMÄTE

Hikäyät

Dönyada kuätle irlärne küp oçrattım. Aralarında batırlar da bar ide. Ämma bahadir dip atalırdayın tapmadım. Häm, şundıy irneñ barlıgı hakında işetkäç, tupsasına kildem.

— Yomışıgız ni ide?— dip soradı ul.

— Bahadir adämne küräsem kilde. Nindiräk keşe ul?— didem.

— Ägär dä monda andıy ir yukmı dip ezläp kilgän bulsagız, yalgışkansız,— dide cavabında ul.— Bahadir adämdä, kuät häm batırlıktan tış, märtäbä häm zävık bula. Ä minem küñelem tar, çönki sandugaç sayravın tıñlarga yaratam, tañ atkanda koyaş çıguına soklanam. Başkalarga isem kitmi.

Küñelemä söyeneç tuldı, rähmät äytep çıgıp kittem.

BAŞLI HÖKEMDARGA KİÑÄŞÇE

Hikäyät

Başıñ olılıkta ber bäla bar: kigän büregeñ avır bula! Ämma telneñ tintäklege anı ciñeläytä.

Ber hökemdar üzenä kiñäşçe itep çakırgan ide, alardan:

— Öç sorau birergä mömkinme?— dip soradım.

— Öçese bergä niçek?— dide alar.

— Minem kebek akılı say, gıyleme tar, küñele suık keşegä nindi mohtaclıgıgız töşte?— dip soradım.

Alar isä:

— Akılıbız da, gıylemebez dä üzebezdä citärlek, ruhıbız da kaynar, ämma kiñäşkä bolardan mährüm keşe kiräk ide!— didelär.

Min cavap birdem:

— Ägär şulay bulsa, sezneñ saylavıgız döres. Rizamın!— didem.

HÄYKÄL BELÄN OÇRAŞU

Hikäyät

Üz böyeklegen eleklärne daulap yörgän ber äfände belän oçraştık. Äüväle ul mine häyran itte, annarı añarga sorau birergä mäcbür buldım:

— Ber-ber närsägä käyefegez kitmädeme? Bigräk sagışlı kürenäsez,— didem.

— Küptän uñıma-sulıma karap kiläm. Dönya şundıy üzgärgän. Üzemneñ keçkenä ikänlegemne toydım,— dide ul.

— Sezneñ kebek böyek keşe dä bolay äytkäç inde,— didem min,— bezneñ işegä ni-närsä kala?

— Ul qadär ük mıskıl itmäsägez dä yarar ide,— dide ul.— Nindi böyek bulıym di min!

Añarga sınap karap kuydım da:

— Menä häzer sez çınnan da böyek bulgansız!— didem.— Söyenegez!

Ul häykälgä äverelä kaldı, min yulımnı dävam itterdem.

ZAMANA ŞİĞRİYÄTE

Hikäyät

Ber artist äfändedän şağıyr agasınıñ ber şigıren ukuın ütendem. Riza buldı. Onıtılıp tıñladım, annarı:

— Bu — dahi şiğır!— didem.

Äüväle yugalıp kaldı, annarı:

— Ni öçen alay äyttegez?— dip soradı, minnän dälil kötep.

— Bu şiğırdä,— didem min añarga,— mähäbbät tä, näfrät tä, gıylem dä, gafillek tä, his tä, akıl da, fälsäfä dä, säyäsät tä, tuzan börtege dä, ğaläm dä häm başkaları da bar!

— Ämma alar hakında ber genä süz dä yuk bit anda,— dide ul.

— Äye, yuk kebek, ämma alar hämmäse dä anda bar. Üzegez dä bik yahşı toyasız, şuña da bu şiğırne yattan beläsez,— didem, hätta üzem dä yattan söyläp kürsätep.

HÖKEMDARLAR BÄLASE

Hikäyät

— Sez nişläp hökemdarlarnı, urın iyälären ber dä söymisez?— dip soradılar minnän.

— Kaydan beldegez, kem äytte?— didem alarga.

— Kemnän dä sorıysı yuk. Alarnı kürsägez, yäki borılıp kitäsez, yäisä iğtibarıgızdan çitkä etäräsez, kürmämeşkä salınasız,— didelär.— Hikmät närsädä?

— Yarıy, äytim inde alay bulgaç,— didem,— çönki alar belän isänläşsäñ, turı kilsäñ, söyläşergä dä kiräk bula. Ä andıy süzdä säyäsät katnaştırmıy mömkin tügel. Säyäsät bar cirdä mänfäğatsez bulmıy. Mänfäğattä isä häylä kiräk. Häyläne yalgan kuşmıy yörtü mömkin tügel. Minem namusım yalgannan kurka.

FAYDASIZ AKIL

Hikäyät

Ser söyläşkändä, anı büleşälär, imeş. Hakıykatne söylägändä — aña öyrätälär. Ä akıl satkanda nişlilär ikän?

— Sezneñ kayçan bulsa da akıl satkanıgız barmı?— didelär.

— Yuk,— didem,— minem hälemne üzegez dä kürep torasız, akıl satıp ala-ala, cıya-cıya şuşı mesken hälgä kaldım inde: yözlärem cıyırçıklandı, çäçlärem agardı, gomeremneñ kıymmätle çorları israf buldılar. Ämma haman da divana kaldım.

— Ä bez sezne hikmät, akıl, ziräklek iyäse bularak beläbez,— didelär, mögayın da minnän kölep.

— Kartaygaç kına kergän akıl yülärlekneñ ber bilgese inde ul,— didem, alarga añlatıp,— çönki anıñ inde üzeñä faydası yuk, başkalarga birsäñ genä! Ämma kiräk tabarlarmı?

GIYLEMNEÑ HİKMÄTE

Hikäyät

Öç törle gıylem iyäse oçraştılar da härkaysı üz fänen maktıy başladılar. Min alardan:

— Gıylemnän gıylem ayırılamı?— dip soradım.

Cavap birä almıy tordılar. Şuñarga küräder:

— Hakıykatne töşenügä, yäşeren serlärne tögäl itep açıklauga korılmasa, gıylem bulamı soñ ul?— didem tagın da.

Şunda berse:

— Hikmät anda gına tügel, gıylemneñ näticäse dönyanı üzgärtü köçenä iyä bulırga tiyeş!— dide.

— Ä keşene üzgärtü köçenä iyä bulgan gıylemne fängä sanamıysız inde, äyeme?— didem añarga, küñelen väsväsäläp.

SÜZ AHIRI

Hikäyät

— Süzeñne tavık-çebeşlärdän başlagan ideñ, ällä nindi fälsäfälär belän beterdeñ,— dip ber äfände kitabımnı hurlarga itte.

Aña cavabım äzer ide:

— İ dustım,— didem, cenenä tiyep,— nindi yahşı häm serle gıylem bulgan matematikanı da san sanarga öyrätüdän başlıylar. Yazu-uku gıylemen dä häref tanudan... Ä hikmät öyränüne niçek tavık-çebeştän başlamıysıñ inde?

Häm ul:

— Menä ziräk süz!— dide, kuandırıp.

Kazan, 26 nçı may, 2006 nçı yıl.


Click or select a word or words to search the definition