Yaña Yıl Moğcizaları

Hikäyä

İldä Yaña yıl bäyrämnäre ide. Halık turında kaygırtıp, zur mäydan urtasına olı çırşı utırttılar. Tegermän tavında yahşı itep yasap şugalak kordılar. Ä çırşını matur itep bizägännär. Hätta iñ oçına yanıp toruçı kızıl yoldız da utırtkannar. Kiçlären ölkän sıynıf ukuçıları çırşı tiräli timerayaklarda şualar. Ara-tirä alar arasına klounnar kilä, törle äkämätlär belän kölderep beterälär. Ä Kış babay häm Kar kızı kürensälär, bötenläy dä küñelle bula inde. Alar ak atlar cigelgän koşovkada kilep tuktıylar. Cır-biyulär başlanıp kitä.

Ukuçılarnı avılıbız yäşläre alıştıra. Alar uynıylar da, biilär dä, cırlıylar da. Çırşı tiräse tön urtalarına qadär görläp tora. Ä minem işe vak-töyäk malay-şalay köne buyı tau şugalagında şaulıy. Şuşı qadär ozakka suzılgan küñelle häm rähät uyınnan, sizelmiçä kalıp, kolaklar kızarıp, hätta kayber könnärdä tännär dä kügärep betä.

Ul zamannarda, uzgan ğasırnıñ siksänençe yıllarınaça, ölkännär, avıl agayları, halık turında kaygırta belälär ide şul. Bu ğalämätlär barısı da alarnıñ tırışlıgı belän mäydanga kuyıla idelär.

Tegermän tavındagı bozlı şugalaktan vak-töyäk bala-çaga çıptalarga utırıp ta, palaslarda, kapçıklarda da şuıp, alarnı tuzdırıp beterde. Çana belän dä töşep karadılar. Ämma kızıgı yuk ikän.

Berkönne kilsäm, şugalakta hiçkem yuk. Ğadätemçä pältä itägenä utırıp kına şua başladım. Ul da tügel, Sälimcan abıy kilep citte. Ayagında kün iteklär. Ul minem ätkäyneñ enese Ahuncan abıynıñ ulı. Anıñ bik tä yılgır, ut malay ikänlegen yahşı beläm. Dönyanıñ törle eşlärgä yaraklı häylä tägärmäçen akılında tägärätä bugay ul? Miña «enekäş» dip endäşä, cayı kilsä, olıga da kuyıp söyläşä äle!

— Menä bolay şuarga kiräk anı!— dide dä, yögerep kilep, ayak öste torgan kileş şugalak taudan vıclatıp töşep tä kitte.

Ah itep kaldım. Kaya di ul miña mondıy eşkä täväkkällek, pältä itägemne tuzdıruım häyerleräk. Yä yıgılıp başımnı vatarmın dip, ber dä batırçılık itä almıy kaldım.

Sälimcan abıy minem yanga kabat menep tä citte.

— Utırıp şuganda — ürmäläp bargan kebek kenä ul. Ä menä ayakta — koş kebek oçasıñ sıman!— dip kabat kızıktıra da başladı.

Ä min barıber dä kurkam.

— Şäp şusın dip küniteklär kiyep kildem äle. Ä sineñ ayakta — kalın oltanlı kiyez iteklär. Ber dä kurıkma, yıgılmıysıñ,— di.— Kil, tot kulımnan! Öyrätäm häzer üzeñne!

Kulımnan totuı buldı, bez bergä şuıp töşep tä kittek. Kot oçudan küzlärem yomılgan, sınım bagana bulıp katkan.

Şundıy da vıclatıp alıp töşte anısı, başımnan büregem dä oçıp kala yazdı.

İkençe tapkır menep baskaç:

— Küzläreñne yomma, ayaklarıñnı yomşak tot, sınıñnı katırma!— digän kiñäşlären dä birgäç:

— Yarar, buldıra alsam!— didem.

— Bula, enekäş!— dide Sälimcan abıy, mine haman da olıga kuyıp söyläşep.

Şunda anıñ süzgä ostalıgına iğtibar ittem. Kızık bulıp kitte. Äytkänen märtäbä nisbätenä kuyıp söyläşüe anıñ tabigatenä kürä has üzençälege ikän!

Bez ikençe, öçençe tapkır kulga-kul totınışıp töştek.

— Oçam gına, koş kebek oçam ikän bit!— didem min aña.

— Şulay bulmıy ni! Äyttem bit min siña, enekäş!— dip, ul bu yulı mine itägenä totındırıp alıp töşte.

— Kızlar belän menä şulay şuabız bez!— dip maktanıp ta aldı.

Min anıñ bu küñelle süzen dä borınıma kirtläp kuydım. Ni disägez dä, üsäse, yeget bulası da bar bit äle!

— İnde üzeñ töşep kara!— dide ul şunda.

— Kurkam!— min äytäm.

Ä ul:

— Täväkkäl it,— di, mine därtländerep.— Abıyım ostalıkka öyrätte diyärseñ!

Töşep kittem. Yalgızıñ şuuı tagın da rähäträk ikän bit! Menä hämmä keşene şakkatıram äle, bigräk tä üzem işe vak-töyäklärne!

— Sin bu yulı etep cibärmä, Sälimcan abıy? Yugıysä çak kına sınım katmadı!— dip ütendem min añardan.

Şulay niçä tapkırlar uzışa-uzışa ayak öste şuganbızdır, ul:

— Künitek belän salkın ikän!— dip, kaytıp kitärgä tiyeşlegen äytte.— Kiyez itek belän şua-şua, oltannarına qadär koyılışıp betkän idelär. Kiçä bötenläy dä töpsez kileş kaytılgan. Äti kiräkne birde. Äle oltan sala kalgan ide,— dide dä öylärenä yögerde.

Ul arada çıptaların, kapçıkların, keläm, kiyez kisäklären kultık aslarına kıstırgan duslarım da kilep cittelär. Kürşe malayı hätta äbiseneñ yurganın eläkterep alıp kilgän ide. «Çıgarıp elgännär genä ide!»— digän bula. Sorap tormagan imeş.

Minem ayak öste basıp şuuımnı kürgäç, avızları açılıp kaldı. Annarı ikençe, öçençe tapkırlar şul räveşle oçıp kına töşüemne karap torıp, ber-ber artlı çıptaların, kapçıkların, keläm kisäklären, hätta söyräp kilgän äbise yurganın da kar östenä taşlap kaldırıp, minem arttan töşä, yıgıla, mätälä, oçıp-oçıp kitä başladılar. Ämma alarga da bu ğalämätläre kızık ide.

Ber-ikesen itägemä totındırıp ta alıp töştem. Niçek şuarga kiräklege serlären dä söyläp birdem. Citmäsä:

— Kızlarnı şulay itägemä totındırıp şuam äle min!— di tä maktanıp cibärdem.

Ul könne minem danım tellärdän-tellärgä küçte, üz kolaklarıma kaytıp-kaytıp işetelde. Hay belsägez ide abzagıznıñ borını niçek çöyelgänen, altı yäştäge malay gına dimässez, yegetlär sanına kertelerlek idem!

Ämma itek tabannarım koyılıp betep, ahırda alarnı kulıma totkan hälemdä kaytıp yögerergä turı kilde. Yarıy äle aldan häyläsen uylap kuyıp:

— Ätkäy, oltannarım koyıldılar, cepläre çerek bulgan!— didem.

Orışıp ber süz dä äytmägäç, bötenläy dä kıyulanıp kitep:

— Sumalalap, yahşı cep belän salırga kiräk bulır alarnı!— didem.

Şunda ätkäy:

— Bik irtä olılarça öyrätep söyläşäseñ äle, ulım!— dide.— Kaydan aldıñ andıy süzlärne?

Min ser birmädem. Süzemneñ döres tä, ütemle dä buluına söyenep, ölkännärçä tamak kırıp kuydım.

Şunnan birle küñelemä täväkkällek digän hikmät kerep oyaladı. Ul moña qadär mindä bulgan şik-şöbhälärne dä, kurkaklık häm aptırap kalularnı da kuıp çıgardı. İnde häzer añlıym: ber yahşı ölge häm annan ürnäk alu keşene üzgärtep kuyu köçenä iyä ikän bit! Häyer, monıñ öçen üzeñneñ dä töşep kalgannardan bulmavıñ şart! Malay keşedä beraz maktançıklık ta bulırga tiyeş äle ul, şulaymı?

27.12.2009.